İman ve Küfür Muvazeneleri

Otuzuncu Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Tılsım-ı kainatı keşfeden, Kur’an-ı Hakîm’in mühim bir tılsımını halleden

§2

“Ene” və “zerre”den ibaret bir “elif” bir “nöqtə”dır.

§3

Bu Söz iki maksattır. Birinci Maksat, enenin mahiyet və neticesinden; İkinci Maksat, zerrenin hərəkət və vazifesinden bahseder.

§4

اِنَّا عَرَض۟نَا ال۟اَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَال۟جِبَالِ فَاَبَي۟نَ اَن۟ يَح۟مِل۟نَهَا وَاَش۟فَق۟نَ مِن۟هَا وَحَمَلَهَا ال۟اِن۟سَانُ اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا

§5

Bu ayənin böyük hazinesinden tək bir cevherine işarə edeceğiz. Belə ki:

§6

Gök, zemin, dağ tahammülünden çekindiyi və korkduğu emanetin müteaddid vücuhundan bir ferdi, bir vechi, enedir. Bəli ene, zaman-ı Âdem’den indiyə qədər âlem-i insaniyetin etrafına dal budak salan nurani bir şecere-i tûba ilə müthiş bir şecere-i zakkumun çekirdeğidir.

§7

Bu azîm həqiqətə girişmeden evvel, o həqiqətin fehmini teshil edəcək bir mukaddime beyan ederiz. Belə ki:

§8

Ene, künuz-u mahfiye olan esma-i İlahiyenin anahtarı olduğu kimi kainatın tılsım-ı muğlakının də anahtarı olaraq bir muamma-yı müşkül-küşadır, bir tılsım-ı hayret-fezadır. O ene, mahiyetinin bilinmesiyle o garib muamma, o acib tılsım olan ene açılır və kainat tılsımını və âlem-i vücubun künuzunu də açar. Bu meseleye dair Şemme isminde bir risale-i Arabiyemde belə bahsetmişiz ki:

§9

Âlemin miftahı insanın elindedir və nəfsinə takılmışdır. Kainat kapıları zâhiren açık görünürken hakikaten kapalıdır. Cənabı-Haqq, emanet cihetiyle insana ene namında elə bir miftah vermiş ki âlemin bütün kapılarını açar və elə tılsımlı bir enaniyet vermiş ki Hallak-ı kainat’ın künuz-u mahfiyesini onun ilə keşfeder. Lakin ene, özü də gayet muğlak bir muamma və açılması müşkül bir tılsımdır. Əgər onun həqiqi mahiyeti və sırr-ı yaradılışi bilinse özü açıldığı kimi kainat də açılır. Belə ki:

§10

Sâni’-i Hakîm, insanın eline emanet olaraq rububiyetinin sıfât və şuunatının hakikatlerini gösterəcək, tanıttıracaq, işarat və numuneleri câmi’ bir ene vermişdir. Tâ ki o ene, bir vâhid-i kıyasî olub evsaf-ı rububiyet və şuunat-ı uluhiyet bilinsin. Lakin vâhid-i kıyasî, bir mevcud-u həqiqi olmaq lâzım deyil. Bəlkə hendesedeki farazî hatlar kimi farz və tevehhümle bir vâhid-i kıyasî teşkil edilebilir. İlim və tahakkukla həqiqi vücudu lâzım deyildir.

§11

Sual: Niyə Cənabı-Haqqın sıfât və esmasının marifeti, enaniyete bağlıdır?

§12

Cavab: Çünki mutlak və muhit bir şeyin hududu və nihayeti olmadığı üçün ona bir şəkil verilmez və üstüne bir surət və bir taayyün vermək üçün hükmedilmez, mahiyeti ne olduğu anlaşılmaz. Mesela, zulmetsiz daimî bir ziya, bilinmez və hissedilmez. Ne vaxt həqiqi və ya vehmî bir karanlık ilə bir had çekilse o vaxt bilinir.

§13

İşte Cənabı-Haqqın ilim və qüdrət, Hakîm və Rahîm kimi sıfât və esması; muhit, hudutsuz, şeriksiz olduğu üçün onlara hükmedilmez və ne oldukları bilinmez və hissolunmaz. Elə isə həqiqi nihayet və hadleri olmadığından farazî və vehmî bir haddi çizmek lâzım gəlir. Onu da enaniyet yapar. Özündə bir rububiyet-i mevhume, bir mâlikiyet, bir qüdrət, bir ilim tasavvur edər; bir had çizer. Onun ilə muhit sıfatlara bir hadd-i mevhum vaz’edər. “Buraya qədər mənim, ondan sonra onundur.” deyə bir taksimat yapar. Kendindeki ölçücükler ilə onların mahiyetini yavaş yavaş anlar.

§14

Mesela, daire-i mülkünde mevhum rububiyetiyle, daire-i mümkinatta Hâlık’ının rububiyetini anlar və zâhir mâlikiyetiyle, Hâlık’ının həqiqi mâlikiyetini fehmeder və “Bu haneye mâlik olduğum kimi Hâlık da bu kainatın mâlikidir.” deyər və cüz’î ilmiyle onun ilmini fehmeder və kesbî sanatçığıyla o Sâni’-i Zülcelal’in ibda-ı sanatını anlar. Mesela “Mən bu evi necə yaptım və tanzim ettim. Elə də bu dünya hanesini biri yapmış və tanzim etmiş.” deyər və hâkeza… Bütün sıfât və şuunat-ı İlahiyeyi bir derece bildirəcək, gösterəcək minlərlə esrarlı ahval və sıfât və hissiyat, enede mündericdir.

§15

Demək ene, âyenə-misal və vâhid-i kıyasî və âlet-i inkişaf və mana-yı harfî kimi; manası özündə olmayan və başkasının manasını gösteren, vücud-u insaniyetin kalın ipinden şuurlu bir tel və mahiyet-i beşeriyenin hullesinden ince bir ip və şahsiyet-i âdemiyetin kitabından bir eliftir ki o elifin “iki yüzü” var.

§16

Biri, hayra və vücuda bakar. O yüz ilə yalnız feyze kabildir. Vereni qəbul edər, öz icad edə bilməz. O yüzde fâil deyil, icaddan eli kısadır.

§17

Bir yüzü də şerre bakar və ademe gedər. Bu yüzde o fâildir, fiil sahibidir.

§18

Hem onun mahiyeti, harfiyedir; başkasının manasını gösterir. Rububiyeti hayaliyedir. Vücudu o qədər zayıf və incedir ki bizzat özündə heç bir şeye tahammül edə bilməz və yüklenemez. Bəlkə eşyanın derecat və miktarlarını bildiren mizanü’l-hararet və mizanü’l-hava kimi mizanlar nevinden bir mizandır ki Vâcibü’l-vücud’un mutlak və muhit və hudutsuz sıfâtını bildiren bir mizandır.

§19

İşte mahiyetini bu tarzda bilen və iz’an eden və ona göre hərəkət edenقَد۟ اَف۟لَحَ مَن۟ زَكّٰيهَا beşaretinde dâhil olur. Emaneti bihakkın eda edər. Və o enenin dürbünüyle, kainat ne olduğunu və ne vazife gördüyünü görür. Və âfakî malûmat nefse geldiyi vaxt, enede bir musaddık görür. O ulûm, nur və hikmət olaraq kalır. Zulmet və abesiyete inkılab etməz.

§20

Vaktâ ki ene, vazifesini bu surətlə îfa etti; vâhid-i kıyasî olan mevhum rububiyetini və farazî mâlikiyetini terk edər.

§21

لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ وَ لَهُ ال۟حُك۟مُ وَ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ deyər. Həqiqi ubudiyetini takınır. Makam-ı “ahsen-i takvim”e çıkar.

§22

Əgər o ene, hikmet-i yaradılışini unutup vazife-i fitriyesini terk edərək özünə mana-yı adı ilə baksa, özünü mâlik itikad etse o vaxt emanette hıyanet edər وَ قَد۟ خَابَ مَن۟ دَسّٰيهَا altında dâhil olur. İşte bütün şirkleri və şerleri və dalaletleri tevlid eden enaniyetin bu cihetindendir ki semavat və arz və cibal tedehhüş etmişler, farazî bir şirkten korkmuşlar.

§23

Bəli ene; ince bir elif, bir tel, farazî bir hat iken mahiyeti bilinmezse tesettür torpağı altında neşv ü nema bulur, gittikçe kalınlaşır. Vücud-u insanın hər tarafına yayılır. Koca bir ejderha kimi vücud-u insanı bel’ edər. Bütün o insan, bütün letaifiyle âdeta ene olur.

