Gençlik Rehberi

Dördüncü Ləma

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

İki sualin cavabıdır.

§2

بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ

§3

اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ

§4

Aziz, sıddık qardaşım Re’fet Bey!

§5

Sevr və Hut’a dair sorduğun sualin bazı risalelerde cavabı vardır. O nevi suallere göre cavab Iyirmi Dördüncü Söz’ün Üçüncü Dal’ında On İki Asıl adı ilə on iki kaide-i mühimme beyan edilmişdir. O kaideler ehadîs-i Nebeviyeye dair muhtelif tevilata dair birer mihenktirler və ehadîse gelen evhamı def’edəcək mühim esaslardır. Maatteessüf şimdilik sünuhattan başqa ilmî mesail ilə iştigalime mani bazı haller var. Onun üçün sualinize göre cavab veremirəm. Əgər sünuhat-ı kalbiye olsa bilmecburiye meşgul oluram. Bazen suallere, sünuhat tevafuk ettiği üçün cavab verilir, gücenmeyiniz. Onun üçün hər bir sualinize lâyıkınca cavab veremirəm. Gəl bu defaki sualinize qısa bir cavab vereyim.

§6

Hocalar dirlər: “Arz, öküz və balık üstünde durur.” Halbuki arz, muallakta bir yıldız kimi gezdiğini coğrafya görür. Ne öküz var və ne də balık?

§7

Cavab: İbn-i Abbas (ra) kimi zatlara isnad edilen sahih bir rivayet var ki Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamdan sormuşlar: “Dünya ne üstündedir?” Ferman etmiş: عَلَى الثَّو۟رِ وَال۟حُوتِ

§8

Bir rivayette bir defa عَلَى الثَّو۟رِ demiş, digər defada عَلَى ال۟حُوتِ demişdir.

§9

Muhaddislerin bir kısmı, İsrailiyattan alınma və eskiden beri nakledilen hurafevari hikâyelere bu hadîsi tatbik etmişler. Hususan Mənî-İsrail âlimlerinin Müslüman olanlarından bir kısmı, kütüb-ü sâbıkada “Sevr və Hut” hakkında gördükleri hikâyeleri, hadîse tatbik edib hadîsin manasını acib bir tarza çevirmişler.

§10

Şimdilik bu sualinize dair gayet mücmel üç esas və üç vecih söylenəcək.

§11

Mənî-İsrail ulemasının bir kısmı Müslüman olduktan sonra, eski malûmatları də onlarla birlikdə Müslüman olmuş, İslâmiyet’e mal olmuş. Halbuki o eski malûmatlarında yanlışlar var. O yanlışlar əlbəttə onlara aittir, İslâmiyet’e ait deyildir.

§12

Teşbih və təmsillər, havastan avama geçtikçe, yani ilmin elinden cehlin eline düştükçe mürur-u zamanla həqiqət telakki edilir.

§13

Mesela, küçüklüğümde kamer tutuldu. Mən valideme dedim: “Neden ay belə oldu?” Dedi: “Yılan yutmuş.” Dedim: “Daha görünür?” Dedi: “Yukarıda yılanlar cam kimi olub içlerinde bulunan şeyi gösterirler.” Bu çocukluk hatırasını çox zaman tahattur ediyordum. Və deyər idim ki: “Bu qədər hakikatsiz bir hurafe, validem kimi ciddi zatların lisanında necə gezir?” deyə düşünürdüm.

§14

Tâ felekiyat fennini mütalaa etdiyim vaxt gördüm ki: Validem kimi elə diyenler, bir teşbihi həqiqət telakki etmişler. Çünki derecat-ı şemsiyenin medarı olan “mıntıkatü’l-buruc” tabir ettikleri daire-i azîme, menazil-i kameriyenin medarı bulunan mâil-i kamer dairesi birbiri üstüne geçmekle, o iki daire hər biri iki kavis şeklini vermiş; o iki kavise felekiyyun uleması latîf bir teşbih ilə böyük iki yılan adı olan “tinnineyn” namını vermişler.

§15

İşte o iki dairenin tekatu’ noktasına, baş manasına “re’s” diğerine kuyruk manasına “zeneb” demişler. Kamer re’se və şems zenebe geldiyi vaxt felekiyyun ıstılahınca “haylulet-i arz” vuku bulur. Yani küre-i arz tam ikisinin ortasına düşer, o vaxt kamer hasfolur. Sâbık teşbih ilə “Kamer, tinninin ağzına girdi.” denilir.

§16

İşte bu ulvi və ilmî teşbih, avamın lisanına girdikçe mürur-u zamanla, kameri yutacaq koca bir yılan şeklini almış.

