Barla Lâhikası

Barla Lahiyəsi 216. Məktub

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

(Hulusi’nin ikinci sualinin cavabına bir zeyldir.)

§2

Sual: Muhyiddin-i Arabî vahdetü’l-vücud meselesini, en yüksək bir mertebe telakki ettiği kimi ehl-i aşk bir kısım evliya-i azîme də ona ittiba etmişler. Bu meselenin en yüksək mertebe olmadığını hem həqiqi olmadığını, bəlkə bir derece ehl-i sekir və istiğrakın və ashab-ı şevk və aşkın meşrebi olduğunu dirsən. Elə isə muhtasaran, sırr-ı veraset-i nübüvvetle və Kur’an’ın sarahatiyle gösterilen tevhidin yüksək mertebesi hangisidir, göster.

§3

Cavab: Mənim kimi hiç-ender heç, âciz bir bîçarenin qısa fikriyle, bu yüksək mertebeleri muhakeme etmək, yüz derece haddimin fevkindedir. Yalnız Kur’an-ı Hakîm’in feyzinden gelen, gayet muhtasar bir iki nükte söyleyəcəyəm. Bəlkə bu meselede faydası olacaq.

§4

Birinci Nöqtə: Vahdetü’l-vücudun meşrebine və saplanmasına çox esbab var, onlardan bir ikisi qısaca beyan ediləcək.

§5

Birinci səbəb: Mertebe-i rububiyetin hallakıyetini a’zamî derecesinde zihinlere sığıştıramadıklarından və sırr-ı ehadiyetle hər şeyi bizzat kabza-i rububiyetinde tuttuğunu və hər şey qüdrət və ihtiyar və iradesi ilə vücud bulduğunu kalplerine tam yerleştiremediklerinden, hər şey odur veyahut yoxdur və ya hayaldir və ya tezahüriyetidir və ya cilveleridir deyə özlərini mecbur bilmişler.

§6

İkinci səbəb: Firakı heç istemeyen və firaktan şiddetle kaçan və ayrılıktan titreyen və bu’diyetten cəhənnəm kimi korkan və zevalden gayet derecede nefret eden və visali ruhu və canı kimi seven və kurbiyeti cənnət kimi hədsiz bir iştiyak ilə arzulayan “aşk sıfatı”; hər şeydeki akrebiyet-i İlahiyenin bir cilvesine yapışmakla firak və bu’diyeti hiçe sayıp lika və visali daimî zannederek لَا مَو۟جُودَ اِلَّا هُوَ deyə aşkın sekriyle və o şevk-i beka və lika və visalin muktezasıyla, gayet zevkli bir meşreb-i hali vahdetü’l-vücudda bulunduğunu tasavvur edərək, müthiş firaklardan kurtulmak üçün o vahdetü’l-vücud meselesini melce ittihaz etmişler.

§7

Demək birinci sebebin menşei, ağlın eli gayet geniş və gayet yüksək olan bazı həqiqətlər-i imaniyeye yetişmediğinden və ihata edemediğinden və ağlın iman noktasında tamamıyla inkişaf etmediğinden və ikinci sebebin menşei, qəlbin aşk noktasında fevkalâde inkişafından və hârikulâde inbisatından və genişliğinden ileri gelmişdir.

§8

Amma sarahat-i Kur’aniyeyle, veraset-i nübüvvetin evliya-i azîmesi və ehl-i sahv olan asfiyanın gördükleri mertebe-i uzma-yı tevhid isə hem çox yüksektir hem rububiyet və hallakıyet-i İlahiyenin mertebe-i uzmasını hem bütün esma-i İlahiyenin həqiqi olduklarını ifade edir. Və esasatını muhafaza edib və ahkâm-ı rububiyetin muvazenesini bozmur.

§9

Çünki deyərlər ki: Cənabı-Haqq ehadiyet-i zatiyesiyle və mekândan münezzehiyetiyle birlikdə, hər şey bütün şuunatıyla doğrudan doğruya ilmiyle ihata və teşhis edilmiş və iradesiyle tercih və tahsis edilmiş və kudretiyle ispat və icad edilmişdir. Bütün kainatı bir tək mevcud kimi icad və tedbir edir. Bir çiçeği kolaylıkla halk ettiği kimi koca baharı o suhuletle halk edər. Bir şey, bir şeye mani olmaz. Teveccühünde tecezzi yox, eyni anda hər yerde qüdrət və ilmiyle tasarruf noktasında bulunur. Tasarrufunda tevzi və inkısam yox. On Altıncı Söz və Otuz İkinci Söz’ün İkinci Mevkıf’ının İkinci Maksad’ında bu sır tamamıyla izah və ispat edilmişdir.

§10

لَا مُشَاحَّةَ فِى التَّم۟ثٖيلِ kaidesiyle temsildeki kusura bakılmadığından gayet kusurlu bir təmsil söyleyəcəyəm tâ iki meşrebin bir derece farkı anlaşılsın.

§11

Mesela, hârika və emsalsiz gayet böyük və gayet ziynetli, şark və garba bir anda uçacaq və şimalden cenuba ulaşan kanatlarını kapayıp açacaq, yüz minlərlə nakışlarla tezyin edilmiş o kanadının hər bir tüyünde gayet dâhiyane sanatlar dercedilmiş olan bir tavus kuşu farz edirik.

§12

Indi seyirci iki adam var, ağıl və qəlb kanatlarıyla bu kuşun yüksək meziyetlerine və hârika ziynetlerine uçmak istəyirlər. Biri bu tavus kuşunun vaziyetine və heykeline və hârikulâde hər bir tüyündeki qüdrət nakışlarına bakar, gayet aşk və şevk ilə sever, dakik təfəkkürü kısmen bırakır və aşka yapışır. Lakin görür ki hər gün o sevimli nakışlar, tahavvül və tebeddül edər. Sevdiyi və perestiş ettiği o mahbublar kaybolur, zeval bulur.

§13

O adam özünə teselli vermək və aklına sığıştıramadığı vahdet-i həqiqiye ilə rububiyet-i mütləq və ehadiyet-i zatıyla hallakıyet-i külliyeye mâlik bir nakkaşın bir nakş-ı sanatıdır demək lâzım gelirken; o itikad yerine, bu tavus kuşundaki ruh o qədər âlîdir ki onun sâni’i onun içindedir və ya o, o olmuş hem o ruh vücuduyla müttehid və vücudu isə suret-i zâhiriyle mümtezic olduğundan o ruhun kemali və o vücudun yüksekliği bu cilveleri belə gösterir, hər dakika başqa bir nakşı və ayrı bir hüsnü izhar edər, həqiqi ihtiyarıyla bir icad deyil bəlkə bir cilvedir, bir tezahürdür.

§14

Digər adam deyər ki: Bu mizanlı və nizamlı gayet sanatkârane nakışlar, kat’î bir surette bir irade və ihtiyar və kasd və meşiet iktiza edər. İradesiz bir cilve, ihtiyarsız bir tezahür ola bilməz. Bəli, tavusun mahiyeti güzel və yüksektir. Lakin onun mahiyeti fâil ola bilməz, bəlkə münfaildir. Fâili ilə heç bir cihetle ittihat edə bilməz. Ruhu güzel və âlîdir lakin mûcid və mutasarrıf deyil bəlkə ancaq mazhar və medardır. Çünki hər bir tüyünde bilbedahe nihayətsiz bir hikmetle bir sanat və nihayətsiz bir kudretle bir nakş-ı ziynet görünür. Bu isə iradesiz, ihtiyarsız ola bilməz.

§15

Bu kemal-i qüdrət içinde kemal-i hikməti və kemal-i hikmət içinde kemal-i rububiyeti və merhameti gösteren sanatlar, cilve milve işi deyil. Bu yaldızlı defteri yazan kâtip; içinde ola bilməz, onunla ittihat edə bilməz. Bəlkə yalnız o defter, o kâtibin yazı kaleminin ucu ilə teması var; elə isə o kainat denilen misalî tavusun hârikulâde ziynetleri, tavus Hâlık’ının yaldızlı bir mektubudur.

§16

İşte indi tavusa bak, o məktubu oku. Kâtibe “Mâşâallah, Tebârekellah, Sübhanallah” də. Məktubu kâtip zanneden və ya kâtibi məktub içinde tahayyül eden və ya məktubu hayal tevehhüm eden, əlbəttə aklını aşk perdesinde saklamış, həqiqətin həqiqi suretini görmemiş.

§17

Vahdetü’l-vücud meşrebine sebebiyet veren aşkın envaından en mühim səbəb, aşk-ı dünyadır. Mecazî olan aşk-ı dünya, aşk-ı həqiqiye inkılab ettiği zaman, vahdetü’l-vücuda inkılab edər. Necə ki insandan şahsî bir mahbubu, muhabbet-i mecazî ilə seven, sonra zeval və fenasını kalbine yerleştirmeyen bir âşık; mahbubuna aşk-ı həqiqi ilə bir beka kazandırmak üçün Mabud və Mahbub-u Həqiqi’nin bir âyenə-i cemalidir deyə özünü teselli edər, bir həqiqətə yapışır.

§18

Elə də koca dünyayı və kainatı heyet-i mecmuasıyla mahbub ittihaz eden, sonra o muhabbet-i acibe, daimî zeval və firak kamçılarıyla muhabbet-i həqiqiye inkılab ettiği vaxt, o çox böyük mahbubunu zeval və firaktan kurtarmak üçün vahdetü’l-vücud meşrebine iltica edər.

§19

Əgər gayet yüksək və qüvvətli iman sahibi isə Muhyiddin-i Arabî’nin emsali kimi zatlara zevkli, nurani, makbul bir mertebe olur. Yoxsa vartalara düşmek, maddiyata girmek, esbabda boğulmak ihtimali var. Vahdetü’ş-şuhud isə o, zararsızdır. Ehl-i sahvın da yüksək bir meşrebidir.

§20

اَللّٰهُمَّ اَرِنَا ال۟حَقَّ حَقًّا وَ ار۟زُق۟نَا اتِّبَاعَهُ

§21

سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§22

Kardeşiniz

§23

Said Nursî

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol