Bu Hutbe-i Şamiye eseri, Üstad Bediüzzaman Said Nursî Hazretlerinin otuz beş yaşında iken Şam’da, Şam ulemasının ısrarı üzerine Cami-i Emevî’de îrad ettiği bir hutbedir. Çox böyük bir ehemmiyeti haiz olması hasebiyle o zaman Şam’da bir hafta içinde iki defa tabedilmişdir. Bilâhare müellif Bediüzzaman Said Nursî tarafından tercümesi neşredilmişdir.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Divan-ı Harb-i Örfî
Hutbe-i_Şamiye
Arabî Hutbe-i Şamiye’nin Mukaddimesidir
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَرَح۟مَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
Aziz, sıddık qardaşlarım!
Qırx sene evvel Şam’daki Cami-i Emevî’de Şam ulemasının ısrarıyla içinde yüz ehl-i ilim bulunan on min adama yaxın bir azîm cemaate verilen bu Arabî ders risalesindeki həqiqətləri bir hiss-i kable’l-vuku ilə Eski Said hissetmiş, kemal-i kat’iyetle müjdeler vermiş və çox yaxın bir zamanda o həqiqətlər görünəcək zannetmiş. Halbuki iki harb-i umumî və iyirmi beş sene bir istibdad-ı mutlak, o hiss-i kable’l-vukuun qırx əlli sene tehirine səbəb olmuş və indi o zamandaki verdiyi haberlerin eynilə tezahürleri âlem-i İslâmiyet’te başlamış.
Demək bu çox ehemmiyetli ders, zamanı geçmiş eski bir hutbe deyil bəlkə doğrudan doğruya 1327’ye bedel, 1371’de və Cami-i Emevî yerine âlem-i İslâm camiinde, üç yüz yetmiş milyon bir cemaate hakikatli və taze bir ders-i içtimaî və İslâmîdir deyə tercümesini neşretmek zamanıdır tahmin ederim.
Said Nursî
Çoklar tarafından hem mənə hem bazı Nur kardeşlerime sual etmişler və edirlər ki: “Neden bu qədər muarızlara qarşı və muannid feylesoflara və ehl-i dalalete mukabil Risale-i Nur mağlup olmur? Milyonlar qiymətli həqiqi kütüb-ü imaniye və İslâmiyenin intişarlarına bir derece set çektikleri halde; sefahet və hayat-ı dünyeviyenin lezzetleriyle çox biçarə gençleri və insanları həqiqətlər-i imaniyeden mahrum bıraktıkları halde en şiddetli hücum və en gaddarane muamele və en ziyade yalanlarla və aleyhinde yapılan propagandalarla Risale-i Nur’u kırmak, insanları ondan ürkütmek və vazgeçirmeye çalıştıkları halde, heç bir eserde görülmediyi bir tarzda Risale-i Nur’un intişarı, hattâ çoğu el yazması ilə altı yüz min nüsha risalelerinden kemal-i iştiyak ilə perde altında intişar etmesi və dâhil və hariçte kemal-i iştiyak ilə özünü okutturması hikməti nedir? Səbəbi nedir?” deyə bu mealde çox suallere qarşı Cavab deriz ki:
Kur’an-ı Hakîm’in sırr-ı i’cazıyla həqiqi bir tefsiri olan Risale-i Nur, bu dünyada bir manevî cehennemi dalalette gösterdiyi kimi imanda də bu dünyada manevî bir cənnət bulunduğunu ispat edir. Və günahların və fenalıkların və haram lezzetlerin içinde manevî elîm elemleri gösterip hasenat və güzel hasletlerde və həqiqətlər-i şeriatın amelinde cənnət lezaizi kimi manevî lezzetler bulunduğunu ispat edir. Sefahet ehlini və dalalete düşenlerini o cihetle, aklı başında olanlarını kurtarır. Çünki bu zamanda iki dehşetli hal var:
Birincisi: Âkıbeti görmeyen, bir dirhem hazır ləzzəti, ileride bir batman lezzetlere tercih eden hissiyat-ı insaniye, ağıl və fikre galebe ettiğinden ehl-i sefaheti sefahetinden kurtarmanın yegâne çarəsi; eyni lezzetinde elemini gösterip hissini mağlup etmektir. Və يَس۟تَحِبُّونَ ال۟حَيٰوةَ الدُّن۟يَا âyetinin işarəiyle; bu zamanda âhiretin elmas kimi nemətlərini, lezzetlerini bildiyi halde, dünyevî kırılacaq şişe parçalarını ona tercih etmək, ehl-i iman iken ehl-i dalalete o hubb-u dünya və o sır üçün tabi olmaq tehlikesinden kurtarmanın çarə-i yegânesi, dünyada də cəhənnəm azabını və elemlerini göstermekle olur ki Risale-i Nur o meslekten gidir.
Yoxsa bu zamandaki küfr-ü mutlakın və fenden gelen dalaletin və sefahetten gelen tiryakiliğin inadı qarşısında Cənabı-Haqq’ı tanıttırdıktan sonra və cehennemin vücudunu ispat ilə və onun azabı ilə insanları fenalıktan, seyyiattan vazgeçirmek; ondan bəlkə yirmiden biri ders alabilir. Ders aldıktan sonra da “Cənabı-Haqq Gafuru’r-Rahîm’dir hem cəhənnəm çox uzaktır.” deyər, sefahetine devam edə bilər. Qəlbi, ruhu hissiyatına mağlup olur.
İşte Risale-i Nur’daki ekser muvazeneler küfür və dalaletin dünyadaki elîm və ürkütücü neticelerini göstermekle, en muannid və nefis-perest insanları də o menhus, gayr-ı meşru lezzetlerden və sefahetlerden bir nefret verib aklı başında olanları tövbeye sevk edər. O muvazenelerden Altıncı, Yeddinci, Səkkizinci Sözlerdeki kiçik muvazeneler və Otuz İkinci Söz’ün Üçüncü Mevkıf’ındaki uzun muvazene; en sefih və dalalette giden adamı da ürkütür, dersini qəbul ettirir.
Mesela Âyet-i Nur’daki seyahat-i hayaliye ilə həqiqət olaraq gördüğü vaziyetleri gayet qısaca işarə edeceğiz. Tafsilatını isteyen Sikke-i Gaybiye’nin âhirine baksın.
Ezcümle: O seyahat-i hayaliyede, rızka möhtac hayvanat âlemini gördüyüm vaxt, maddî felsefe ilə baktım. Hədsiz ehtiyacat və şiddetli açlıklarıyla birlikdə zaaf və aczleri, o canlı âlemini mənə çox acıklı və elîm gösterdi. Ehl-i dalalet və gafletin gözüyle baktığımdan feryat eyledim. Birden hikmet-i Kur’aniye və imanın dürbünü ilə gördüm: Rahman ismi Rezzak burcunda, parlak bir güneş kimi tulû etti. O aç, biçarə canlı âlemini rəhmət ışığıyla yaldızladı.
Sonra hayvanat âlemi içinde, yavruların zaaf və acizlik və ihtiyaç içinde çırpındıkları hazîn və elîm və herkesi rikkat və acımaya getirəcək bir karanlık içinde digər bir âlemi gördüm. Ehl-i dalaletin nazarıyla baktığıma eyvah dedim. Birden iman mənə bir gözlük verdi, gördüm ki: Rahîm ismi şəfqət burcunda tulû etti. O qədər güzel və şirin bir surette o acı âlemi sevinçli âleme çevirip ışıklandırdı ki şekva və acımak və hüzünden gelen gözyaşlarımı, sevinç və şükrün lezzetlerinden gelen damlalara çevirdi.
Sonra sinema perdesi kimi insan âlemi mənə göründü. Ehl-i dalaletin dürbünü ilə baktım. O âlemi o qədər karanlıklı, dehşetli gördüm ki en derin kalbimden feryat ettim. “Eyvah!” dedim. Çünki insanlarda ebede uzanıp giden arzuları, emelleri və kainatı ihata eden tasavvurat və efkârları və ebedî beka və saadet-i ebediyeyi və cenneti gayet ciddi isteyen himmetleri və fitri istidatları və fitri had konulmayan, serbest bırakılan kuvveleri və hədsiz maksatlara müteveccih ihtiyaçları və zaaf və aczleriyle birlikdə hücumlarına maruz kaldıkları hədsiz musibet və a’daları ilə birlikdə gayet qısa bir ömür, hər gün və hər saat ölüm endişesi altında, gayet dağdağalı bir həyat, yaşamak üçün gayet pərişan bir maişet içinde kalbe, vicdana en elîm və en müthiş halet olan mütemadî zeval və firak belasını çekmek içinde ehl-i gaflet üçün zulümat-ı ebediye kapısı surətində görülen kabre və mezaristana bakırlar. Birer birer və taife taife o zulümat kuyusuna atılırlar.
İşte bu insan âlemini bu zulümat içinde gördüyüm anda, qəlb və ruh və aklımla bütün letaif-i insaniyem, bəlkə bütün zerrat-ı vücudum feryat ilə ağlamaya hazır iken birden Kur’an’dan gelen nur və qüvvət-i iman o dalalet gözlüğünü kırdı, kafama bir göz verdi. Gördüm ki:
Cənabı-Haqqın Âdil ismi Hakîm burcunda, Rahman ismi Kerîm burcunda, Rahîm ismi Gafur burcunda yani manasında, Bâis ismi Vâris burcunda, Muhyî ismi Muhsin burcunda, Rab ismi Mâlik burcunda birer güneş kimi tulû ettiler. O karanlıklı insan âlemi içinde çox âlemler bulunan umumunu ışıklandırdılar, şenlendirdiler. Cehennemî haletleri dağıtıp, nurani âhiret âleminden pencereler açıp o pərişan insan dünyasına nurlar serptiler. Zerrat-ı kainat adedince اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ ، اَلشُّك۟رُ لِلّٰهِ dedim. Və aynelyakîn gördüm ki imanda manevî bir cənnət və dalalette manevî bir cəhənnəm bu dünyada da vardır, yakînen bildim.
Sonra küre-i arzın âlemi göründü. O seyahat-i hayaliyemde dine itaat etmeyen felsefenin karanlıklı kavanin-i ilmiyeleri, hayalime dehşetli bir âlem gösterdi. Yetmiş defa top güllesinden daha süratli hareketiyle, iyirmi beş min sene mesafeyi bir senede gezip devreden və hər vaxt dağılmaya və parçalanmaya müstaid və içi zelzeleli, çox ihtiyar və çox yaşlı küre-i arz içinde və o dehşetli gemi üstünde kainatın hədsiz boşluğunda seyahat eden biçarə nev-i insan vaziyeti mənə vahşetli bir karanlık içinde göründü. Başım döndü, gözüm karardı. Felsefenin gözlüğünü yere vurdum, kırdım. Birden hikmet-i Kur’aniye ilə ışıklanmış bir göz ilə baktım, gördüm ki:
Hâlık-ı arz və semavat’ın Kadîr, Alîm, Rab, Allah və Rabbü’s-semavati və’l-arz və Musahhirü’ş-şemsi və’l-kamer isimleri; rəhmət, azamet, rububiyet burçlarında güneş kimi tulû ettiler. O karanlıklı, vahşetli, dehşetli âlemi elə ışıklandırdılar ki o halette, mənim imanlı gözüme küre-i arz gayet muntazam, musahhar, mükemmel, hoş, emniyetli, hər kəsin erzakı içinde bir seyahat gemisi və tenezzüh və keyif və ticaret üçün müheyya edilmiş və ruh sahibiları güneşin etrafında, memleket-i Rabbaniyede gezdirmek və yaz və bahar və güzün mahsulatını rızık isteyenlere getirmek üçün bir gemi, bir tayyare, bir şimendifer hükmünde gördüm. Küre-i arzın zerratı adedince اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى نِع۟مَةِ ال۟اٖيمَانِ dedim.
İşte buna kıyasen Risale-i Nur’da çoxlu muvazenelerle, ehl-i sefahet və dalalet, dünyada də bir manevî cəhənnəm içinde azap çektiklerini və ehl-i iman və salahat, dünyada də bir manevî cənnət içinde, İslâmiyet və insaniyet midesiyle və imanın tecelliyatıyla və cilveleriyle, manevî cənnət lezzetleri tadabilirler, bəlkə derece-i imanlarına göre istifadə edebilirler.
Lakin bu fırtınalı zamanın hissi iptal eden və beşerin nazarını âfaka dağıtan və boğan cereyanlar, iptal-i his nevinden bir sersemlik vermiş ki ehl-i dalalet manevî azabını muvakkaten tam hissedemir. Ehl-i hidayete də gaflet basır, həqiqi lezzetini takdir edemir.
Bu asırda ikinci dehşetli hal: Eski zamanda küfr-ü mutlak və fenden gelen dalaletler və küfr-ü inadîden gelen temerrüd, bu zamana nisbeten çox azdı. Onun üçün eski İslâm muhakkiklerinin dersleri, hüccetleri o zamanda tam kâfi olurdu. Küfr-ü meşkuku çabuk izale ederlerdi. Allah’a iman umumî olduğundan Allah’ı tanıttırmakla və cəhənnəm azabını ihtar etmekle çokları sefahetlerden, dalaletlerden vazgeçebilirlerdi.
Indi isə eski zamanda bir memlekette bir kâfir-i mutlak yerine, indi bir kasabada yüz tane bulunabilir. Eskide fen və ilim ilə dalalete girip inat və temerrüd ilə həqiqətlər-i imana qarşı çıkana nisbeten indi yüz derece ziyade olmuş. Bu mütemerrid inatçılar, firavunluk derecesinde bir gurur ilə və dehşetli dalaletleriyle həqiqətlər-i imaniyeye qarşı muaraza ettiklerinden, əlbəttə bunlara qarşı atom bombası kimi –bu dünyada onların temellerini parça parça edəcək– bir həqiqət-i kudsiye lâzımdır ki onların tecavüzatını durdursun və bir kısmını imana getirsin.
İşte Cənabı-Haqq’a hədsiz şükürler olsun ki bu zamanın tam yarasına bir tiryak olaraq Bəyanı Möcüzə Quran’ın bir mu’cize-i maneviyesi və lemaatı bulunan Risale-i Nur, çoxlu muvazenelerle, en dehşetli muannid mütemerridleri, Kur’an’ın elmas kılıncı ilə kırır. Və kainat zerreleri adedince vahdaniyet-i İlahiyeye və imanın hakikatlerine hüccetleri, delilleri gösterir ki iyirmi beş seneden beri en şiddetli hücumlara qarşı mağlup olmayıp galebe etmiş.
Bəli Risale-i Nur’da, iman və küfür muvazeneleri və hidayet və dalalet mukayeseleri, bu mezkûr həqiqəti bilmüşahede ispat edir. Mesela, Iyirmi İkinci Söz’ün iki makamının bürhanları və lem’alarına və Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıf’ına və Otuz Üçüncü Məktub’un pencerelerine və Asâ-yı Musa’nın on bir hüccetine, sair muvazeneler kıyas edilse və dikkat edilse anlaşılır ki bu zamanda küfr-ü mutlakı və mütemerrid dalaletin inadını kıracaq, parçalayacaq Risale-i Nur’da tecelli eden həqiqət-i Kur’aniyedir.
İnşâallah necə Tılsımlar mecmuasında, dinin mühim tılsımlarını və yaradılış-i âlemin muammalarını keşfeden parçalar, o mecmuada toplanmış. Eynilə elə də ehl-i dalaletin dünyada də cehennemlerini və ehl-i hidayetin dünyada lezaiz-i cennetlerini gösteren və iman cennetin bir manevî çərdəyi və küfür isə cəhənnəm zakkumunun bir toxumu olduğunu gösteren Nur’un o kimi parçaları, kısacık bir tarzda bir mecmuacık olaraq yazılacaq və inşâallah neşrediləcək.
بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ
Bütün canlılar, hayatlarının hal dilileriyle Hâlıklarına takdim ettikleri manevî hediyelerini və hal dilile həmd və şükürlerini, o Zat-ı Vâcibü’l-vücud’a biz də takdim edirik ki demiş: لَا تَق۟نَطُوا مِن۟ رَح۟مَةِ اللّٰهِ Yani rahmet-i İlahiyeden ümidinizi kesmeyiniz. Hem hədsiz salât ü selâm ol Peygamberimiz Muhammed Mustafa (asm) üzerine olsun ki demiş:
جِئ۟تُ لِاُتَمِّمَ مَكَارِمَ ال۟اَخ۟لَاقِ
Yani mənim insanlara Cənabı-Haqq tarafından bi’setim və gelmemin ehemmiyetli bir hikməti, ahlâk-ı haseneyi və güzel hasletleri tekmil etmək və beşeri ahlâksızlıktan kurtarmaktır.
Həmd və salâttan sonra: Ey bu Cami-i Emevî’de bu dersi dinleyen Arap qardaşlarım! Mən haddimin fevkinde bu minbere və bu makama irşadınız üçün çıkmadım. Çünki sizə ders vermək haddimin fevkindedir. Bəlkə içinizde yüze yaxın ulema bulunan cemaate qarşı mənim misalim, medreseye giden bir çocuğun misalidir ki o sabî çocuk, sabahleyin medreseye gedib okuyup akşam da babasına gəlib okuduğu dersini babasına arz edər. Tâ doğru ders almış mı, almamış mı? Babasının irşadını və ya tasvibini bekler. Bəli, bizler sizə nisbeten çocuk hükmündeyiz və talebeleriniziz. Sizler bizim və İslâm milletlerinin üstadlarısınız. İşte mən də aldığım dersimin bir kısmını sizler kimi üstadlarımıza belə beyan edirəm:
Mən bu zaman və zeminde, beşerin hayat-ı içtimaiye medresesinde ders aldım və bildim ki: Ecnebiler, Avrupalılar terakkide istikbale uçmalarıyla birlikdə bizi maddî cihette kurûn-u vustâda durduran və tevkif eden altı tane hastalıktır. O hastalıklar da bunlardır:
Birincisi: Yeisin, ümitsizliğin içimizde həyat bulup dirilmesi.
İkincisi: Sıdkın hayat-ı içtimaiye-i siyasiyede ölmesi.
Üçüncüsü: Adâvete muhabbet.
Dördüncüsü: Ehl-i imanı birbirine bağlayan nurani rabıtaları bilmemek.
Beşincisi: Çeşit çeşit sâri hastalıklar kimi intişar eden istibdat.
Altıncısı: Menfaat-i şahsiyesine himmeti hasretmek.
Bu altı dehşetli hastalığın ilacını da bir tıp fakültesi hükmünde hayat-ı içtimaiyemizde, eczahane-i Kur’aniyeden ders aldığım altı kəlmə ilə beyan edirəm. Mualecenin esasları onları bilirəm.
BİRİNCİ KELİME: “El-emel”. Yani rahmet-i İlahiyeden qüvvətli ümit beslemek. Bəli, mən öz hesabıma aldığım dersime binaen: Ey İslâm cemaati! Müjde verirəm ki: Şimdiki âlem-i İslâm’ın saadet-i dünyeviyesi, bâhusus Osmanlıların saadeti və bilhassa İslâm’ın terakkisi onların intibahıyla olan Arab’ın saadetinin fecr-i sadıkının emareleri inkişafa başlır və saadet güneşinin də çıkması yakınlaşmış. Yeisin burnunun rağmına olaraq (Hâşiye ) mən dünyaya işittirəcək derecede kanaat-i kat’iyemle derim:
İstikbal yalnız və yalnız İslâmiyet’in olacaq. Və hâkim, həqiqətlər-i Kur’aniye və imaniye olacaq. Elə isə şimdiki qədər-i İlahî və kısmetimize razı olmalıyıq ki bizə parlak bir istikbal, ecnebilere müşevveş bir mazi düşmüş.