§24

Sonra nev’in enaniyeti də bir asabiyet-i neviye və milliye cihetiyle o enaniyete qüvvət verib o ene, enaniyet-i neviyeye istinad edərək şeytan kimi Sâni’-i Zülcelal’in evamirine qarşı mübareze edər.

§25

Sonra kıyas-ı bi’n-nefs suretiyle herkesi, hattâ hər şeyi özünə kıyas edib Cənabı-Haqqın mülkünü onlara və esbaba taksim edər. Gayet azîm bir şirke düşer. اِنَّ الشِّر۟كَ لَظُل۟مٌ عَظٖيمٌ mealini gösterir.

§26

Bəli, necə mîrî malından qırx parayı çalan bir adam, bütün hazır arkadaşlarına birer dirhem almasını qəbul ilə hazmedebilir. Elə də “Özümə mâlikim.” deyən adam “Her şey özünə mâliktir.” demeye və itikad etmeye mecburdur.

§27

İşte ene, bu hainane vaziyetinde iken cehl-i mutlaktadır. Minlərlə fünunu bilse də cehl-i mürekkeble bir echeldir. Çünki duyguları, efkârları kainatın envar-ı marifetini getirdiyi vaxt, nəfsində onu tasdik edəcək, ışıklandıracaq və idame edəcək bir madde bulmadığı üçün sönerler. Gelen hər şey, nefsindeki renkler ilə boyalanır. Mahz-ı hikmət gelse nəfsində abesiyet-i mütləq suretini alır. Çünki bu haldeki enenin rengi, şirk və tatildir, Allah’ı inkârdır. Bütün kainat parlak âyetlerle dolsa o enedeki karanlıklı bir nöqtə, onları nazarda söndürür, göstermez.

§28

On Birinci Söz’de mahiyet-i insaniyenin və mahiyet-i insaniyedeki enaniyetin –mana-yı harfî cihetiyle– ne qədər hassas bir mizan və doğru bir mikyas və muhit bir fihriste və mükemmel bir harita və câmi’ bir âyenə və kainata güzel bir takvim, bir rûzname olduğu gayet kat’î bir surette tafsil edilmişdir. Ona müracaat edilsin. O Söz’deki tafsilata iktifaen qısa keserek mukaddimeye nihayet verdik.

§29

Əgər mukaddimeyi anladınsa gel, həqiqətə giririk:

§30

İşte bak: Âlem-i insaniyette, zaman-ı Âdem’den indiyə qədər iki cereyan-ı azîm, iki silsile-i efkâr; hər tarafta və hər tabaka-i insaniyede dal budak salmış iki şecere-i azîme hükmünde. Biri, silsile-i nübüvvet və diyanet; diğeri, silsile-i felsefe və hikmət, gelmiş gidir. Hər ne vaxt o iki silsile imtizaç və ittihat etmiş isə yani silsile-i felsefe, silsile-i diyanete dehalet edib itaat edərək hizmet etmişse âlem-i insaniyet parlak bir surette bir saadet, bir hayat-ı içtimaiye geçirmişdir. Ne vaxt ayrı gitmişler isə bütün xeyr və nur, silsile-i nübüvvet və diyanet etrafına toplanmış və şerler və dalaletler, felsefe silsilesinin etrafına cem’olmuşdur.

§31

Indi bu iki silsilenin menşelerini, esaslarını bulmalıyız.

§32

İşte diyanet silsilesine itaat etmeyen silsile-i felsefe ki bir şecere-i zakkum suretini alıb, şirk və dalalet zulümatını etrafına dağıtır. Hattâ kuvve-i akliye dalında dehriyyun, maddiyyun, tabiiyyun meyvelerini, beşer aklının eline vermiş. Və kuvve-i gazabiye dalında Nemrutları, Firavunları, Şeddadları (Hâşiye ) beşerin başına atmış. Və kuvve-i şeheviye-i behimiye dalında âliheleri, sanemleri və uluhiyet dava edenleri semere vermiş, yetiştirmiş.

§33

O şecere-i zakkumun menşei ilə silsile-i nübüvvetin ki bir şecere-i tûba-i bəndəlik hükmünde bulunan o silsilenin küre-i zeminin bağında mübarək dalları: Kuvve-i akliye dalında enbiya və mürselîn və evliya və sıddıkîn meyvelerini yetiştirdiyi kimi kuvve-i dâfia dalında âdil hâkimleri, melek kimi melikler meyvesini veren və kuvve-i cazibe dalında hüsn-ü sîret və ismetli cemal-i surət və sehavet və kerem-namdarlar meyvesini yetiştiren və beşer necə bu kainatın en mükemmel bir meyvəsi olduğunu gösteren o şecerenin menşei ilə birlikdə enenin iki cihetindedir.

§34

O iki şecereye menşe və medar, esaslı bir çərdək olaraq enenin iki vechini beyan edeceğiz. Belə ki:

§35

Enenin bir vechini nübüvvet tutmuş gidir, digər vechini felsefe tutmuş gəlir.

§36

Nübüvvetin vechi olan birinci vecih: Bəndəlik-i mahzanın menşeidir. Yani ene, özünü abd bilir. Başkasına hizmet edər, anlar. Mahiyeti harfiyedir. Yani başkasının manasını daşıyır, fehmeder. Vücudu, tebeîdir. Yani başqa birisinin vücudu ilə kaim və icadıyla sabittir, itikad edər. Mâlikiyeti, vehmiyedir. Yani öz mâlikinin izni ilə surî, muvakkat bir mâlikiyeti vardır, bilir. Həqiqəti, zılliyedir. Yani, hak və vâcib bir həqiqətin cilvesini taşıyan mümkin və miskin bir zılldir. Vazifesi isə öz Hâlık’ının sıfât və şuunatına mikyas və mizan olaraq şuurkârane bir hizmettir.

§37

İşte enbiya və enbiya silsilesindeki asfiya və evliya eneye bu vecihle bakmışlar, belə görmüşler, həqiqəti anlamışlar. Bütün mülkü Mâlikü’l-mülk’e teslim etmişler və hükmetmişler ki o Mâlik-i Zülcelal’in ne mülkünde ne rububiyetinde ne uluhiyetinde şerik və naziri yoxdur, muîn və vezire möhtac deyil, hər şeyin anahtarı onun elindedir, hər şeye Kādir-i Mutlak’tır. Esbab, bir perde-i zâhiriyedir; tabiat, bir şeriat-ı fitriyesidir və kanunlarının bir mecmuasıdır və kudretinin bir mistarıdır.

§38

İşte bu parlak nurani güzel yüz, hayattar və manidar bir çərdək hükmüne geçmiş ki Hâlık-ı Zülcelal bir şecere-i tûba-i bəndəliki ondan halk etmişdir ki onun mübarək dalları, âlem-i beşeriyetin hər tarafını nurani meyvelerle tezyin etmişdir. Bütün zaman-ı mazideki zulümatı dağıtıp o uzun zaman-ı mazi; felsefenin gördüğü kimi bir mezar-ı ekber, bir ademistan olmadığını, bəlkə istikbale və saadet-i ebediyeye atlamak üçün ervah-ı âfilîne bir medar-ı envar və muhtelif basamaklı bir mi’rac-ı münevver və ağır yüklerini bırakan və serbest kalan və dünyadan göçüp giden ruhların nurani bir nuristanı və bir bostanı olduğunu gösterir.

§39

İkinci vecih isə felsefe tutmuşdur: Felsefe isə eneye mana-yı adı ilə bakmış. Yani öz özünə delâlet edər, deyər. Manası kendindedir, öz hesabına çalışır, hükmeder. Vücudu aslî, zatî olduğunu telakki edər. Yani zatında bizzat bir vücudu vardır, deyər. Bir hakk-ı həyatı var, daire-i tasarrufunda həqiqi mâliktir, zu’meder. Onu bir həqiqət-i sabite zanneder. Vazifesini, hubb-u zatından neş’et eden bir tekemmül-ü zatî olduğunu bilir və hâkeza çox esasat-ı fâsideye mesleklerini bina etmişler.

§40

O esasat, ne qədər esassız və çürük olduğunu sair risalelerimde və bilhassa Sözlerde hususan On İkinci və Iyirmi Beşinci Sözlerde kat’î ispat etmişiz. Hattâ silsile-i felsefenin en mükemmel fertleri və o silsilenin dâhîleri olan Eflatun və Aristo, İbn-i Sina və Farabi kimi adamlar “İnsaniyetin gayetü’l-gayatı, teşebbüh-ü bi’l-Vâcib’dir.” yani Vâcibü’l-vücud’a benzemektir, deyip firavunane bir hüküm vermişler və enaniyeti kamçılayıp şirk derelerinde serbest koşturarak esbab-perest, sanem-perest, tabiat-perest, nücum-perest kimi çox enva-ı şirk taifelerine meydan açmışlar. İnsaniyetin esasında münderic olan acizlik və zaaf, möhtaclıq u ihtiyaç, naks və kusur kapılarını kapayıp bəndəlikin yolunu seddetmişler. Tabiata saplanıp, şirkten tamamen çıkamayıp şükrün geniş kapısını bulamamışlar.

