بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İman ve Küfür Muvazeneleri
Birinci Məktub
وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ Birinci Məktub بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
Dörd sualin muhtasar cavabıdır.
Hazret-i Hızır aleyhisselâm hayatta mıdır? Hayatta isə niyə bazı mühim ulema hayatını qəbul etmirlər?
Cavab: Hayattadır lakin meratib-i həyat beştir. O, ikinci mertebededir. Bu səbəbdən bazı ulema hayatında şübhə etmişler.
Birinci Tabaka-i Həyat: Bizim hayatımızdır ki çox kayıtlarla mukayyeddir.
İkinci Tabaka-i Həyat: Hazret-i Hızır və İlyas aleyhimesselâmın hayatlarıdır ki bir derece serbesttir. Yani bir vakitte çoxlu yerlerde bulunabilirler. Bizim kimi beşeriyet levazımatıyla daimî mukayyed değillerdir. Bazen istedikleri vaxt bizim kimi yerler, içerler lakin bizim kimi mecbur değillerdir. Tevatür derecesinde, ehl-i şuhud və keşif olan evliyanın Hazret-i Hızır ilə maceraları, bu tabaka-i həyatı tenvir və ispat edər. Hattâ makamat-ı velayette bir makam vardır ki “Makam-ı Hızır” tabir edilir. O makama gelen bir veli, Hızır’dan ders alır və Hızır ilə görüşür. Lakin bazen o makam sahibi, yanlış olaraq ayn-ı Hızır telakki olunur.
Üçüncü Tabaka-i Həyat: Hazret-i İdris və İsa aleyhimesselâmın tabaka-i hayatlarıdır ki beşeriyet levazımatından tecerrüd ilə melek həyatı kimi bir hayata girerek nurani bir letafet kesbeder. Âdeta beden-i misalî letafetinde və cesed-i necmî nuraniyetinde olan cism-i dünyevîleriyle semavatta bulunurlar.
Âhir zamanda Hazret-i İsa aleyhisselâm geləcək, şeriat-ı Muhammediye (asm) ilə amel edəcək mealindeki hadîsin sırrı şudur ki: Âhir zamanda felsefe-i tabiiyenin verdiyi cereyan-ı küfrîye və inkâr-ı uluhiyete qarşı İsevîlik dini tasaffi edərək və hurafattan tecerrüd edib İslâmiyet’e inkılab edeceği bir sırada, necə ki İsevîlik şahs-ı manevîsi, vahy-i semavî kılıncıyla o müthiş dinsizliğin şahs-ı manevîsini öldürür; elə də Hazret-i İsa aleyhisselâm, İsevîlik şahs-ı manevîsini təmsil edərək, dinsizliğin şahs-ı manevîsini təmsil eden Deccal’ı öldürür yani inkâr-ı uluhiyet fikrini öldürəcək.
Dördüncü Tabaka-i Həyat: Şüheda hayatıdır. Nass-ı Kur’an’la şühedanın, ehl-i kuburun fevkinde bir tabaka-i hayatları vardır. Bəli şüheda, hayat-ı dünyevîlerini tarîk-i hakta feda ettikleri üçün Cənabı-Haqq kemal-i kereminden onlara hayat-ı dünyeviyeye benzer lakin kedersiz, zahmetsiz bir həyatı âlem-i berzahta onlara ihsan edər. Onlar özlərini ölmüş bilmirlər yalnız özlərinin daha iyi bir âleme gittiklerini bilirlər, kemal-i saadetle mütelezziz olurlar, ölümdeki firak acılığını hissetmirlər.
Ehl-i kuburun çendan ruhları bâkidir lakin özlərini ölmüş bilirlər. Berzahta aldıkları ləzzət və saadet, şühedanın lezzetine yetişmez. Necə ki iki adam bir rüyada cənnət kimi bir güzel saraya girerler. Biri rüyada olduğunu bilir. Aldığı keyif və ləzzət çox noksandır. “Mən uyansam bu ləzzət kaçacaq.” deyə düşünür. Diğeri rüyada olduğunu bilmir. Həqiqi ləzzət ilə həqiqi saadete mazhar olur.
İşte âlem-i berzahtaki emvat və şühedanın hayat-ı berzahiyeden istifadeleri, elə farklıdır. Hədsiz vakıatla və rivayatla şühedanın bu tarz-ı hayata mazhariyetleri və özlərini sağ bildikleri sabit və kat’îdir.
Hattâ Seyyidü’ş-şüheda olan Hazret-i Hamza radıyallahu anh, mükerrer vakıatla özünə iltica eden adamları muhafaza etmesi və dünyevî işlerini görmesi və gördürmesi kimi çox vakıatla, bu tabaka-i həyat tenvir və ispat edilmiş.
Hattâ –mən özüm– Ubeyd isminde bir yeğenim və talebem vardı. Mənim yanımda və mənim yerime şehit olduktan sonra, üç aylık mesafede esarette bulunduğum zaman, mahall-i defnini bilmediyim halde, bence bir rüya-yı sadıkada, tahte’l-arz bir menzil suretindeki kabrine girmişim. Onu şüheda tabaka-i hayatında gördüm. O, məni ölmüş biliyormuş. Mənim üçün çox ağladığını söyledi. Özünü hayatta bilir lakin Rus’un istilasından çekindiyi üçün yer altında özünə güzel bir menzil yapmış. İşte bu cüz’î rüya, bazı şerait və emaratla, geçen həqiqətə, mənə şuhud derecesinde bir kanaat vermişdir.
Beşinci Tabaka-i Həyat: Ehl-i kuburun hayat-ı ruhanîleridir. Bəli mevt; tebdil-i mekândır, ıtlak-ı ruhtur, vazifeden terhistir. İdam və adem və fena deyildir. Hədsiz vakıatla ervah-ı evliyanın temessülleri və ehl-i keşfe tezahürleri və sair ehl-i kuburun yakazaten və menamen bizlerle münasebetleri və vakıa mutabık olaraq bizlərə ihbaratları kimi çox delail, o tabaka-i həyatı tenvir və ispat edər. Zaten beka-i ruha dair “Yirmi Doqquzuncu Söz” bu tabaka-i həyatı delail-i kat’iye ilə ispat etmişdir.
Furkan-ı Hakîm’de اَلَّذٖى خَلَقَ ال۟مَو۟تَ وَال۟حَيٰوةَ لِيَب۟لُوَكُم۟ اَيُّكُم۟ اَح۟سَنُ عَمَلًا kimi ayələrdə “Mevt də həyat kimi mahluktur hem bir nimettir.” deyə ifham edilir. Halbuki zâhiren mevt; inhilaldir, ademdir, tefessühtür, hayatın sönmesidir, hēdimü’l-lezzattır. Necə mahluk və nemət ola bilər?
Cavab: Birinci Sual’in cavabının âhirinde denildiyi kimi mevt, vazife-i hayattan bir terhistir bir paydostur bir tebdil-i mekândır bir tahvil-i vücuddur, hayat-ı bâkiyeye bir davettir bir mebdedir bir hayat-ı bâkiyenin mukaddimesidir. Necə ki hayatın dünyaya gelmesi bir halk və takdir iledir, elə də dünyadan gitmesi də bir halk və takdir ilə bir hikmət və tedbir iledir.
Çünki en basit tabaka-i həyat olan hayat-ı nebatiyenin mevti, hayattan daha muntazam bir eser-i sanat olduğunu gösterir. Çünki meyvelerin, çekirdeklerin, toxumların mevti; tefessüh ilə çürümek və dağılmakla göründüğü halde, gayet muntazam bir muamele-i kimyeviye və mizanlı bir imtizacat-ı unsuriye və hikmetli bir teşekkülat-ı zerreviyeden ibaret olan bir yoğurmaktır ki bu görünmeyen nizam-nizam-intizamlı və hikmetli ölümü, sümbülün hayatıyla tezahür edir.
Demək çekirdeğin mevti, sümbülün mebde-i hayatıdır; bəlkə ayn-ı həyatı hükmünde olduğu üçün bu ölüm də həyat qədər mahluk və muntazamdır.
Hem canlı meyvelerin yaxud heyvanların mide-i insaniyede ölümleri, hayat-ı insaniyeye çıkmalarına menşe olduğundan “O mevt, onların hayatından daha muntazam və mahluk.” denilir.
İşte en edna tabaka-i həyat olan hayat-ı nebatiyenin mevti; belə mahluk, hikmetli və nizam-nizam-intizamlı olsa tabaka-i hayatın en ulvisi olan hayat-ı insaniyenin başına gelen mevt, əlbəttə yer altına girmiş bir çekirdeğin hava âleminde bir ağac olması kimi; yer altına giren bir insan da âlem-i berzahta əlbəttə bir hayat-ı bâkiye sümbülü verəcəkdir.
Amma mevt, nemət olduğunun ciheti isə çox vücuhundan dörd vechine işarə ederiz:
Birincisi: Ağırlaşmış olan vazife-i hayattan və tekâlif-i hayatiyeden âzad edib yüzde doksan doqquz ahbabına kavuşmak üçün âlem-i berzahta bir visal kapısı olduğundan, en böyük bir nimettir.
İkincisi: Dar, sıkıntılı, dağdağalı, zelzeleli dünya zindanından çıkarıp; vüs’atli, sürurlu, ızdırapsız, bâki bir hayata mazhariyetle Mahbub-u Bâki’nin daire-i rahmetine girmektir.
Üçüncüsü: İhtiyarlık kimi şerait-i hayatiyeyi ağırlaştıran bir çox esbab vardır ki mevti, hayatın çox fevkinde nemət olaraq gösterir.
Mesela, sənə ızdırap veren çox ihtiyar olmuş peder və validen ilə birlikdə, ceddin cedleri, sefalet-i halleriyle sənin önünde indi bulunsaydı həyat ne qədər nıkmet, mevt ne qədər nemət olduğunu bilecektin.
Hem mesela, güzel çiçeklerin âşıkları olan güzel sineklerin kışın şedaidi içinde hayatları ne qədər zəhmət və ölümleri ne qədər rəhmət olduğu anlaşılır.
Dördüncüsü: Nevm necə ki bir rahat bir rəhmət bir istirahattir; hususan musibetzedeler, yaralılar, hastalar için… Elə də nevmin böyük kardeşi olan mevt də musibetzedelere və intihara sevk eden belalarla müptela olanlar üçün ayn-ı nemət və rahmettir.
Amma ehl-i dalalet üçün müteaddid Sözlerde kat’î ispat edildiyi kimi; mevt də həyat kimi nıkmet içinde nıkmet, azap içinde azaptır. O, bahisten hariçtir.
Cəhənnəm nerededir?
Cavab:
قُل۟ اِنَّمَا ال۟عِل۟مُ عِن۟دَ اللّٰهِ لَا يَع۟لَمُ ال۟غَي۟بَ اِلَّا اللّٰهُ
Cehennemin yeri, bazı rivayatla “tahte’l-arz” denilmişdir. Başqa yerlerde beyan ettiğimiz kimi küre-i arz, hərəkət-i seneviyesiyle ileride mecma-ı haşir olacaq bir meydanın etrafında bir daire çizir. Cəhənnəm isə arzın o medar-ı senevîsi altındadır, deməkdir. Görünmemeleri və hissedilmemeleri, perdeli və nursuz ateş olduğu içindir. Küre-i arzın seyahat ettiği mesafe-i azîmede çoxlu mahlukat var ki nursuz oldukları üçün görünmezler. Kamer, nuru çekildikçe vücudunu kaybetdiyi kimi nursuz çox küreler, mahluklar gözümüzün önünde olub göremirik.
Cəhənnəm ikidir: Biri suğra, biri kübradır. İleride suğra, kübraya inkılab edeceği və çərdəyi hükmünde olduğu kimi ileride ondan bir menzil olur. Cehennem-i suğra yerin altında, yani merkezindedir. Kürenin altı, merkezidir.
İlm-i tabakatü’l-arzca malûmdur ki: Ekseriya hər otuz üç metre hafriyatta, bir derece-i hararet tezayüd edər. Demək, merkeze qədər nısf-ı kutr-u arz, altı min küsur kilometre olduğundan iki yüz min derece-i harareti câmi’, yani iki yüz defa ateş-i dünyevîden şedit və rivayet-i hadîse muvafık bir ateş bulunur.
Bu cehennem-i suğra, cehennem-i kübraya ait çox vezaifi, dünyada və âlem-i berzahta görmüş və ehadîslerle işarə edilmişdir. Âlem-i âhirette, küre-i arz necə ki sekenesini medar-ı senevîsindeki meydan-ı haşre döker; elə də içindeki cehennem-i suğrayı də cehennem-i kübraya emr-i İlahî ilə teslim edər. Ehl-i İtizal’in bazı imamları “Cehennem sonradan halk ediləcəkdir.” demeleri, hal-i hazırda tamamıyla inbisat etmediğinden və sekenelerine tam münasib bir tarzda inkişaf etmediğinden galattır və gabavettir.
Hem perde-i gayb içindeki âlem-i âhirete ait menzilleri dünya gözümüzle görmək və göstermek üçün ya kainatı küçültüp iki vilayet derecesine getirməli veyahut gözümüzü büyütüp yıldızlar kimi gözlerimiz olmalı ki yerlerini görüb tayin edelim. وَال۟عِل۟مُ عِن۟دَ اللّٰهِ âhiret âlemine ait menziller, bu dünyevî gözümüzle görülmez. Lakin bazı rivayatın işaratıyla âhiretteki cəhənnəm, bu dünyamızla münasebettardır. Yazın şiddet-i hararetine مِن۟ فَي۟حِ جَهَنَّمَ denilmişdir. Demək bu dünyevî, küçücük və sönük ağıl gözüyle o böyük cəhənnəm görülmez. Lakin ism-i Hakîm’in nuruyla bakabiliriz. Belə ki:
Arzın medar-ı senevîsi altında bulunan cehennem-i kübra, yerin merkezindeki cehennem-i suğrayı güya tevkil edərək bazı vezaifini gördürmüş. Kadîr-i Zülcelal’in mülkü çoxlu geniştir. Hikmet-i İlahiye nereyi göstermiş isə cehennem-i kübra oraya yerleşir.
Bəli, bir Kadîr-i Zülcelal və “Emr-i kün feyekûn”e mâlik bir Hakîm-i Zülkemal, gözümüzün önünde kemal-i hikmət və nizam-nizam-intizam ilə kameri arza bağlamış; azamet-i qüdrət və nizam-nizam-intizam ilə arzı güneşe rabtetmiş və güneşi seyyaratıyla birlikdə arzın sürat-i seneviyesine yaxın bir sürat ilə və haşmet-i rububiyetiyle, bir ihtimale göre Şemsü’ş-şümus tarafına bir hərəkət vermiş və donanma elektrik lambaları kimi yıldızları, saltanat-ı rububiyetine nurani şahitler yapmış; onunla saltanat-ı rububiyetini və azamet-i kudretini göstermiş bir Zat-ı Zülcelal’in kemal-i hikmetinden və azamet-i kudretinden və saltanat-ı rububiyetinden uzaq deyildir ki cehennem-i kübrayı elektrik lambalarının fabrikasının kazanı hükmüne getirip âhirete bakan semanın yıldızlarını onunla iş’al etsin; hararet və qüvvət versin. Yani, âlem-i nur olan cennetten yıldızlara nur verib cehennemden nâr və hararet göndersin. Eyni halde o cehennemin bir kısmını ehl-i azaba mesken və mahbes yapsın.
Hem bir Fâtır-ı Hakîm ki dağ kimi koca bir ağacı, tırnak kimi bir çekirdekte saklar. Əlbəttə o Zat-ı Zülcelal’in qüdrət və hikmetinden uzaq deyildir ki küre-i arzın kalbindeki cehennem-i suğra çekirdeğinde cehennem-i kübrayı saklasın.
Elhasıl: Cənnət və cəhənnəm, şecere-i yaradılışten ebed tarafına uzanıp eğilerek giden bir dalın iki meyvesidir. Meyvenin yeri isə dalın müntehasındadır.
Hem bu silsile-i kainatın iki neticesidir. Neticelerin mahalleri, silsilenin iki tarafındadır. Süflîsi, sakîli aşağı tarafında; nuranisi, ulvisi yuxarı tarafındadır.
Hem bu seyl-i şuunatın və mahsulat-ı maneviye-i arziyenin iki mahzenidir. Mahzenin mekânı isə mahsulatın nevine göre fenası altında, iyisi üstündedir.
Hem ebede qarşı cereyan eden və dalgalanan mevcudat-ı seyyalenin iki havuzudur. Havuzun yeri isə seylin durduğu və tecemmu ettiği yerdedir. Yani habîsatı və muzahrefatı esfelde, tayyibatı və safiyatı a’lâdadır.
Hem lütuf və kahrın, rəhmət və azametin iki tecelligâhıdır. Tecelligâhın yeri isə hər yerde ola bilər. Rahman-ı Zülcemal və Kahhar-ı Zülcelal harada istəyirsə tecelligâhını açar.
Amma cənnət və cehennemin vücudları isə Onuncu və Iyirmi Səkkizinci və Iyirmi Doqquzuncu Sözler’de gayet kat’î bir surette ispat edilmişdir. Şurada yalnız bu qədər deriz ki: Meyvenin vücudu dal qədər və neticenin silsile qədər və mahzenin mahsulat qədər və havuzun ırmak qədər və tecelligâhın, rəhmət və kahrın vücudları qədər kat’î və yakîndir.
Mahbublara olan aşk-ı mecazî aşk-ı həqiqiye inkılab ettiği kimi əcəba ekser nâsda bulunan dünyaya qarşı olan aşk-ı mecazî də bir aşk-ı həqiqiye inkılab edə bilər mi?
Cavab: Bəli. Dünyanın fâni yüzüne qarşı olan aşk-ı mecazî; əgər o âşık, o yüzün üstündeki zeval və fena çirkinliğini görüb ondan yüzünü çevirse bâki bir mahbub arasa dünyanın olduqca gözəl və âyenə-i esma-i İlahiye və mezraa-i âhiret olan iki digər yüzüne bakmaya muvaffak olursa o gayr-ı meşru mecazî aşk, o vaxt aşk-ı həqiqiye inkılaba yüz tutar. Lakin bir şart ilə ki kendinin zâil və hayatıyla bağlı kararsız dünyasını, haricî dünyaya iltibas etmemektir.
Əgər ehl-i dalalet və gaflet kimi özünü unutup âfaka dalıp umumî dünyayı hususi dünyası zannedip ona âşık olsa tabiat bataklığına düşer, boğulur. Meğerki hârika olaraq bir dest-i inayət onu kurtarsın. Bu həqiqəti tenvir üçün bu temsile bak. Mesela:
Bu güzel ziynetli odanın dörd duvarında, dördümüze ait dörd endam âyinesi bulunsa o vaxt beş oda olur. Biri həqiqi və umumî, dördü misalî və hususi… Hər birimiz öz âyinemiz vasıtasıyla, hususi odamızın şeklini, heyetini, rengini değiştirebiliriz. Kırmızı boya vursak kırmızı, yeşil boyasak yeşil gösterir və hâkeza… Âyinede tasarrufla çox vaziyetler verebiliriz; çirkinleştirir, güzelleştirir, çox şekillere koyabiliriz. Lakin haricî və umumî odayı isə kolaylıkla tasarruf və tağyir edemeyiz. Hususi oda ilə umumî oda həqiqətdə birbirinin eyni iken ahkâmda ayrıdırlar. Sən bir barmaq ilə odanı harap edebilirsin, ötekinin bir taşını hətta kımıldatamazsın.
İşte dünya süslü bir menzildir. Hər birimizin həyatı, bir endam âyinesidir. Bu dünyadan hər birimize birer dünya var, birer âlemimiz var. Lakin direği, merkezi, kapısı, hayatımızdır. Bəlkə o hususi dünyamız və âlemimiz, bir sahifedir. Hayatımız bir qələm, onunla sahife-i a’malimize geçəcək çox şeyler yazılır.
Əgər dünyamızı sevdikse sonra gördük ki dünyamız hayatımız üstünde bina edildiyi üçün hayatımız kimi zâil, fâni, kararsızdır, hissedip bildik. Ona ait muhabbetimiz, o hususi dünyamız âyenə olduğu və təmsil ettiği güzel nukuş-u esma-i İlahiyeye döner; ondan, cilve-i esmaya intikal edər.
Hem o hususi dünyamız, âhiret və cennetin muvakkat bir fidanlığı olduğunu derk edib ona qarşı şedit hırs və tələb və muhabbet kimi hissiyatımızı onun neticesi və semeresi və sümbülü olan uhrevî fevaidine çevirsek o vaxt o mecazî aşk, həqiqi aşka inkılab edər.
Yoxsa نَسُوا اللّٰهَ فَاَن۟سٰيهُم۟ اَن۟فُسَهُم۟ اُولٰٓئِكَ هُمُ ال۟فَاسِقُونَ sırrına mazhar olub nəfsini unutup hayatın zevalini düşünmeyerek hususi kararsız dünyasını, eyni umumî dünya kimi sabit bilib özünü lâyemut farz edərək dünyaya saplansa, şedit hissiyat ilə ona sarılsa onda boğulur, gedər. O muhabbet onun üçün hədsiz bela və azaptır. Çünki o muhabbetten yetimane bir şəfqət, meyusane bir rikkat tevellüd edər. Bütün canlılara acır, hattâ güzel və zevale maruz bütün mahlukata bir rikkat və bir firkat hisseder; elinden bir şey gəlməz, yeis-i mutlak içinde elem çeker.
Lakin gafletten kurtulan evvelki adam, o şedit şefkatin elemine qarşı ulvi bir tiryak bulur ki acıdığı bütün canlıların mevt və zevalinde bir Zat-ı Bâki’nin bâki esmasının daimî cilvelerini təmsil eden âyenə-i ervahları bâki görür; şəfqəti, bir sürura inkılab edər.
Hem zeval və fenaya maruz bütün güzel mahlukatın arkasında bir cemal-i münezzeh və hüsn-ü mukaddesi ihsas eden bir nakış və tahsin və sanat və tezyin və ihsan və tenvir-i daimîyi görür. O zeval və fenayı tezyid-i hüsün və tecdid-i ləzzət və teşhir-i sanat üçün bir tazelendirmek şeklinde görüb lezzetini və şevkini və hayretini ziyadeleştirir.
اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى
Said Nursî