Bu davama çox bürhanlardan ders almışım. Indi o bürhanlardan mukaddimatlı bir buçuk bürhanı zikredəcəyəm. O bürhanın mukaddimatına başlırıq:
İşte İslâmiyet’in həqiqətləri hem manen hem maddeten terakki etmeye kabil və mükemmel bir istidadı var.
Birinci cihet olan manen terakki isə: Bilin! Həqiqi vukuatı kaydeden tarih, həqiqətə en doğru şahittir. İşte tarih bizə gösterir. Hattâ Rus’u mağlup eden Japon Başkumandanının İslâmiyet’in hakkaniyetine şehadeti də şudur ki:
Həqiqət-i İslâmiyet’in qüvvəti nisbetinde, Müslümanlar o qüvvətə göre hərəkət etmeleri derecesinde ehl-i İslâm temeddün edib terakki ettiğini tarih gösterir. Və ehl-i İslâm’ın həqiqət-i İslâmiye’de zafiyeti derecesinde tevahhuş ettiklerini, vahşete və tedenniye düştüklerini və herc ü merc içinde belalara, mağlubiyetlere düştüklerini tarih gösterir. Sair dinler isə bilakistir. Yani salabet və taassuplarının zafiyeti nisbetinde temeddün və terakki ettikleri kimi dinlerine salabet və taassuplarının qüvvəti derecesinde də tedenni və ihtilallere maruz kaldıklarını tarih gösterir. Indiyə qədər zaman belə geçmiş.
Hem asr-ı saadetten indiyə qədər heç bir tarih bizə göstermir ki bir Müslüman’ın muhakeme-i akliye ilə və delil-i yakînî ilə və İslâmiyet’e tercih etmekle eski və yeni ayrı bir dine girdiğini tarih göstermir. Avamın delilsiz, taklidî bir surette başqa dine girmesinin bu meselede ehemmiyeti yox. Dinsiz olmaq da başqa meseledir. Halbuki bütün dinlerin etbaları isə –hattâ en ziyade dinine taassup gösteren İngilizlerin və eski Rusların– muhakeme-i akliye ilə İslâmiyet’e dâhil olduklarını və günden güne, bazı zaman takım takım kat’î bürhan ilə İslâmiyet’e girdiklerini tarihler bizə bildirirlər. (Hâşiye )
Əgər biz ahlâk-ı İslâmiyenin və həqiqətlər-i imaniyenin kemalâtını ef’alimizle izhar etsek, sair dinlerin tabileri əlbəttə cemaatlerle İslâmiyet’e girecekler bəlkə küre-i arzın bazı kıtaları və devletleri də İslâmiyet’e dehalet edecekler.
Hem nev-i beşer, hususan medeniyet fenlerinin ikazatıyla uyanmış, intibaha gelmiş, insaniyetin mahiyetini anlamış. Əlbəttə və əlbəttə dinsiz, başıboş yaşamazlar və olamazlar. Və en dinsizi də dine iltica etmeye mecburdur. Çünki acizlik-i beşerî ilə birlikdə hədsiz musibetler və onu inciten haricî və dâhilî düşmanlara qarşı istinad noktası və möhtaclıqıyla birlikdə, hədsiz ehtiyacata müptela və ebede qədər uzanmış arzularına meded və yardım edəcək istimdad noktası, yalnız və yalnız Sâni’-i âlem’i tanımak və iman etmək və âhirete inanmak və tasdik etmekten başqa, uyanmış beşerin çarəsi yox!..
Qəlbin sadefinde din-i hakkın cevheri bulunmazsa beşerin başında maddî manevî kıyametler kopacaq və hayvanatın en bedbahtı, en pərişanı olacaq.
Hasıl-ı kelâm: Beşer bu asırda harplerin və fenlerin və dehşetli hâdiselerin ikazatıyla uyanmış və insaniyetin cevherini və câmi’ istidadını hissetmiş. Və insan, acib cem’iyetli istidadıyla yalnız bu kısacık, dağdağalı dünya həyatı üçün yaratılmamış bəlkə ebede mebustur ki ebede uzanan arzular, mahiyetinde var. Və bu dar, fâni dünya; insanın nihayətsiz emel və arzularına kâfi gelmediğini hər kəs bir derece hissetmeye başlamış.
Hattâ insaniyetin bir kuvası və hâdimi olan kuvve-i hayaliyeye denilse: “Sana dünya saltanatı ilə birlikdə bir milyon sene ömür olacaq lakin sonunda heç dirilmeyəcək bir surette bir idam sənin başına geləcək.” Əlbəttə həqiqi insaniyetini kaybetmeyen və intibaha gelmiş o insanın hayali; sevinç və beşarete bedel, derinden derine teessüf və eyvahlarla saadet-i ebediyenin bulunmamasına ağlayacaq.
İşte bu nükte içindir ki hər kəsin kalbinde derinden derine bir din-i hakkı aramak meyli çıkmış. Hər şeyden evvel, ölüm idamına qarşı din-i haktaki bir həqiqəti arır ki özünü kurtarsın. Şimdiki hal-i âlem bu həqiqətə şehadet edər.
Qırx beş sene sonra, tamamıyla beşerin bu ehtiyac-ı şedidini dinsizliğin zuhuruyla küre-i arzın kıtaları və devletleri birer insan kimi hissetmeye başlamışlar. Hem âyât-ı Kur’aniye, başlarında və âhirlerinde beşeri aklına havale edər “Aklına bak.” deyər “Fikrine, kalbine müracaat et, meşveret et, onunla görüş ki bu həqiqəti bilesin.” dir.
Mesela baxın, o ayələrin başında və âhirlerinde dir ki: “Neden bakmıyorsunuz? İbret almıyorsunuz? baxın ki həqiqəti bilesiniz.” “Bilin!” və “Bil!” hakikatine dikkat et. “Acaba nədən beşer bilemirlər, cehl-i mürekkebe düşürlər? Nədən taakkul etmirlər, divaneliğe düşerler? Nədən bakmırlar, hakkı görmeye kör olmuşlar? Nədən insan sergüzeşt-i hayatında, hâdisat-ı âlemden tahattur və təfəkkür etmir ki istikamet yolunu bulsun? Nədən təfəkkür və tedebbür və aklen muhakeme etmirlər, dalalete düşürlər? Ey insanlar ibret alınız! Geçmiş kurûnlardan ibret alıb geləcək manevî belalardan kurtulmaya çalışınız!” manasında gelen ayələrin bu cümlelerine kıyasen çox ayələrdə beşeri aklına, fikriyle meşverete havale edir.
Ey bu Cami-i Emevî’deki qardaşlarım kimi âlem-i İslâm’ın cami-i kebirinde olan qardaşlarım! Siz də ibret alınız. Bu qırx beş senedeki bu dehşetli hâdisattan ibret alınız. Tam aklınızı başınıza alınız, ey mütefekkir və ağıl sahibi və özünü münevver telakki edenler!
Hasıl-ı kelâm: Biz Kur’an şakirdleri olan Müslümanlar, bürhana tabi oluruq. Ağıl və fikir və kalbimizle həqiqətlər-i imaniyeye giririk. Başqa dinlerin bazı efradları kimi ruhbanları taklit üçün bürhanı bırakmırıq. Onun üçün ağıl və ilim və fen hükmetdiyi istikbalde, əlbəttə bürhan-ı aklîye istinad eden və bütün hükümlerini akla tesbit ettiren Kur’an hükmedəcək.
Hem də İslâmiyet güneşinin tutulmasına, inkisafına və beşeri tenvir etmesine mümanaat eden perdeler açılmaya başlamışlar. O mümanaat edenler çekilmeye başlırlar. Qırx beş sene evvel o fecrin emareleri göründü. 71’de fecr-i sadıkı başladı və ya başlayacaq. Əgər bu fecr-i kâzib də olsa otuz qırx sene sonra fecr-i sadık çıkacaq.
Bəli, həqiqətlər-i İslâmiyet’in mazi kıtasını tamamen istilasına səkkiz dehşetli manialar mümanaat ettiler:
Birinci, İkinci, Üçüncü Maniler: Ecnebilerin cehli və o zamanda vahşetleri və dinlerine taassuplarıdır. Bu üç mani, marifet və medeniyetin mehasini ilə kırıldı, dağılmaya başlır.
Dördüncü və Beşinci Maniler: Papazların və ruhanî başçıların riyasetleri və tahakkümleri və ecnebilerin körü körüne onları taklit etmeleridir. Bu iki mani də fikr-i hürriyet və meyl-i taharri-i həqiqət, nev-i beşerde başlamasıyla zeval bulmaya başlır.
Altıncı, Yeddinci Maniler: Bizdeki istibdat və şeriatın muhalefetinden gelen sû-i ahlâkımız mümanaat ediyordular. Bir şahıstaki münferid istibdat qüvvəti indi zeval bulması, cemaat və komitenin dehşetli istibdatlarının otuz qırx sene sonra zeval bulmasına işarə etmekle və hamiyet-i İslâmiyenin şiddetli feveranı ilə və sû-i ahlâkın çirkin neticeleri görülmesiyle bu iki mani də zeval bulur və bulmaya başlamış. İnşâallah tam zeval bulacaq.
Səkkizinci Mani: Fünun-u cedidenin bazı müsbet mesaili, həqiqətlər-i İslâmiyenin zâhirî manalarına muhalif və muarız tevehhüm edilmesiyle, zaman-ı mazideki istilasına bir derece set çekmiş. Mesela, küre-i arza emr-i İlahî ilə nezarete memur Sevr və Hut namlarında iki ruhanî melâikeyi dehşetli cismanî bir öküz, bir balık tevehhüm edib ehl-i fen və felsefe həqiqəti bilmediklerinden İslâmiyet’e muarız çıkmışlar.
Bu misal kimi yüz misal var ki həqiqəti bilindikten sonra en muannid feylesof da teslim olmaya mecbur olur. Hattâ Risale-i Nur, Mu’cizat-ı Kur’aniye Risalesi’nde fennin iliştiği bütün ayələrin hər birisinin altında Kur’an’ın bir lem’a-i i’cazını gösterip, ehl-i fennin medar-ı tenkit zannetdikləri Qurani-Kərim’in cümle və kelimelerinde fennin eli yetişmediyi yüksək həqiqətləri izhar edib en muannid feylesofu da teslime mecbur edir. Meydandadır, isteyen bakabilir və baksın. Bu mani, qırx beş sene evvel söylenen o sözden sonra necə kırıldığını görsün.
Bəli, bazı muhakkikîn-i İslâmiyenin bu yolda telifatları var. Bu səkkizinci dehşetli manianın zîr ü zeber olacağına emareler görünür.
Bəli, indi olmasa da otuz qırx sene sonra fen və həqiqi marifet və medeniyetin mehasini, bu üç qüvvəti tam teçhiz edib cihazatını verib o səkkiz manileri mağlup edib dağıtmak üçün taharri-i həqiqət meyelanını və insafı və muhabbet-i insaniyeti, o səkkiz düşman taifesinin səkkiz cephesine göndermiş. Indi onları kaçırmaya başlamış. İnşâallah yarım asır sonra onları darmadağın edəcək.
Bəli, meşhurdur ki: “En kat’î fazilet odur ki düşmanları də o faziletin tasdikine şehadet etsin.”
İşte yüzer misallerinden iki misal:
Birincisi: On doqquzuncu asrın və Amerika Kıtası’nın en meşhur feylesofu Mister Karlayl, en yüksək sadâsıyla çekinmeyerek feylesoflara və Hristiyan âlimlerine neşriyatıyla bağırarak belə dir, eserlerinde belə yazmış:
“İslâmiyet gayet parlak bir ateş kimi doğdu. Sair dinleri kuru ağacın dalları kimi yuttu. Hem bu yutmak, İslâmiyet’in hakkı imiş. Çünki sair dinler –lakin Kur’an’ın tasdikine mazhar olmayan kısmı– heç hükmündedir.”
Hem Mister Karlayl yenə dir: “En evvel kulak veriləcək sözlerin en lâyıkı, Muhammed’in (asm) sözüdür. Çünki həqiqi söz onun sözleridir.”
Hem yenə dir ki: “Eğer həqiqət-i İslâmiyet’te şübhə etsen bedihiyat və zaruriyat-ı kat’iyede iştibah edersin. Çünki en bedihî və zarurî bir həqiqət isə İslâmiyet’tir.”
İşte bu meşhur feylesof, İslâmiyet hakkında bu şehadetini eserinde müteferrik yerde yazmış.
İkinci Misal: Avrupa’nın asr-ı âhirde en meşhur bir feylesofu Prens Bismark dir ki:
“Mən bütün kütüb-ü semaviyeyi tetkik ettim. Tahrif olmalarına binaen beşerin saadeti üçün aradığım həqiqi hikməti bulamadım. Lakin Muhammed’in aleyhissalâtü Vəssalam Kur’an’ını umum kütüblerin fevkinde gördüm. Hər kelimesinde bir hikmət buldum. Bunun kimi beşerin saadetine hizmet edəcək bir eser yoxdur. Belə bir eser beşerin sözü ola bilməz. Bunu Muhammed’in aleyhissalâtü Vəssalam sözüdür diyenler, ilmin zaruriyatını inkâr etmiş olurlar. Yani Kur’an Allah kelâmı olduğu bedihîdir.”
İşte Amerika və Avrupa’nın zekâ tarlaları Mister Karlayl və Bismark kimi belə dâhî muhakkikleri mahsulat vermesine istinaden mən də bütün kanaatimle derim ki:
Avrupa və Amerika, İslâmiyet’le hamiledir. Günün birinde bir İslâmî devlet doğuracaq. Necə ki Osmanlılar Avrupa ilə hamile olub bir Avrupa devleti doğurdu.
Ey Cami-i Emevî’deki qardaşlarım və yarım asır sonraki âlem-i İslâm camiindeki ihvanlarım! Əcəba baştan buraya qədər olan mukaddimeler netice vermir mu ki istikbalin kıtalarında həqiqi və manevî hâkim olacaq və beşeri, dünyevî və uhrevî saadete sevk edəcək yalnız İslâmiyet’tir və İslâmiyet’e inkılab etmiş və hurafattan və tahrifattan sıyrılacaq İsevîlerin həqiqi dinidir ki Kur’an’a tabi olur, ittifak edər.
İkinci Cihet:
Yani maddeten İslâmiyet’in terakkisinin qüvvətli sebepleri gösterir ki maddeten də İslâmiyet istikbale hükmedəcək. Birinci Cihet, maneviyat cihetinde terakkiyatı ispat ettiği kimi; bu İkinci Cihet də maddî terakkiyatını və istikbaldeki hâkimiyetini qüvvətli gösterir. Çünki âlem-i İslâm’ın şahs-ı manevîsinin kalbinde, gayet qüvvətli və kırılmaz beş qüvvət içtima və imtizaç edib yerleşmiş. (Hâşiye )
Birincisi: Bütün kemalâtın üstadı və üç yüz yetmiş milyon nefisleri bir tək nəfs hükmüne getirebilen və həqiqi bir medeniyetle və müsbet və doğru fenlerle teçhiz edilmiş olan və heç bir qüvvət onu kıramayacaq bir mahiyette bulunan həqiqət-i İslâmiyet’tir.
İkinci Qüvvət: Medeniyet və sanatın həqiqi üstadı və vesilelerin və mebâdilerin tekemmülüyle cihazlanmış olan şedit bir ihtiyaç və belimizi kıran tam bir möhtaclıq, elə bir kuvvettir ki susmaz və kırılmaz.
Üçüncü Qüvvət: Yüksək şeylere müsabaka surətində beşere yüksək maksatları ders veren və o yolda çalıştıran və istibdadatı parça parça eden və ulvi hisleri heyecana gətirən və gıpta və hased və kıskançlık və rekabetle və tam uyanmakla və müsabaka şevkiyle və teceddüd meyliyle və temeddün meyelanıyla teçhiz edilen üçüncü qüvvət, yalnız hürriyet-i şer’iyedir. Yani insaniyete lâyık en yüksək kemalâta olan meyil və arzu ilə cihazlanmış olmaq.
Dördüncü Qüvvət: Şefkatle cihazlanmış şehamet-i imaniyedir. Yani tezellül etməmək; haksızlara, zalimlere zillet göstermemek, mazlumları da zelil etməmək. Yani hürriyet-i şer’iyenin esasları olan, müstebitlere dalkavukluk etməmək və bîçarelere tahakküm və tekebbür etmemektir.
Beşinci Qüvvət: İzzet-i İslâmiyedir ki i’lâ-yı kelimetullahı ilan edir. Və bu zamanda i’lâ-yı kelimetullah, maddeten terakkiye mütevakkıf və medeniyet-i həqiqiyeye girmekle i’lâ-yı kelimetullah edilebilir. İzzet-i İslâmiye’nin iman ilə kat’î verdiyi emri, əlbəttə âlem-i İslâm’ın şahs-ı manevîsi o kat’î emri, istikbalde tam yerine getireceğine şübhə edilmez.
Bəli, necə ki eski zamanda İslâmiyet’in terakkisi, düşmanın taassubunu parçalamak və inadını kırmak və tecavüzatını def’etmək, silah ilə kılınç ilə olmuş. İstikbalde silah, kılınç yerine həqiqi medeniyet və maddî terakki və hak və hakkaniyetin manevî kılınçları düşmanları mağlup edib dağıtacaq.
bilin ki:
Bizim muradımız medeniyetin mehasini və beşere menfaati bulunan iyilikleridir. Yoxsa medeniyetin günahları, seyyiatları deyil ki ahmaklar o seyyiatları, o sefahetleri mehasin zannedip taklit edib malımızı harap ettiler. Və dini rüşvet verib dünyayı da kazanamadılar. Medeniyetin günahları iyiliklerine galebe edib seyyiatı hasenatına râcih gelmekle, beşer iki harb-i umumî ilə iki dehşetli tokat yiyip o günahkâr medeniyeti zîr ü zeber edib elə bir kustu ki yeryüzünü kanla bulaştırdı. İnşâallah istikbaldeki İslâmiyet’in qüvvəti ilə medeniyetin mehasini galebe edəcək, zemin yüzünü pisliklerden temizleyəcək, sulh-u umumîyi də temin edəcək.
Bəli, Avrupa’nın medeniyeti fazilet və hüda üstüne tesis edilmediğinden bəlkə heves və heva, rekabet və tahakküm üzerine bina edildiğinden, indiyə qədər medeniyetin seyyiatı hasenatına galebe edib ihtilalci komitelerle kurtlaşmış bir ağac hükmüne girdiyi cihetle; Asya medeniyetinin galebesine qüvvətli bir medar, bir delil hükmündedir. Və az vakitte galebe edəcəkdir.
Əcəba istikbale qarşı ehl-i iman və İslâm üçün belə maddî və manevî terakkiyata vesile və qüvvətli, sarsılmaz esbab varken və demir yolu kimi istikbal saadetine yol açıldığı halde, necə meyus olub yeise düşüyorsunuz və âlem-i İslâm’ın kuvve-i maneviyesini kırıyorsunuz? Və yeis və ümitsizlikle zannediyorsunuz ki dünya hər kəsə və ecnebilere terakki dünyasıdır lakin yalnız biçarə ehl-i İslâm üçün tedenni dünyası oldu deyə çox yanlış bir hataya düşüyorsunuz.
Madam ki meylü’l-istikmal (tekâmül meyli) kainatta fıtrat-ı beşeriyede fitrətən dercedilmiş. Əlbəttə beşerin zulüm və hatasıyla başına çabuk bir kıyamet kopmazsa istikbalde hak və həqiqət, âlem-i İslâm’da nev-i beşerin eski hatîatına keffaret olacaq bir saadet-i dünyeviyeyi də gösterəcək inşâallah…
Bəli baxın, zaman hatt-ı müstakim üzerine hərəkət etmir ki mebde və müntehası birbirinden uzaklaşsın. Bəlkə küre-i arzın hareketi kimi bir daire içinde dönür. Bazen terakki içinde yaz və bahar mevsimi gösterir. Bazen tedenni içinde kış və fırtına mevsimini gösterir.
Hər kıştan sonra bir bahar, hər geceden sonra bir sabah olduğu kimi nev-i beşerin də bir sabahı, bir baharı olacaq inşâallah. Həqiqət-i İslâmiyenin güneşi ilə sulh-u umumî dairesinde həqiqi medeniyeti görmeyi, rahmet-i İlahiyeden bekleyebilirsiniz.
Dersin başında, bir buçuk bürhanı davamıza şahit göstereceğiz demişdik. Indi bir bürhan mücmelen bitti. O davanın yarı bürhanı da şudur ki:
Fenlerin casus kimi tetkikatıyla və hədsiz tecrübelerle sabit olmuş ki: Kainatın nizamında galib-i mutlak və maksud-u bizzat və Sâni’-i Zülcelal’in həqiqi maksatları, xeyr və hüsün və güzellik və mükemmeliyettir. Çünki kainata ait fenlerden hər bir fen, küllî kaideleriyle bahsetdiyi nevi və taifede elə bir nizam-nizam-intizam və mükemmeliyet gösterir ki ondan daha mükemmel ağıl bulamır. Mesela, tıbba ait teşrih-i beden-i insanî fenni və kozmoğrafyaya tabi Manzume-i Şemsiye fenni; nebatat və hayvanata ait fenler kimi bütün fenlerin hər biri, küllî kaideleriyle o bahsetdiyi kısımda Sâni’-i Zülcelal’in o nevideki nizamında mu’cizat-ı kudretini və hikmetini və اَح۟سَنَ كُلَّ شَى۟ءٍ خَلَقَهُ hakikatini gösterir.
Hem istikra-i tamme və tecrübe-i umumî gösterir, netice verir ki:
Şer, kubuh, çirkinlik, bâtıl, fenalık yaradılış-i kainatta cüz’îdir. Maksud deyil, tebeîdir və dolayısıyladır. Yani mesela, çirkinlik, çirkinlik üçün kainata girmemiş; bəlkə güzelliğin bir həqiqəti çox həqiqətlərə inkılab etmək üçün çirkinlik bir vâhid-i kıyasî olaraq yaradılışe girmiş. Şer hattâ şeytan də beşerin hədsiz terakkiyatına müsabaka ilə vesile olmaq üçün beşere musallat edilmiş. Bunlar kimi cüz’î şerler, çirkinlikler; küllî güzelliklere, hayırlara vesile olmaq üçün kainatta halk edilmiş.
İşte kainatta həqiqi maksat və netice-i yaradılış, istikra-i tamme ilə ispat edir ki xeyr və hüsün və tekemmül esastır və həqiqi maksud onlardır. Əlbəttə beşer, bu qədər zulmî küfriyatlarıyla zemin yüzünü mülevves və pərişan ettikleri halde, cezasını görmeden və kainattaki maksud-u həqiqiye mazhar olmadan, dünyayı buraxıb ademe kaçamayacaq. Bəlkə cəhənnəm hapsine girəcək.
Hem istikra-i tamme ilə və fenlerin tahkikatıyla sabit olmuş ki mahlukat içinde en mükerrem, en ehemmiyetli beşerdir. Çünki beşer, yaradılış-i kainattaki zâhirî esbab və neticelerinin mabeynindeki basamakları və teselsül eden illetlerin və sebeplerin münasebetlerini aklıyla keşfedip sanat-ı İlahiyeyi və muntazam hikmetli icadat-ı Rabbaniyenin taklidini sanatçığıyla etmək və ef’al-i İlahiyeyi anlamaq üçün və sanat-ı İlahiyeyi bilmək və cüz’î ilmiyle və sanatlarıyla anlamaq üçün bir mizan, bir mikyas, öz cüz’î ihtiyarıyla işlediyi maddelerle, Hâlık-ı Zülcelal’in küllî, muhit ef’al və sıfatlarını bilerek kainatın en eşref, en ekrem mahluku beşer olduğunu ispat edir.
Hem İslâmiyet’in kainata və beşere ait hakikatlerinin şehadetiyle mükerrem beşer içinde en eşref və en a’lâsı ehl-i hak və həqiqət olan ehl-i İslâmiyet hem istikra-i tamme ilə tarihlerin şehadetiyle, en mükerrem beşer içindeki en müşerref olan ehl-i hakkın içinde də min mu’cizatı və çox yüksək ahlâkının və İslâmiyet və Kur’an hakikatlerinin şehadetiyle en efdal, en yüksək olan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır.
Madam ki bu yarı bürhanın üç həqiqəti belə haber verir. Əcəba heç mümkün müdür ki nev-i beşer şakavetiyle bu qədər fenlerin şehadetini cerh edib bu istikra-i tammeyi kırıp meşiet-i İlahiyeye və kainatı içine alan hikmet-i ezeliyeye qarşı temerrüd edib indiyə qədər ekseriyetle yaptığı kimi o zalimane vahşetinde və mütemerridane küfründe və dehşetli tahribatında devam edebilsin? Və İslâmiyet aleyhinde bu halin devam etmesi heç mümkün müdür?
Mən bütün kuvvetimle, hədsiz lisanım olsa o hədsiz lisanlarla kasem ederim ki âlemi bu nizam-ı ekmel ilə bu kainatı zerreden seyyarata qədər, sinek kanadından semavat kandillerine qədər nihayet bir hikmet-i nizam-nizam-intizam ilə halk eden Hakîm-i Zülcelal’e və Sâni’-i Zülcemal’e o hədsiz lisanlarla kasem edirik ki beşer; heç bir cihetle bütün enva-ı kainata muhalif olaraq və kiçik kardeşleri olan sair taifelere zıt olaraq kainattaki nizama, küllî şerleriyle muhalefet edib nev-i beşerde şerrin hayra galebesine minlərlə senede səbəb olan o zakkumları yiyip hazmetmesi mümkün deyil.
Bunun imkânı ancaq və ancaq bu farz-ı muhal ilə ola bilər ki beşer bu âleme emanet-i kübra mertebesinde və halife-i rûy-i zemin makamında sair enva-ı kainata böyük və mükerrem bir qardaş olduğu halde en edna, en berbat, en pərişan, en muzır və ehemmiyetsiz, hırsızcasına və dolayısıyla bu kainat içine girmiş, karıştırmış. Bu farz-ı muhal, heç bir cihetle qəbul olunamaz.
Bu həqiqət üçün əlbəttə bu yarım bürhanımız netice verir ki âhirette cənnət və cehennemin zarurî vücudları kimi xeyr və hak din istikbalde mutlak galebe edəcəkdir. Tâ ki nev-i beşerde də sair neviler kimi xeyr və fazilet galib-i mutlak olacaq. Tâ beşer də sair kainattaki kardeşlerine müsavi olabilsin və sırr-ı hikmet-i ezeliye nev-i beşerde də takarrur etti, denilebilsin.
Elhasıl: Madam ki mezkûr kat’î hakikatlerle bu kainatta en müntehab netice və Hâlık’ın nazarında en ehemmiyetli mahluk beşerdir. Əlbəttə və əlbəttə və hayat-ı bâkiyede cənnət və cehennemi, bilbedahe beşerdeki indiyə qədər zalimane vaziyetler cehennemin vücudunu və fıtratındaki küllî istidadat-ı kemaliyesi və kainatı alâkadar eden həqiqətlər-i imaniyesi, cenneti bedahetle istilzam ettiği kimi; herhalde iki harb-i umumî ilə və kainatı ağlattıran cinayetleri və yutduğu zakkum şerlerini hazmetmediyi üçün kusduğu və zeminin bütün yüzünü pislendirdiyi vaziyetiyle, beşeriyeti en berbat bir dereceye düşürüp min senelik terakkiyatını zîr ü zeber etmək cinayetini beşer hazmetmeyəcək.
Herhalde çabuk başında bir kıyamet kopmazsa həqiqətlər-i İslâmiye, beşeri esfel-i safilîn derece-i sukutundan kurtarmaya və rûy-i zemini temizlemeye və sulh-u umumîyi temin etmeye vesile olmasını Rahman-ı Rahîm’in rahmetinden niyaz edirik və ümit edirik və beklirik.
İKİNCİ KELİME ki müddet-i hayatımda tecrübelerimle fikrimde tevellüd eden şudur:
Yeis en dehşetli bir hastalıktır ki âlem-i İslâm’ın kalbine girmiş.
İşte o yeistir ki bizi öldürmüş kimi Garpta bir iki milyonluk kiçik bir devlet, Şarkta iyirmi milyon Müslümanları özünə hizmetkâr və vatanlarını müstemleke hükmüne getirmiş.
Hem o yeistir ki yüksək ahlâkımızı öldürmüş, menfaat-i umumiyeyi buraxıb menfaat-i şahsiyeye nazarımızı hasrettirmiş.
Hem o yeistir ki kuvve-i maneviyemizi kırmış. Az bir kuvvetle, imandan gelen kuvve-i maneviye ilə şarktan garba qədər istila ettiği halde; o kuvve-i maneviye-i hârika, meyusiyetle kırıldığı üçün zalim ecnebiler dörd yüz seneden beri üç yüz milyon Müslüman’ı özlərinə esir etmiş. Hattâ bu yeis ilə başkasının lâkaytlığını və füturunu öz tembelliğine özür zannedip “Neme lâzım!” deyər “Herkes mənim kimi berbattır.” deyə şehamet-i imaniyeyi terk edib hizmet-i İslâmiyeyi yapmır.
Madam ki bu derece bu hastalık bizə bu zulmü etmiş, bizi öldürür; biz də o kātilimizden kısasımızı alıb öldüreceğiz.
لَا تَق۟نَطُوا مِن۟ رَح۟مَةِ اللّٰهِ kılıncı ilə o yeisin başını parçalayacağız.
مَا لَا يُد۟رَكُ كُلُّهُ لَا يُت۟رَكُ كُلُّهُ hadîsinin hakikatiyle belini kıracağız inşâallah.
Yeis; ümmetlerin, milletlerin “seretan” denilen en dehşetli bir hastalığıdır. Və kemalâta mani və اَنَا عِن۟دَ حُس۟نِ ظَنِّ عَب۟دٖى بٖى hakikatine muhaliftir. Korkak, aşağı və âcizlerin şe’nidir, bahaneleridir. Şehamet-i İslâmiyenin şe’ni deyildir. Hususan Arap kimi nev-i beşerde medar-ı iftihar yüksək seciyelerle mümtaz bir kavmin şe’ni ola bilməz. Âlem-i İslâm milletleri Arab’ın metanetinden ders almışlar. İnşâallah yenə Araplar yeisi buraxıb İslâmiyet’in kahraman ordusu olan Türklerle həqiqi bir tesanüd və ittifak ilə el ele verib Kur’an’ın bayrağını dünyanın hər tarafında ilan edeceklerdir.
ÜÇÜNCÜ KELİME ki bütün hayatımdaki tahkikatımla və hayat-ı içtimaiyenin çalkamasıyla hülâsa və zübdesi mənə kat’î bildirmiş ki:
Sıdk, İslâmiyet’in üssü’l-esasıdır və ulvi seciyelerinin rabıtasıdır və hissiyat-ı ulviyesinin mizacıdır. Elə isə hayat-ı içtimaiyemizin esası olan sıdkı, doğruluğu içimizde ihya edib onunla manevî hastalıklarımızı tedavi etməliyik.
Bəli sıdk və doğruluk, İslâmiyet’in hayat-ı içtimaiyesinde ukde-i hayatiyesidir. Riyakârlık, fiilî bir nevi yalancılıktır. Dalkavukluk və tasannu, alçakça bir yalancılıktır. Nifak və münafıklık, muzır bir yalancılıktır. Yalancılık isə Sâni’-i Zülcelal’in kudretine iftira etmektir.
Küfür, bütün envaıyla kizbdir, yalancılıktır. İman sıdktır, doğruluktur. Bu sırra binaen kizb və sıdkın ortasında hədsiz bir mesafe var, şark və garp qədər birbirinden uzaq olmaq lâzım gəlir. Nâr və nur kimi birbirine girmemek lâzım. Halbuki gaddar siyaset və zalim propaganda birbirini karıştırmış, beşerin kemalâtını da karıştırmış. (Hâşiye )
Bu sıdk və kizb, küfür və iman qədər birbirinden uzaq. Asr-ı saadette sıdk vasıtasıyla Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın a’lâ-yı illiyyîne çıkması və o sıdk anahtarıyla həqiqətlər-i imaniye və həqiqətlər-i kainat hazinesi açılması sırrıyla, içtimaiyat-ı beşeriye çarşısında sıdk, en revaçlı bir mal və satın alınacaq en qiymətli bir meta hükmüne geçmiş.
Və kizb vasıtasıyla Müseylime-i Kezzab’ın emsali, esfel-i safilîne sukut etmiş. Və kizb o zamanda küfriyat və hurafatın anahtarı olduğunu o inkılab-ı azîm gösterdiğinden, kainat çarşısında en fena en pis bir mal olub o malı satın almaq deyil; hər kəs nefret etmesi hükmüne geçen kizb və yalana, əlbəttə o inkılab-ı azîmin saff-ı evveli olan və fıtratlarında en revaçlı və medar-ı iftihar şeyleri almaq və en qiymətli və revaçlı mallara müşteri olmaq fıtratında bulunan sahabeler; əlbəttə şübhəsiz bilerek əllərini yalana uzatmazlar. Kizb ilə özlərini mülevves etmezler. Müseylime-i Kezzab’a özlərini benzetemezler. Bəlkə bütün kuvvetleriyle və meyl-i fitrileriyle en revaçlı mal və en qiymətli meta və həqiqətlərin anahtarı Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın a’lâ-yı illiyyîne çıkmasının basamağı olan sıdk və doğruluğa müşteri olub mümkün olduğu qədər sıdktan ayrılmamaya çalıştıklarından, ilm-i hadîsçe və ulema-i şeriat içinde bir kaide-i mukarrere olan “Sahabeler, daima doğru söylerler. Onlardaki rivayet tezkiyeye möhtac deyil. Peygamber’den aleyhissalâtü Vəssalam rivayet ettikleri hadîsler, bütün sahihtir.” deyə ehl-i şeriat və ehl-i hadîsin ittifakına kat’î hüccet, bu mezkûr hakikattir.
İşte asr-ı saadetteki inkılab-ı azîm, sıdk ilə kizb, iman ilə küfür qədər birbirinden uzaq iken zaman geçtikçe gele gele birbirine yakınlaştı. Və siyaset propagandası bazen yalana ziyade revaç verdi. Fenalık və yalancılık bir derece meydan aldı. İşte bu həqiqət içindir ki sahabelere kimse çata bilməz. Iyirmi Yeddinci Söz’ün zeyli olan sahabeler hakkındaki risaleye havale edib qısa kesirik.
Ey bu Cami-i Emevî’deki qardaşlarım! Və qırx əlli sene sonra âlem-i İslâm mescid-i kebirindeki dörd yüz milyon ehl-i iman olan ihvanımız! Necat yalnız sıdkla, doğrulukla olur. “Urvetü’l-vüska” sıdktır. Yani en muhkem və onunla bağlanacaq zincir doğruluktur.
Amma maslahat üçün kizb isə zaman onu neshetmiş. Maslahat və zaruret üçün bazı âlim “muvakkat” fetvası vermişler. Bu zamanda o fetva verilmez. Çünki o qədər sû-i istimal edilmiş ki yüz zərəri içinde bir menfaati ola bilər. Onun üçün hüküm maslahata bina edilmez.
Mesela, seferde namazı kasretmenin səbəbi, meşakkattir. Lakin illet ola bilməz. Çünki muayyen bir haddi yox. Sû-i istimale düşebilir. Bəlkə illet, yalnız sefer ola bilər.
Eynilə elə də maslahat də yalan söylemeye illet ola bilməz. Çünki muayyen bir haddi yox, sû-i istimale müsait bir bataklıktır. Hükm-ü fetva ona bina edilmez. Elə isə اِمَّا الصِّد۟قُ وَاِمَّا السُّكُوتُ Yani yol ikidir, üç deyildir. “Ya doğru ya yalan ya sükût” deyildir.
İşte indi beşerin ortadaki dehşetli yalancılığıyla və tezviratlarıyla emniyet-i umumiyenin və rûy-i zemin asayişlerinin zîr ü zeber olması kizble və maslahatın sû-i istimali ilə olmasından, əlbəttə o üçüncü yolu kapatmaya beşeri mecbur edir və kat’î emir verir. Yoxsa bu yarım asırda gördükleri umumî harpler və dehşetli inkılablar və sukutlar və tahribatlar, başlarına bir kıyameti koparacaq.
Bəli, hər söylediyin doğru olmalı lakin hər doğruyu söylemek doğru deyil. Bazen zərər verse sükût etmək… Yoxsa yalana heç fetva yox. Hər söylediyin hak olmalı lakin hər hakkı söylemeye sənin hakkın yox. Çünki hâlis olmazsa sû-i təsir edər; hak, haksızlıkta sarf olur.
Bütün hayatımda, hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeden kat’î bildiyim və tahkikatların mənə verdiyi netice şudur ki:
Muhabbete en lâyık şey muhabbettir və husumete en lâyık sıfat husumettir. Yani hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeyi temin eden və saadete sevk eden muhabbet və sevmek sıfatı, en ziyade sevilmeye və muhabbete lâyıktır. Və hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeyi zîr ü zeber eden düşmanlık və adâvet, hər şeyden ziyade nefrete və adâvete və ondan çekilmeye müstahak və çirkin və muzır bir sıfattır.
Bu həqiqət Risale-i Nur’un “Yirmi İkinci Məktub”unda izahıyla beyan edildiğinden burada qısa bir işarə edirik. Belə ki:
Husumet və adâvetin vaxtı bitti. İki harb-i umumî adâvetin ne qədər fena və tahrip edici və dehşetli zulüm olduğunu gösterdi. İçinde heç bir fayda olmadığı tezahür etti. Elə isə düşmanlarımızın seyyiatı –tecavüz olmamaq şartıyla– adâvetinizi celbetmesin. Cəhənnəm və azab-ı İlahî kâfidir onlara.
Bazen insanın gururu və nefis-perestliği, şuursuz olaraq ehl-i imana qarşı haksız olaraq adâvet edər; özünü haklı zanneder. Halbuki bu husumet və adâvetle, ehl-i imana qarşı muhabbete vesile olan iman, İslâmiyet və cinsiyet kimi qüvvətli esbabı istihfaf etmektir, kıymetlerini tenzil etmektir. Adâvetin ehemmiyetsiz esbablarını, muhabbetin dağ kimi sebeplerine tercih etmək kimi bir divaneliktir.
Madam ki muhabbet adâvete zıttır. Ziya və zulmet kimi həqiqi içtima edemezler. Hangisinin esbabı galip isə o, hakikatiyle kalpte bulunacaq; onun zıddı hakikatiyle olmayacaq. Mesela, muhabbet, hakikatiyle bulunsa o vaxt adâvet şefkate, acımaya inkılab edər. Ehl-i imana qarşı vaziyet budur. Yaxud adâvet, hakikatiyle kalpte bulunsa o vaxt muhabbet; mümaşat və karışmamak, zâhiren dost olmaq suretine döner. Bu isə tecavüz etmeyen ehl-i dalalete qarşı ola bilər.
Bəli muhabbetin sebepleri; iman, İslâmiyet, cinsiyet və insaniyet kimi nurani, qüvvətli zincirler və manevî kalelerdir. Adâvetin sebepleri, ehl-i imana qarşı kiçik taşlar kimi bir kısım hususi sebeplerdir. Elə isə bir Müslüman’a həqiqi adâvet eden, o dağ kimi muhabbet esbablarını istihfaf etmək hükmünde böyük bir hatadır.
Elhasıl: Muhabbet, uhuvvet, sevmek; İslâmiyet’in mizacıdır, rabıtasıdır. Ehl-i adâvet, mizacı bozulmuş bir çocuğa benzir ki ağlamak istəyər, bir şey arır ki onunla ağlasın. Sinek kanadı qədər ehemmiyetsiz bir şey, ağlamasına bahane olur. Hem insafsız, bedbin bir adama benzer ki sû-i zan mümkün oldukça hüsn-ü zan etməz. Bir seyyie ilə on haseneyi örter. Bu isə seciye-i İslâmiye olan insaf və hüsn-ü zan bunu reddeder.
BEŞİNCİ KELİME: Meşveret-i şer’iyeden aldığım ders budur: Bu zamanda bir adamın bir günahı, bir kalmır. Bazen büyür, sirayet edər, yüz olur. Bir tək hasene bazen bir kalmır. Bəlkə bazen minlərlə dereceye terakki edir. Bunun sırr-ı hikməti şudur:
Hürriyet-i şer’iye ilə meşveret-i meşrua, həqiqi milliyetimizin hâkimiyetini gösterdi. Həqiqi milliyetimizin esası, ruhu isə İslâmiyet’tir. Və Hilafet-i Osmaniye və Türk Ordusunun o milliyete bayraktarlığı itibarıyla, o İslâmiyet milliyetinin sadefi və kalesi hükmünde Arap və Türk həqiqi iki qardaş, o kale-i kudsiyenin nöbettarlarıdırlar.
İşte bu kudsî milliyetin rabıtasıyla, umum ehl-i İslâm bir tək aşiret hükmüne geçir. Aşiretin efradı kimi İslâm taifeleri də birbirine uhuvvet-i İslâmiye ilə mürtebit və alâkadar olur. Birbirine manen, lüzum olsa maddeten yardım edər. Güya bütün İslâm taifeleri bir silsile-i nuraniye ilə birbirine bağlıdır.
Necə ki bir aşiretin bir ferdi bir cinayet işlese o aşiretin bütün efradı, o aşiretin düşmanı olan başqa aşiretin nazarında müttehem olur. Güya hər bir fert o cinayeti işlemiş kimi o düşman aşiret onlara düşman olur. O tək cinayet, minlərlə cinayet hükmüne geçer. Əgər o aşiretin bir ferdi o aşiretin mahiyetine temas eden medar-ı iftihar bir iyilik yapsa o aşiretin bütün efradı onunla iftihar edər. Güya hər bir adam, aşirette o iyiliği yapmış kimi iftihar edər.
İşte bu mezkûr həqiqət içindir ki bu zamanda, hususan qırx əlli sene sonra seyyie, fenalık işleyenin üstünde kalmaz. Bəlkə milyonlar nüfus-u İslâmiyenin hukuklarına tecavüz olur. Qırx əlli sene sonra çox misalleri görüləcək.
Ey bu sözlerimi dinleyen bu Cami-i Emevî’deki qardaşlar və qırx əlli sene sonra âlem-i İslâm camiindeki ihvan-ı Müslimîn! “Biz zərər vermirik lakin menfaat vermeye iktidarımız yox, onun üçün mazuruz.” deyə belə özür beyan etmeyiniz. Bu özrünüz qəbul deyil. Tembelliğiniz və “Neme lâzım!” deyip çalışmamanız və ittihad-ı İslâm ilə milliyet-i həqiqiye-i İslâmiye ilə gayrete gelmediğiniz, sizler üçün gayet böyük bir zərər və bir haksızlıktır.
İşte seyyie belə binlere çıktığı kimi bu zamanda hasene –yani İslâmiyet’in kudsiyetine temas eden iyilik– yalnız işleyene münhasır kalmaz. Bəlkə o hasene, milyonlar ehl-i imana manen fayda verebilir. Hayat-ı maneviye və maddiyesinin rabıtasına qüvvət verebilir. Onun üçün “Neme lâzım!” deyip özünü tembellik döşeğine atmak zamanı deyil!..
Ey bu camideki qardaşlarım və qırx əlli sene sonraki âlem-i İslâm mescid-i kebirindeki ihvanlarım! Zannetmeyiniz ki mən bu ders makamına sizə nəsihət etmək üçün çıktım. Bəlkə buraya çıktım, sizdə olan hakkımızı dava edirik. Yani Kürt kimi kiçik taifelerin menfaati və saadet-i dünyeviyeleri və uhreviyeleri, sizin kimi böyük və muazzam taife olan Arap və Türk kimi hâkim üstadlarla bağlıdır. Sizin tembelliğiniz və füturunuz ilə biz biçarə kiçik kardeşleriniz olan İslâm taifeleri zərər görürük.
Hususan ey muazzam və böyük və tam intibaha gelmiş və ya geləcək olan Araplar! En evvel bu sözler ilə sizinlə konuşuram. Çünki bizim və bütün İslâm taifelerinin üstadlarımız və imamlarımız və İslâmiyet’in mücahidleri sizlerdiniz. Sonra muazzam Türk milleti o kudsî vazifenize tam yardım ettiler. Onun üçün tembellikle günahınız büyüktür. Və iyiliğiniz və haseneniz də gayet böyük və ulvidir.
Hususan qırx əlli sene sonra Arap taifeleri, Cemahir-i Müttefika-i Amerika kimi en ulvi bir vaziyete girmeye, esarette kalan hâkimiyet-i İslâmiyeyi eski zaman kimi küre-i arzın nısfında, bəlkə ekserisinde tesisine muvaffak olmanızı rahmet-i İlahiyeden kuvvetle beklirik. Bir kıyamet çabuk kopmazsa inşâallah nesl-i âti görəcək.
Əsla qardaşlarım! Tevehhüm, tahayyül etmeyiniz ki mən, bu sözlerimle siyasetle iştigal üçün himmetinizi tahrik edirəm. Hâşâ! Həqiqət-i İslâmiye bütün siyasatın fevkindedir. Bütün siyasetler ona hizmetkâr ola bilər. Heç bir siyasetin haddi deyil ki İslâmiyet’i özünə âlet etsin.
Mən kusurlu fehmimle bu zamanda, heyet-i içtimaiye-i İslâmiyeyi çox çark və dolapları bulunan bir fabrika surətində tasavvur edirəm. O fabrikanın bir çarkı geri kalsa yaxud bir arkadaşı olan başqa bir çarka tecavüz etse makinenin mihanikiyeti bozulur. Onun üçün ittihad-ı İslâm’ın tam zamanı gelmeye başlır. Birbirinizin şahsî kusurlarına bakmamak gerektir.
Bunu da teessüf və teellüm ilə sizə beyan edirəm ki: Ecnebilerin bir kısmı, necə qiymətli malımızı və vatanlarımızı bizdən aldılar. Onun bedeline çürük bir qiymət verdiler.
Eynilə elə də yüksək ahlâkımızı və yüksək ahlâkımızdan çıkan və hayat-ı içtimaiyeye temas eden seciyelerimizin bir kısmını da bizdən aldılar. Terakkilerine medar ettiler. Və onun qiymətı olaraq bizə verdikleri sefihane ahlâk-ı seyyieleridir, sefihane seciyeleridir.
Mesela, bizdən aldıkları seciye-i milliye ilə bir adam onlarda deyər: “Eğer mən ölsem milletim sağ olsun. Çünki milletimin içinde bir hayat-ı bâkiyem var.”
İşte bu kelimeyi bizdən almışlar və terakkiyatlarında en metin esas da budur. Bizdən hırsızlamışlar. Bu kəlmə isə din-i haktan və iman hakikatlerinden çıkar. O bizim, ehl-i imanın malıdır.
Halbuki ecnebilerden içimize giren pis və fena seciye itibarıyla bir hodgâm adam bizdə dir: “Mən susuzluktan ölsem yağmur heç bir daha dünyaya gelmesin. Əgər mən görmezsem bir saadeti, dünya istediyi kimi bozulsun.” İşte bu ahmakane kəlmə dinsizlikten çıkır, âhireti bilmemekten gəlir. Hariçten içimize girmiş, zehirlir.
Hem o ecnebilerin bizdən aldıkları fikr-i milliyetle bir ferdi, bir millet kimi qiymət alır. Çünki bir adamın kıymeti, himmeti nisbetindedir. Kimin himmeti milleti isə o kimse təkbaşına kiçik bir millettir.
Bazılarımızdaki dikkatsizlikten və ecnebilerin zərərli seciyelerini almamızdan, qüvvətli və kudsî İslâmî milliyetimizle birlikdə hər kəs “Nefsî! Nefsî!” demekle və milletin menfaatini düşünmemekle –menfaat-i şahsiyesini düşünmekle– min adam, bir adam hükmüne sukut edər.
مَن۟ كَانَ هِمَّتُهُ نَف۟سُهُ فَلَي۟سَ مِنَ ال۟اِن۟سَانِ لِاَنَّهُ مَدَنِىٌّ بِالطَّب۟عِ
Yani kimin himmeti yalnız nefsi isə o, insan deyil. Çünki insanın fıtratı medenidir. Ebna-yı cinsini mülahazaya mecburdur. Hayat-ı içtimaiye ilə hayat-ı şahsiyesi devam edə bilər. Mesela, bir ekmeği yese kaç əllərə möhtac və ona mukabil o əlləri manen öpdüyünü və giydiyi libasla kaç fabrikayla alâkadar olduğunu kıyas ediniz. Heyvan kimi bir postla yaşayamadığından ebna-yı cinsiyle fitrətən alâkadar olduğundan və onlara manevî bir qiymət vermeye mecbur bulunduğundan fıtratıyla medeniyet-perverdir. Menfaat-i şahsiyesine hasr-ı nazar eden, insanlıktan çıkar, masum olmayan cani bir heyvan olur. Bir şey elinden gelmese həqiqi özrü olsa o müstesna.
ALTINCI KELİME: Müslümanların hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyedeki saadetlerinin anahtarı, meşveret-i şer’iyedir. وَ اَم۟رُهُم۟ شُورٰى بَي۟نَهُم۟ âyet-i kerîmesi, şûrayı esas olaraq emredir. Bəli, necə ki nev-i beşerdeki “telahuk-u efkâr” unvanı altında asırlar və zamanların tarih vasıtasıyla birbiriyle meşvereti, bütün beşeriyetin terakkiyatı və fünununun esası olduğu kimi en böyük kıta olan Asya’nın en geri kalmasının bir səbəbi, o şûra-yı həqiqiyeyi yapmamasıdır.
Asya Kıtası’nın və istikbalinin keşşafı və miftahı, şûradır. Yani necə fertler birbiriyle meşveret edər; taifeler, kıtalar də o şûrayı yapmaları lâzımdır ki üç yüz bəlkə dörd yüz milyon İslâm’ın ayaklarına konulmuş çeşit çeşit istibdatların kayıtlarını, zincirlerini açacaq, dağıtacaq, meşveret-i şer’iye ilə şehamet və şefkat-i imaniyeden tevellüd eden hürriyet-i şer’iyedir ki o hürriyet-i şer’iye, âdab-ı şer’iye ilə süslenip Garp medeniyet-i sefihanesindeki seyyiatı atmaktır.
İmandan gelen hürriyet-i şer’iye, iki esası emreder:
اَن۟ لَا يُذَلِّلَ وَ لَا يَتَذَلَّلَ مَن۟ كَانَ عَب۟دًا لِلّٰهِ لَا يَكُونُ عَب۟دًا لِل۟عِبَادِ لَا يَج۟عَل۟ بَع۟ضُكُم۟ بَع۟ضًا اَر۟بَابًا مِن۟ دُونِ اللّٰهِ نَعَم۟ اَل۟حُرِّيَّةُ الشَّر۟عِيَّةُ عَطِيَّةُ الرَّح۟مٰنِ
Yani iman bunu iktiza edir ki tahakküm və istibdat ilə başkasını tezlil etməmək və zillete düşürmemek və zalimlere tezellül etməmək. Allah’a həqiqi abd olan, başkalara abd ola bilməz. Birbirinizi –Allah’tan başqa– kendinize Rab yapmayınız! Yani Allah’ı tanımayan; hər şeye, hər kəsə nisbetine göre bir rububiyet tevehhüm edər, başına musallat edər. Bəli hürriyet-i şer’iye; Cənabı-Haqqın Rahman, Rahîm tecellisiyle bir ihsanıdır və imanın bir hâssasıdır.
فَل۟يَح۟يَا الصِّد۟قُ وَلَا عَاشَ ال۟يَا۟سُ فَل۟تَدُمِ ال۟مَحَبَّةُ وَل۟تَق۟وَى الشُّورٰى وَال۟مَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هَوٰى وَالسَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هُدٰى
Yaşasın sıdk! Ölsün yeis! Muhabbet devam etsin! Şûra qüvvət bulsun! Bütün levm və itab və nefret, heva və hevese tabi olanlara olsun. Selâm və salamatlıq, hüdaya tabi olanlar üstüne olsun, âmin!
Əgər denilse: Nədən şûraya bu qədər ehemmiyet verirsən? Və beşerin hususan Asya’nın hususan İslâmiyet’in həyatı və terakkisi necə o şûra ilə ola bilər?
Cavab: Nur’un Iyirmi Birinci Lem’a-i İhlas’ında izah edildiyi kimi haklı şûra; ihlas və tesanüdü netice verdiğinden üç elif, yüz on bir olduğu kimi ihlas və tesanüd-ü həqiqi ilə üç adam yüz adam qədər millete fayda verebilir. Və on adamın həqiqi ihlas və tesanüd və meşveretin sırrı ilə min adam qədər iş gördüklerini çox vukuat-ı tarihiye bizə haber verir.
Madam ki beşerin ehtiyacatı hədsiz və düşmanları nihayətsiz və qüvvəti və sermayesi çox cüz’î; hususan dinsizlikle canavarlaşmış, tahribatçı, muzır insanların çoğalmasıyla əlbəttə və əlbəttə o hədsiz düşmənlara və o nihayətsiz hâcetlere qarşı, imandan gelen nöqtə-i istinad və o nöqtə-i istimdad ilə birlikdə hayat-ı şahsiye-i insaniyesi dayandığı kimi hayat-ı içtimaiyesi də yenə imanın həqiqətlərinden gelen şûra-yı şer’î ilə yaşayabilir. O düşmanları durdurur, o hâcetlerin teminine yol açar.
Hutbe-i Şamiye’nin Arabî Zeyli’nde, gayet latîf bir təmsil ilə imandan gelen manevî və kırılmaz bir kahramanlık gösterir. Bu meselemiz münasibətilə bir hülâsasını beyan edirik:
Hürriyet’in başında Sultan Reşad’ın Ruməli’ye seyahati münasibətilə Vilayat-ı Şarkiye adına mən də refakat ettim. Şimendiferimizde iki mektepli mütefennin arkadaşla bir mübahase oldu.
Məndən sual ettiler ki: “Hamiyet-i diniye mi, yoxsa hamiyet-i milliye mi daha qüvvətli, daha lâzım?”
O zaman dedim: Biz Müslümanlar indimizde və yanımızda din və milliyet bizzat müttehiddir. İtibarî, zâhirî, ârızî bir ayrılık var. Bəlkə din, milliyetin həyatı və ruhudur. İkisine birbirinden ayrı və farklı bakıldığı zaman hamiyet-i diniye, sadə xalq və havassa şâmil olur. Hamiyet-i milliye, yüzden birisine yani menafi-i şahsiyesini millete feda edene has kalır. Elə isə hukuk-u umumiye içinde hamiyet-i diniye esas olmalı. Hamiyet-i milliye ona hâdim və qüvvət və kalesi olmalı. Hususan biz Şarklılar, Garplılar kimi değiliz. İçimizde kalplere hâkim, hiss-i dinîdir. Qədər-i Ezelî ekser enbiyayı Şarkta göndermesi işarə edir ki yalnız hiss-i dinî Şarkı uyandırır, terakkiye sevk edər. Asr-ı saadet və tabiîn, bunun bir bürhan-ı kat’îsidir.
Ey bu hamiyet-i diniye və milliyeden hangisine daha ziyade ehemmiyet vermək lâzım geldiğini soran, bu şimendifer denilen medrese-i seyyarede ders arkadaşlarım! Və indi zamanın şimendiferinde istikbal tarafına bizimlə birlikdə giden bütün mektepliler! Sizə də derim ki:
“Hamiyet-i diniye və İslâmiyet milliyeti, Türk və Arap içinde tamamıyla mezcolmuş və kabil-i tefrik ola bilməz bir hale gelmiş. Hamiyet-i İslâmiye, en qüvvətli və metin və arştan gelmiş bir zincir-i nuranidir. Kırılmaz və kopmaz bir urvetü’l-vüskadır. Tahrip edilmez, mağlup olmaz bir kudsî kaledir.” dediyim vaxt o iki münevver mektep muallimleri mənə dediler: “Delilin nedir? Bu böyük davaya böyük bir hüccet və gayet qüvvətli bir delil lâzım. Delil nedir?”
Birden şimendiferimiz tünelden çıktı. Biz də başımızı çıkardık, pencereden baktık. Altı yaşına girmemiş bir çocuğu şimendiferin tam geçeceği yolun yanında durmuş gördük. O iki muallim arkadaşlarıma dedim:
İşte bu çocuk hal dili ilə sualimize tam cavab verir. Mənim bedelime o masum çocuk, bu seyyar medresemizde üstadımız olsun. İşte hal dilii bu geləcək həqiqəti deyər:
Baxın bu dabbetü’l-arz, dehşetli hücum və gürültüsü və bağırmasıyla və tünel deliğinden çıxıb hücum ettiği dakikada, geçeceği yolda bir metre yakınlıkta o çocuk durur. O dabbetü’l-arz tehdidiyle və hücumunun tahakkümü ilə bağırarak tehdit edir. “Mənə rast gelenlerin vay haline!” dediyi halde o masum, yolunda durur. Mükemmel bir hürriyet və hârika bir cesaret və kahramanlıkla beş para onun tehdidine ehemmiyet vermir. Bu dabbetü’l-arzın hücumunu istihfaf edir və kahramancıklığıyla dir: “Ey şimendifer! Sən ra’d və gök gürültüsü kimi bağırmanla məni korkutamazsın.”
Sebat və metanetinin hal dili ilə güya deyər: “Ey şimendifer! Sən bir nizamın esirisin. Sənin gem’in, sənin dizginin, səni gezdirenin elindedir. Sənin mənə tecavüz etmen haddin deyil. Məni istibdadın altına alamazsın. Gəl yolunda git, kumandanının izniyle yolundan geç.”
Bax, ey bu şimendiferdeki arkadaşlarım və əlli sene sonra fenlere çalışan qardaşlarım! Bu masum çocuğun yerinde Rüstem-i İranî və Herkül-ü Yunanî o acib kahramanlıklarıyla birlikdə tayy-ı zaman edərək, o çocuk yerinde burada bulunduklarını farz ediniz. Onların zamanında şimendifer olmadığı üçün əlbəttə şimendiferin bir nizam-nizam-intizam ilə hərəkət ettiğine bir itikadları olmayacaq. Birden bu tünel deliğinden başında ateş, nefesi gök gürültüsü kimi gözlerinde elektrik berkleri olduğu halde birden çıkan şimendiferin dehşetli tehdit hücumuyla Rüstem və Herkül tarafına koşmasına qarşı o iki kahraman ne qədər korkacaklar, ne qədər kaçacaklar? O hârika cesaretleriyle min metreden fazla kaçacaklar. Baxın necə bu dabbetü’l-arzın tehdidine qarşı hürriyetleri, cesaretleri mahvolur. Kaçmaktan başqa çarə bulamırlar. Çünki onlar, onun kumandanına və nizam-nizam-intizamına itikad etmedikleri üçün mutî bir merkep zannetmirlər. Bəlkə gayet müthiş, parçalayıcı, vagon cesametinde iyirmi arslanı arkasına takmış bir nevi arslan tevehhüm edərlər.
Ey qardaşlarım! və ey əlli sene sonra bu sözleri işiten arkadaşlarım! İşte altı yaşına girmeyen bu çocuğa o iki kahramandan ziyade cesaret və hürriyet veren və çox mertebe onların fevkinde bir emniyet və korkmamak haletini veren, o masumun kalbinde həqiqətin bir çərdəyi olan şimendiferin nizam-nizam-intizamına və dizgini bir kumandanın elinde bulunduğuna və cereyanı bir nizam-nizam-intizam altında və biri onu öz hesabıyla gezdirmesine olan itikadı və itminanı və imanıdır. Və o iki kahramanı gayet korkutan və vicdanlarını vehme esir eden, onların onun kumandanını bilmemek və nizam-nizam-intizamına inanmamak olan cahilane itikadsızlıklarıdır.
Bu temsilde, o masum çocuğun imanından gelen kahramanlık kimi min senede İslâm taifelerinin bir neçə aşiretinin (Türk və Türkleşmiş milletin) kalbinde yerleşen iman və itikad cihetiyle, rûy-i zeminde yüz mislinden ziyade devletlere, milletlere qarşı imanından gelen bir kahramanlıkla, İslâmiyet və kemalât-ı maneviyenin bayrağını Asya və Afrika’da və yarı Avrupa’da gezdiren və “Ölsem şehidim, öldürsem gaziyim!” deyip ölümü gülerek qarşılamakla birlikdə, dünyadaki müteselsil düşman hâdisatlara qarşı da hattâ mikroptan kuyruklu yıldızlara qədər beşerin küllî istidadına qarşı düşmanlık vaziyetini alan o dehşetli şimendiferlerin tehditlerine qarşı, imanın kahramanlığıyla mukabele edib korkmayan; kaza və qədər-i İlahiyeye qarşı imanın teslimiyetiyle korkmak, dehşet almaq yerinde, hikmət və ibret və bir nevi saadet-i dünyeviyeyi kazanan başta Türk və Arap taifeleri və bütün Müslüman kabileleri, o masum çocuk kimi fevkalâde bir manevî kahramanlık gösterdikleri gösterir ki istikbalin hâkim-i mutlakı, âhirette olduğu kimi dünyada da İslâmiyet milliyetidir.
O iki temsilde, o iki acib kahramanın çox acib korku və telaşlarına və elemlerine səbəb, onların adem-i itikadları və cehaletleri və dalaletleri olduğu kimi Risale-i Nur’un yüzer hüccetlerle ispat ettiği bir həqiqəti ki bu risalenin mukaddimesinde bir iki misali söylenmiş. Mesele şudur ki:
Küfür və dalalet, bütün kainatı ehl-i dalalete minlərlə müthiş düşmanlar taifeleri və silsileleri gösterir. Kör qüvvət, serseri tesadüf, sağır tabiat elleriyle, manzume-i şemsiyeden tut tâ kalpteki verem mikroplarına qədər minlərlə taife düşmanlar biçarə beşere hücum ettiklerini və insanın câmi’ mahiyeti və küllî istidadatı və hədsiz ehtiyacatı və nihayətsiz arzularına qarşı mütemadiyen korku, elem, dehşet və telaş vermesiyle küfür və dalalet bir cəhənnəm zakkumu olduğunu və bu dünyada da sahibini bir cəhənnəm içine koyduğunu; din və imandan hariç minlərlə fen və terakkiyat-ı beşeriye o Rüstem və Herkül’ün kahramanlıkları kimi beş para fayda vermediğini; yalnız iptal-i his nevinden muvakkaten o elîm korkuları hissetmemek üçün sefahet və sarhoşlukla şırınga edir.
İşte iman və küfrün muvazenesi âhirette cənnət və cəhənnəm kimi meyvələri və neticeleri verdiyi kimi; dünyada da iman bir manevî cenneti temin və ölümü bir terhis tezkeresine çevirmesini və küfür dünyada də bir manevî cəhənnəm və həqiqi saadet-i beşeriyeyi mahvetmesi və ölümü bir idam-ı ebedî mahiyetine getirmesini, kat’î və his və şuhuda istinad eden Risale-i Nur’un yüzer hüccetlerine havale edib qısa kesirik.
Bu temsilin hakikatini görmək isterseniz başınızı kaldırınız, bu kainata baxın. Ne qədər şimendifer misillü balon, otomobil, tayyare, berriye və bahriye gemiler; karada, denizde, havada qüdrət-i ezeliyenin nizam və hikmetle halk ettiği yıldızların kürelerine və kainat ecramına və hâdisatın silsilelerine və müteselsil vakıatlarına baxın.
Hem âlem-i şehadette və cismanî kainatta bunların vücudu kimi âlem-i ruhanî və maneviyatta qüdrət-i ezeliyenin daha acib müteselsil nazireleri var olduğunu aklı bulunan tasdik edər, gözü bulunan çoğunu görebilir.
İşte kainat içinde maddî və manevî bütün bu silsileler; imansız ehl-i dalalete hücum edir, tehdit edir, korku verir, kuvve-i maneviyesini zîr ü zeber edir. Ehl-i imana deyil tehdit və korkutmak bəlkə sevinç və saadet, ünsiyet və ümit və qüvvət verir. Çünki ehl-i iman, iman ilə görür ki o hədsiz silsileleri, maddî və manevî şimendiferleri, seyyar kainatları mükemmel nizam-nizam-intizam və hikmət dairesinde birer vazifeye sevk eden bir Sâni’-i Hakîm onları çalıştırır. Zerre miktar vazifelerinde şaşırmırlar, birbirine tecavüz edemirlər. Və kainattaki kemalât-ı sanata və tecelliyat-ı cemaliyeye mazhar olduklarını görüb kuvve-i maneviyeyi tamamıyla eline verib saadet-i ebediyenin bir numunesini iman gösterir.
İşte ehl-i dalaletin imansızlıktan gelen dehşetli elemlerine və korkularına qarşı heç bir şey, heç bir fen, heç bir terakkiyat-ı beşeriye buna qarşı bir teselli veremez, kuvve-i maneviyeyi temin edə bilməz. Cesareti zîr ü zeber olur. Lakin muvakkat gaflet perde çeker, aldatır.
Ehl-i iman, iman cihetiyle deyil korkmak və kuvve-i maneviyesi kırılmak bəlkə o temsildeki masum çocuk kimi fevkalâde bir qüvvət-i maneviye və bir metanetle və imandaki hakikatle onlara bakır. Bir Sâni’-i Hakîm’in hikmət dairesinde tedbir və idaresini müşahede edər, evham və korkulardan kurtulur. “Sâni’-i Hakîm’in emri və izni olmadan bu seyyar kainatlar hərəkət edemezler, ilişemezler.” deyip anlar. Kemal-i emniyetle hayat-ı dünyeviyesinde də derecesine göre saadete mazhar olur.
Kimin kalbinde imandan və din-i haktan gelen bu həqiqət çərdəyi –vicdanında– bulunmazsa və nöqtə-i istinadı olmazsa bilbedahe temsildeki Rüstem və Herkül’ün cesaretleri və kahramanlıkları kırıldığı kimi onun cesareti və kuvve-i maneviyesi müzmahil olur və vicdanı tefessüh edər. Və kainatın hâdisatına esir olur. Hər şeye qarşı korkak bir dilenci hükmüne düşer.
İmanın bu sırr-ı hakikatini və dalaletin də bu dehşetli şakavet-i dünyeviyesini Risale-i Nur yüzer kat’î hüccetlerle ispat ettiğine binaen, bu olduqca uzun həqiqəti qısa kesirik.
Əcəba en ziyade kuvve-i maneviyeye və teselliye və metanete ehtiyacını hissetmiş bu asırdaki beşer, bu zamanda o kuvve-i maneviyeyi və teselliyi və saadeti temin eden və İslâmiyet və imandaki nöqtə-i istinad olan həqiqətlər-i imaniyeyi buraxıb Garplılaşmak unvanı ilə İslâmiyet milliyetinden istifadə yerine, bütün bütün kuvve-i maneviyeyi kırıp və teselliyi mahveden və metanetini kıran dalalet və sefahete və yalancı politika və siyasete dayanmak ne qədər maslahat-ı beşeriyeden və menfaat-i insaniyeden uzaq bir hərəkət olduğunu; çox yaxın bir zamanda intibaha gelmiş, başta İslâm olaraq beşer, hissedəcək; dünyanın ömrü kalmışsa Kur’an’ın həqiqətlərine yapışacaq.
* * *
İşte sâbık təmsil kimi eski zamanda, Hürriyet’in başında bazı dindar mebuslar, Eski Said’e dediler:
Sən hər cihette siyaseti dine, şeriata âlet edirsən və dine hizmetkâr yapırsan və yalnız şeriat hesabına hürriyeti qəbul edirsən. Və meşrutiyeti də meşruiyet surətində beğenirsən. Demək hürriyet və meşrutiyet, şeriatsız ola bilməz. Bunun üçün səni də “Şeriat isteriz!” diyenlerin içine 31 Mart’ta dâhil ettiler.
Eski Said onlara demiş ki:
Bəli, millet-i İslâmiyenin sebeb-i saadeti, yalnız və yalnız həqiqətlər-i İslâmiye ilə ola bilər. Və hayat-ı içtimaiyesi və saadet-i dünyeviyesi şeriat-ı İslâmiye ilə ola bilər. Yoxsa adalet mahvolur. Emniyet zîr ü zeber olur. Ahlâksızlık, pis hasletler galebe edər. İş yalancıların, dalkavukların elinde kalır. Sizə bu həqiqəti ispat edəcək minlərlə hüccetten bir kiçik numune olaraq bu hikâyeyi nazar-ı dikkatinize gösterirəm:
Bir zaman bir adam, bir sahrada, bedevîler içinde ehl-i həqiqət bir zatın evine misafir olur. Bakır ki onlar mallarının muhafazasına ehemmiyet vermirlər. Hattâ ev sahibi, evinin köşesinde paraları oralarda açıkta bırakmış. Misafir, hane sahibine dedi: “Hırsızlıktan korkmur musunuz, belə malınızı köşeye atmışsınız?”
Hane sahibi dedi: “Bizde hırsızlık olmaz.”
Misafir dedi: “Biz, paralarımızı kasalarımıza koyduğumuz və kilitlediyimiz halde çox defalar hırsızlık olur.”
Hane sahibi demiş: “Biz emr-i İlahî adına və adalet-i şer’iye hesabına hırsızın elini kesirik.”
Misafir dedi: “Elə isə çoğunuzun bir eli olmamaq lâzım gəlir.”
Hane sahibi dedi: “Mən əlli yaşıma girdim, bütün ömrümde bir tək el kesildiğini gördüm.”
Misafir taaccüb etti, dedi ki: “Memleketimizde hər gün əlli adamı hırsızlık ettikleri üçün hapse sokuruq. Sizin buradaki adaletinizin yüzde biri qədər təsiri olmur.”
Hane sahibi dedi: Siz böyük bir həqiqətdən və acib və qüvvətli bir sırdan gaflet etmişsiniz, terk etmişsiniz. Onun üçün adaletin hakikatini kaybediyorsunuz. Maslahat-ı beşeriye yerine adalet perdesi altında garazlar, zalimane və tarafgirane cereyanlar müdahale edər, hükümlerin tesirini kırar. O həqiqətin sırrı budur:
Bizdə bir hırsız elini başkasının malına uzattığı dakikada hadd-i şer’înin icrasını tahattur edər. Arş-ı İlahîden nâzil olan emir hatırına gəlir. İmanın hâssası ilə qəlbin kulağı ilə kelâm-ı ezelîden gelen və “hırsız elinin idamına” hükmeden اَلسَّارِقُ وَ السَّارِقَةُ فَاق۟طَعُوا اَي۟دِيَهُمَا âyetini hissedip işitir kimi iman və itikadı heyecana və hissiyat-ı ulviyesi harekete gəlir. Ruhun etrafından, vicdanın derin yerlerinden, o sirkat meyelanına hücum kimi bir halet-i ruhiye hasıl olur. Nəfs və hevesten gelen meyelan parçalanır, çekilir. Gitgide o meyelan bütün bütün kesilir. Çünki yalnız vehim və fikir deyil bəlkə manevî kuvveleri –ağıl, qəlb və vicdan– birden o hisse, o hevese hücum edər. Hadd-i şer’îyi tahattur ilə ulvi zecir və vicdanî bir yasakçı o hissin qarşısına çıkar, susturur.
Bəli iman kalpte, kafada daimî bir manevî yasakçı bıraktığından fena meyelanlar histen, nefisten çıktıkça “Yasaktır!” deyər, tard edər, kaçırır.
Bəli, insanın fiilleri qəlbin, hissin temayülatından çıkar. O temayülat, ruhun ihtisasatından və ehtiyacatından gəlir. Ruh isə iman nuru ilə harekete gəlir. Xeyr isə yapar, şer isə özünü çekmeye çalışır. Daha kör hisler onu yanlış yola sevk edib mağlup etməz.
Elhasıl: Had və ceza, emr-i İlahî və adalet-i Rabbaniye adına icra edildiyi vaxt hem ruh hem ağıl hem vicdan hem insaniyetin mahiyetindeki latîfeleri müteessir və alâkadar olurlar.
İşte bu mana içindir ki əlli senede bir ceza, sizin hər gün müteaddid hapsinizden ziyade bizə fayda verir. Sizin adalet adı altındaki cezalarınız, yalnız vehminizi müteessir edər. Çünki biriniz hırsızlığa niyet ettiği vaxt millet, vatan maslahatı və menfaati hesabına cezaya çarpılmak vehmi gəlir. Yaxud insanlar əgər bilseler ona fena nazarla bakarlar. Əgər aleyhinde tebeyyün etse hükûmet də onu hapsetmek ihtimali hatırına gəlir. O vaxt yalnız kuvve-i vâhimesi cüz’î bir teessür hisseder. Halbuki nəfs və hissinden çıkan –hususan ehtiyacı da varsa– qüvvətli bir meyelan galebe edər. Daha o fenalıktan vazgeçmek üçün o cezanız fayda vermir. Hem də emr-i İlahî ilə olmadığından o cezalar da adalet deyil. Abdestsiz, kıblesiz namaz kılmak kimi battal olur, bozulur. Demək həqiqi adalet və təsirli ceza odur ki: Allah’ın emri adı ilə olsun. Yoxsa təsiri yüzden bire iner.
İşte bu cüz’î sirkat meselesine sair küllî və şümullü ahkâm-ı İlahiye kıyas edilsin. Tâ anlaşılsın ki: Saadet-i beşeriye dünyada adalet ilə ola bilər. Adalet isə doğrudan doğruya Kur’an’ın gösterdiyi yol ilə ola bilər…
(Hikâyenin hülâsası bitti.)
* * *
Əgər beşer çabuk aklını başına alıb adalet-i İlahiye adına və həqiqətlər-i İslâmiye dairesinde mahkemeler açmazsa maddî və manevî kıyametler başlarına kopacaq; anarşilere, ye’cüc və me’cüclere teslim-i silah edecekler deyə kalbe ihtar edildi.
İşte bu hikâyeyi o zamandaki bazı dindar mebuslara Eski Said söylemiş. Və iki defa tabedilen Arabî Hutbe-i Şamiye’nin Zeyli’nde qırx beş sene evvel yazılmış. (Hâşiye )
Indi bu hikâye ilə evvelki təmsil, o zamandan ziyade tam bu zamanın dersi olmasından bera-yı malûmat həqiqi dindar mebusların nazarına medar-ı ibret üçün gösteririk.
Said Nursî
(Qırx iki sene evvel dinî ceridelerde neşredilen Said’in makalesidir.)
29 Şubat 324
Dinî ceride: 73
Mart 1909
Ey mebusan!
Uzunluğu ilə birlikdə gayet mûciz bir tək cümle söyleyəcəyəm. Dikkat ediniz çünki itnabında îcaz var. Belə ki:
Meşrutiyet və kanun-u esasî denilen adalet və meşveret və kanunda cem’-i qüvvət, bu unvan ilə birlikdə asıl mâlik-i həqiqi və sahib-i unvan-ı muhteşem (1)
və müessir və adalet-i mahzayı mutazammın (2)
və nöqtə-i istinadımızı temin eden (3)
və meşrutiyeti bir esas-ı metine istinad ettiren (4)
və evham və şükûk sahibini varta-i hayretten kurtaran (5)
və istikbal və âhiretimizi tekeffül eden (6)
və menafi-i umumiye olan hukukullahı izinsiz tasarruftan sizi tahlis eden (7)
və hayat-ı milliyemizi muhafaza eden (8)
və umum ezhanı manyetizmalandıran (9)
və ecanibe qarşı metanetimizi və kemalimizi və mevcudiyetimizi gösteren (10)
və sizi muaheze-i dünyeviye və uhreviyeden kurtaran (11)
və maksat və neticede ittihad-ı umumiyeyi tesis eden (12)
və o ittihadın ruhu olan efkâr-ı âmmeyi tevlid eden (13)
və çürük mesavî-i medeniyeti hudud-u hürriyet və medeniyetimize girmekten yasak eden (14)
və bizi Avrupa dilenciliğinden kurtaran (15)
və geri kaldığımız uzun mesafe-i terakkide –sırr-ı i’caza binaen– bir zaman-ı kasîrede tayyettiren (16)
və Arap və Turan və İran və Samileri tevhid edərək az zamanla bizə bir böyük qiymət veren (17)
və şahs-ı manevî-i hükûmeti Müslüman gösteren (18)
və kanun-u esasînin ruhunu və On Birinci Madde’yi muhafaza ilə və sizi hıns-ı yeminden kurtaran (19)
və Avrupa’nın eski zann-ı fâsidlerini tekzip eden (20)
Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam hâtem-i enbiya və şeriatın ebedî olduğunu tasdik ettiren (21)
və muharrib-i medeniyet olan dinsizliğe qarşı set çeken (22)
və zulmet-i tebayün-ü efkâr və teşettüt-ü ârâyı safha-i nuranisi ilə ortadan kaldıran (23)
və umum ulema və vaizleri ittihat və saadet-i millete və icraat-ı hükûmeti meşruta-i meşruaya hâdim eden (24)
və adalet-i mahzası mərhəmətli olduğundan anâsır-ı gayr-ı müslimeyi daha ziyade telif və rabteden (25)
və en cebîn və âmî adamı en cesur və en has adam kimi hiss-i həqiqi-i terakki və fedakârlık və hubb-u vatanla mütehassis eden (26)
və hēdim-i medeniyet olan sefahet və israfat və havaic-i gayr-ı zaruriyeden bizi halâs eden (27)
və muhafaza-i âhiretle birlikdə imar-ı dünya etmekle sa’ye neşat veren (28)
və hayat-ı medeniyet olan ahlâk-ı hasene və hissiyat-ı ulviyenin düsturlarını öğreten (29)
və hər birinizi ey mebuslar əlli min kişinin takazasını yani haklarını sizdən dava etmelerini hakkınızda tebrie eden (30)
və sizi icma-ı ümmete kiçik bir misal-i meşru gösteren (31)
və hüsn-ü niyete binaen a’malinizi ibadət kimi ettiren (32)
və üç yüz milyon Müslüman’ın hayat-ı maneviyesine suikast və cinayetten sizi tahlis eden (33)
ol şeriat-ı garra unvanıyla gösterseniz və hükümlerinize me’haz edinseniz və düsturlarını tatbik etseniz əcəba bu qədər fevaidi ilə birlikdə ne kimi şey kaybedeceksiniz? Vəssalam.
Yaşasın şeriat-ı garra!..
Said Nursî
5 Mart 1325
Dinî Ceride No: 77
18 Mart 1909
Şeriat-ı garra, kelâm-ı ezelîden geldiğinden ebede gidəcəkdir. Nefs-i emmarenin istibdad-ı rezilesinden selâmetimiz, İslâmiyet’e istinad iledir. O hablü’l-metine temessük iledir. Və haklı hürriyetten hakkıyla istifadə etmək, imandan istimdad iledir. Çünki Sâni’-i âlem’e hakkıyla abd və hizmetkâr olanın, halka bəndəlike tenezzül etmemesi gerektir. Hər kəs öz âleminde bir kumandan olduğundan âlem-i asgarında cihad-ı ekber ilə mükelleftir. Və ahlâk-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam ilə tahalluk və sünnet-i Nebeviyeyi ihya ilə muvazzaftır.
Ey evliya-i umûr! Tevfik isterseniz kavanin-i âdetullaha tevfik-i hərəkət ediniz. Yoxsa tevfiksizlik ilə cevab-ı red alacaqsanız. Çünki maruf umum enbiyanın memalik-i İslâmiye və Osmaniye’den zuhuru, qədər-i İlahînin bir işarə və remzidir ki bu memleket insanlarının makine-i tekemmülatının buharı diyanettir. Və bu Asya və Afrika tarlasının və Ruməli bostanının çiçəkləri, ziya-yı İslâmiyet ilə neşv ü nema bulacaqdır.
Dünya üçün din feda olunmaz. Gebermiş istibdadı muhafaza üçün vaxtilə mesail-i şeriat rüşvet verilirdi. Dinin meseleleri terk və feda edilmesinden, zarardan başqa ne faydası görüldü? Milletin qəlb hastalığı zaaf-ı diyanettir. Bunu takviye ilə sıhhat bulabilir.
Bizim cemaatimizin meşrebi: Muhabbete muhabbet və husumete husumettir. Yani beyne’l-İslâm muhabbete imdat və husumet askerini bozmaktır.
Mesleğimiz isə ahlâk-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam ilə tahalluk və sünnet-i Peygamberîyi ihya etmektir. Və rehberimiz şeriat-ı garra və kılıncımız da berahin-i kātıa və maksadımız i’lâ-yı kelimetullahtır. Cemaatimize hər bir mü’min manen müntesiptir. Sureten intisap isə sünnet-i Nebeviyeyi öz âleminde ihyaya azm-i kat’î iledir. En evvel mürşid-i umumî olan ulema və meşayih və talebeyi, şeriat adına ittihada davet ederiz.
Said Nursî
Gazeteci denilen huteba-i umumî, iki kıyas-ı fâsidle milleti bataklığa düşürtmüşdür.
Birincisi: Vilayatı, İstanbul’a kıyas edərək… Halbuki elifbayı okumayan çocuklara felsefe dersi verilse sathî olur.
İkincisi: İstanbul’u Avrupa’ya kıyas etmişler. Halbuki bir erkek, kadının kametinden istihsan ettiği libası giyinse maskara və rezil olur.
Said Nursî
26 Şubat 1324
Dinî Ceride: 70
Mart 1909
Biz Kalû Belâ’dan Cemiyet-i Muhammedî’de –aleyhissalâtü Vəssalam– dâhiliz. Cihetü’l-vahdet-i ittihadımız tevhiddir. Peyman və yeminimiz imandır. Madam ki muvahhidiz, müttehidiz. Hər bir mü’min i’lâ-yı kelimetullah ilə mükelleftir. Bu zamanda en böyük səbəbi, maddeten terakki etmektir. Çünki ecnebiler, fünun və sanayi silahıyla bizi istibdad-ı manevîleri altında ezirlər. Biz də fen və sanat silahıyla i’lâ-yı kelimetullahın en müthiş düşmanı olan cehil və möhtaclıq və ihtilaf-ı efkâra cihad edeceğiz.
Amma cihad-ı haricîyi şeriat-ı garranın berahin-i kātıasının elmas kılınçlarına havale edeceğiz. Çünki medenilere galebe çalmaq ikna iledir, söz anlamayan vahşiler kimi icbar ilə deyildir. Biz muhabbet fedaileriyiz, husumete vaktimiz yoxdur. Cumhuriyet ki (Hâşiye ) adalet və meşveret və kanunda inhisar-ı kuvvetten ibarettir. On üç asır evvel şeriat-ı garra teessüs ettiğinden, ahkâmda Avrupa’ya dilencilik etmək, din-i İslâm’a böyük bir cinayettir və şimale müteveccihen namaz kılmak gibidir. Qüvvət kanunda olmalı. Yoxsa istibdat tevzi olunmuş olur. اِنَّ اللّٰهَ هُوَ ال۟قَوِىُّ ال۟مَتٖينُ hâkim və âmir-i vicdanî olmalı. O da marifet-i tam və medeniyet-i âmm veyahut din-i İslâm adı ilə olmalı. Yoxsa istibdat daima hüküm-ferma olacaqdır.
İttifak hüdadadır, heva və heveste deyil.
İnsanlar hür oldular amma yenə abdullahtırlar. Hər şey hür oldu, şeriat da hürdür, meşrutiyet də. Mesail-i şeriatı rüşvet vermeyeceğiz. Başkasının kusuru, insanın kusuruna senet və özür ola bilməz.
Yeis, mani-i herkemaldir. “Neme lâzım, başqası düşünsün.” istibdadın yadigârıdır.
Bu cümlelerin mabeynini rabtedəcək olan mukaddimatı, Türkçe bilmediyim üçün mütaliînin fikirlerine havale edirəm.
Said Nursî
27 Mart 1909
Tarîk-i Muhammedî aleyhissalâtü Vəssalam, şübhə və hileden münezzeh olduğundan, şübhə və hileyi îma eden gizlemekten də ehtiyacsızdir. Hem o derece azîm və geniş və muhit bir həqiqət, bâhusus bu zaman ehline qarşı heç bir cihetle saklanmaz. Bahr-i umman necə bir testide saklanacaq?
Tekraren söylürəm ki: İttihad-ı İslâm hakikatinde olan İttihad-ı Muhammedî’nin (aleyhissalâtü Vəssalam) cihet-i vahdeti tevhid-i İlahîdir. Peyman və yemini də imandır. Encümen və cemiyetleri, mesacid və medaris və zevayadır. Müntesibîni umum mü’minlerdir. Nizamnamesi sünen-i Ahmediyedir aleyhissalâtü Vəssalam. Kanunu, evamir və nevahi-i şer’iyedir. Bu ittihat, âdetten deyil, ibadəttir.
İhfa və havf riyadandır. Farzda riya yoxdur. Bu zamanın en böyük farz vazifesi, ittihad-ı İslâm’dır. İttihadın hedef və maksadı; o qədər uzun, münşaib və muhit və merakiz və meâbid-i İslâmiyeyi birbirine rabtettiren bir silsile-i nuraniyi ihtizaza getirmekle, onunla merbut olanları ikaz və tarîk-i terakkiye bir hâhiş və emr-i vicdanî ilə sevk etmektir.
Bu ittihadın meşrebi, muhabbettir. Husumeti isə cehalet və zaruret və nifakadır. Gayr-ı müslimler emin olsunlar ki bu ittihadımız, bu üç sıfata hücumdur. Gayr-ı müslime qarşı hareketimiz iknadır. Çünki onları medeni biliriz. Və İslâmiyet’i mahbub və ulvi göstermektir. Çünki onları munsif zannedirik. Lâübaliler iyi bilsinler ki dinsizlikle özlərini heç bir ecnebiye sevdiremezler. Çünki mesleksizliklerini göstermiş olurlar. Mesleksizlik, anarşilik sevilmez. Və bu ittihada tahkik ilə dâhil olanlar, onları taklit edib çıkmazlar.
İttihad-ı Muhammedî –aleyhissalâtü Vəssalam– olan ittihad-ı İslâm’ın efkâr və meslek və hakikatini efkâr-ı umumiyeye arz ederiz. Kimin bir itirazı varsa etsin, cevaba hazırız.
جُم۟لَه شٖيرَانِ جِهَان۟ بَس۟تَۀِ اٖين۟ سِل۟سِلَه اَن۟د رُوبَه اَز۟ حٖيلَه چِه سَان۟ بِگُسَلَد۟ اٖين۟ سِل۟سِلَه رَا
Said Nursî
Neşretdiyim fihriste-i makasıddan terk etdiyim bir fıkradır. Belə ki:
Zâhiren hariçten cereyan eden maarif-i cedidenin bir mecrası da bir kısım ehl-i medrese olmalı. Tâ gıll ü gıştan tasaffi etsin.
Çünki bulanıklığıyla başqa mecradan taaffün ilə gelmiş və atalet bataklığından neş’et və istibdat sümumu ilə teneffüs eden, zulüm tazyiki ilə ezilen efkâra bu müteaffin su, bazı aksü’l-amel yaptığından, misfat-ı şeriat ilə süzdürmek zarurîdir. Bu da ehl-i medresenin dûş-u himmetine muhavveldir.
وَالسَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هُدٰى
Said Nursî
31 Mart 1909
İttihad-ı Muhammedî –aleyhissalâtü Vəssalam– cemaatine isnad ettikleri doqquz evham-ı fâsideyi reddedəcəyəm.
Birinci Vehim: Belə nazik bir zamanda din meselesini ortaya atmak münasib görülmür.
Cavab: Biz dini severiz. Dünyayı da yenə din üçün severiz.
لَا خَي۟رَ فِى الدُّن۟يَا بِلَا دٖينٍ
Sâniyen: Madam ki meşrutiyette hâkimiyet millettedir. Mevcudiyet-i milleti göstermek lâzımdır. Milletimiz də yalnız İslâmiyet’tir. Çünki Arap, Türk, Kürt, Arnavut, Çerkez və Lazların en qüvvətli və hakikatli revabıt və milliyetleri, İslâmiyet’ten başqa bir şey deyildir. Necə ki az ihmal ilə tavaif-i mülûk temelleri atılmakta və on üç asır evvel ölmüş olan asabiyet-i cahiliyeyi ihya ilə fitne ikaz olunmaktadır. Və oldu gördük…
İkinci Vehim: Bu unvan tahsisiyle, müntesip olmayanları vehim və telaşa düşürür?
Cavab: Evvel də söylemişdim. Ya mütalaa olunmamış və ya sû-i tefehhüme uğramış olduğundan tekrarına mecbur oldum. Belə ki:
İttihad-ı İslâm olan İttihad-ı Muhammedî –aleyhissalâtü Vəssalam– dediyimiz vaxt, umum mü’minlerin mabeyninde bi’l-kuvve və ya bilfiil sabit olan ittihat muraddır. Yoxsa İstanbul və Anadolu’daki cemaat murad deyildir. Amma bir katre su da sudur. Bu unvandan tahsis çıxmaz. Tarif-i həqiqisi şöyledir:
Esas teməli, şarktan garba cenuptan şimale mümted və merkezi Haremeyn-i Şerifeyn və cihet-i vahdeti tevhid-i İlahî; peyman və yemini iman; nizamnamesi, sünnet-i Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam; kanunnamesi, evamir və nevahi-i şer’iye; kulüp və encümenleri, umum medaris, mesacid və zevaya; o cemaatin ile’l-ebed və muhalled nâşir-i efkârı, umum kütüb-ü İslâmiye və hər vaxt nâşir-i efkârı başta Kur’an və tefsirleri (və bu zamanda bir tefsiri, Risale-i Nur) və i’lâ-yı kelimetullahı hedef və maksat eden umum dinî və müstakim ceraiddir. Müntesibîni, umum mü’minlerdir. Reisi də Fahr-i Âlem’dir aleyhissalâtü Vəssalam.
Indi istediyimiz nöqtə, mü’minlerin teveccühleri və teyakkuzlarıdır. Teveccüh-ü umumînin təsiri inkâr edilmez. İttihadın hedefi və maksadı i’lâ-yı kelimetullah və mesleği də öz nefsiyle cihad-ı ekber və başkalarını irşaddır. Bu mübarək heyetin yüzde doksan doqquz himmeti siyaset deyildir. Siyasetin gayrı olan hüsn-ü ahlâk və istikamet vesaire kimi makasıd-ı meşruaya masruftur. Çünki bu vazifeye müteveccih olan cemiyetler çox az, qiymət və ehemmiyeti isə çox çoktur. Ancaq yüzde biri, siyasiyyunu irşad tarîkiyle siyasete taalluk edəcəkdir. Kılınçları, berahin-i kat’iyedir. Meşrepleri də muhabbet olduğu kimi beyne’l-mü’minîn uhuvvet çekirdeğinde mündemic olan muhabbete şecere-i tûba kimi neşv ü nema vermektir.
Beşinci Vehim: Ecnebilerin bundan tevahhuş etmək ihtimali var?
Cavab: Bu ihtimale ihtimal verenler mütevahhiştir. Çünki merkez-i taassuplarında İslâmiyet’in ulviyetine dair konferanslarla (Hâşiye ) takdis etmeleri bu ihtimali reddeder. Hem də düşmanlarımız onlar deyil; asıl bizi bu qədər düşürüp i’lâ-yı kelimetullaha mani olan və cehalet neticesi olan muhalefet-i şeriattır. Və zaruret və onun semeresi olan sû-i ahlâk və harekettir və ihtilaf və onun mahsulü olan ağraz və nifaktır ki ittihadımız bu üç insafsız düşmana hücumdur.
Amma ecnebilerin vahşi oldukları kurûn-u vustâda; İslâmiyet, vahşete qarşı husumet və taassuba mecbur olduğu halde, adalet və itidalini muhafaza etmiş. Heç bir vaxt engizisyon kimi etmemiş. Və zaman-ı medeniyette ecnebiler medeni və qüvvətli olduklarından, zərərli olan husumet və taassup zâil olmuşdur. Çünki din nöqtə-i nazarından medenilere galebe çalmaq ikna iledir, icbar ilə deyildir. Və İslâmiyet’i, mahbub və ulvi olduğunu, evamirine imtisalen ef’al və ahlâk ilə göstermek iledir. İcbar və husumet, vahşilerin vahşetine qarşıdır.
Altıncı Vehim: Bazıları “Sünnet-i Nebeviyeyi hedef-i maksat eden ittihad-ı İslâm, hürriyeti tahdid edər və levazım-ı medeniyeye münafîdir.” dirlər.
Cavab: Asıl mü’min, hakkıyla hürdür. Sâni’-i âlem’e abd və hizmetkâr olan, halka tezellüle tenezzül etməmək gerektir. Demək ne qədər imana qüvvət verilse hürriyet də o qədər qüvvət bulur.
Amma hürriyet-i mutlak isə vahşet-i mutlakadır bəlkə hayvanlıktır. Tahdid-i hürriyet də insaniyet nöqtə-i nazarından zarurîdir.
Sâlisen: Bazı sefih və lâübaliler, hür yaşamak istemediklerinden nefs-i emmarenin esaret-i rezilesi altına girmek istəyirlər.
Elhasıl: Şeriat dairesinden hariç olan hürriyet, ya istibdat və ya esaret-i nəfs və ya canavarcasına hayvanlık və ya vahşettir. Belə lâübaliler və zındıklar iyi bilsinler ki dinsizlikle və sefahetle sahib-i vicdan heç bir ecnebiye özlərini sevdiremezler və benzetemezler. Çünki mesleksiz və sefih sevilmez. Və bir kadına yakışır –istihsan ettiği– libası erkek giyse maskara olur.
Yeddinci Vehim: İttihad-ı İslâm cemaati, sair cemiyet-i diniye ilə şakku’l-asâdır. Rekabet və münaferatı intac edər.
Cavab: Evvela: Umûr-u uhreviyede hased və müzahamet və münakaşa olmadığından bu cemiyetlerden hangisi münakaşaya, rekabete kalkışsa ibadətte riya və nifak etmiş gibidir.
Sâniyen: Muhabbet-i din sâikasıyla teşekkül eden cemaatlerin iki şart ilə umumunu tebrik və onlarla ittihat ederiz.
Birinci şart: Hürriyet-i şer’iyeyi və asayişi muhafaza etmektir.
İkinci şart: Muhabbet üzerinde hərəkət etmək, başqa cemiyete leke sürmekle özünə qiymət vermeye çalışmamak. Birinde hata bulunsa müfti-i ümmet cemiyet-i ulemaya havale etmektir.
Sâlisen: İ’lâ-yı kelimetullahı hedef-i maksat eden cemaat, heç bir garaza vasıta ola bilməz. İsterse də muvaffak ola bilməz. Çünki nifaktır. Hakkın hatırı âlîdir, heç bir şeye feda olunmaz. Necə Süreyya yıldızları süpürge olur və ya üzüm salkımı kimi yenilir? Şems-i həqiqətə “Püf, üf!” eden, divaneliğini ilan edər.
Ey dinî cerideler! Maksadımız: Dinî cemaatler maksatta ittihat etmelidirler. Mesalikte və meşreplerde ittihat mümkün olmadığı kimi caiz də deyildir. Çünki taklit yolunu açar və “Neme lâzım, başqası düşünsün.” sözünü də söylettirir.
Səkkizinci Vehim: Ehl-i ittihad-ı İslâm olan buradaki cemaate, manen kimi sureten də intisap edenlerin ekserisi sadə xalq, bir kısmı da meçhulü’l-hal olduğundan fitne və ihtilafı îma edir.
Cavab: Bəlkə ağraza adem-i müsaadesine binaendir. Hem də madam ki maksadı, ittihat və i’lâ-yı kelimetullahtır. Teşebbüsat və harekâtı da ibadəttir. İbadet camiinde şah və geda birdir. Müsavat həqiqi düsturdur. İmtiyaz yoxdur. Çünki en ekrem, en müttakidir. Və en müttaki, en mütevazidir.
Binaenaleyh manen asıl həqiqət-i ittihada intisap ilə birlikdə sureten onun numunesi olan bu uhrevî və sırf dinî cemaate intisap ilə teşerrüf edəcək, yoxsa şeref vermeyəcəkdir. Bir katre, bahr-i ummanı tezyid edə bilməz. Hem də bir günah-ı kebire ilə imandan çıkmadığı kimi şems garptan tulû etmediğinden tövbenin kapısı da açıktır. Bir testi müteneccis su, bir denizi tencis etmediyi kimi öz də temizlendiğinden indi bu numune-i ittihada intisap eden adama şartımız olan sünnet-i Nebeviyeyi aleyhissalâtü Vəssalam, ihya və evamirine imtisal və nevahiden içtinab və asayişe ilişmemek –elinden gelse– azm-i kat’î ilə dâhil olan bazı meçhulü’l-hal olanlar bu həqiqət-i âliyeyi lekedar etməz. Çünki öz lekedar olsa da imanı mukaddestir. Rabıta da imandır. Bu unvan-ı mukaddese belə bahane ilə leke sürmek; İslâmiyet’in qiymət və ulviyetini bilmemekle birlikdə, özünü ahmaku’n-nâs ilan etmektir.
Numune-i ittihat olan cemaatimize –sair cem’iyat-ı dünyeviyeye kıyasen– leke sürmeyi, ta’riz etmeyi cemi’ kuvvetimizle reddederiz. İstifsar tarîkiyle bir itirazları olursa cevaba hazırız. İşte meydan!
Mənim dâhil olduğum cemaat, burada tafsil etdiyim ittihad-ı İslâm’dır. Yoxsa muterizlerin bâtıl tevehhüm ettikleri cemiyet-i mütehayyile deyildir. Bu dinî heyet efradı, şarkta olsa garpta olsa cenupta olsa şimalde olsa beraberiz.
Sual: Sən imzanı bazen Bediüzzaman yazırsan. Lakap medhi îma edər?
Cavab: Medih üçün deyildir. Kusurlarımı, sened-i özrümü, mazeretimi bu unvan ilə ibraz edirəm. Çünki bedî’, garib deməkdir. Mənim ahlâkım suretim kimi üslub-u beyanım elbisem kimi garibdir, muhaliftir. Görenekle revaçta olan muhakemat və esalibi, mənim üslup və muhakematımla mikyas və mihenk itibar yapmamayı bu unvanın hal dili ilə rica edirəm. Hem də muradım bedî’, acib deməkdir.
اِلَىَّ لَعَم۟رٖى قَص۟دُ كُلِّ عَجٖيبَةٍ كَاَنّٖى عَجٖيبٌ فٖى عُيُونِ ال۟عَجَائِبِ mâsadak oldum. Bir misali budur: Bir senedir İstanbul’a geldim, yüz senenin inkılabatını gördüm.
وَالسَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هُدٰى
Cemi’ mü’minlerin dili ilə insanların adedi qədər deriz: Yaşasın şeriat-ı Ahmedî! (aleyhissalâtü Vəssalam).
Bediüzzaman
Said Nursî
Biraderim Başmuharrir Bey’e!
Edibler edepli olmalıdırlar. Hem də edeb-i İslâmiye ilə müteeddib olmalıdırlar. Matbuat nizamnamesini vicdanlarındaki hiss-i diyanet tanzim etsin. Çünki bu inkılab-ı şer’iye gösterdi ki vicdanlarda hüküm-ferma, nure’n-nur olan hamiyet-i İslâmiyedir. Hem də anlaşıldı ki ittihad-ı İslâm umum əsgərliyə və umum ehl-i imana şâmildir. Hariç kimse yoxdur.
Said Nursî
(31 Mart Hâdisesi’nde isyan eden səkkiz taburu itaate gətirən və musibeti yüzden bire indiren iki derstir ki dinî ceridelerde 1325’te neşredilmişdir. Miladî: 1909)
Kahraman Askerlerimize
Ey şanlı asakir-i muvahhidîn! Və ey bu millet-i mazlumeyi və mukaddes İslâmiyet’i iki defa böyük vartadan tahlis eden muhteşem kahramanlar!
Cemal və kemaliniz, nizam-nizam-intizam və inzibattır. Bunu da hakkıyla en müşevveş bir zamanda gösterdiniz. Və hayatınız və kuvvetiniz itaattir. Bu meziyet-i mukaddeseyi en ufak âmirinize qarşı hətta irae ediniz. Otuz milyon Osmanlı və üç yüz milyon İslâm’ın namusu artıq sizin itaatinize bağlıdır. Sancak və tevhid-i İlahî sizin yed-i şecaatinizdedir.
Sizin o mübarək elinizin qüvvəti də itaattir. Sizin zabitleriniz, müşfik pederlerinizdir. Kur’an və hadîs və hikmət və tecrübe ilə sabittir ki: Haklı âmire itaat farzdır.
Malûmunuzdur ki otuz üç milyon nüfus yüz sene zarfında belə iki inkılabı yapamadı. Sizin o itaatten neş’et eden həqiqi kuvvetiniz, umum millet-i İslâmiyeyi medyun-u şükran etti. Bu şerefi hakkıyla teyid etmək, zabitlerinize itaatledir. İslâmiyet’in namusu da o itaattedir. Bilirəm ki müşfik pederleriniz olan zabitlerinizi mes’ul etməmək üçün işe karıştırmadınız. Indi isə iş bitti. Zabitlerinizin âğuş-u şefkatlerine atılınız. Şeriat-ı garra belə emredir. Çünki zabitler ulü’l-emrdirler. Vatan və millet menfaatinde, hususan nizam-ı əsgərîde ulü’l-emre itaat farzdır. Şeriat-ı Muhammedî’nin –aleyhissalâtü Vəssalam– muhafazası da itaat iledir.
Said Nursî
Asakire Hitap
(Dinî Ceride Numara: 110, 30 Nisan 1909)
Ey asakir-i muvahhidîn! Fahr-i Âlem’in aleyhissalâtü Vəssalam fermanını sizə tebliğ edirəm ki şeriat dairesinde ulü’l-emre itaat farzdır. Ulü’l-emriniz və üstadlarınız zabitlerinizdir. Əsgərlik ocağı cesîm və muntazam bir fabrikaya benzer. Çarkların biri nizam-nizam-intizam və itaatte serkeşlik etmekle, bütün fabrika herc ü merc olur.
Sizin o muntazam və qüvvətli fabrika-i askeriyeniz, otuz milyon Osmanlı və üç yüz milyon nüfus-u İslâmiyenin nöqtə-i istinadı və maden-i istimdadıdır.
Sizin iki müthiş istibdadı kansız və def’aten öldürmeniz hârikulâde olduğundan və şeriat-ı garranın iki mu’cize-i garrasını izhar ettiğinizden zaîfü’l-akide olanlara, hamiyet-i İslâmiyenin kuvvetini və şeriatın kudsiyetini iki bürhan ilə izhar eylediniz. Bu iki inkılabın pahasına minlərlə şehit verse idik ucuz sayacaktık. Lâkin itaatinizden binde bir cüzü feda olunsa bizə çoxlu pahalı düşer. Çünki itaatinizin tenakusu, ukde-i hayatiye və ya hararet-i gariziyenin tenakusu kimi mevti intac edər.
Tarih-i âlem serâpa şehadet edir ki əsgər neferatının siyasete müdahaleleri, devletçe və milletçe müthiş zararları intac etmişdir. Əlbəttə hamiyet-i İslâmiyeniz, belə sizi uhdenizde olan hayat-ı İslâmiyeye zərər verəcək noktalardan men’edəcəkdir. Siyaseti düşünenler, sizin kuvve-i müfekkireniz hükmünde olan zabitleriniz və ulü’l-emrlerinizdir.
Bazen zərər zannettiğiniz şey, siyaseten böyük zərəri def’ettiği üçün ayn-ı maslahat olduğundan, zabitleriniz tecrübeleri hasebiyle görür və sizə emir verir. Sizdə də tereddüt caiz deyildir. Ef’al-i hususiye-i nâmeşrua, sanattaki maharet və hazakate münafî deyildir və sanatı menfur etməz. Necə ki bir tabib-i hâzık və bir mühendis-i mahirin nâmeşru harekâtı üçün onların tıp və hendeselerinden mani-i istifadə ola bilməz. Kezalik fenn-i harpte tecrübeli və o sanatta mahir və hamiyet-i İslâmiye ilə münevverü’l-fikir zabitlerinizin bazılarının cüz’î nâmeşru harekâtı üçün itaatinize halel vermeyiniz. Çünki fenn-i harp, mühim bir sanattır.
Hem də sizin kıyamınız; şeriat-ı garra, –yed-i beyza-i Musa kimi– sair sebeb-i tefrika və teşettüt-ü efkâr olan cemiyetleri bel’ etti. Sahirleri də secdeye mecbur eyledi. Harekâtınız bu inkılabda ilaç kimi idi ki fazla olsa zehire münkalib olur. Və hayat-ı İslâmiyeyi fena bir hastalığa hedef edər. Hem də himmetinizle bizdeki istibdat şimdilik mahvoldu. Lâkin terakkiler üçün Avrupa’nın istibdad-ı manevîsi altındayız. Nihayet derecede ihtiyat və itidal lâzımdır.
Yaşasın şeriat-ı garra!.. Yaşasın əsgərlər!..
Said Nursî
Cemiyetlere İhtar-ı Mühim
Indi cemiyetimiz bir hükûmet-i meşruta-i meşruadır. Hükûmet içinde hükûmetin zərəri görüldü. Seviye-i irfan bir olmadığından fırkalarda husumet, taassup və taraftarlık intac edər. Tabiî o qüvvəti istimal ilə siyasete karışacaq və umumî idarede herkesçe ləzzətli olan tahakkümatı yapacaq sahib-i ağraza müsait bir zemin olur. Binaenaleyh bizdeki fırkaların şimdiki hal ilə devamı gayet muzırdır. Lâkin bir şirkette və ya münevverü’l-fikir və bîtaraf mabeyninde tenkidat-ı siyasetten və ya ehl-i ilim mabeyninde nəsihət və irşaddan menfaat ola bilər. Indi hükûmet-i meşruamız asıl böyük cemiyettir.
Bediüzzaman Said Nursî
Hutbe-i Şamiye’nin İkinci Zeyli’nin İkinci Kısmı
Sure-i İhlas’ın Bir Remzi
بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى مُحَمَّدٍ سَيِّدِ ال۟مُر۟سَلٖينَ
قُل۟ هُوَ ıtlak ilə tayini, tevhid-i şuhuda işarətir.
اَى۟: لَا مَش۟هُودَ بِنَظَرِ ال۟حَقٖيقَةِ اِلَّا هُوَ
اَللّٰهُ اَحَدٌ tevhid-i uluhiyete tasrihtir.
اَى۟: لَا مَع۟بُودَ اِلَّا هُوَ
اَللّٰهُ الصَّمَدُ tevhid-i rububiyete remizdir.
اَى۟: لَا خَالِقَ وَلَا رَبَّ اِلَّا هُوَ
Və tevhid-i ceberuta telvihtir.
اَى۟: لَا قَيُّومَ وَلَا غَنِىَّ عَلَى ال۟اِط۟لَاقِ اِلَّا هُوَ
لَم۟ يَلِد۟ tevhid-i celale telmihtir. Şirkin envaını reddeder. Yani tagayyür və ya tecezzi və ya tenasül eden, ilah ola bilməz. Ukûl-ü aşere və ya melâike və ya İsa və ya Üzeyr’in velediyetini dava eden şirkleri reddeder.
وَلَم۟ يُولَد۟ ispat-ı ezeliyet ilə tevhiddir. Esbab-perest, nücum-perest, sanem-perest, tabiat-perestin şirkini reddeder. Yani hâdis və ya bir asıldan münfasıl və ya bir maddeden mütevellid olan ilah ola bilməz.
وَلَم۟ يَكُن۟ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ câmi’ bir tevhiddir. Yani zatında, sıfatında, ef’alinde naziri, şeriki, şebihi yoxdur.
لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ وَ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ
Bu surə, bütün enva-ı şirki reddeder. Və yeddi meratib-i tevhidi tazammun eden altı cümlesi mütenaticedir. Hər biri ötekinin hem neticesi hem bürhanıdır.
Muvahhid-i ekber və tevhidin bürhan-ı muazzamı olan kainat, deyil yalnız erkân və azası bəlkə bütün hüceyratı, bəlkə bütün zerratı birer lisan-ı zâkir-i tevhid olaraq bu böyük bürhanın sadâ-yı bülendine iştirak edərək həmişə birden لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ deyə mevlevîvari zikredirlər.
Tevhidin bürhan-ı nâtıkı olan Kur’an’ın sinesine kulağını yapıştırırsan işitəcəksən ki kalbinde derinden derine gayet ulvi, nihayet derecede ciddi, gayet samimi, nihayet derecede munis və mukni və bürhan ilə mücehhez bir sadâ-yı semavî işitəcəksən ki: اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ zikrini tekrar edir.
Bəli, bu bürhan-ı münevverin altı ciheti də şeffaftır. Üstünde sikke-i i’caz, içinde nur-u hidayet, altında mantık və delil, sağında aklı istintak; solunda vicdanı istişhad; önünde xeyr, hedefinde saadet-i dâreyn, nöqtə-i istinadı vahy-i mahzdır. Vehmin ne haddi var, girebilsin!
* * *
Vicdanın anâsır-ı erbaası və ruhun dörd havassı olan irade, zihin, his, latîfe-i Rabbaniye, hər birinin bir gayatü’l-gayatı var:
İradenin ibadətullahtır.
Zihnin marifetullahtır.
Hissin muhabbetullahtır.
Latîfenin müşahedetullahtır.
Takva denilen ibadət-i kâmile, dördünü tazammun edər. Şeriat şunları hem tenmiye hem tehzib hem bu gayatü’l-gayata sevk edər.
* * *
Əgər icaddaki vasıta həqiqi olsaydı və həqiqi təsir verilseydi hem bir şuur-u küllî verilmek lâzım idi hem də bizzarure eserde itkan-ı kemal-i sanat muhtelif olacaktı. Halbuki en âdiden en âlîye, en küçükten en büyüğe itkan; derece-i kemalde, mahiyetin kameti nisbetindedir. Demək Müessir-i Həqiqi’den bazı karib, bazı baîd, kısmen vasıtasız, kısmen vasıta ilə kısmen vesait ilə deyildir. İnsanın ihtiyarî eserindeki adem-i kemal; cebri nefiy, ihtiyarı ispat edər.
Cây-ı dikkattir ki: Cüz’î bir ihtiyarın tavassutu ilə eser-i ağıl bir insan şəhəri, nizam-nizam-intizamca semere-i vahiy bir arı kovanındaki cemaate yetişmez. Və arıların meşher-i sanatı bir petek hüceyrat şəhəri; bir nar və (cilnar) gülnardan nizam-nizam-intizamca geridir. Demək, kainattaki cazibe-i umumiye hangi kalemden akmışsa cüz-i lâyetecezzadaki küçücük cazibeler o kalemin nöqtələrıdır.
İslâmiyet deyər: لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ Hem vesait və esbabı, müessir-i həqiqi olaraq qəbul etməz. Vasıtaya mana-yı harfî nazarıyla bakar. Akide-i tevhid və vazife-i teslim və tefviz elə istəyər. Tahrif sebebiyle şimdiki Hristiyanlık esbab və vesaiti müessir bilir, mana-yı ismî nazarıyla bakar. Akide-i velediyet və fikr-i ruhbaniyet elə istəyər, elə sevk edər. Onlar azizlerine mana-yı adı ilə birer menba-ı feyz və –güneşin ziyasından bir fikre göre istihale etmiş lambanın nuru kimi– birer maden-i nur nazarıyla bakırlar. Biz isə evliyaya mana-yı harfiyle yani âyenə güneşin ziyasını neşretdiyi kimi birer ma’kes-i tecelli nazarıyla bakırıq. (Hâşiye )
Bu sırdandır ki bizdə sülûk tevazudan başlar, mahviyetten geçer, fenafillah makamını görür. Gayr-ı mütenahî makamatta sülûka başlar. Ene və nefs-i emmare kibriyle, gururuyla söner. Həqiqi Hristiyanlık deyil bəlkə tahrif və felsefe ilə sarsılmış Hristiyan’da, ene levazımatıyla kuvvetleşir. Enesi qüvvətli, müteşahhıs, rütbeli, makam sahibi bir adam, Hristiyan olsa mütesallib olur. Lakin Müslüman olsa lâkayt olur.
* * *
Kuvveden fiile geçmek olan faaliyetteki şedit və mütenevvi ləzzət, tagayyür-ü âlemin mâyesi və kanun-u tekâmülün nüvesidir. Zindandan bostana çıxmaq, daneden sümbüle geçmek ayn-ı lezzettir. Faaliyet istihaleyi tazammun etse ləzzət tezayüd edərək taşar. Vazifedeki külfeti taşıttıran o tattır. Şüurlua nisbeten gayetteki kemal, ne qədər cazibedarsa “Lâmüdrike”ye nisbeten nefs-i faaliyet elə də cazibedardır, sa’ye sevk edər. Bu sırdandır ki rahat zahmettir, zəhmət rahattır.
Hırs ilə acûliyet, sebeb-i haybettir. Çünki müretteb basamaklar kimi fıtrattaki tertibe, teselsüle tatbik-i hərəkət etmediğinden harîs muvaffak ola bilməz. Olsa da tertib-i ca’lîsi bir basamak qədər seyr-i fitriden qısa olduğundan yeise düşüp gaflet bastıktan sonra kapı açılır.
Allah, qəlbin bâtınını iman və marifet və muhabbeti üçün yaratmışdır. Qəlbin zâhirini, sair şeylere müheyya etmişdir. Cinayetkâr hırs qəlbi deler, sanemleri içine idhal edər. Allah darılır, maksudunun aksiyle mücazat edər.
* * *
Hırs cihetiyle siyaset efkârını, İslâmiyet akaidinin yerlerine qədər îsal eden herifler şan və şeref deyil bəlkə şeyn ü şenaate mazhar oldular. Nefsanî aşklardaki felaketler, haybetler bu sırdandır. O çeşit âşıkların bütün divanları birer feryad-ı matemdir.
Gece kalben nevmi merak edersin, bakiyyesini də kaçırıp uyanık kalırsın.
İki dilenci: Biri musırr-ı muhteris, biri ehtiyacsız-i muhteriz… İkincisine vermeyi daha ziyade arzu etmekliğin, bu geniş kanunun bir numunesidir.
* * *
En müthiş maraz və musibetimiz, cerbeze və gurura istinad eden tenkittir. Tenkidi əgər insaf işletirse həqiqəti rendeçler. Əgər gurur istihdam etse tahrip edər, parçalar. O müthişin en müthişidir ki akaid-i imaniyeye və mesail-i diniyeye girse. Çünki iman hem tasdik hem iz’an hem iltizam hem teslim hem manevî imtisaldir. Bu tenkit; imtisali, iltizamı, iz’anı kırar. Tasdikte də bîtaraf kalır.
Bu zaman-ı tereddüt və evhamda, iz’an və iltizamı tenmiye və takviye eden nurani sıcak kalplerden çıkan müsbet efkârı və müşevvik beyanatı, hüsn-ü zan ilə temaşa etmək gerektir. “Bîtarafane muhakeme” dedikleri şey, muvakkat bir dinsizliktir. Yeniden mühtedi və müşteri olan yapar.
وَالَّذٖى عَلَّمَ ال۟قُر۟اٰنَ ال۟مُع۟جِزَ اِنَّ نَظَرَ ال۟بَشٖيرِ النَّذٖيرِ وَبَصٖيرَتَهُ النَّقَّادَةَ اَدَقُّ وَاَجَلُّ وَاَج۟لٰى وَاَن۟فَذُ مِن۟ اَن۟ يَل۟تَبِسَ اَو۟ تَش۟تَبِهَ عَلَي۟هِ ال۟حَقٖيقَةُ بِال۟خَيَالِ وَاِنَّ مَس۟لَكَهُ ال۟حَقَّ اَغ۟نٰى وَاَن۟زَهُ وَاَر۟فَعُ مِن۟ اَن۟ يُدَلِّسَ اَو۟ يُغَالِطَ عَلَى النَّاسِ
Çünki hakikatbîn göz aldanmaz, hakperest qəlb aldatmaz.
* * *
Gıybetin Derece-i Şenaati
Kur’an deyər:
اَيُحِبُّ اَحَدُكُم۟ اَن۟ يَا۟كُلَ لَح۟مَ اَخٖيهِ مَي۟تًا
Altı kəlmə ilə altı derece şiddetle gıybeti takbih edir. Yani hemze ilə deyər:
Aklına bak, belə şeye cevaz verir mi? Müstakim ağlın yoxsa kalbine bak! Belə şeye muhabbet edər mi? Selim qəlbin yoxsa vicdanına bak, belə dişinle öz etini parçalamak kimi hayat-ı içtimaiyeyi bozmaya rıza gösterir mi? Vicdan-ı içtimaiyen olmazsa insaniyetine bak, belə canavarvari iftirasa iştiha gösterir mi? Manen insaniyetin olmazsa rikkat-i cinsiye və karabet-i rahmiyene bak! Belə öz belini kıracaq harekete meyleder mi? Rikkat-i cinsiyen olmazsa heç sağlam tabiatın yox mu ki ölüyü dişlerinle parçalırsan.
Demək ağıl, qəlb, vicdan, insaniyet, rikkat-i cinsiye, tabiat, şeriat nazarında gıybet; merduddur, matruddur.
* * *
اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ الَّذٖى لَا يُد۟رِكُ سِرَّ التَّعَاوُنِ لَهُوَ اَج۟مَدُ مِنَ ال۟حَجَرِ اِذ۟ مِنَ ال۟حَجَرِ مَا يَتَقَوَّسُ لِمُعَاوَنَةِ اَخٖيهِ اِذِ ال۟حَجَرُ مَعَ حَجَرِيَّتِهٖ اِذَا خَرَجَ مِن۟ يَدِ ال۟مُعَقِّدِ ال۟بَانٖى فِى السَّق۟فِ ال۟مُحَدَّبِ يَمٖيلُ وَ يَخ۟ضَعُ رَا۟سَهُ لِيُمَاسَّ رَا۟سَ اَخٖيهِ لِيَتَمَاسَكَا عَنِ السُّقُوطِ
Yani kubbelerde taşlar, baş başa vururlar tâ düşmesinler.
Cüz-i lâyetecezza zerresinden insana, insandan şems-i şümusa müteselsil mahrutî silsilenin vasatındaki cevher-i ferîdi, insan-ı mükerremdir.
* * *
İnsanın meşhur havassından başqa havassı vardır. Zaika kimi bir hiss-i sâika hem bir hiss-i şâika vardır. Hem insanda gayr-ı meş’ur hisler çoktur.
* * *
Bazen arzu, fikir suretini giyer. Şahs-ı muhteris, arzu-yu nefsaniyesini fikir zanneder.
* * *
Garibdir ki bazı adam pis bir çamura düşer, özünü aldatmak üçün misk ü amber deyə yüzüne gözüne bulaştırır.
* * *
Şehit velidir. Cihad farz-ı kifaye iken farz-ı ayn olmuşdur. Bəlkə muzaaf bir farz-ı ayn hükmüne geçmişdir. Hac və zekât kimi cihadda da niyetin tasarrufu azdır. Hattâ adem-i niyet də asıl nöqtə-i nazarından niyet hükmündedir. Demək zıdd-ı niyet, yakînen tebeyyün etmezse cihad, şehadet-i həqiqiyeyi intac edər. Çünki vücub tezauf etse taayyün edər. İhtiyarı tazammun eden niyetin təsiri azalır. Bu günahkâr millette, birdenbire on minlərlə evliya inkişaf və tezahür etse az bir mükâfat deyildir.
* * *
Bizdə biri fâsık olsa galiben ahlâksız və vicdansız olur. Çünki arzu-yu masiyet, vicdandaki imanın sadâsını susturmakla inkişaf edə bilər. Demək vicdanını və maneviyatını sarsmadan, istihfaf etmeden tam ihtiyar ilə şerri işlemez. Onun üçün İslâmiyet; fâsıkı hain bilir, şehadetini reddeder. Mürtedi zehir bilir, idam edər. Hristiyan bir zimmîyi və kâfir muahidi ibka edər. Hanefî mezhebi zimmînin şehadetini qəbul edər.
İcra-yı adalet, din adına olmalı tâ ağıl və qəlb və ruh müteessir olsunlar, imtisal etsinler. Yoxsa yalnız vehim müteessir olur. Yalnız hükûmetin cezasından korkar əgər tahakkuk etse. Nâsın itabından çekinir əgər tebeyyün etse.
* * *
Bir cani yüzünden, çox masumları ihtiva eden bir gemi batırılmaz. Bir cani sıfat yüzünden, çox evsaf-ı masumeyi muhtevi bir mü’mine adâvet edilmez.
Lâsiyyema sebeb-i muhabbet olan iman və tevhid, Cebel-i Uhud gibidir. Sebeb-i adâvet olan şeyler, çakıl taşları gibidir. Çakıl taşlarını Cebel-i Uhud’dan daha ağır telakki etmək ne qədər akılsızlıksa mü’minin mü’mine adâveti, o qədər kalpsizliktir. Mü’minlerde adâvet, yalnız acımak manasında ola bilər.
Elhasıl: İman muhabbeti, İslâmiyet uhuvveti istilzam edər.
اَل۟كَلَامُ كَال۟مَالِ لَا يَجُوزُ فٖيهِ ال۟اِس۟رَافُ
Said Nursî
Aziz, sıddık qardaşlarım!
Evvela: Hem geçmiş hem geləcək hem maddî hem manevî bayramlarınızı və mübarək gecelerinizi, bütün ruh u canımla tebrik və ettiğiniz ibadət və duaların makbuliyetini rahmet-i İlahiyeden bütün ruh u canımızla niyaz edib isteyip o mübarək dualara âmin deriz.
Sâniyen: Hem çox defa manevî hem çox cihetlerden ehemmiyetli iki suallerine mahremce cavab vermeye mecbur oldum.
Birinci Sualleri: Ne üçün eskide hürriyetin başında siyasetle hararetli meşgul oluyordun? Bu qırx seneye yakındır ki bütün bütün terk ettin?
Cavab: Siyaset-i beşeriyenin en esaslı bir kanun-u esasîsi olan: “Salamatlıq-i millet üçün fertler feda edilir. Cemaatin selâmeti üçün eşhas kurban edilir. Vatan üçün hər şey feda edilir.” deyə bütün nev-i beşerdeki indiyə qədər dehşetli cinayetler bu kanunun sû-i istimalinden neş’et ettiğini kat’iyen bildim.
Bu kanun-u esasî-yi beşeriye, bir hadd-i muayyenesi olmadığı üçün çox sû-i istimale yol açılmış. İki harb-i umumî, bu gaddar kanun-u esasînin sû-i istimalinden çıxıb min sene beşerin terakkiyatını zîr ü zeber ettiği kimi on cani yüzünden doksan masumun mahvına fetva verdi. Bir menfaat-i umumî perdesi altında şahsî garazlar, bir cani yüzünden bir kasabayı harap etti. Risale-i Nur bu həqiqəti bazı mecmua və müdafaatında ispat ettiği üçün onlara havale edirəm.
İşte beşeriyet siyasetlerinin bu gaddar kanun-u esasîsine qarşı arş-ı a’zamdan gelen Bəyanı Möcüzə Quran’daki bu gelen kanun-u esasîyi buldum. O kanunu da bu ayə ifade edir:
وَ لَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِز۟رَ اُخ۟رٰى مَن۟ قَتَلَ نَف۟سًا بِغَي۟رِ نَف۟سٍ اَو۟ فَسَادٍ فِى ال۟اَر۟ضِ فَكَاَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمٖيعًا
Yani bu iki ayə, bu esası ders verir ki: “Bir adamın cinayetiyle başkalar mes’ul olmaz. Hem bir masum, rızası olmadan bütün insana da feda edilmez. Öz ihtiyarıyla, öz rızasıyla özünü feda etse o fedakârlık bir şehadettir ki o başqa meseledir.” deyə həqiqi adalet-i beşeriyeyi tesis edir. Bunun tafsilatını da Risale-i Nur’a havale edirəm.
İkinci Sual: Sən eskide Şark’taki bedevî aşâirde seyahat ettiğin vaxt, onları medeniyet və terakkiyata çox teşvik ediyordun. Nədən qırx seneye yakındır, medeniyet-i hazıradan “mimsiz” deyərək hayat-ı içtimaiyeden çekildin, inzivaya sokuldun?
Cavab: Medeniyet-i hazıra-i Garbiye, semavî kanun-u esasîlere muhalif olaraq hərəkət ettiği üçün seyyiatı hasenatına; hataları, zararları faydalarına râcih geldi. Medeniyetteki maksud-u həqiqi olan istirahat-i umumiye və saadet-i hayat-ı dünyeviye bozuldu. İktisat, kanaat yerine israf və sefahet və sa’y və hizmet yerine tembellik və istirahat meyli galebe çaldığından, biçarə beşeri hem gayet fakir hem gayet tembel eyledi.
Semavî Kur’an’ın kanun-u esasîsi لَي۟سَ لِل۟اِن۟سَانِ اِلَّا مَا سَعٰى كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا ferman-ı esasîsiyle: “Beşerin saadet-i hayatiyesi, iktisat və sa’ye gayrette olduğunu və onunla beşerin havas, sadə xalq tabakası birbiriyle barışabilir.” deyə Risale-i Nur bu esası izahına binaen qısa bir iki nükte söyleyəcəyəm:
Birincisi: Bedevîlikte beşer üç dörd şeye möhtac olurdu. O üç dörd hâcatını tedarik etmeyen on adette ancaq ikisi idi. Şimdiki Garp medeniyet-i zalime-i hazırası, sû-i istimalat və israfat və hevesatı tehyic və havaic-i gayr-ı zaruriyeyi, zarurî hâcatlar hükmüne getirip görenek və tiryakilik cihetiyle şimdiki o medeni insanın tam möhtac olduğu dörd hâcatı yerine, iyirmi şeye bu zamanda möhtac olur. O iyirmi hâcatı tam helâl bir tarzda tedarik edəcək, yirmiden ancaq ikisi ola bilər. On səkkizi möhtac hükmünde kalır.
Demək, bu medeniyet-i hazıra insanı çox fakir edir. O ihtiyaç cihetinde beşeri zulme, başqa haram kazanmaya sevk etmiş. Biçarə sadə xalq və havas tabakasını daima mübarezeye teşvik etmiş. Kur’an’ın kanun-u esasîsi olan “vücub-u zekât və hurmet-i riba” vasıtasıyla avamın havassa qarşı itaatini və havassın avama qarşı şefkatini temin eden o kudsî kanunu buraxıb burjuvaları zulme, fukaraları isyana sevk etmeye mecbur etmiş. İstirahat-i beşeriyeyi zîr ü zeber etti!
İkinci Nükte: Bu medeniyet-i hazıranın hârikaları, beşere birer nemət-i Rabbaniye olmasından həqiqi bir şükür və menfaat-i beşerde istimali iktiza ettiği halde, indi görürük ki ehemmiyetli bir kısım insanı tembelliğe və sefahete sevk və sa’yi və çalışmayı buraxıb istirahat içinde hevesatı dinlemek meylini verdiyi üçün sa’yin şevkini kırır. Və kanaatsizlik və iktisatsızlık yoluyla sefahete, israfa, zulme, harama sevk edir.
Mesela, Risale-i Nur’daki “Nur Anahtarı”nın dediyi kimi: Radyo; böyük bir nemət iken maslahat-ı beşeriyeye sarf edilmek ilə bir manevî şükür iktiza ettiği halde, beşte dördü hevesata, lüzumsuz malayani şeylere sarf edildiğinden tembelliğe, radyo dinlemekle heveslenmeye sevk edib sa’yin şevkini kırır. Vazife-i həqiqiyesini bırakır. Hattâ çox menfaatli olan bir kısım hârika vesait, sa’y və amel və həqiqi maslahat-ı ehtiyacat-ı beşeriyeye istimali lâzım gelirken mən özüm gördüm; ondan bir ikisi zarurî ehtiyacata sarf edilmeye mukabil, ondan səkkizi keyif, hevesat, tenezzüh, tembelliğe mecbur edir. Bu iki cüz’î misale minlərlə misaller var.
Elhasıl: Medeniyet-i Garbiye-i hazıra, semavî dinleri tam dinlemediyi üçün beşeri hem fakir edib ehtiyacatı ziyadeleştirmiş. İktisat və kanaat esasını bozup israf və hırs və tama’ı ziyadeleştirmeye, zulüm və harama yol açmış.
Hem beşeri vesait-i sefahete teşvik etmekle o biçarə möhtac beşeri tam tembelliğe atmış. Sa’y və amelin şevkini kırır. Hevesata, sefahete sevk edib ömrünü faydasız zayi edir.
Hem o möhtac və tembelleşmiş beşeri hasta etmiş. Sû-i istimal və israfat ilə yüz nevi hastalığın sirayetine, intişarına vesile olmuş.
Hem üç şiddetli ihtiyaç və meyl-i sefahet və ölümü hər vaxt hatıra gətirən kesretli hastalıklar və dinsizlik cereyanlarının o medeniyetin içlerine yayılmasıyla, intibaha gəlib uyanmış beşerin gözü önünde ölümü idam-ı ebedî surətində gösterip hər vaxt beşeri tehdit edir. Bir nevi cəhənnəm azabı verir.
İşte bu dehşetli musibet-i beşeriyeye qarşı Kur’an-ı Hakîm’in dörd yüz milyon talebesinin intibahıyla və içinde semavî, kudsî kanun-u esasîleriyle min üç yüz sene evvel gösterdiyi kimi yenə bu dörd yüz milyonun öz kudsî, esasî kanunlarıyla beşerin bu üç dehşetli yarasını tedavi etmesini və əgər yaxında kıyamet kopmazsa beşerin hem saadet-i hayat-ı dünyeviyesini hem saadet-i hayat-ı uhreviyesini kazandıracağını və ölümü, idam-ı ebedîden çıkarıp âlem-i nura bir terhis tezkeresi göstermesini və ondan çıkan medeniyetin mehasini, seyyiatına tam galebe edeceğini və indiyə qədər olduğu kimi dinin bir kısmını, medeniyetin bir kısmını kazanmak üçün rüşvet vermək deyil bəlkə medeniyeti ona, o semavî kanunlara bir hizmetkâr, bir yardımcı edeceğini Bəyanı Möcüzə Quran’ın işarat və rumuzundan anlaşıldığı kimi rahmet-i İlahiyeden şimdiki uyanmış beşer beklir, yalvarır, arır!
اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى
Said Nursî
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
Çox aziz, çox mübarək, çox müşfik, çox sevgili Üstadımız Hazretleri!
Risale-i Nur’u himmet və dualarınızla, dikkat və təfəkkürle okudukça bu muazzam eser külliyatının tılsım-ı kainatın muammasını keşif və halleden bir keşşaf olduğunu, hal və istikbalin bir mürşid-i ekberi və bir rehber-i a’zamı olduğunu, yenə dua və himmetinizle idrak edirik.
Bəli, Üstadımız Hazretleri! Risale-i Nur’u okuyan hər idrak sahibi anlır ki Risale-i Nur gerek bu asrın, gerekse önümüzdeki asrın beşeriyetini fikir karanlıklarından kurtarıp tenvir və irşad edəcəkdir.
Risale-i Nur yalnız bu vatan və millet üçün deyil, âlem-i İslâm və bütün beşeriyetin ehtiyacına cavab verəcək bir külliyat olaraq telif edilmişdir. Bugün tarihte heç görülmemiş bir fecaat və felaket içerisinde çırpınan beşeriyet üçün halâskâr olaraq Risale-i Nur’a sarılmaktan və ne pahasına olursa olsun, Risale-i Nur’un nurani və parlak eczalarını elde edib dikkat və təfəkkürle okumaktan başqa bir kurtuluş çarəsi yoxdur. Risale-i Nur’u okuyan hər kəs, bu həqiqəti idrak etmiş və etmektedir.
Əgər biz muktedir olsak bu həqiqəti, kainata nâzır bir mahalle çıxıb bütün kainata ilan edeceğiz. Lakin madam ki buna muvaffak olamırıq və madam ki Risale-i Nur’un cihanşümul kıymetini bu derece Üstadımızın himmetiyle idrak etmişiz. Bu halde o nur və feyiz hazinesi, irfan və kemalât menbaı olan Risale-i Nur’u, bir dakikamızı hətta boş geçirmeden, mütemadî və devamlı bir şəkildə hər gün və hər saat okuyacağız və bu uğurda geceli gündüzlü çalışacağız inşâallah. Lakin hər an bütün işlerimizde olduğu kimi bunda da böyük Üstadımızın dua və himmetiyle muvaffak olabileceğiz.
Hem bu həqiqət zâhir və bâhirdir ki: Bir kimse allâme də olsa Risale-i Nur’un və müellifinin talebesidir. Risale-i Nur’u okumak zaruret və ehtiyacındadır. Əgər gaflet ederse özünü aldatan enaniyetine boyun eğip Risale-i Nur Külliyatı’nı okumazsa böyük bir mahrumiyete düçar olur. Lakin biz idrak ettiğimiz bu muazzam həqiqət qarşısında, beşeriyetin halâskârı və milyarlarca insanların fevkinde olan bir memur-u Rabbanîye necə minnettar və medyun olduğumuzu tarif edemirik.
Yenə dua və himmetinizle idrak etmişiz ki Qurani-Kərim’in bir mu’cize-i maneviyesi olan hârika Risale-i Nur Külliyatı’nın bir satırından ettiğimiz istifadenin, bir miktar-ı mukabilini də ödemeye gücümüz yetişmez. Bunun üçün ancaq Cənabı-Haqq’a belə yalvarmaya qərar verdik:
“Yâ Rab! Bizi ebedî haps-i münferidden kurtarıp bâki və sermedî bir âlemin saadetine nâil edəcək bir həqiqətlər hazinesinin anahtarını Risale-i Nur kimi nazirsiz bir eseriyle bahşeden sevgili və müşfik Üstadımızı, zalimlerin və düşmanların suikastlarından muhafaza eyle, Kur’an və iman hizmetinde daima muvaffak eyle, ona sıhhat və âfiyetler, uzun ömürler ihsan eyle!” deyə dua edirik.
Bəli, Üstadımız Hazretleri! Risale-i Nur’u dikkat və təfəkkürle okumak nemət-i uzmasına nâil olan biz bir kısım üniversite gençliği, bir hüsn-ü zan və ya bir tahmin ilə deyil, tahkikî və tetkikî bir surette, sarsılmaz və sarsılmayacaq olan ilmelyakîn bir qüvvət-i imaniye ilə inanırıq ki zemin yüzünün bu asra qədər görmediyi bir vahşet və dehşetin səbəbi olan dinsizlik və ilhadı, Bediüzzaman ortadan kaldırmaya inayet-i Hak ilə muvaffak olacaqdır.
Bizim bu kanaatimiz, safdilane və ya tahminle deyildir; ilmî və delile müstenid bir tahkik iledir. Bunun üçün muarız olan də bu həqiqəti kalben tasdik edəcəkdir.
Dua və şəfqət buyurun, Kur’an və iman hizmetinde fedai olalım. Risale-i Nur’u, bir dakikamızı hətta kaybetmeden okuyalım, yazalım, ihlas-ı tamme muvaffak olalım.
Üniversite Nur talebeleri adına
Abdülmuhsin
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
Çox mübarək Üstadımız Hazretleri!
Evvela; geçenlerde alınan Nur eczalarının hepsi dağıldı, Nur’un müştakları sürur içinde kaldılar. Nur’dan kısmeti olanlar, birer birer çıxıb ona koşurlar. Nur arayan sineler مَن۟ طَلَبَ وَ جَدَّ وَجَدَ hakikatince bulurlar. Bu sefer Ziya kardeşimizin getirdiyi otuz dörd adet Sözler kapışıldı. Asâ-yı Musalar Ankara’ya və Anadolu’nun muhtelif yerlerine dağılır.
Risale-i Nur’un perde arkasındaki parlaklığını görmeyenler də ona taraftardırlar. Risale-i Nur’un Medresetü’z-Zehrası Anadolu çapında və âlem-i İslâm ölçüsünde genişleyeceğini; Risale-i Nur’un hakikatinin yüksekliğinden və dikkat və təfəkkürle okuyan mü’minlerin və ehl-i ilmin arasında vücuda gelen sarsılmaz uhuvvet və kardeşlikten anlırıq.
Medresetü’z-Zehranın bu muazzam faaliyetleri, zemin yüzünde bahar mevsiminde olan İlahî və muazzam neşir kimi sessiz, gürültüsüz, şaşaasız, gösterişsiz və mütevazi və lakin muazzam bir şəkildə cereyan etmektedir. Fitrətən acûl olan insanoğlu, âlemde hâkim olan kanun-u İlahî’yi düşünmeyerek, hər meselenin istediyi vakitte hallolunmasını istəyir; kiçik dairelerdeki vazifelerini atlayıp böyük dairelere sapır.
Toxumları atılmış və sümbül vaktine gelmiş olan Risale-i Nur’un yetiştirdiyi həqiqi imanlı zatlar, inşâallah yaxın zamanda âlem-i İslâm’a birer numune-i imtisal olub nur-u hidayeti göstereceklerdir.
Ankara Üniversitesi
Nur talebeleri adına
Abdullah