§41

Nübüvvet isə gaye-i insaniyet və vazife-i beşeriyet, ahlâk-ı İlahiye ilə və secaya-yı hasene ilə tahalluk etmekle birlikdə, acizliyini bilib qüdrət-i İlahiyeye iltica, zaafını görüb qüvvət-i İlahiyeye istinad, möhtaclıqını görüb rahmet-i İlahiyeye itimat, ehtiyacını görüb gına-i İlahiyeden istimdad, kusurunu görüb aff-ı İlahîye istiğfar, naksını görüb kemal-i İlahîye tesbihhan olmaktır, deyə bəndəlikkârane hükmetmişler.

§42

İşte diyanete itaat etmeyen felsefenin belə yolu şaşırdığı içindir ki ene öz dizginini eline almış, dalaletin hər bir nevine koşmuş. İşte bu vecihteki enenin başı üstünde bir şecere-i zakkum neşv ü nema bulup, âlem-i insaniyetin yarısından fazlasını kaplamış.

§43

İşte o şecerenin kuvve-i şeheviye-i behimiye dalında, beşerin enzarına verdiyi meyvələr isə esnamlar və âlihelerdir. Çünki felsefenin esasında, qüvvət müstahsendir. Hattâ “El-hükmü li’l-galib” bir düsturudur. “Galebe edende bir qüvvət var. Kuvvette hak vardır.” deyər. (Hâşiye-1 ) Zulmü manen alkışlamış, zalimleri teşci etmişdir və cebbarları, uluhiyet davasına sevk etmişdir.

§44

Hem masnûdaki güzelliği və nakıştaki hüsnü, masnua və nakşa mal edib, Sâni’ və Nakkaş’ın mücerred və mukaddes cemalinin cilvesine nisbet etmeyerek “Ne güzel yapılmış.” yerine “Ne güzeldir.” deyər. Perestişe lâyık bir sanem hükmüne getirir.

§45

Hem hər kəsə satılan muzahref, hodfüruş, gösterici, riyakâr bir hüsnü istihsan ettiği üçün riyakârları alkışlamış, sanem-misalleri öz âbidlerine âbide (Hâşiye-2 ) yapmışdır.

§46

O şecerenin kuvve-i gazabiye dalında, biçarə beşerin başında kiçik böyük Nemrutlar, Firavunlar, Şeddadlar meyvelerini yetiştirmiş. Kuvve-i akliye dalında, âlem-i insaniyetin dimağına dehriyyun, maddiyyun, tabiiyyun kimi meyvələri vermiş; beşerin beynini min parça etmişdir.

§47

Indi bu həqiqəti tenvir üçün felsefe mesleğinin esasat-ı fâsidesinden neş’et eden neticeleriyle, silsile-i nübüvvetin esasat-ı sadıkasından tevellüd eden neticelerinin minlərlə muvazenesinden numune olaraq üç dörd misal zikredirik.

§48

Mesela: Nübüvvetin hayat-ı şahsiyedeki düsturî neticelerinden تَخَلَّقُوا بِاَخ۟لَاقِ اللّٰهِ kaidesiyle “Ahlâk-ı İlahiye ilə muttasıf olub Cənabı-Haqq’a mütezellilane teveccüh edib acizlik, möhtaclıq, kusurunuzu bilib dərgahına abd olunuz.” düsturu harada? Felsefenin “Teşebbüh-ü bi’l-Vâcib insaniyetin gayet-i kemalidir.” kaidesiyle “Vâcibü’l-vücud’a benzemeye çalışınız.” hodfüruşane düsturu harada? Bəli, nihayətsiz acizlik, zaaf, möhtaclıq, ihtiyaç ilə yoğrulmuş olan mahiyet-i insaniye harada? Nihayətsiz kadîr, kavî, gani və ehtiyacsız olan Vâcibü’l-vücud’un mahiyeti harada?

§49

İkinci Misal: Nübüvvetin hayat-ı içtimaiyedeki düsturî neticelerinden və şems və kamerden tut, tâ nebatat hayvanatın imdadına və hayvanat insanın imdadına, hattâ zerrat-ı taamiye hüceyrat-ı bedenin imdadına və muavenetine koşturulan düstur-u teavün, kanun-u kerem, namus-u ikram harada? Felsefenin hayat-ı içtimaiyedeki düsturlarından və yalnız bir kısım zalim və canavar insanların və vahşi heyvanların fıtratlarını sû-i istimallerinden neş’et eden düstur-u cidal harada? Bəli, düstur-u cidali o qədər esaslı və küllî qəbul etmişler ki “Hayat bir cidaldir.” deyə eblehane hükmetmişler.

§50

Üçüncü Misal: Nübüvvetin tevhid-i İlahî hakkındaki netaic-i âliyesinden və düstur-u gâliyesinden اَل۟وَاحِدُ لَا يَص۟دُرُ اِلَّا عَنِ ال۟وَاحِدِ yani “Her birliği bulunan, yalnız birden sudûr edəcəkdir. Madam ki hər şeyde və bütün eşyada bir birlik var, demək bir tək zatın icadıdır.” deyə olan tevhidkârane düsturu harada? Eski felsefenin bir düstur-u itikadiyesinden olan اَل۟وَاحِدُ لَا يَص۟دُرُ عَن۟هُ اِلَّا ال۟وَاحِدُ “Birden bir sudûr edər.” yani “Bir zattan, bizzat bir tək sudûr edə bilər. Sair şeyler, vasıtalar vasıtasıyla ondan sudûr edər.” deyə Ganiyy-i Ale’l-ıtlak və Kadîr-i Mutlak’ı âciz vesaite möhtac göstererek bütün esbaba və vesaite, rububiyette bir nevi şirket verib Hâlık-ı Zülcelal’e “akl-ı evvel” namında bir mahluku verib âdeta sair mülkünü esbaba və vesaite taksim edərək bir şirk-i azîme yol açan, şirk-âlûd və dalalet-pîşe o felsefenin düsturu harada? Hükemanın yüksək kısmı olan işrakiyyun belə halt etseler maddiyyun, tabiiyyun kimi aşağı kısımları ne qədər halt edeceklerini kıyas edebilirsin.

§51

Dördüncü Misal: Nübüvvetin düstur-u hakîmanesinden وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ sırrıyla “Her şeyin, hər canlıın neticesi və hikməti özünə ait bir isə Sâni’ine ait neticeleri, Fâtır’ına bakan hikmetleri binlerdir. Hər bir şeyin, hattâ bir meyvenin; bir ağacın meyvələri qədər hikmetleri, neticeleri bulunduğu” mahz-ı həqiqət olan düstur-u hikmət harada? Felsefenin “Her bir canlıın neticesi özünə bakar veyahut insanın menafiine aittir.” deyə koca bir dağ kimi ağaca, hardal kimi bir meyvə, bir netice takmak kimi gayet manasız bir abesiyet içinde gördüğü hikmetsiz hikmet-i muzahrefe düsturları harada? Bu həqiqət, Onuncu Söz’ün Onuncu Həqiqəti’nde bir derece gösterildiğinden qısa kestik.

§52

İşte bu dörd misale, minlərlə misali kıyas edebilirsin. Lemaat namındaki bir risalede bir kısmına işarə etmişiz.

§53

İşte felsefenin bu esasat-ı fâsidesinden və netaic-i vahîmesindendir ki: İslâm hükemasından İbn-i Sina və Farabi kimi dâhîler, şaşaa-i surîsine meftun olub, o mesleğe aldanıp, o mesleğe girdiklerinden âdi bir mü’min derecesini ancaq kazanabilmişler. Hattâ İmam-ı Gazalî kimi bir Hüccetü’l-İslâm, onlara o dereceyi də vermemiş.

§54

Hem mütekellimînin mütebahhirîn ulemasından olan Mutezile imamları, ziynet-i surîsine meftun olub, o mesleğe ciddi temas edərək, aklı hâkim ittihaz ettiklerinden ancaq fâsık, mübtedi’ bir mü’min derecesine çıkabilmişler.

§55

Hem üdeba-yı İslâmiyenin meşhurlarından, bedbinlikle maruf Ebu’l-Alâ-i Maarrî və yetimane ağlayışıyla mevsuf Ömer Hayyam gibilerin, o mesleğin nefs-i emmareyi okşayan zevkiyle zevklenmesi sebebiyle, ehl-i həqiqət və kemalden bir sille-i tahkir və tekfir yiyip “Edepsizlik ediyorsunuz, zındıkaya giriyorsunuz, zındıkları yetiştiriyorsunuz.” deyə zecirkârane te’dib tokatlarını almışlar.

§56

Hem meslek-i felsefenin esasat-ı fâsidesindendir ki ene, öz zatında hava kimi zayıf bir mahiyeti olduğu halde, felsefenin meş’um nazarı ilə mana-yı ismî cihetiyle baktığı üçün güya buhar-misal o ene, temeyyu edib sonra ülfet cihetiyle və maddiyata tevaggul sebebiyle güya tasallüb edir. Sonra gaflet və inkâr ilə o enaniyet tecemmüd edər. Sonra isyan ilə tekeddür edər, şeffafiyetini kaybeder. Sonra gittikçe kalınlaşıp sahibini yutar. Nev-i insanın efkârıyla şişer. Sonra sair insanları, hattâ esbabı özünə və nəfsinə kıyas edib onlara –qəbul etmedikleri və teberri ettikleri halde– birer firavunluk verir. İşte o vaxt, Hâlık-ı Zülcelal’in evamirine qarşı mübareze vaziyetini alır.

§57

مَن۟ يُح۟يِى ال۟عِظَامَ وَ هِىَ رَمٖيمٌ deyər. Meydan okur kimi Kadîr-i Mutlak’ı acizlik ilə ittiham edər. Hattâ Hâlık-ı Zülcelal’in evsafına müdahale edər. İşine gelmeyenleri və nefs-i emmarenin firavunluğunun hoşuna gitmeyenleri ya red ya inkâr ya tahrif edər. Ezcümle:

§58

Felasifenin bir taifesi, Cənabı-Haqq’a “mûcib-i bizzat” demişler, ihtiyarını nefyetmişler; ihtiyarını ispat eden bütün kainatın nihayətsiz şehadetlerini tekzip etmişler. Feyâ Sübhanallah! Bu kainatta zerreden şemse qədər bütün mövcudat taayyünatlarıyla, nizam-nizam-intizamatıyla, hikmetleriyle, mizanlarıyla Sâni’in ihtiyarını gösterdikleri halde, bu kör olası felsefenin gözü görmür.

§59

Hem bir kısım felasife, “Cüz’iyata ilm-i İlahî taalluk etmir.” deyə ilm-i İlahînin azametli ihatasını nefyedip bütün mövcudatın şehadat-ı sadıkalarını reddetmişler.

§60

Hem felsefe, esbaba təsir verib tabiat eline icad verir. Iyirmi İkinci Söz’de kat’î bir surette ispat edildiyi kimi hər şeyde Hâlık-ı külli şey’e has, parlak sikkeyi görmeyip âciz, camid, şuursuz, kör və iki eli tesadüf və qüvvət kimi iki körün elinde olan tabiata masdariyet verib, minlərlə hikmet-i âliyeyi ifade eden və hər biri birer mektubat-ı Samedaniye hükmünde olan mevcudatın bir kısmını ona mal edər.

§61

Hem Onuncu Söz’de ispat edildiyi kimi Cənabı-Haqq bütün esmasıyla və kainat bütün həqiqətləriyle və silsile-i nübüvvet bütün tahkikatıyla və kütüb-ü semaviye bütün âyâtıyla gösterdikleri haşir və âhiret kapısını bulmayıp, haşri nefyedip ervahlara bir ezeliyet isnad etmişler.

§62

İşte bu hurafatlara sair meselelerini kıyas edebilirsin. Bəli şeytanlar, güya enenin gaga və pençesiyle dinsiz feylesoflarının akıllarını havaya kaldırıp dalalet derelerine atıp dağıtmışdır. Kiçik âlemde ene, böyük âlemde tabiat kimi tağutlardandır.

§63

فَمَن۟ يَك۟فُر۟ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤ۟مِن۟ بِاللّٰهِ فَقَدِ اس۟تَم۟سَكَ بِال۟عُر۟وَةِ ال۟وُث۟قٰى لَا ان۟فِصَامَ لَهَا وَاللّٰهُ سَمٖيعٌ عَلٖيمٌ

§64

Geçen həqiqəti tenvir edəcək bir seyahat-i hayaliye surətində nim-manzum olaraq Lemaat’ta yazdığım bir vakıa-i misaliyenin mealini şurada zikretmeye münasibət geldi. Belə ki:

§65

Bu risalenin telifinden səkkiz sene evvel İstanbul’da, ramazan-ı şerifte, meslek-i felsefe ilə münasebette bulunan Eski Said’in Yeni Said’e inkılab edeceği bir hengâmdadır ki Fatiha-i Şerife’nin âhirinde صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَ لَا الضَّٓالّٖينَ ilə işarə ettiği üç mesleği düşünürken belə bir vakıa-i hayaliye, bir hâdise-i misaliye, rüyaya benzer bir hâdise gördüm ki:

§66

Özümü, bir sahra-yı azîmede görürəm. Bütün zeminin yüzünü; karanlıklı, sıkıcı və boğucu bir bulut tabakası kaplamış. Ne nesîm var ne ziya ne âb-ı həyat. Hiçbirisi bulunmur. Hər tarafı canavarlar, muzır və muvahhiş mahluklarla dolu olduğunu tevehhüm ettim. Kalbime geldi ki: “Şu zeminin o biri tarafında ziya, nesîm, âb-ı həyat var. Oraya geçmek lâzım.” Baktım ki ihtiyarsız sevk olunuram. Zeminin içinde, tünelvari bir mağaraya sokuldum. Gitgide zeminin içinde seyahat ettim. Bakıram ki məndən evvel o tahte’l-arz yolda çox kimseler gitmişler. Hər tarafta boğulup kalmışlar. Onların ayak izlerini görüyordum. Bazılarının bir zaman seslerini işitiyordum. Sonra sesleri kesilirdi.

§67

Ey hayali ilə mənim seyahat-i hayaliyeme iştirak eden arkadaş! O zemin, tabiattır və felsefe-i tabiiyedir. Tünel isə ehl-i felsefenin efkârı ilə həqiqətə yol açmak üçün açtıkları meslektir. Gördüyüm ayak izleri, Eflatun və Aristo (Hâşiye ) kimi meşahirlerindir. İşitdiyim sesler, İbn-i Sina və Farabi kimi dâhîlerindir. Bəli, İbn-i Sina’nın bazı sözlerini, kanunlarını bazı yerlerde görüyordum. Sonra, bütün bütün kesilirdi. Daha ileri gidememiş. Demək boğulmuş. Hər ne isə səni meraktan kurtarmak üçün hayalin altındaki həqiqətin bir köşesini gösterdim. Indi seyahatime dönürəm.

§68

Gitgide baktım ki mənim elime iki şey verildi. Biri, bir elektrik; o tahte’l-arz tabiatın zulümatını dağıtır. Diğeri, bir âlet ilə də azîm kayalar, dağ-misal taşlar parçalanıp mənə yol açılır. Kulağıma denildi ki: “Bu elektrik ilə o âlet, Kur’an’ın hazinesinden sizə verilmişdir.” Hər ne isə çox zaman öylece gittim. Baktım ki o biri tarafa çıktım. Gayet güzel bir bahar mevsiminde bulutsuz bir güneş, ruh-efza bir nesîm, hayattar bir âb-ı leziz, hər taraf şenlik içinde bir âlem gördüm. Elhamdülillah dedim.

§69

Sonra baktım ki mən öz özümə mâlik değilim. Biri məni tecrübe edir. Yenə evvelki vaziyette o sahra-yı azîmede, boğucu bulut altında yenə mən özümü gördüm. Daha başqa bir yolda bir sâik məni sevk edirdi. Bu defa tahte’z-zemin deyil bəlkə seyr ü seyahatle yeryüzünü katedip o biri yüze geçmek üçün gidiyordum. O seyahatimde elə acayip və garaibi görüyordum ki təsvir edilməz. Deniz mənə hiddet edir, fırtına məni tehdit edər, hər şey mənə müşkülat peyda edər. Lakin yenə Kur’an’dan mənə verilen bir vasıta-i seyahatimle geçiyordum, galebe çalıyordum. Gitgide bakıyordum, hər tarafta seyyahların cenazeleri bulunur. O seyahati bitirenler, binde ancaq birdir. Hər ne ise… O buluttan kurtulup, zeminin o biri yüzüne geçip güzel güneşle qarşılaştım. Ruh-efza nesîmi teneffüs edərək Elhamdülillah dedim. O cənnət kimi o âlemi seyre başladım.

§70

Sonra baktım, biri var ki məni orada bırakmır. Başqa yolu mənə gösterəcək kimi yenə məni bir anda o müthiş səhraya getirdi. Baktım ki yukarıdan inmiş eyni asansörler kimi muhtelif tarzlarda bazı tayyare, bazı otomobil, bazı zembil kimi şeyler görünür. Qüvvət və istidada göre onlara atılsa yukarıya çekilir. Mən də birisine atladım. Baktım, bir dakika zarfında bulutun fevkine məni çıkardı. Gayet güzel, müzeyyen, yeşil dağların üstüne çıktım. O bulut tabakası, dağın yarısına qədər gelmemişdi. En latîf bir nesîm en leziz bir âb en şirin bir ziya hər tarafta görünür. Baktım ki o asansörler kimi nurani menziller, hər tarafta var. Hattâ iki seyahatimde və zeminin o biri yüzünde onları görmüşdüm, anlamamışdım. Indi anlıram ki bunlar, Kur’an-ı Hakîm’in âyetlerinin cilveleridir.

§71

İşte وَلَا الضَّٓالّٖينَ ilə işarə olunan evvelki yol, tabiata saplananların və tabiiyyun fikrini taşıyanların mesleğidir ki onda, həqiqətə və nura geçmek üçün ne qədər müşkülat olduğunu hissettiniz.

§72

غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ ilə işarə olunan ikinci yol, esbab-perestlerin və vesaite icad və təsir verenlerin, Meşaiyyun hükeması kimi yalnız ağıl ilə fikir ilə həqiqətü’l-həqiqətləre və Vâcibü’l-vücud’un marifetine yol açanların mesleğidir.

§73

اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ ilə işarə olunan üçüncü yol isə sırat-ı müstakim ehli olan ehl-i Kur’an’ın cadde-i nuraniyesidir ki en qısa en rahat en salamatlıq və hər kəsə açık, semavî və rahmanî və nurani bir meslektir.

§74

Tahavvülat-ı zerrata dair

§75

Bu ayənin hazinesinden bir zerreye işarə edəcəkdir.

§76

وَقَالَ الَّذٖينَ كَفَرُوا لَا تَا۟تٖينَا السَّاعَةُ قُل۟ بَلٰى وَ رَبّٖى لَتَا۟تِيَنَّكُم۟ عَالِمِ ال۟غَي۟بِ لَا يَع۟زُبُ عَن۟هُ مِث۟قَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى ال۟اَر۟ضِ وَلَٓا اَص۟غَرُ مِن۟ ذٰلِكَ وَلَٓا اَك۟بَرُ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ

§77

Bu ayənin çox böyük hazinesinden bir miskal zerre miktarında, yani zerre sandukçasında olan cevheri gösterir və zerrenin hərəkət və vazifesinden bir nebze bahseder. Bu maksat, bir mukaddime ilə üç noktadan ibarettir.

§78

Tahavvülat-ı zerrat; Nakkaş-ı Ezelî’nin qələm-i qüdrəti, kitab-ı kainatta yazdığı âyât-ı tekviniyenin hengâmındaki ihtizazatı və cevelanıdır. Yoxsa maddiyyun və tabiiyyunların tevehhüm ettikleri kimi tesadüf oyuncağı və karışık, manasız bir hərəkət deyildir. Çünki bütün mövcudat kimi zerreler və hər bir zerre, mebde-i hareketinde “Bismillah” deyər. Çünki nihayətsiz, kuvvetinden fazla yükləri qaldırır və buğday tanesi qədər bir çekirdeğin koca bir çam ağacı kimi bir yükü omuzuna alması kimi…

§79

Hem vazifesinin hitamında “Elhamdülillah” deyər. Çünki bütün ukûlü hayrette bırakan hikmetli bir cemal-i sanat, faydalı bir hüsn-ü nakış göstererek Sâni’-i Zülcelal’in medayihine bir kaside-i medhiye kimi bir eser gösterir. Mesela, nar və mısıra dikkat et.

§80

Bəli, tahavvülat-ı zerrat (Hâşiye ) âlem-i gaybdan olan, hər şeyin geçmiş aslında və geləcək neslindeki nizam-nizam-intizamata medar və ilim və emr-i İlahînin bir unvanı olan “İmam-ı Mübin”in düsturları və imlası tahtında və zaman-ı hazır və âlem-i şehadetten, teşkil və icad-ı eşyada tasarrufa medar və qüdrət və irade-i İlahiyenin bir unvanı olan “Kitab-ı Mübin”den istinsah ilə və seyyal zamanın həqiqəti və sahife-i misaliyesi olan “Levh-i Mahv-İspat”ta kelimat-ı qüdrəti yazmak və çizmekten gelen harekâttır və manidar ihtizazattır.

§81

İki Mebhastır.

§82

BİRİNCİ MEBHAS

§83

Hər zerrede –hem hareketinde hem sükûnetinde– iki güneş kimi iki nur-u tevhid parlır.

§84

Çünki Onuncu Söz’ün Birinci İşareti’nde icmalen və Iyirmi İkinci Söz’de tafsilen ispat edildiyi kimi hər bir zerre, əgər memur-u İlahî olmazsa və onun izni və tasarrufu ilə hərəkət etmezse və ilim və kudretiyle tahavvül etmezse o vaxt hər bir zerrenin nihayətsiz bir ilmi, hədsiz bir qüdrəti, hər şeyi görür bir gözü, hər şeye bakar bir yüzü, hər şeye geçer bir sözü bulunmak lâzım gəlir. Çünki anâsırın hər bir zerresi, hər bir cism-i canlıta muntazaman işler və ya işleyebilir. Eşyanın nizam-nizam-intizamatı və kavanin-i teşekkülatı birbirine muhaliftir. Onların nizamatı bilinmezse işlenilmez, işlenilse də yanlışsız yapılmaz. Halbuki yanlışsız yapılır. Elə isə o hizmet eden zerreler, ya bir ilm-i muhit sahibinin izin və emriyle və ilim və iradesiyle işlirlər veyahut özlərində elə bir muhit ilim və qüdrət bulunmak lâzım gəlir.

§85

Bəli, havanın hər bir zerresi, hər bir canlıın cismine, hər bir çiçeğin hər bir meyvesine, hər bir yarpağın binasına girip işleyebilir. Halbuki onların teşkilatları ayrı ayrı tarzdadır, başqa başqa nizamatı var. Bir incir meyvesinin fabrikası, faraza çuha makinesi kimi olsa bir nar meyvesinin fabrikası da şeker makinesi kimi olacaqdır və hâkeza… O binaların, o cisimlerin programları birbirinden başkadır. Indi bu zerre-i havaiye, bütün onlara girer və ya girebilir və gayet hakîmane və üstadane yanlışsız olaraq işler, vaziyetler alır. Vazifesi bittikten sonra kalkar, gedər.

§86

İşte müteharrik havanın müteharrik zerresi, ya nebatata və hayvanata, hattâ meyvelerine və çiçeklerine giydirilen suretlerin, miktarların teşkilatını, biçimini bilmesi lâzım geldiyi veyahut onlar, bir bilenin emir və iradesiyle memur olması lâzım geldiyi kimi; əsla torpaq, əsla olan hər bir zerresi, bütün çiçekli nebatatın və meyvedar ağacların toxumlarına medar və menşe olmaq kabil olduğundan hangi toxum gelse o zerrede, yani misliyet itibarıyla bir zerre hükmünde olan bir avuç torpaqda özünə mahsus bir fabrika və bütün levazımatına və teşkilatına lâzım bütün cihazatı bulunduğundan; o zerrede və o zerrenin kulübeciği olan o bir avuç torpaqda; eşcar və nebatat və çiçəklər və meyvələr envaı adedince muntazam manevî makine və fabrikaları bulunması veyahut mu’cizekâr, hər şeyi hiçten icad edər və hər şeyin hər şeyini və hər cihetini bilir bir ilim və qüdrət bulunması lâzımdır veyahut bir Kadîr-i Mutlak, bir Alîm-i külli şey’in emir və izniyle, havl və qüvvəti ilə o vazifeler gördürülür.

§87

Bəli, necə ki bir acemi, ham, âmî, âdi hem kör bir adam Avrupa’ya gitse; bütün fabrikalara, tezgâhlara girse üstadane kemal-i nizam-nizam-intizam ilə hər bir sanatta, hər bir binada işler, elə eserler yapar ki nihayet derecede hikmetli, sanatlı, herkesi hayrette bırakır. Zerre miktar şuuru olan bilir ki o adam, öz başıyla işlemir. Bəlkə bir üstad-ı küll, ona ders verir, işlettirir. Hem necə ki bir kör, âciz, yerinden kalkamır, basit bir kulübeciğinde oturmuş bir adam bulunur. Halbuki o kulübeciğe bir dirhem kimi kiçik bir taş, kemik və pamuk kimi birer madde verilir. Halbuki o kulübecikten batmanlarla şeker, toplarla çuha, binlerle mücevherat, gayet sanatlı, murassaatlı libaslar, ləzzətli təamlar çıxıb gelse zerre miktar aklı olan demeyəcək mi ki: “O adam, gayet mu’cizekâr bir zatın menşe-i mu’cizatı olan fabrikasının bir mandalı veyahut miskin bir kapıcısıdır.”

§88

Eynilə elə də havanın zerreleri, hər biri birer mektubat-ı Samedaniye, birer antika-i sanat-ı Rabbaniye, birer qüdrət möcüzəsi, birer hârika-i hikmət olan nebatat və eşcar, ezhar və esmardaki harekât və hidematları; bir Sâni’-i Hakîm-i Zülcelal’in, bir Fâtır-ı Kerîm-i Zülcemal’in emir və iradesiyle hərəkət ettiğini və torpağın zerreleri də hər biri birer ayrı makine və tezgâh, birer ayrı matbaa, birer ayrı hazine, birer ayrı antika və Sâni’-i Zülcelal’in esmasını ilan eden birer ayrı ilanname və kemalâtını söyleyen birer ayrı kaside hükmünde olan o tohumcuklarının, o çekirdeklerinin sümbüllerine, ağaclarına menşe və medar olmaları “Emr-i kün feyekûn”e mâlik, hər şey emrine musahhar bir Sâni’-i Zülcelal’in emriyle, izniyle, iradesiyle, qüvvəti ilə olması; iki kere iki dörd edər kimi kat’îdir. Âmennâ.

§89

İKİNCİ MEBHAS

§90

Zerratın harekâtındaki vazifelere, hikmetlere kiçik bir işarətir.

§91

Bəli, akılları gözlerine sukut etmiş maddiyyunların hikmetsiz hikmetleri, abesiyet esasına istinad eden felsefeleri nazarında tesadüfle bağlı olan tahavvülat-ı zerratı, bütün düsturlarına üssü’l-esas tutup masnuat-ı İlahiyeye masdar göstermişler. Nihayətsiz hikmetlerle müzeyyen masnuatı; hikmetsiz, manasız, karmakarışık bir şeye isnad etmeleri, ne qədər hilaf-ı ağıl olduğunu zerre miktar şuuru bulunan bilir.

§92

Indi, Kur’an-ı Hakîm’in hikməti nöqtə-i nazarında tahavvülat-ı zerratın çoxlu gayeleri, hikmetleri və vazifeleri vardır.

§93

وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ kimi çox âyetlerle hikmetlerine və vazifelerine işarə edər. Numune olaraq birkaçına işarə edirik.

§94

Birincisi: Cenab-ı Vâcibü’l-vücud’un tecelliyat-ı icadiyesini tecdid və tazelendirmek üçün hər bir tək ruhu model kimi edərək, hər sene mu’cizat-ı kudretinden taze birer cəsəd giydirmek və hər bir tək kitabdan ayrı ayrı min muhtelif kitabı, hikmetiyle istinsah etmək və bir tək həqiqəti başqa başqa surette göstermek və kainatların və âlemlerin və mevcudatların, taife taife arkasından gelmelerine yer vermək və zemin hazırlamak üçün Fâtır-ı Zülcelal kudretiyle zerratı tahrik və tavzif etmişdir.

§95

İkincisi: Mâlikü’l-mülki Zülcelal; bu dünyayı, bâhusus rûy-i zemin tarlasını bir mülk surətində yaratmışdır. Yani neşv ü nemaya, taze taze mahsulat vermeye kabil bir surette müheyya etmişdir. Tâ ki nihayətsiz mu’cizat-ı kudretini orada ekip biçsin. İşte bu zemin yüzündeki tarlasında, zerratı hikmetle tahrik edərək, nizam-nizam-intizam dairesinde tavzif edib hər asırda hər fasılda hər ayda bəlkə hər günde bəlkə hər saatte mu’cizat-ı kudretinden yeni yeni birer kainat gösterir, yeryüzü avlusuna başqa başqa mahsulat verdirir. Nihayətsiz hazine-i rahmetinin hedâyâsını, nihayətsiz kudretinin mu’cizatının numunelerini harekât-ı zerrat ilə izhar edər.

§96

Üçüncüsü: Nihayətsiz tecelliyat-ı esma-i İlahiyenin nakışlarını göstermekle, o esmanın cilvelerini ifade üçün mahdud bir zeminde hədsiz nukuş göstermek, kiçik bir sahifede nihayətsiz maânîleri ifade edəcək olan hədsiz âyâtları yazmak üçün Nakkaş-ı Ezelî zerratı, kemal-i hikmetle tahrik edib kemal-i nizam-nizam-intizamla tavzif etmişdir. Bəli, geçen senenin mahsulatıyla bu senenin mahsulatının mahiyetleri bir hükmündedir. Lakin maânîleri başqa başkadır. Taayyünat-ı itibariyeyi değiştirmekle, maânîleri değişir və çoğalır. Taayyünat-ı itibariye və teşahhusat-ı muvakkate, tebdil edildikleri və zâhiren fâni oldukları halde; onların maânî-i cemileleri muhafaza olunup sabit və bâki kalır. Bu ağacın geçen bahardaki yarpaq və çiçək və meyvelerinin ruhları olmadığından, bu bahardaki emsalinin, həqiqətçe aynılarıdır. Yalnız teşahhusat-ı itibariyede fark var. Lakin o itibarî teşahhuslar, hər vaxt tecelliyatı tazelenmekte olan şuunat-ı esma-i İlahiyenin maânîlerini ifade üçün bu bahardakiler ayrı teşahhusatla onların yerine geldiler.

§97

Dördüncüsü: Hədsiz âlem-i misal kimi gayet geniş âlem-i melekût və gayr-ı mahdud sair uhrevî âlemlere birer mahsulat və ya tezyinat və ya levazımat kimi onlara münasib şeyleri yetiştirmek üçün bu dar mezraa-i dünyada, zemin yüzünün tezgâhında və tarlasında Hakîm-i Zülcelal, zerratı tahrik edib kainatı seyyale və mevcudatı seyyare edərək, bu kiçik zeminde o çox böyük âlemlere çoxlu mahsulat-ı maneviye yetiştirir. Nihayətsiz hazine-i kudretinden nihayətsiz bir seyli, dünyadan akıttırıp âlem-i gayba və bir kısmını âhiret âlemlerine dökür.

§98

Beşincisi: Nihayətsiz kemalât-ı İlahiyeyi, hədsiz celevat-ı cemaliyeyi və gayetsiz tecelliyat-ı celaliyeyi və gayr-ı mütenahî tesbihat-ı Rabbaniyeyi bu dar və mahdud zeminde və mütenahî və az bir zamanda göstermek üçün zerratı kemal-i hikmetle kudretiyle tahrik edib, kemal-i nizam-nizam-intizamla tavzif edərək mütenahî bir zamanda, mahdud bir zeminde gayr-ı mütenahî tesbihat yaptırır. Gayr-ı mahdud tecelliyat-ı cemaliye və celaliye və kemaliyesini gösterir. Çox həqiqətlər-i gaybiye və çox semerat-ı uhreviye və fânilerin bâki olan hüviyet və suretlerinden çoxlu nukuş-u misaliye və çox manidar nüsuc-u levhiyeyi icad edir. Demək, zerreyi tahrik eden; bu makasıd-ı azîmeyi, bu hikem-i cesîmeyi gösteren bir zattır. Yoxsa hər bir zerrede, güneş kimi bir dimağ bulunması lâzım gəlir.

§99

Daha bu beş numune kimi bəlkə beş min hikmetle tahrik olunan zerratın tahavvülatını, o akılsız feylesoflar hikmetsiz zannetmişler və həqiqətdə biri enfüsî, diğeri âfakî iki hərəkət-i cezbekâranede zikir və tesbih-i İlahî ilə Mevlevî kimi zikreden və deverana kalkan o zerreleri, öz özünə, sersem kimi dönüp oynurlar zu’metmişler.

§100

İşte bundan anlaşılır ki onların ilimleri ilim deyil, cehildir. Hikmetleri, hikmetsizliktir.

§101

(Üçüncü Nöqtə’da altıncı uzun bir hikmət daha söylenəcəkdir.)

§102

Hər bir zerrede, Vâcibü’l-vücud’un vücuduna və vahdetine iki şahid-i sadık vardır.

§103

Bəli zerre, acizlik və cümuduyla birlikdə şuurkârane böyük vazifeleri yapmakla, böyük yükləri kaldırmakla Vâcibü’l-vücud’un vücuduna kat’î şehadet ettiği kimi harekâtında nizamat-ı umumiyeye tevfik-i hərəkət edib hər girdiyi yerde ona mahsus nizamatı müraat etmekle, hər yerde öz vatanı kimi yerleşmesiyle Vâcibü’l-vücud’un vahdetine və mülk və melekûtun mâliki olan zatın ehadiyetine şehadet edər. Yani zerre kimin isə gezdiyi bütün yerler də onundur. Demək zerre –çünki âcizdir, yükü nihayətsiz ağırdır və vazifeleri nihayətsiz çoktur– bir Kadîr-i Mutlak’ın adı ilə, emriyle kaim və müteharrik olduğunu bildirir. Hem kainatın nizamat-ı külliyesini bilir bir tarzda tevfik-i hərəkət etmesi və hər yere manisiz girmesi; tək bir Alîm-i Mutlak’ın kudretiyle, hikmetiyle işlediğini gösterir.

§104

Bəli, necə ki bir nefer; takımında, bölüğünde, taburunda, alayında, fırkasında və hâkeza hər bir dairede birer nisbeti və o nisbete göre birer vazifesi olduğunu və o nisbetleri, o vazifeleri bilmekle tevfik-i hərəkət etmək, nizamat-ı askeriye tahtında talim və talimat görmekle bütün o dairelere kumanda eden bir tək kumandan-ı a’zamın emrine və kanununa tebaiyetle olur.

§105

Elə də hər bir zerre, birbiri içindeki mürekkebatta birer münasib vaziyeti, ayrı ayrı maslahatlı birer nisbeti, ayrı ayrı muntazam birer vazifesi, ayrı ayrı hikmetli neticeleri bulunduğundan əlbəttə o zerreyi, o mürekkebatta bütün nisbet və vazifelerini muhafaza edib netice və hikmetleri bozmayacaq bir tarzda yerleştirmek; bütün kainat kabza-i tasarrufunda olan bir zata mahsustur.

§106

Mesela, Tevfik’in göz bebeğinde yerleşen zerre, gözün âsab-ı muharrike və hassase və şerayin və evride kimi damarlara qarşı münasib vaziyet alması və yüzde və sonra başta və gövdede, daha sonra heyet-i mecmua-i insaniyede hər birisine qarşı birer nisbeti, birer vazifesi, birer faydası kemal-i hikmetle bulunması gösterir ki bütün o cismin bütün azasını icad eden bir zat, o zerreyi o yerde yerleştirebilir. Və bilhassa rızık üçün gelen zerreler, rızık kafilesinde seyr ü sefer eden o zerreler, o qədər hayret-feza bir nizam-nizam-intizam və hikmetle seyr ü seyahat edərlər və elə tavırlarda, tabakalarda nizam-nizam-intizam-perverane geçip gəlirlər və elə şuurkârane ayak atıp heç şaşırmayarak gele gele tâ beden-i canlıta dörd süzgeçle süzülüp rızka möhtac aza və hüceyratın imdadına yetişmek üçün kandaki küreyvat-ı hamraya yüklenip bir kanun-u keremle imdada yetişirler. Ondan bilbedahe anlaşılır ki bu zerreleri minlərlə muhtelif menzillerden geçiren, sevk eden; əlbəttə və əlbəttə bir Rezzak-ı Kerîm, bir Hallak-ı Rahîm’dir ki kudretine nisbeten zerreler, yıldızlar omuz omuza müsavidirler.

§107

Hem hər bir zerre, elə bir nakş-ı sanatta işler ki ya bütün zerratla münasebettar, hər birisine və umumuna hem hâkim və hem hər birisine və umumuna mahkûm bir vaziyette bulunmakla, o hayret-feza sanatlı nakşı və hikmet-nüma nakışlı sanatı bilir və icad edər. Bu isə minlərlə defa muhaldir. Və ya bir Sâni’-i Hakîm’in kanun-u qədər və qələm-i kudretinden çıkan, harekete memur birer noktadır.

§108

Necə ki mesela, Ayasofya kubbesindeki taşlar, əgər mimarının emrine və sanatına tabi olmazlarsa hər bir taşı, Mimar Sinan kimi dülgerlik sanatında bir mahareti və sair taşlara hem mahkûm hem hâkim olmaq, yani “Geliniz, düşmemek, sukut etməmək üçün baş başa vereceğiz.” deyə bir hüküm sahibi olması lâzımdır.

§109

Elə də minlərlə defa Ayasofya kubbesinden daha sanatlı, daha hayretli və hikmetli olan masnuattaki zerreler, kainat ustasının emrine tabi olmazlarsa hər birine Sâni’-i kainat’ın evsafı qədər evsaf-ı kemal verilmesi lâzım gəlir.

§110

Feyâ Sübhanallah! Zındık maddiyyun gâvurlar bir Vâcibü’l-vücud’u qəbul etmediklerinden, zerrat adedince bâtıl âliheleri qəbul etmeye mezheplerine göre muztar kalırlar. İşte bu cihette münkir kâfir ne qədər feylesof, âlim də olsa nihayet derecede bir cehl-i azîm içindedir, bir echel-i mutlaktır.

§111

Bu nöqtə, Birinci Nöqtə’nın âhirinde vaad olunan altıncı hikmet-i azîmeye bir işarətir.

§112

Belə ki: Iyirmi Səkkizinci Söz’ün İkinci Suali’nin cavabındaki hâşiyede denilmişdi ki: Tahavvülat-ı zerratın və canlı cisimlerde zerrat harekâtının minlərlə hikmetlerinden bir hikməti də zerreleri nurlandırmaktır və âlem-i uhreviye binasına lâyık zerreler olmaq üçün hayattar və manidar olmaktır. Güya cism-i heyvanî və insanî hattâ nebatî; terbiye dersini almaq üçün gelenlere bir misafirhane, bir kışla, bir mektep hükmündedir ki camid zerreler ona girerler, nurlanırlar. Âdeta bir talim və talimata mazhar olurlar, letafet peyda edərlər. Birer vazifeyi görmekle âlem-i bekaya və bütün eczasıyla hayattar olan dâr-ı âhirete zerrat olmaq üçün liyakat kesbederler.

§113

Sual: Zerratın harekâtında bu hikmetin bulunması ne ilə bilinir?

§114

Cavab:

§115

Evvela: Bütün masnuatın bütün nizam-nizam-intizamatıyla və hikmetleriyle sabit olan Sâni’in hikmetiyle bilinir. Çünki en cüz’î bir şeye küllî hikmetleri takan bir hikmət, seyl-i kainatın içinde en böyük faaliyet gösteren və hikmetli nakışlara medar olan harekât-ı zerratı hikmetsiz bırakmaz. Hem en kiçik mahlukatı, vazifelerinde ücretsiz, maaşsız, kemalsiz bırakmayan bir hikmət, bir hâkimiyet; en kesretli və esaslı memurlarını, hizmetkârlarını nursuz, ücretsiz bırakmaz.

§116

Sâniyen: Sâni’-i Hakîm, anâsırı tahrik edib tavzif edərək (onlara bir ücret-i kemal hükmünde) madeniyat derecesine çıkarmasıyla və madeniyata mahsus tesbihatları onlara bildirmesiyle və madeniyatı tahrik və tavzif edib nebatat mertebe-i hayatiyesinin makamını vermesiyle və nebatatı rızık edərək tahrik və tavzif ilə hayvanat mertebe-i letafetini onlara ihsan etmesiyle və hayvanattaki zerratı tavzif edib rızık yoluyla hayat-ı insaniye derecesine çıkarmasıyla və insanın vücudundaki zerratı süze süze tasfiye və taltif edərək tâ dimağın və qəlbin en nazik və latîf yerinde makam vermesiyle bilinir ki harekât-ı zerrat hikmetsiz deyil bəlkə özünə lâyık bir nevi kemalâta koşturulur.