§17

İşte Sevr və Hut adı ilə iki böyük melek, bir teşbih-i latîf-i kudsî ilə və manidar bir işarəle Sevr və Hut adı ilə tesmiye edilmişler. Kudsî, ulvi lisan-ı nübüvvetten umumun lisanına girdikçe o teşbih həqiqətə inkılab etmiş, âdeta gayet böyük bir öküz və dehşetli bir balık suretini almışlar.

§18

Necə ki Kur’an’ın müteşabihatı var, gayet derin meseleleri təmsillər ilə və teşbihatla avama ders verir. Elə də hadîsin müteşabihatı var, gayet derin həqiqətləri me’nus teşbihatla ifade edər.

§19

Mesela, bir iki risalede beyan ettiğimiz kimi: Bir vaxt huzur-u Nebevîde gayet derin bir gürültü işitildi. Ferman etti ki: “Yetmiş senedir yuvarlanıp bu dakikada cehennemin dibine düşen bir taşın gürültüsüdür.” Bir neçə dakika sonra biri geldi, dedi: “Yetmiş yaşındaki meşhur münafık öldü.” Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın gayet beliğ temsilinin hakikatini ilan etti.

§20

Sənin sualin cavabına şimdilik üç vecih söylenəcək.

§21

Hamele-i arş və semavat denilen melâikenin birinin ismi “Nesir” və diğerinin ismi “Sevr” olaraq dörd melâikeyi, Cənabı-Haqq arş və semavata saltanat-ı rububiyetine nezaret etmək üçün tayin ettiği kimi semavatın bir kiçik kardeşi və seyyarelerin bir arkadaşı olan küre-i arza də iki melek, nâzır və hamele olaraq tayin etmişdir. O meleklerin birinin ismi “Sevr” və diğerinin ismi “Hut”tur. Və o adı vermesinin sırrı şudur ki:

§22

Arz iki kısımdır: Biri su, biri torpaq. Su kısmını şenlendiren balıktır. Torpaq kısmını şenlendiren insanların medar-ı həyatı olan ziraat, öküz iledir və öküzün omuzundadır. Küre-i arza müekkel iki melek hem kumandan hem nâzır olduklarından, əlbəttə balık taifesine və öküz nevine bir cihet-i münasebetleri bulunmak lâzımdır. Bəlkə وَال۟عِل۟مُ عِن۟دَ اللّٰهِ o iki meleğin âlem-i melekût və âlem-i misalde sevr və hut surətində temessülleri var.

§23

(Hâşiye )

§24

İşte bu münasebete və o nezarete işarəen və küre-i arzın o iki mühim nevi mahlukatına îmaen lisan-ı mu’cizü’l-beyan-ı Nebevî اَل۟اَر۟ضُ عَلَى الثَّو۟رِ وَال۟حُوتِ demiş, gayet derin və geniş bir sahife qədər meseleleri hâvi olan bir həqiqəti, gayet güzel və qısa bir tək cümle ilə ifade etmiş.

§25

Mesela, necə ki denilse: “Bu devlet və saltanat hangi şey üzerinde durur?” Cevabında: عَلَى السَّي۟فِ وَ ال۟قَلَمِ denilir. Yani “Əsgər kılıncının şecaatine, kuvvetine və memur kaleminin dirayetine və adaletine istinad edər.”

§26

Elə də küre-i arz madam ki canlıın meskenidir və canlıın kumandanları da insandır və insanın ehl-i sevahil kısmının kısm-ı a’zamının medar-ı taayyüşleri balıktır və ehl-i sevahil olmayan kısmının medar-ı taayyüşleri, ziraatla öküzün omuzundadır və mühim bir medar-ı ticareti də balıktır. Əlbəttə devlet, seyf və qələm üstünde durduğu kimi küre-i arz da öküz və balık üstünde durur denilir. Çünki ne vaxt öküz çalışmazsa və balık milyon yumurtayı birden doğurmazsa o vaxt insan yaşayamaz, həyat sukut edər, Hâlık-ı Hakîm də arzı harap edər.

§27

İşte Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, gayet mu’cizane və gayet ulvi və gayet hikmetli bir cavab ilə: اَل۟اَر۟ضُ عَلَى الثَّو۟رِ وَال۟حُوتِ demiş. Nev-i insanînin həyatı, ne qədər cins-i heyvanînin hayatıyla alâkadar olduğuna dair geniş bir həqiqəti, iki kəlmə ilə ders vermiş.

§28

Eski kozmoğrafya nazarında güneş gəzər. Güneşin hər otuz derecesini, bir burç tabir etmişler. O burçlardaki yıldızların aralarında birbirine rabtedəcək farazî hatlar çekilse bir tək vaziyet hasıl olduğu vaxt, bazı esed yani arslan suretini, bazı terazi manasına olaraq mizan suretini, bazı öküz manasına sevr suretini, bazı balık manasına hut suretini göstermişler. O münasebete binaen o burçlara o isimler verilmiş.

§29

Bu asrın kozmoğrafyası nazarında isə güneş gezmir. O burçlar boş və muattal və işsiz kalmışlar. Güneşin bedeline küre-i arz gezir. Elə isə o boş, işsiz burçlar və yukarıdaki muattal daireler yerine, yerde arzın medar-ı senevîsinde kiçik mikyasta o daireleri teşkil etmək gerektir. Bu halde buruc-u semaviye, arzın medar-ı senevîsinde temessül edəcək. Və o halde küre-i arz, hər ayda buruc-u semaviyenin birinin gölgesinde və misalindedir. Güya arzın medar-ı senevîsi bir âyenə hükmünde olaraq, semavî burçlar onda temessül edir.

§30

İşte bu vechile Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, sâbıkan zikretdiyimiz kimi bir defa عَلَى الثَّو۟رِ bir defa عَلَى ال۟حُوتِ demiş. Bəli, mu’cizü’l-beyan olan lisan-ı nübüvvete yakışır bir tarzda gayet derin və çox asır sonra anlaşılacaq bir həqiqətə işarəen bir defa عَلَى الثَّو۟رِ demiş. Çünki küre-i arz, o sualin zamanında Sevr Burcu’nun misalinde idi. Bir ay sonra yenə sorulmuş عَلَى ال۟حُوتِ demiş. Çünki o vaxt küre-i arz, Hut Burcu’nun gölgesinde imiş.

§31

İşte istikbalde anlaşılacaq bu ulvi həqiqətə işarəen və küre-i arzın vazifesindeki hareketine və seyahatine îmaen və semavî burçlar, güneş itibarıyla muattal və misafirsiz olduklarına və həqiqi işleyen burçlar isə küre-i arzın medar-ı senevîsinde bulunduğuna və o burçlarda vazife gören və seyahat eden küre-i arz olduğuna remzen عَلَى الثَّو۟رِ وَال۟حُوتِ demişdir. وَاللّٰهُ اَع۟لَمُ بِالصَّوَابِ

§32

Bazı kütüb-ü İslâmiyede sevr və huta dair acib və haric-i ağıl hekayələr, ya İsrailiyattır və ya temsilattır və ya bazı muhaddislerin tevilatıdır ki bazı dikkatsizler tarafından hadîs zannedilerek Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalama isnad edilmiş.

§33

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا

§34

سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§35

Âl-i Abâ hakkındadır.

§36

Qardaşım, Âl-i Abâ hakkındaki cevapsız kalan sualinizin çox hikmetlerinden yalnız bir tək hikməti söylenəcək. Belə ki: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, giydiyi mübarək abâsını, Hazret-i Ali (ra) və Hazret-i Fatıma (r.anha) və Hazret-i Hasan və Hüseyin’in (r.anhüma) üstlerine örtmesi və onlara bu surətlə لِيُذ۟هِبَ عَن۟كُمُ الرِّج۟سَ اَه۟لَ ال۟بَي۟تِ وَيُطَهِّرَكُم۟ تَط۟هٖيرًا âyetiyle dua etmesinin esrarı və hikmetleri var. Sırlarından bahsetmeyeceğiz. Yalnız vazife-i risalete taalluk eden bir hikməti şudur ki:

§37

Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, gayb-aşina və istikbalbîn nazar-ı nübüvvetle otuz qırx sene sonra sahabeler və tabiînler içinde mühim fitneler olub kan döküleceğini görmüş. İçinde en mümtaz şahsiyetler, abâsı altında olan o üç şahsiyet olduğunu müşahede etmiş. Hazret-i Ali’yi (ra) ümmet nazarında tathir və tebrie etmək və Hazret-i Hüseyin’i (ra) taziye və teselli etmək və Hazret-i Hasan’ı (ra) tebrik etmək və musalaha ilə mühim bir fitneyi kaldırmakla şerefini və ümmete azîm faydasını ilan etmək və Hazret-i Fatıma’nın zürriyetinin tahir və müşerref olacağını və Ehl-i Beyt unvan-ı âlîsine lâyık olacaklarını ilan etmək üçün o dörd şahsa kendiyle birlikdə “Hamse-i Âl-i Abâ” unvanını bahşeden o abâyı örtmüşdür.

§38

Bəli, çendan Hazret-i Ali (ra) halife-i bi’l-hak idi. Lakin dökülen kanlar çox ehemmiyetli olduğundan ümmet nazarında tebriesi və beraeti, vazife-i risalet hasebiyle ehemmiyetli olduğundan, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, o surətlə onu tebrie edir. Onu tenkit və tahtie və tadlil eden Haricîleri və Emevîlerin mütecaviz taraftarlarını sükûta davet edir. Bəli, Haricîler və Emevîlerin müfrit taraftarları Hazret-i Ali (ra) hakkındaki tefritleri və tadlilleri və Hazret-i Hüseyin’in (ra) gayet feci ciğersûz hâdisesiyle Şîaların ifratları və bid’aları və Şeyheyn’den teberrileri, ehl-i İslâm’a çox zərərli düşmüşdür.

§39

İşte bu abâ və dua ilə Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, Hazret-i Ali (ra) və Hazret-i Hüseyin’i (ra) mes’uliyetten və ittihamdan və ümmetini onlar hakkında sû-i zandan kurtardığı kimi Hazret-i Hasan’ı (ra) yaptığı musalaha ilə ümmete ettiği iyiliğini vazife-i risalet noktasında tebrik edir və Hazret-i Fatıma’nın (r.anha) zürriyetinin nesl-i mübareği, âlem-i İslâm’da Ehl-i Beyt unvanını alarak âlî bir şeref kazanacaklarını və Hazret-i Fatıma (r.anha) اِنّٖٓى اُعٖيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ الشَّي۟طَانِ الرَّجٖيمِ deyən Hazret-i Meryem’in validesi kimi zürriyetçe çox müşerref olacağını ilan edir.

§40

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهِ الطَّيِّبٖينَ الطَّاهِرٖينَ ال۟اَب۟رَارِ وَعَلٰى اَص۟حَابِهِ ال۟مُجَاهِدٖينَ ال۟مُك۟رَمٖينَ ال۟اَخ۟يَارِ اٰمٖينَ

§41

بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ in minlərlə esrarından altı sırrına dairdir.

§42

İhtar: Besmele’nin rəhmət noktasında parlak bir nuru, sönük aklıma uzaqdan göründü. Onu, öz nəfsim üçün nota surətində kaydetmek istədim. Və iyirmi otuz qədər sırlar ilə o nurun etrafında bir daire çevirmek ilə avlamak və zapt etmək arzu ettim. Lakin maatteessüf şimdilik o arzuma tam muvaffak olamadım. Iyirmi otuzdan beş altıya indi.

§43

“Ey insan!” dediyim vaxt nəfsimi murad edirəm. Bu ders öz nəfsimə has iken ruhen mənimlə münasebettar və nefsi nəfsimdən daha hüşyar zatlara bəlkə medar-ı istifadə olur niyetiyle, On Dördüncü Lem’a’nın İkinci Makamı olaraq müdakkik kardeşlerimin tasviplerine havale edirəm. Bu ders akıldan ziyade kalbe bakar, delilden ziyade zevke nâzırdır.

§44

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§45

قَالَت۟ يَٓا اَيُّهَا ال۟مَلَؤُا اِنّٖٓى اُل۟قِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَرٖيمٌ ۝ اِنَّهُ مِن۟ سُلَي۟مٰنَ وَ اِنَّهُ بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ

§46

Bu makamda bir neçə sır zikrediləcəkdir.

§47

Bismillahirrahmanirrahîm’in bir cilvesini belə gördüm ki: Kainat simasında, arz simasında və insan simasında birbiri içinde birbirinin numunesini gösteren üç sikke-i rububiyet var.

§48

Biri: Kainatın heyet-i mecmuasındaki teavün, tesanüd, teanuk, tecavübden tezahür eden sikke-i kübra-i uluhiyettir ki “Bismillah” ona bakır.

§49

İkincisi: Küre-i arz simasında nebatat və hayvanatın tedbir və terbiye və idaresindeki teşabüh, tenasüp, nizam-nizam-intizam, insicam, lütuf və merhametten tezahür eden sikke-i kübra-i rahmaniyettir ki “Bismillahirrahman” ona bakır.

§50

Sonra insanın mahiyet-i câmiasının simasındaki letaif-i re’fet və dekaik-ı şəfqət və şuâat-ı merhamet-i İlahiyeden tezahür eden sikke-i ulyâ-i rahîmiyettir ki Bismillahirrahmanirrahîm’deki “Er-Rahîm” ona bakır.

§51

Demək Bismillahirrahmanirrahîm sahife-i âlemde bir satır-ı nurani teşkil eden üç sikke-i ehadiyetin kudsî unvanıdır və qüvvətli bir haytıdır və parlak bir hattıdır. Yani Bismillahirrahmanirrahîm yukarıdan nüzul ilə semere-i kainat və âlemin nüsha-i musağğarası olan insana ucu dayanır. Ferşi arşa bağlar, insanî arşa çıkmaya bir yol olur.

§52

Bəyanı Möcüzə Quran, hədsiz kesret-i mahlukatta tezahür eden vâhidiyet içinde ukûlü boğmamak üçün daima o vâhidiyet içinde ehadiyet cilvesini gösterir. Yani, mesela necə ki güneş, ziyasıyla hədsiz eşyayı ihata edir. Mecmu-u ziyasındaki güneşin zatını mülahaza etmək üçün gayet geniş bir tasavvur və ihatalı bir nazar lâzım olduğundan; güneşin zatını unutturmamak üçün hər bir parlak şeyde güneşin zatını aksi vasıtasıyla gösterir. Və hər parlak şey, öz kabiliyetince güneşin cilve-i zatîsiyle birlikdə ziyası, harareti kimi hâssalarını gösterir. Və hər parlak şey güneşi bütün sıfâtıyla kabiliyetine göre gösterdiyi kimi, güneşin ziya və hararet və ziyadaki elvan-ı seb’a kimi keyfiyatlarının hər biri də umum mukabilindeki şeyleri ihata edir.

§53

Elə də وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى –temsilde hata olmasın– ehadiyet və samediyet-i İlahiye, hər bir şeyde, hususan canlıta, hususan insanın mahiyet âyinesinde bütün esmasıyla bir cilvesi olduğu kimi; vahdet və vâhidiyet cihetiyle də mevcudat ilə alâkadar hər bir ismi bütün mövcudatı ihata edir.

§54

İşte vâhidiyet içinde ukûlü boğmamak və qəlblər Zat-ı Akdes’i unutmamak üçün daima vâhidiyetteki sikke-i ehadiyeti nazara verir ki o sikkenin üç mühim ukdesini irae eden Bismillahirrahmanirrahîm’dir.

§55

Bu hədsiz kainatı şenlendiren, bilmüşahede rahmettir. Və bu karanlıklı mevcudatı ışıklandıran, bilbedahe yenə rahmettir. Və bu hədsiz ehtiyacat içinde yuvarlanan mahlukatı terbiye eden, bilbedahe yenə rahmettir. Və bir ağacın bütün heyetiyle meyvesine müteveccih olduğu kimi bütün kainatı insana müteveccih eden və hər tarafta ona baktıran və muavenetine koşturan, bilbedahe rahmettir. Və bu hədsiz fezayı və boş və hâlî âlemi dolduran, nurlandıran və şenlendiren, bilmüşahede rahmettir. Və bu fâni insanı ebede namzet eden və ezelî və ebedî bir zata muhatap və dost yapan, bilbedahe rahmettir.

§56

Ey insan, madam ki rəhmət belə qüvvətli və cazibedar və sevimli və mededkâr bir həqiqət-i mahbubedir. “Bismillahirrahmanirrahîm” də, o həqiqətə yapış və vahşet-i mutlakadan və hədsiz ehtiyacatın elemlerinden kurtul və o Sultan-ı ezel və ebed’in tahtına yanaş və o rahmetin şefkatiyle və şefaatiyle və şuâatıyla o Sultan’a muhatap və halil və dost ol!

§57

Bəli, kainatın envaını hikmət dairesinde insanın etrafında toplayıp bütün hâcatına kemal-i nizam-nizam-intizam və inayət ilə koşturmak, bilbedahe iki haletten birisidir:

§58

Ya kainatın hər bir nev’i öz özünə insanı tanır, ona itaat edir, muavenetine koşur. Bu isə yüz derece akıldan uzaq olduğu kimi çox muhalatı intac edir. İnsan kimi bir âciz-i mutlakta, en qüvvətli bir Sultan-ı Mutlak’ın qüdrəti bulunmak lâzım gəlir. Veyahut bu kainatın perdesi arkasında bir Kadîr-i Mutlak’ın ilmi ilə bu muavenet olur. Demək kainatın envaı, insanı tanır deyil; bəlkə insanı bilen və tanıyan, mərhəmət eden bir zatın tanımasının və bilmesinin delilleridir.

§59

Ey insan! Aklını başına al. Heç mümkün müdür ki: Bütün enva-ı mahlukatı sənə müteveccihen muavenet əllərini uzattıran və sənin hâcetlerine “Lebbeyk!” dedirten Zat-ı Zülcelal səni bilmesin, tanımasın, görmesin? Madam ki səni bilir, rahmetiyle bildiğini bildirir. Sən də onu bil, hörmətlə bildiğini bildir və kat’iyen anla ki: Sənin kimi zayıf-ı mutlak, âciz-i mutlak, fakir-i mutlak, fâni, kiçik bir mahluka bu koca kainatı musahhar etmək və onun imdadına göndermek; əlbəttə hikmət və inayət və ilim və qüdrəti tazammun eden həqiqət-i rahmettir. Əlbəttə belə bir rəhmət, səndən küllî və hâlis bir şükür və ciddi və safi bir hörmət istəyər. İşte o hâlis şükrün və o safi hürmetin tercümanı və unvanı olan Bismillahirrahmanirrahîm’i də. O rahmetin vusulüne vesile və o Rahman’ın dərgahında şefaatçi yap.

§60

Bəli, rahmetin vücudu və tahakkuku, güneş qədər zâhirdir. Çünki necə merkezî bir nakış, hər taraftan gelen atkı və iplerin nizam-nizam-intizamından və vaziyetlerinden hasıl olur. Elə də bu kainatın daire-i kübrasında min bir ism-i İlahînin cilvesinden uzanan nurani atkılar, kainat simasında elə bir sikke-i rəhmət içinde bir hâtem-i rahîmiyeti və bir nakş-ı şəfqəti dokur və elə bir hâtem-i inayəti nescedir ki güneşten daha parlak özünü akıllara gösterir.

§61

Bəli, şems və kameri, anâsır və maadini, nebatat və hayvanatı bir nakş-ı a’zamın atkı ipleri kimi o min bir isimlerin şuâlarıyla tanzim eden və hayata hâdim eden və nebatî və heyvanî olan umum validelerin gayet şirin və fedakârane şefkatleriyle şefkatini gösteren və zevi’l-hayatı hayat-ı insaniyeye musahhar eden və ondan rububiyet-i İlahiyenin gayet güzel və şirin bir nakş-ı a’zamını və insanın ehemmiyetini gösteren və en parlak rahmetini izhar eden o Rahman-ı Zülcemal, əlbəttə öz istiğna-i mutlakına qarşı, rahmetini ehtiyac-ı mutlak içindeki canlıa və insana makbul bir şefaatçi yapmış.

§62

Ey insan, əgər insan isen Bismillahirrahmanirrahîm də, o şefaatçiyi bul!

§63

Bəli, rûy-i zeminde dörd yüz min muhtelif ayrı ayrı nebatatın və hayvanatın taifelerini, hiçbirini unutmayarak, şaşırmayarak, vaxtı vaktine kemal-i nizam-nizam-intizam ilə hikmət və inayət ilə terbiye və idare eden və küre-i arzın simasında hâtem-i ehadiyeti vaz’eden, bilbedahe bəlkə bilmüşahede rahmettir. Və o rahmetin vücudu, bu küre-i arzın simasındaki mevcudatın vücudları qədər kat’î olduğu kimi o mevcudat adedince tahakkukunun delilleri var.

§64

Bəli, zeminin yüzünde elə bir hâtem-i rəhmət və sikke-i ehadiyet bulunduğu kimi insanın mahiyet-i maneviyesinin simasında də elə bir sikke-i rəhmət vardır ki küre-i arz simasındaki sikke-i mərhəmət və kainat simasındaki sikke-i uzma-yı rahmetten daha aşağı deyil. Âdeta min bir ismin cilvesinin bir nöqtə-i mihrakıyesi hükmünde bir câmiiyeti var.

§65

Ey insan, heç mümkün müdür ki: Sənə bu simayı veren və o simada belə bir sikke-i rəhməti və bir hâtem-i ehadiyeti vaz’eden zat, səni başıboş bıraksın, sənə ehemmiyet vermesin, sənin harekâtına dikkat etmesin, sənə müteveccih olan bütün kainatı abes yapsın, yaradılış şeceresini meyvəsi çürük, bozuk, ehemmiyetsiz bir ağac yapsın? Hem heç bir cihetle şübhə qəbul etmeyen və heç bir vechile noksaniyeti olmayan, güneş kimi zâhir olan rahmetini və ziya kimi görünen hikmetini inkâr ettirsin. Hâşâ!

§66

Ey insan! Bil ki o rahmetin arşına yetişmek üçün bir mi’rac var. O mi’rac isə Bismillahirrahmanirrahîm’dir. Və bu mi’rac ne qədər ehemmiyetli olduğunu anlamaq istəyirsənsə, Bəyanı Möcüzə Quran’ın yüz on dörd surelerinin başlarına və hem bütün mübarək kitabların iptidalarına və umum mübarək işlerin mebdelerine bak. Və Besmele’nin azamet-i kadrine en kat’î bir hüccet şudur ki İmam-ı Şafiî (ra) kimi çox böyük müçtehidler demişler: “Besmele tək bir ayə olduğu halde, Kur’an’da yüz on dörd defa nâzil olmuşdur.”

§67

Hədsiz kesret içinde vâhidiyet tecellisi, hitab-ı اِيَّاكَ نَع۟بُدُ demekle hər kəsə kâfi gelmir. Fikir dağılır. Mecmuundaki vahdet arkasında Zat-ı Ehadiyeti mülahaza edib اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ demeye, küre-i arz vüs’atinde bir qəlb bulunmak lâzım gəlir. Və bu sırra binaen cüz’iyatta zâhir bir surette sikke-i ehadiyeti gösterdiyi kimi hər bir nevide sikke-i ehadiyeti göstermek və Zat-ı Ehad’i mülahaza ettirmek üçün hâtem-i rahmaniyet içinde bir sikke-i ehadiyeti gösterir; tâ külfetsiz hər kəs hər mertebede اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ deyip doğrudan doğruya Zat-ı Akdes’e hitap edərək müteveccih olsun.

§68

İşte Kur’an-ı Hakîm, bu sırr-ı azîmi ifade içindir ki kainatın daire-i a’zamından mesela, semavat və arzın yaradılışinden bahsetdiyi vaxt, birden en kiçik bir daireden və en dakik bir cüz’îden bahseder; tâ ki zâhir bir surette hâtem-i ehadiyeti göstersin. Mesela, yaradılış-i semavat və arzdan bahsi içinde yaradılış-i insandan və insanın sesinden və simasındaki dekaik-ı nemət və hikmetten bahis açar; tâ ki fikir dağılmasın, qəlb boğulmasın, ruh mabudunu doğrudan doğruya bulsun. Mesela وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ ayəsi mezkûr həqiqəti mu’cizane bir surette gösterir.

§69

Bəli, hədsiz mahlukatta və nihayətsiz bir kesrette vahdet sikkeleri, mütedâhil daireler kimi en büyüğünden en kiçik sikkeye qədər envaı və mertebeleri vardır. Lakin o vahdet ne qədər olsa yenə kesret içinde bir vahdettir, həqiqi hitabı tam temin edemir. Onun üçün vahdet arkasında ehadiyet sikkesi bulunmak lâzımdır. Tâ ki kesreti hatıra getirmesin. Doğrudan doğruya Zat-ı Akdes’e qarşı kalbe yol açsın.

§70

Hem sikke-i ehadiyete nazarları çevirmek və kalpleri celbetmek üçün o sikke-i ehadiyet üstünde gayet cazibedar bir nakış və gayet parlak bir nur və gayet şirin bir halâvet və gayet sevimli bir cemal və gayet qüvvətli bir həqiqət olan rəhmət sikkesini və rahîmiyet hâtemini koymuşdur. Bəli, o rahmetin kuvvetidir ki şüurluun nazarlarını celbeder, özünə çeker və ehadiyet sikkesine îsal edər və Zat-ı Ehadiyeyi mülahaza ettirir və ondan اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ deki həqiqi hitaba mazhar edər.

§71

İşte Bismillahirrahmanirrahîm Fatiha’nın fihristesi və Kur’an’ın mücmel bir hülâsası olduğu cihetle, bu mezkûr sırr-ı azîmin unvanı və tercümanı olmuş. Bu unvanı eline alan, rahmetin tabakatında gezebilir. Və bu tercümanı konuşturan, esrar-ı rəhməti öğrenir və envar-ı rahîmiyeti və şəfqəti görür.

§72

Bir hadîs-i şerifte vârid olmuş ki:

§73

اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ ال۟اِن۟سَانَ عَلٰى صُورَةِ الرَّح۟مٰنِ – اَو۟ كَمَا قَالَ –

§74

Bu hadîs-i şerifi, bir kısım ehl-i tarîkat, akaid-i imaniyeye münasib düşmeyen acib bir tarzda tefsir etmişler. Hattâ onlardan bir kısım ehl-i aşk, insanın sima-yı manevîsine bir suret-i Rahman nazarıyla bakmışlar. Ehl-i tarîkatın bir kısm-ı ekserinde sekr və ehl-i aşkın çoğunda istiğrak və iltibas olduğundan, həqiqətə muhalif telakkilerinde bəlkə mazurdurlar. Lakin aklı başında olanlar, fikren onların esas-ı akaide münafî olan manalarını qəbul edə bilməz. Etse hata edər.

§75

Bəli, bütün kainatı bir saray, bir ev kimi muntazam idare eden və yıldızları zerreler kimi hikmetli və kolay çeviren və gezdiren və zerratı muntazam memurlar kimi istihdam eden Zat-ı Akdes-i İlahî’nin şeriki, naziri, zıddı, niddi olmadığı kimi لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ وَهُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ sırrıyla surəti, misli, misali, şebihi də ola bilməz. Lakin وَلَهُ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ sırrıyla, mesel və təmsil ilə şuunatına və sıfât və esmasına bakılır. Demək mesel və təmsil, şuunat nöqtə-i nazarında vardır.

§76

Bu mezkûr hadîs-i şerifin çox makasıdından biri şudur ki insan, ism-i Rahman’ı tamamıyla gösterir bir surettedir. Bəli, sâbıkan beyan ettiğimiz kimi kainatın simasında min bir ismin şuâlarından tezahür eden ism-i Rahman göründüğü kimi zemin yüzünün simasında rububiyet-i mutlaka-i İlahiyenin hədsiz cilveleriyle tezahür eden ism-i Rahman gösterildiyi kimi insanın suret-i câmiasında kiçik bir mikyasta zeminin siması və kainatın siması kimi yenə o ism-i Rahman’ın cilve-i etemmini gösterir deməkdir.

§77

Hem işarətir ki: Zat-ı Rahmanu’r-Rahîm’in delilleri və âyineleri olan canlı və insan kimi mazharlar o qədər o Zat-ı Vâcibü’l-vücud’a delâletleri kat’î və vâzıh və zâhirdir ki güneşin timsalini və aksini tutan parlak bir âyenə parlaklığına və delâletinin vuzuhuna işarəen “O âyenə güneştir.” denildiyi kimi “İnsanda suret-i Rahman var.” vuzuh-u delâletine və kemal-i münasebetine işarəen denilmiş və denilir. Və ehl-i vahdetü’l-vücudun mutedil kısmı “Lâ mevcude illâ hû” bu sırra binaen, bu delâletin vuzuhuna və bu münasebetin kemaline bir unvan olaraq demişler.

§78

اَللّٰهُمَّ يَا رَح۟مٰنُ يَا رَحٖيمُ بِحَقِّ بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ اِر۟حَم۟نَا كَمَا يَلٖيقُ بِرَحٖيمِيَّتِكَ وَ فَهِّم۟نَا اَس۟رَارَ بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ كَمَا يَلٖيقُ بِرَح۟مَانِيَّتِكَ اٰمٖينَ

§79

Ey hədsiz acizlik və nihayətsiz möhtaclıq içinde yuvarlanan biçarə insan! Rəhmət, ne qədər qiymətli bir vesile və ne qədər makbul bir şefaatçi olduğunu bununla anla ki o rəhmət, elə bir Sultan-ı Zülcelal’e vesiledir ki yıldızlarla zerrat birlikdə olaraq kemal-i nizam-nizam-intizam və itaatle –birlikdə– ordusunda hizmet edirlər. Və o Zat-ı Zülcelal’in və o Sultan-ı ezel və ebed’in istiğna-i zatîsi var və istiğna-i mutlak içindedir. Heç bir cihetle kainata və mevcudata ehtiyacı olmayan bir Ganiyy-i Ale’l-ıtlak’tır. Və bütün kainat taht-ı emir və idaresinde və heybet və azameti altında nihayet itaatte, celaline qarşı tezellüldedir.

§80

İşte rəhmət səni ey insan! O Ehtiyacsız-i Ale’l-ıtlak’ın və Sultan-ı Sermedî’nin huzuruna çıkarır və ona dost yapar və ona muhatap edər və sevgili bir abd vaziyetini verir. Lakin necə sən güneşe çata bilmirsən, çox uzaksın, heç bir cihetle yaxınlaşa bilmirsən. Lakin güneşin ziyası, güneşin aksini, cilvesini sənin âyinen vasıtasıyla sənin eline verir. Elə də o Zat-ı Akdes’e və o Şems-i ezel və ebed’e biz çendan nihayətsiz uzağız, yanaşamayız. Lakin onun ziya-yı rəhməti, onu bizə yaxın edir.

§81

Bax, ey insan! Bu rəhməti bulan, ebedî tükenmez bir hazine-i nur bulur. O hazineyi bulmasının çarəsi: Rahmetin en parlak bir misali və mümessili və o rahmetin en beliğ bir dili və dellâlı olan və Rahmeten li’l-âlemîn unvanıyla Kur’an’da tesmiye edilen Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın sünnetidir və tebaiyetidir. Və bu Rahmeten li’l-âlemîn olan rahmet-i mücessemeye vesile isə salavattır. Bəli, salavatın manası, rahmettir. Və o canlı mücessem rahmete, rəhmət duası olan salavat isə o Rahmeten li’l-âlemîn’in vusulüne vesiledir. Elə isə sən salavatı özünə, o Rahmeten li’l-âlemîn’e ulaşmak üçün vesile yap və o zatı da rahmet-i Rahman’a vesile ittihaz et. Umum ümmetin Rahmeten li’l-âlemîn olan Aleyhissalâtü Vəssalam hakkında hədsiz bir kesretle rəhmət manasıyla salavat getirmeleri, rəhmət ne qədər qiymətli bir hədiyyə-i İlahiye və ne qədər geniş bir dairesi olduğunu parlak bir surette ispat edər.

§82

Elhasıl: Hazine-i rahmetin en qiymətli pırlantası və kapıcısı Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam olduğu kimi en birinci anahtarı də Bismillahirrahmanirrahîm’dir. Və en kolay bir anahtarı da salavattır.

§83

اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَس۟رَارِ بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ كَمَا يَلٖيقُ بِرَح۟مَتِكَ وَ بِحُر۟مَتِهٖ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَص۟حَابِهٖ اَج۟مَعٖينَ وَ ار۟حَم۟نَا رَح۟مَةً تُغ۟نٖينَا بِهَا عَن۟ رَح۟مَةِ مَن۟ سِوَاكَ مِن۟ خَل۟قِكَ اٰمٖينَ

§84

سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol