Otuz beş sene evvel tabedilen “Həqiqət Çekirdekleri” namındaki risaleden vecizelerdir.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Hutbe-i Şamiye
Həqiqət Çekirdekleri
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
1- Marîz bir asrın, hasta bir unsurun, alîl bir uzvun reçetesi; ittiba-ı Kur’an’dır.
2- Azametli bahtsız bir kıtanın, şanlı tâli’siz bir devletin, değerli sahipsiz bir kavmin reçetesi; ittihad-ı İslâm’dır.
3- Arzı və bütün nücum və şümusu, tesbih taneleri kimi kaldıracaq və çevirəcək qüvvətli bir ele mâlik olmayan kimse, kainatta dava-yı halk və iddia-yı icad edə bilməz. Çünki hər şey, hər şeyle bağlıdır.
4- Haşirde bütün zevi’l-ervahın ihyası, mevt-âlûd bir nevm ilə kışta uyuşmuş bir sineğin baharda ihya və inşasından qüdrətə daha ağır ola bilməz. Çünki qüdrət-i ezeliye zatiyedir; tagayyür edə bilməz, acizlik tahallül edə bilməz, avâik tedahül edə bilməz. Onda meratib ola bilməz, hər şey ona nisbeten birdir.
5- Sivrisineğin gözünü halk eden, güneşi də o halk etmişdir.
6- Pirenin midesini tanzim eden, manzume-i şemsiyeyi də o tanzim etmişdir.
7- Kainatın telifinde elə bir i’caz var ki bütün esbab-ı tabiiye farz-ı muhal olaraq muktedir birer fâil-i muhtar olsalar yenə kemal-i acizlik ilə o i’caza qarşı secde edərək سُب۟حَانَكَ لَا قُد۟رَةَ لَنَا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ diyeceklerdir.
8- Esbaba tesir-i həqiqi verilmemiş, vahdet və celal elə istəyər. Lâkin mülk cihetinde esbab dest-i qüdrətə perde olmuşdur, izzət və azamet elə istəyər. Tâ nazar-ı zâhirde dest-i qüdrət, mülk cihetindeki umûr-u hasise ilə mübaşir görülmesin.
9- Mahall-i taalluk-u qüdrət olan hər şeydeki melekûtiyet ciheti şeffaftır, nezihtir.
10- Âlem-i şehadet, avâlimü’l-guyub üstünde tenteneli bir perdedir.
11- Bir noktayı tam yerinde icad etmək üçün bütün kainatı icad edəcək bir qüdrət-i gayr-ı mütenahî lâzımdır. Çünki bu kitab-ı kebir-i kainatın hər bir harfinin, bâhusus canlı hər bir harfinin, hər bir cümlesine müteveccih birer yüzü, nâzır birer gözü vardır.
12- Meşhurdur ki: Hilâl-i iyd’e bakarlardı. Kimse bir şey görmedi. İhtiyar bir zat yemin edərək “Hilâli gördüm.” dedi. Halbuki gördüğü hilâl deyil, kirpiğinin takavvüs etmiş beyaz bir kılı idi. O kıl harada? Kamer harada? Harekât-ı zerrat harada? Fâil-i teşkil-i enva harada?
13- Tabiat, misalî bir matbaadır, tâbi’ (طابع ) deyil; nakıştır, nakkaş deyil; kabildir, fâil deyil; mistardır, masdar deyil; nizamdır, nâzım deyil; kanundur, qüdrət deyil; şeriat-ı iradiyedir, həqiqət-i hariciye deyil.
14- Fıtrat-ı şüurlu olan vicdandaki incizab və cezbe, bir həqiqət-i cazibedarın cezbesiyledir.
15- Fıtrat yalan söylemez. Bir çekirdekteki meyelan-ı nümüv deyər: “Mən sümbüllenəcəyəm, meyvə verəcəyəm.” Doğru söyler. Yumurtada bir meyelan-ı həyat var. Deyər: “Piliç olacağam.” Biiznillah olur, doğru söyler. Bir avuç su, meyelan-ı incimad ilə deyər: “Fazla yer tutacağam.” Metin demir onu yalan çıkaramaz, sözünün doğruluğu demiri parçalar. Bu meyelanlar, iradeden gelen evamir-i tekviniyenin tecellileridir, cilveleridir.
16- Karıncayı emirsiz, arıyı ya’subsuz bırakmayan qüdrət-i ezeliye; əlbəttə beşeri nebisiz bırakmaz. Âlem-i şehadetteki insanlara inşikak-ı kamer, bir mu’cize-i Ahmediye (asm) olduğu kimi mi’rac də âlem-i melekûttaki melâike və ruhaniyata qarşı bir mu’cize-i kübra-yı Ahmediyedir ki nübüvvetinin velayeti bu keramet-i bâhire ilə ispat edilmişdir. Və o parlak zat, berk və kamer kimi melekûtta şule-feşan olmuşdur.
17- Kelime-i şehadetin iki kelâmı birbirine şahittir. Birincisi, ikincisine bürhan-ı limmîdir; ikincisi, birincisine bürhan-ı innîdir.
18- Həyat, kesrette bir çeşit tecelli-i vahdettir. Onun üçün ittihada sevk edər. Həyat, bir şeyi hər şeye mâlik edər.
19- Ruh, bir kanun-u zîvücud-u haricîdir, bir namus-u şüurludur. Sabit və daim fitri kanunlar kimi ruh də âlem-i emirden, sıfat-ı iradeden gelmiş; qüdrət ona vücud-u hissî giydirmişdir. Bir seyyale-i latîfeyi o cevhere sadef etmişdir. Mevcud ruh, makul kanunun kardeşidir. İkisi hem daimî hem âlem-i emirden gelmişlerdir. Əgər nevilerdeki kanunlara qüdrət-i ezeliye bir vücud-u haricî giydirseydi ruh olurdu. Əgər ruh, vücudu çıkarsa, şuuru başından indirse yenə lâyemut bir kanun olurdu.
20- Ziya ilə mevcudat görünür, həyat ilə mevcudatın varlığı bilinir. Hər biri birer keşşaftır.
21- Nasraniyet, ya intıfa və ya ıstıfa edib İslâmiyet’e qarşı terk-i silah edəcəkdir. Nasraniyet bir neçə defa yırtıldı, protestanlığa geldi. Protestanlık da yırtıldı, tevhide yaklaştı. Tekrar yırtılmaya hazırlanır. Ya intıfa bulup sönəcək və ya həqiqi Nasraniyet’in esasını câmi’ olan həqiqətlər-i İslâmiyeyi qarşısında görəcək, teslim olacaqdır.
İşte bu sırr-ı azîme, Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalam işarə etmişdir ki: “Hazret-i İsa nâzil olub geləcək, ümmetimden olacaq, şeriatımla amel edəcəkdir.”
22- Cumhur-u avamı, bürhandan ziyade, me’hazdeki kudsiyet imtisale sevk edər.
23- Şeriatın yüzde doksanı –zaruriyat və müsellemat-ı diniye– birer elmas sütundur. Mesail-i içtihadiye-i hilafiye, yüzde ondur. Doksan elmas sütun, on altının himayesine verilmez.
Kitablar və içtihadlar Kur’an’a dürbün olmalı, âyenə olmalı; gölge və vekil olmamalı!
24- Hər müstaid; nefsi üçün içtihad edə bilər, teşri edə bilməz.
25- Bir fikre davet, cumhur-u ulemanın qəbulüne vâbestedir. Yoxsa davet bid’attır, reddedilir.
26- İnsan fitrətən mükerrem olduğundan hakkı arır. Bazen bâtıl eline gəlir, hak zannederek koynunda saklar. Həqiqəti kazarken ihtiyarsız dalalet başına düşer, həqiqət zannederek kafasına giydirir.
27- Birbirinden eşeff və eltaf, qüdrətin çox âyineleri vardır; sudan havaya, havadan esîre, esîrden âlem-i misale, âlem-i misalden âlem-i ervaha, hattâ zamana, fikre tenevvü edir. Hava âyinesinde bir kəlmə milyonlar kelimat olur. Qələm-i qüdrət, bu sırr-ı tenasülü çox acib istinsah edir. İn’ikas, ya hüviyeti və ya hüviyetle mahiyeti tutar. Kesifin timsalleri birer meyyit-i müteharriktir. Bir ruh-u nuraninin öz âyinelerinde olan timsalleri, birer hayy-ı murtabıttır; eyni olmasa da gayrı da deyildir.
28- Şems, hərəkət-i mihveriyesiyle silkinse meyvələri düşmez; silkinmezse yemişleri olan seyyarat düşüp dağılacaqdır.
29- Nur-u fikir, ziya-yı qəlb ilə ışıklanıp mezcolmazsa zulmettir, zulüm fışkırır. Gözün muzlim nehar-ı ebyazı, muzii (Hâşiye) leyle-i süveyda ilə mezcolmazsa basarsız olduğu kimi fikret-i beyzada süveyda-i qəlb bulunmazsa basîretsizdir.
30- İlimde iz’an-ı qəlb olmazsa cehildir. İltizam başqa, itikad başkadır.
31- Bâtıl şeyleri iyice tasvir, safi zihinleri idlâldir.
32- Âlim-i mürşid, koyun olmalı; kuş olmamalı. Koyun, kuzusuna süt; kuş, yavrusuna kay verir.
33- Bir şeyin vücudu, bütün eczasının vücuduna vâbestedir. Ademi isə bir cüzünün ademiyle olduğundan zayıf adam, iktidarını göstermek üçün tahrip taraftarı olur, müsbet yerine menfîce hərəkət edir.
34- Desatir-i hikmət, nevamis-i hükûmetle; kavanin-i hak, revabıt-ı kuvvetle imtizaç etmezse cumhur-u avamda müsmir ola bilməz.
35- Zulüm, başına adalet külahını geçirmiş; hıyanet, hamiyet libasını giymiş; cihada bağy ismi takılmış, esarete hürriyet adı verilmiş. Ezdad, suretlerini mübadele etmişler.
36- Menfaat üzerine dönen siyaset, canavardır.
37- Aç canavara qarşı tahabbüb; merhametini deyil, iştihasını açar. Hem də diş və tırnağının kirasını da istəyər.
38- Zaman gösterdi ki cənnət ucuz deyil, cəhənnəm də lüzumsuz deyil.
39- Dünyaca havas tanınan insanlardaki meziyet, sebeb-i tevazu və mahviyet iken tahakküm və tekebbüre səbəb olmuşdur. Fukaranın aczi, avamın möhtaclıqı sebeb-i mərhəmət və ihsan iken esaret və mahkûmiyetlerine müncer olmuşdur.
40- Bir şeyde mehasin və şeref hasıl oldukça havassa peşkeş edərlər, seyyiat olsa avama taksim edərlər.
41- Gaye-i hayal olmazsa veyahut nisyan və ya tenasi edilse, ezhan enelere dönüp etrafında gəzərlər.
42- Bütün ihtilalat və fesadın asıl madeni və bütün ahlâk-ı rezilenin muharrik və menbaı tək iki kelimedir:
Birinci Kəlmə: “Mən tok olsam, başqası açlıktan ölse mənə ne!”
İkinci Kəlmə: “İstirahatim üçün zəhmət çek; sən çalış, mən yiyeyim.”
Birinci kelimenin ırkını kesəcək tək bir devası var ki o da vücub-u zekâttır.
İkinci kelimenin devası, hurmet-i ribadır.
Adalet-i Kur’aniye âlem kapısında durup ribaya “Yasaktır, girmeye hakkın yoxdur!” deyər. Beşer bu emri dinlemedi, böyük bir sille yeddi. Daha müthişini yemeden dinleməli!
43- Devletler, milletler muharebesi; tabakat-ı beşer muharebesine terk-i mevki edir. Çünki beşer esir olmaq istemediyi kimi ecîr olmaq da istəməz.
44- Tarîk-i gayr-ı meşru ilə bir maksadı takip eden, galiben maksudunun zıddıyla ceza görür. Avrupa muhabbeti kimi gayr-ı meşru muhabbetin âkıbetinin mükâfatı, mahbubun gaddarane adâvetidir.
45- Maziye, mesaibe qədər nazarıyla və müstakbele, maâsiye teklif noktasında bakmak lâzımdır. Cebir və İtizal, burada barışırlar.
46- Çarəsi bulunan şeyde acze, çarəsi bulunmayan şeyde cez’a iltica etməmək gerektir.
47- Hayatın yarası iltiyam bulur. İzzet-i İslâmiyenin və namusun və izzet-i milliyenin yaraları çox derindir.
48- Elə zaman olur ki bir kəlmə bir orduyu batırır, bir gülle otuz milyonun mahvına səbəb olur. (Hâşiye) Elə şerait tahtında olur ki kiçik bir hərəkət, insanı a’lâ-yı illiyyîne çıkarır və elə hal olur ki kiçik bir fiil, insanı esfel-i safilîne indirir.
49- Bir tane sıdk, bir harman yalanları yakar. Bir tane həqiqət, bir harman hayalata müreccahtır.
لَا يَل۟زَمُ مِن۟ لُزُومِ صِد۟قِ كُلِّ قَو۟لٍ قَو۟لُ كُلِّ صِد۟قٍ
Hər sözün doğru olmalı lakin hər doğruyu söylemek, doğru deyil.
50- Güzel gören, güzel düşünür. Güzel düşünen, hayatından ləzzət alır.
51- İnsanları canlandıran emeldir, öldüren yeistir.
52- Eskiden beri i’la-yı kelimetullah və beka-yı istiklaliyet-i İslâm üçün farz-ı kifaye-i cihadı deruhte ilə özünü, yekvücud olan âlem-i İslâm’a fedaya vazifedar və hilafete bayraktar görmüş olan bu devlet-i İslâmiyenin felaketi; âlem-i İslâm’ın saadet və hürriyet-i müstakbelesiyle telafi ediləcəkdir. Çünki bu musibet, mâye-i hayatımız olan uhuvvet-i İslâmiyenin inkişafını hârikulâde tacil etti.
53- Hristiyanlığın malı olmayan mehasin-i medeniyeti ona mal etmək və İslâmiyet’in düşmanı olan tedenniyi ona dost göstermek, feleğin ters dönmesine delildir.
54- Paslanmış bîhemta bir elmas, daima mücella cama müreccahtır.
55- Hər şeyi maddede arayanların akılları gözlerindedir, göz isə maneviyatta kördür.
56- Mecaz, ilmin elinden cehlin eline düşse həqiqətə inkılab edər; hurafata kapı açar.
57- İhsan-ı İlahîden fazla ihsan, ihsan deyildir. Hər şeyi, olduğu kimi tavsif etmək gerektir.
58- Şöhret, insanın malı olmayanı də insana mal edər.
59- Hadîs, maden-i həyat və mülhim-i hakikattir.
60- İhya-yı din, ihya-yı millettir. Hayat-ı din, nur-u hayattır.
61- Nev-i beşere rəhmət olan Kur’an ancaq umumun, lâekall ekseriyetin saadetini tazammun eden bir medeniyeti qəbul edər. Medeniyet-i hazıra, beş menfî esas üzerine teessüs etmişdir:
1- Nöqtə-i istinadı kuvvettir. O isə şe’ni tecavüzdür.
2- Hedef-i kasdı menfaattir. O isə şe’ni tezahümdür.
3- Hayatta düsturu cidaldir. O isə şe’ni tenazudur.
4- Kitleler mabeynindeki rabıtası, âheri yutmakla beslenen unsuriyet və menfî milliyettir. O isə şe’ni müthiş tesadümdür.
5- Cazibedar hizmeti, heva və hevesi teşci və arzularını tatmindir. O heva isə insanın mesh-i manevîsine sebeptir.
Şeriat-ı Ahmediyenin (asm) tazammun ettiği və emretdiyi medeniyet isə:
Nöqtə-i istinadı, qüvvətə bedel haktır ki şe’ni, adalet və tevazündür.
Hedefi də menfaat yerine fazilettir ki şe’ni, muhabbet və tecazübdür.
Cihetü’l-vahdet də unsuriyet və milliyet yerine, rabıta-i dinî və vatanî və sınıfîdir ki şe’ni, samimi uhuvvet və müsalemet və haricin tecavüzüne qarşı, yalnız tedafüdür.
Hayatta, düstur-u cidal yerine düstur-u teavündür ki şe’ni, ittihat və tesanüddür.
Heva yerine hüdadır ki şe’ni, insaniyeten terakki və ruhen tekâmüldür.
Mevcudiyetimizin hâmisi olan İslâmiyet’ten elini gevşetme, dörd el ilə sarıl; yoxsa mahvolursun.
62- Musibet-i âmme, ekseriyetin hatasından terettüp edər. Musibet cinayetin neticesi, mükâfatın mukaddimesidir.
63- Şehit özünü hay bilir. Feda ettiği həyatı, sekeratı tatmadığından gayr-ı münkatı’ və bâki görür. Yalnız daha nezih olaraq bulur.
64- Adalet-i mahza-i Kur’aniye; bir masumun hayatını və kanını, hattâ umum beşer üçün də olsa heder etməz. İkisi nazar-ı kudrette bir olduğu kimi nazar-ı adalette də birdir. Hodgâmlık ilə elə insan olur ki ihtirasına mani hər şeyi, hattâ elinden gelirse dünyayı harap və nev-i beşeri mahvetmek istəyər.
65- Havf və zaaf, tesirat-ı hariciyeyi teşci edər.
66- Mütləq maslahat, mevhum mazarrata feda edilmez.
67- Şimdilik İstanbul siyaseti, İspanyol hastalığı kimi bir hastalıktır.
68- Deli adama “İyisin! İyisin!” denilse iyileşmesi, iyi adama “Fenasın! Fenasın!” denilse fenalaşması nadir deyildir.
69- Düşmanın düşmanı, düşman kaldıkça dosttur; düşmanın dostu, dost kaldıkça düşmandır.
70- İnadın işi, şeytan birisine yardım etse “Melektir.” deyər, rəhmət okur; muhalifinde melek görse “Libasını değiştirmiş şeytandır.” deyər, lanet edər.
71- Bir derdin dermanı, başqa bir derde zehir ola bilər. Bir derman, haddinden geçse dert getirir.
72- اَل۟جَم۟عِيَّةُ الَّتٖى فٖيهَا التَّسَانُدُ اٰلَةٌ خُلِقَت۟ لِتَح۟رٖيكِ السَّكَنَاتِ وَال۟جَمَاعَةُ الَّتٖى فٖيهَا التَّحَاسُدُ اٰلَةٌ خُلِقَت۟ لِتَس۟كٖينِ ال۟حَرَكَاتِ
73- Cemaatte vâhid-i sahih olmazsa; cem’ və zam, kesir darbı kimi küçültür. (Hâşiye)
74- Adem-i qəbul, qəbul-ü ademle iltibas olunur. Adem-i qəbul; adem-i delil-i sübut, onun delilidir. Qəbul-ü adem, delil-i adem istəyər. Biri şek, biri inkârdır.
75- İmanî meselelerde şübhə, bir delili, hattâ yüz delili atsa da medlûle îras-ı zərər edə bilməz. Çünki minlərlə delil var.
76- Sevad-ı a’zama ittiba edilməli. Ekseriyete və sevad-ı a’zama dayandığı zaman, lâkayt Emevîlik, en nihayet Ehl-i Sünnet cemaatine girdi. Adetçe ekalliyette kalan salabetli Alevîlik, en nihayet az bir kısmı Râfızîliğe dayandı.
77- Hakta ittifak, ehakta ihtilaf olduğundan bazen hak, ehaktan ehaktır; hasen, ahsenden ahsendir. Hər kəs öz mesleğine “Hüvə hak” deməli “Hüvə’l-hak” dememəli. Veyahut “Hüvə hasen” deməli “Hüvə’l-hasen” dememəli.
78- Cənnət olmazsa cəhənnəm tazip etməz.
79- Zaman ihtiyarlandıkça Kur’an gençleşir, rumuzu tavazzuh edir. Nur, nâr göründüğü kimi; bazen şiddet-i belâgat də mübalağa görünür.
80- Hararetteki meratib, bürûdetin tahallülü iledir; hüsündeki derecat, kubhun tedahülü iledir. Qüdrət-i ezeliye zatiyedir, lâzımedir, zaruriyedir; acizlik tahallül edə bilməz, meratib ola bilməz, hər şey ona nisbeten müsavidir.
81- Şemsin feyz-i tecellisi olan timsali, denizin sathında və denizin katresinde eyni hüviyeti gösterir.
82- Həyat, cilve-i tevhiddendir, müntehası da vahdet kesbedir.
83- İnsanlarda veli, cumada dakika-i icabe, ramazanda Leyle-i Kadir, Əsmaül-Hüsnada ism-i a’zam, ömürde ecel meçhul kaldıkça; sair efrad də qiymətli kalır, ehemmiyet verilir. Iyirmi sene mübhem bir ömür, nihayeti muayyen min sene ömre müreccahtır.
84- Dünyada masiyetin âkıbeti, ikab-ı uhrevîye delildir.
85- Rızık, həyat qədər qüdrət nazarında ehemmiyetlidir. Qüdrət çıkarır, qədər giydirir, inayət beslir. Həyat; muhassal-ı mazbuttur, görünür. Rızık; gayr-ı muhassal, tedricî münteşirdir, düşündürür. Açlıktan ölmek yoxdur. Çünki bedende şahm vesaire surətində iddihar olunan gıda bitmeden evvel ölür. Demək, terk-i âdetten neş’et eden maraz öldürür; rızıksızlık deyil.
86- Âkilü’l-lahm vahşilerin helâl rızıkları, hayvanatın hədsiz cenazeleridir hem rûy-i zemini temizlirlər hem rızıklarını bulurlar.
87- Bir lokma qırx paraya, digər bir lokma on kuruşa. Ağza girmeden və boğazdan geçtikten sonra birdirler. Yalnız, bir neçə saniye ağızda bir fark var. Müfettiş və kapıcı olan kuvve-i zaikayı taltif və memnun etmək üçün birden ona getmək, israfın en sefihidir.
88- Lezaiz çağırdıkça sanki yedim deməli. Sanki yedimi düstur yapan “Sanki Yedim” namındaki bir mescidi yiyebilirdi, yemedi.
89- Eskiden ekser İslâm aç değildi, tereffühe ihtiyar vardı. Indi açtır, telezzüze ihtiyar yoxdur.
90- Muvakkat lezzetten ziyade, muvakkat eleme tebessüm etməli; hoş geldin deməli. Geçmiş lezaiz, “Âh vâh!” dedirtir. “Âh!” müstetir bir elemin tercümanıdır. Geçmiş âlâm “Oh!” dedirtir. O “Oh!” muzmer bir ləzzət və nimetin muhbiridir.
91- Nisyan də bir nimettir. Yalnız hər günün âlâmını çektirir, müterakimi unutturur.
92- Derece-i hararet kimi hər musibette bir derece-i nemət vardır. Daha büyüğünü düşünüb, küçükteki derece-i neməti görüb Allah’a şükretməli. Yoxsa isti’zam ilə üflense şişer, merak edilse ikileşir; kalpteki misali, hayali, həqiqətə inkılab edər; o da qəlbi döver.
93- Hər adam üçün heyet-i içtimaiyede görmək və görünmek üçün mertebe denilen bir penceresi vardır. O pencere kamet-i kıymetinden yüksək isə tekebbür ilə tetavül edəcək; əgər kamet-i kıymetinden aşağı isə tevazu ilə takavvüs edəcək və eğiləcək, tâ o seviyede görsün və görünsün.
İnsanda büyüklüğün mikyası; küçüklüktür, yani tevazudur. Küçüklüğün mizanı; büyüklüktür, yani tekebbürdür.
94- Zayıfın kavîye qarşı izzet-i nefsi, kavîde tekebbür olur; kavînin zayıfa qarşı tevazuu, zayıfta tezellül olur. Bir ulü’l-emrin makamındaki ciddiyeti, vakardır; mahviyeti, zillettir. Hanesindeki ciddiyeti, kibirdir; mahviyeti tevazudur.
Fert mütekellim-i vahde olsa müsamahası və fedakârlığı amel-i salihtir; mütekellim-i maalgayr olsa hıyanettir, amel-i talihtir. Bir şahıs, öz adına hazm-ı nəfs edər, tefahur edə bilməz; millet adına tefahur edər, hazm-ı nəfs edə bilməz.
95- Tertib-i mukaddimatta “tefviz” tembelliktir, terettüb-ü neticede təvəkküldür. Semere-i sa’yenə və kısmetine rıza; kanaattir, meyl-i sa’yi kuvvetlendirir. Mevcuda iktifa, dûn-himmetliktir.
96- Evamir-i şer’iyeye qarşı itaat və isyan olduğu kimi evamir-i tekviniyeye qarşı da itaat və isyan vardır. Birincisinde mükâfat və mücazatın ekseri âhirette; ikincisinde, ağlebi dünyada olur.
Mesela, sabrın mükâfatı zaferdir, ataletin mücazatı sefalettir, sa’yin sevabı servettir, sebatın mükâfatı galebedir. Müsavatsız adalet, adalet deyildir.
97- Temasül tezadın sebebidir. Tenasüp tesanüdün esasıdır. Sıgar-ı nəfs tekebbürün menbaıdır. Zaaf gururun madenidir. Acizlik muhalefetin menşeidir. Merak ilmin hocasıdır.
98- Qüdrət-i Fâtıra, ihtiyaç ilə hususan açlık ehtiyacıyla; başta insan bütün hayvanatı gemlendirip nizama sokmuş. Hem âlemi herc ü mercden halâs edib hem ehtiyacı medeniyete üstad edərək, terakkiyatı temin etmişdir.
99- Sıkıntı, sefahetin muallimidir. Yeis, dalalet-i fikrin; zulmet-i qəlb, ruh sıkıntısının menbaıdır.
100- اِذَا تَاَنَّثَ الرِّجَالُ بِالتَّهَوُّسِ تَرَجَّلَ النِّسَاءُ بِالتَّوَقُّحِ
Bir meclis-i ihvana güzel bir karı girdikçe riya, rekabet, hased damarı intibah edər. Demək inkişaf-ı nisvandan, medeni beşerde ahlâk-ı seyyie inkişaf edər.
101- Beşerin şimdiki seyyiat-âlûd hırçın ruhunda, mütebessim kiçik cenazeler olan suretlerin rolü ehemmiyetlidir.
102- Memnû heykel, ya bir zulm-ü mütehaccir ya bir heves-i mütecessim və ya bir riya-yı mütecessiddir.
103- İslâmiyet’in müsellematını tamamen imtisal ettiği cihetle bihakkın daire-i dâhiline girmiş zatta; meylü’t-tevsi, meylü’t-tekemmüldür. Lâkaytlık ilə hariçte sayılan zatta meylü’t-tevsi, meylü’t-tahriptir. Fırtına və zelzele zamanında; deyil içtihad kapısını açmak, bəlkə pencerelerini də kapatmak maslahattır.
Lâübaliler ruhsatlarla okşanılmaz; azîmetlerle, şiddetle ikaz edilir.
104- Biçarə həqiqətlər, kıymetsiz ellerde kıymetsiz olur.
105- Küremiz hayvana benzir, âsâr-ı həyat gösterir. Əcəba yumurta qədər küçülse bir nevi heyvan olmayacaq mıdır? Və ya bir mikrop küremiz qədər büyüse ona benzemeyəcək midir? Həyatı varsa ruhu da vardır. Âlem, insan qədər küçülse yıldızları zerrat və cevahir-i ferdiye hükmüne geçse; o da bir heyvan-ı şüurlu olmayacaq mıdır? Allah’ın belə çox heyvanları var.
106- Şeriat ikidir:
Birincisi: Âlem-i asgar olan insanın ef’al və ahvalini tanzim eden və sıfat-ı kelâmdan gelen bildiyimiz şeriattır.
İkincisi: İnsan-ı ekber olan âlemin harekât və sekenatını tanzim eden, sıfat-ı iradeden gelen şeriat-ı kübra-yı fitriyedir ki bazen yanlış olaraq tabiat tesmiye edilir. Melâike bir ümmet-i azîmedir ki sıfat-ı iradeden gelen və şeriat-ı fitriye denilen evamir-i tekviniyesinin hamelesi və mümessili və mütemessilleridirler.
107- اِذَا وَازَن۟تَ بَي۟نَ حَوَاسِّ حُوَي۟نَةٍ خُر۟دَبٖينِيَّةٍ وَحَوَاسِّ ال۟اِن۟سَانِ تَرٰى سِرًّا عَجٖيبًا اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ كَصُورَةِ يٰسٓ كُتِبَ فٖيهَا سُورَةُ يٰسٓ
108- Maddiyyunluk manevî taundur ki beşere bu müthiş sıtmayı tutturdu, gazab-ı İlahîye çarptırdı. Telkin və tenkit kabiliyeti tevessü ettikçe o taun da tevessü edər.
109- En bedbaht en muzdarip en sıkıntılı, işsiz adamdır. Çünki atalet, ademin biraderzadesidir; sa’y, vücudun həyatı və hayatın yakazasıdır.
110- Ribanın kap və kapıları olan bankaların nef’i, beşerin fenası olan gâvurlara və onların en zalimlerine və bunların en sefihlerinedir. Âlem-i İslâm’a zarar-ı mutlaktır, mutlak beşerin refahı nazara alınmaz. Çünki gâvur, harbî və mütecaviz isə hürmetsiz və ismetsizdir.
111- Cumada hutbe; zaruriyat və müsellematı tezkirdir, nazariyatı talim deyildir. İbare-i Arabiye daha ulvi ihtar edər. Hadîs ilə ayə muvazene edilse görünür ki beşerin en beliği də ayənin belâgatına çata bilməz, ona benzemez.
Said Nursî