§117

Sâlisen: Canlı cisimlerin zerratı içinde çərdək və tohumdaki kimi bir kısım zerreler elə manevî bir nura, bir letafete, bir meziyete mazhar olurlar ki sair zerrelere və o koca ağaca bir ruh, bir sultan hükmüne geçer. İşte azîm bir ağacın bütün zerratı içinde bir kısım zerrelerin bu mertebeye çıkmaları, o ağacın tabaka-i hayatında çox devirleri və nazik vazifeleri görmesiyle olduğundan gösterir ki Sâni’-i Hakîm’in emriyle yaradılış vəzifəsi içinde zerratın enva-ı harekâtına göre onlara tecelli eden esmanın hesabına və şerefine olaraq birer manevî letafet, birer manevî nur, birer makam, birer manevî ders almalarını gösterir.

§118

Elhasıl:

§119

Madam ki Sâni’-i Hakîm, hər şey üçün o şeye münasib bir nöqtə-i kemal və ona lâyık bir mertebe-i feyz-i vücud tayin edib və o şeye, o nöqtə-i kemale sa’y edib getmək üçün bir istidat vererek ona sevk edir. Və bütün nebatat və hayvanatta bu kanun-u rububiyet cari olmakla birlikdə, cemadatta də caridir ki âdi toprağa, elmas derecesine və cevahir-i âliye mertebesine bir terakkiyat verir və bu həqiqətdə muazzam bir kanun-u rububiyetin ucu görünür.

§120

Hem madam ki o Hâlık-ı Kerîm, tenasül kanun-u azîminde istihdam ettiği hayvanata ücret olaraq birer maaş kimi birer lezzet-i cüz’iye verir. Və arı və bülbül kimi sair hidemat-ı Rabbaniyede istihdam olunan heyvanlara birer ücret-i kemal verir. Şevk və lezzete medar birer makam verir və bunda bir muazzam kanun-u keremin ucu görünür.

§121

Hem madam ki hər şeyin həqiqəti, Cənabı-Haqqın bir isminin tecellisine bakar, ona bağlıdır, ona âyinedir. O şey, ne qədər güzel bir vaziyet alsa o ismin şerefinedir; o isim elə istəyər. O şey bilse, bilmese o güzel vaziyet, həqiqət nazarında matlubdur. Və bu həqiqətdən gayet muazzam bir kanun-u tahsin və cemalin ucu görünür.

§122

Hem madam ki Fâtır-ı Kerîm, düstur-u kerem iktizasıyla bir şeye verdiyi makamı və kemali, o şeyin müddeti və ömrü bitmesiyle o kemali geriye almır. Bəlkə o zîkemalin meyvelerini, neticelerini, manevî hüviyetini və manasını, ruhlu isə ruhunu ibka edir. Mesela, dünyada insanı mazhar ettiği kemalâtın manalarını, meyvelerini ibka edir. Hattâ müteşekkir bir mü’minin yediyi zâil meyvelerin şükrünü, hamdini mücessem bir meyvə-i cənnət surətində tekrar ona verir. Və bu həqiqətdə muazzam bir kanun-u rahmetin ucu görünür.

§123

Hem madam ki Hallak-ı Bîmisal israf etmir, abes işleri yapmır. Hattâ güz mevsiminde vazifesi bitmiş, vefat etmiş mahlukların enkaz-ı maddiyesini bahar masnuatında istimal edir; onların binalarında dercedir. Əlbəttə يَو۟مَ تُبَدَّلُ ال۟اَر۟ضُ غَي۟رَ ال۟اَر۟ضِ sırrıyla وَاِنَّ الدَّارَ ال۟اٰخِرَةَ لَهِىَ ال۟حَيَوَانُ işarəiyle bu dünyada camid, şuursuz və mühim vazifeler gören zerrat-ı arziyenin əlbəttə taşı, ağacı, hər şeyi canlı və şüurlu olan âhiretin bazı binalarında derc və istimali mukteza-yı hikmettir. Çünki harap olmuş dünyanın zerratını dünyada buraxmaq və ya ademe atmak israftır. Və bu həqiqətdən çox muazzam bir kanun-u hikmetin ucu görünür.

§124

Hem madam ki bu dünyanın çoxlu âsârı və maneviyatı və meyvələri və cin və ins kimi mükellefînin mensucat-ı amelleri, sahaif-i ef’alleri, ruhları, cesetleri âhiret pazarına gönderilir. Əlbəttə o semerata və manalara hizmet eden və arkadaşlık eden zerrat-ı arziye də vazife noktasında özünə göre tekemmül ettikten sonra, yani nur-u hayata çox defa hizmet və mazhar olduktan sonra və hayatî tesbihata medar olduktan sonra bu harap olacaq dünyanın enkazı içinde, bu zerratı də o biri âlemin binasında dercetmek, mukteza-yı adl və hikmettir. Və bu həqiqətdən çox muazzam bir kanun-u adlin ucu görünür.

§125

Hem madam ki ruh cisme hâkim olduğu kimi camid maddelerde də kaderin yazdığı evamir-i tekviniye, o maddelere hâkimdir. O maddeler, kaderin manevî yazısına göre mevki və nizam alabilirler. Mesela, yumurtaların envaında və nutfelerin aksamında və çekirdeklerin esnafında və toxumların ecnasında kaderin ayrı ayrı yazdığı evamir-i tekviniye cihetiyle ayrı ayrı makam və nur sahibi olurlar. Və o madde itibarıyla mahiyetleri (Hâşiye ) bir hükmünde olan o maddeler, hədsiz muhtelif mevcudata menşe olurlar. Ayrı ayrı makam və nur sahibi olurlar. Əlbəttə hidemat-ı hayatiye və hayattaki tesbihat-ı Rabbaniyede defaatle bir zerre bulunmuş isə və hizmet etmiş isə o zerrenin manevî alnında o manaların hikmetlerini, heç bir şeyi kaybetmeyen qədər kalemiyle kaydetmesi; mukteza-yı ihata-i ilmîdir. Və bunda çox muazzam bir kanun-u ilm-i muhitin ucu görünür.

§126

Elə isə zerreler (Hâşiye-1 ) başıboş deyillər.

§127

Netice-i Kelâm: Geçmiş yeddi kanun, yani kanun-u rububiyet, kanun-u kerem, kanun-u cemal, kanun-u rəhmət, kanun-u hikmət, kanun-u adl, kanun-u ihata-i ilmî kimi çoxlu muazzam kanunların görünen uçları arkalarında birer ism-i a’zam və o ism-i a’zamın tecelli-i a’zamını gösterir. Və o tecelliden anlaşılır ki sair mevcudat kimi bu dünyadaki tahavvülat-ı zerrat də gayet âlî hikmətlər üçün kaderin çizdiyi hudut üzerine qüdrətin verdiyi evamir-i tekviniyeye göre hassas bir mizan-ı ilmî ilə cevelan edirlər. Âdeta başqa yüksək bir âleme (Hâşiye-2 ) gitmeye hazırlanırlar. Elə isə canlı cisimler, o seyyah zerrelere güya birer mektep, birer kışla, birer misafirhane-i terbiye hükmündedir. Və elə olduğuna bir hads-i sadıkla hükmedilebilir.

§128

Elhasıl: Birinci Söz’de denildiyi və ispat edildiyi kimi hər şey “Bismillah” deyər. İşte bütün mövcudat kimi hər bir zerre və zerratın hər bir taifesi və mahsus hər bir cemaati, hal dili ilə “Bismillah” deyər, hərəkət edər.

§129

Bəli, geçmiş üç nöqtə sırrıyla hər bir zerre, mebde-i hareketinde hal dili ilə بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ deyər. Yani “Mən, Allah’ın adı ilə, hesabıyla, adı ilə, izniyle, qüvvəti ilə hərəkət edirəm.” Sonra netice-i hareketinde, hər bir masnû kimi hər bir zerre, hər bir taifesi, hal dili ilə اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ deyər ki bir kaside-i medhiye hükmünde olan sanatlı bir mahlukun nakşında, qüdrətin kiçik bir qələm ucu hükmünde özünü gösterir. Bəlkə hər biri; manevî, Rabbanî, muazzam, hədsiz başlı bir fonoğrafın birer plağı hükmünde olan masnuların üstünde dönen və tahmidat-ı Rabbaniye kasideleriyle o masnuatı konuşturan və tesbihat-ı İlahiye neşidelerini okutturan birer iğne başı surətində özünü gösterirlər.

§130

دَع۟وٰيهُم۟ فٖيهَا سُب۟حَانَكَ اللّٰهُمَّ وَتَحِيَّتُهُم۟ فٖيهَا سَلَامٌ

§131

وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ

§132

سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§133

رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ

§134

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهٖ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ اِخ۟وَانِهٖ وَ سَلِّم۟ وَسَلِّم۟نَا وَ سَلِّم۟ دٖينَنَا اٰمٖينَ يَا رَبَّ ال۟عَالَمٖينَ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol