Iyirmi Səkkizinci Məktub’un Səkkizinci Mesele’sinin İkinci Nüktesi
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Barla Lâhikası
Barla Lahiyəsi 245. Məktub
Əgər denilse: Bu tevafukat-ı gaybiye əgər bir meziyet-i belâgat olsa idi, Bəyanı Möcüzə Quran belâgatların envaından en ileride olduğu kimi bu nevide də en ileri olmaq lâzım gelirdi. Əgər bir meziyet-i belâgat deyil, nədən böyük bir ikram-ı İlahî sayıyorsunuz? Hem hangi kitab olursa olsun, bu nevi tesadüfat içinde çox bulunabilir.
Cavab: Kur’an-ı Hakîm اِنَّا نَح۟نُ نَزَّل۟نَا الذِّك۟رَ وَ اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ sırrıyla, hər zamanda bir milyondan fazla hâfızların kalbinde manen yazdırmak lâzım geldiyi üçün hıfzı çox işkâl edəcək və hâfızları çox azaltacaq olan bu nevi tevafukat-ı müteşabihe, Kur’an-ı Hakîm’de çox ileri gitmemişdir. Ehl-i hıfza, rəhmət içinde mutabık-ı mukteza-yı hal bir manevî belâgatı, bu meziyet-i belâgatın terkiyle yapmışdır. Çox defa qısa kesmekle, çox uzun manaları ifade etmesi kimi...
Hem bu tevafukat-ı belâgat olmasa da madam ki içinde eser-i kasd və şuur görünür; kasd və şuur isə bilmüşahede və bi’l-itiraf, müellif və müstensihlerin deyil, əlbəttə bir dest-i gaybînin tanzimiyledir. Və o dest-i gaybînin bu tarz müdahalesi isə alâmet-i kabuldür və rızaya emaredir. Və bu emare də remzeder ki yazılan həqiqətlər kusursuzdur, hak bir surette gösterilmişdir.
Amma sair kitaplarda bu nevi tevafukat bulunuşu tesadüfe verilebilir. Lakin bu risalelerdeki şuurlu tevafukat-ı gaybiyeyi, bütün gören zatların ittifakıyla, şuursuz tesadüfe havale edilemez və verilmesine imkân verilmir. Hattâ en mühim iki müstensih deyərlər: Deyil ki bir risalenin umumunda; bir tək sahife kanaat verir ki tesadüf karışamaz, haddi deyildir. Çünki misil olaraq iki üç kəlmə bulunur; birbirine bakar elə bir vaziyette ki zâhiren bir kasdı irae edir.
Mesela indi bakırıq, bu sahifede “yaş” lafzı, üç defa tekerrür etmiş. Üçü elə bir vaziyette birbirine bakır ki şübhə bırakmaz ki bir tanzim-i gaybîdir. Hem indi bakdığımız bu sahifede, yalnız altı “hüzün” kəlməsi var. O altı hüzün, üç satırda elə latîf iki kavisi teşkil etmiş ki neşeli bir hüznü görene verir.
Hem işarə-i gaybiye olmaq üçün başqa heç bir kitabda bulunmamak lâzım gəlməz. Mesela necə ki belâgat-ı Kur’aniye derece-i i’caza vâsıl olduğu üçün bir mu’cize-i risalet olduğu halde; sair ehl-i belâgatın umum kitablarında, derecatlarına göre belâgat vardır. Onlarda belâgat bulunması, i’caz-ı Kur’an’a münafî ola bilməz.
Elə də i’caz-ı Kur’an’ın yüzer kısmından bir kısmının cilvesi, bir nevi ikram-ı İlahî nevinden, Kur’an’ın bir nevi tefsiri olan Sözler’de, həqiqətlər-i Kur’aniyenin hüsn-ü nizam-nizam-intizamına işarəen görünüp tecelli etmesine, sair kitaplarda tevafukatın bulunması zərər verməz. Çünki o dereceye yetişmezler. Çünki Sözler’deki o nevi tevafukat, o dereceye gelmiş ki dikkat edenlere kat’î kanaat verir ki beşerin düşünüşü deyil və ihtiyarıyla da olmamışdır. Bəlkə nakşî bir nevi Kur’an i’cazının gölgesinin gölgesi, öz tefsirinin âyinesinde, bir nevi ikram-ı İlahî surətində temessül edir.
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ هٰذَا مِن۟ فَض۟لِ رَبّٖى

