İki Makamdır
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İman ve Küfür Muvazeneleri
On Beşinci Şüa
Bu ders zâhiren kiçik, hakikaten çox böyük və çox qüvvətli və çox geniş bir risaledir. Hem mənim təfəkkürî hayatımın hem Nur’un tahkikî hayat-ı maneviyesinin ilmelyakîn, aynelyakîn ittihadından çıkan bir meyvə-i imaniye və firdevsî bir semere-i Kur’aniyedir.
Said Nursî
Üç Kısımdır
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ
Afyon hapsinde on bir ay tecrid-i mutlakta bulunduğuma dair Mahkeme-i Temyize yazdığım istida bahanesiyle otuz beş sene inzivada, hususan gecelerde dünyayı unutmakta bulunan və garazkârane tarassudlarla iyirmi üç sene sıkıntı çekmesinden insanlardan tevahhuş edib yalnız, tək başına kalarak, hizmetçisinden və Nur dersini iştiyakla arzulayandan başqa kimse ilə bir saat birlikdə bir yerde bulunmasından çox sıkılan mənim kimi bir bîçareyi, beşinci koğuşa cebren nakil və kardeşlerimin yanıma gelmelerini yasak ettiler. O kalabalık içinde yaşayamayacağam deyə çox telaş ederken birden bir alâmet-i hiddet və gazap olaraq soğuk, o derece şiddetlendi ki əgər o eski yerimde kalsa idim heç dayanamayacaktım. O zəhmət, mənim hakkımda rahmete döndü.
Kalbe geldi ki: “Gerçi Nur şakirdleri, hər koğuşta hem özləri hesabına hem sənin bedeline tam Nur dersleri ilə çalışırlar. Lakin bu beşinci koğuş, bir nevi tecrithane olmasından tazelenir, değişir; Nur dersine daha ziyade möhtacdır. Hem Rus’un dehşetli bir inkâr ilə və Allah’ı tanımamaq ilə hücumunu yazan gazetelerin yazılarını okuyan gençler və ihtiyarlar, əlbəttə iman-ı billahtaki mevcudiyet və vahdaniyet-i İlahiyeye dair gayet kat’î və qüvvətli derslere həddindən artıq ihtiyaçları var.” deyə tesbihatta kalbe geldi.
Mən də sabah namazından sonra eskiden beri on defa okuduğum və koca Iyirminci Məktub Risalesi on bir kelimesinde hem on bir bürhan-ı vücub-u vücud və vahdet-i Rabbaniye hem on bir müjde gayet parlak, güneş kimi tafsilatla gösteren və bir rivayette ism-i a’zam taşıyan bu tehlil və tevhid-i muazzam: لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ kudsî cümleyi mütefekkirane tekrar edib Iyirminci Məktub’un qısa bir hülâsatü’l-hülâsasını birlikdə düşünüyordum. Birden kalbe geldi ki: “Bu kısacık hülâsayı Nadir Hoca’ya və buradaki gençlere ders ver.” Mən də Bismillah deyip başladım, dedim:
Bu kelâm-ı tevhidde on bir müjde, on bir hüccet-i imaniye var. Indi yalnız hüccetlere gayet qısa bir işarə edib izahını və müjdeleri Iyirminci Məktub və Nur eczalarına havale edəcəyəm. Lakin indi o dersi yazdığım zaman onlara söylemediyim bazı kelimeleri və nükteleri də yazmayı münasib gördüm.
İşte o kelâm-ı tevhidin on bir kelimesinden
BİRİNCİ KELİME: لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ dır.
Bundaki hüccet isə matbu Âyetü’l-Kübra Risalesi’dir. O emsalsiz hüccetin hârikalığı içindir ki İmam-ı Ali (ra) Nur’un eczalarından haber verdiyi sırada وَ بِال۟اٰيَةِ ال۟كُب۟رٰى اَمِنّٖى مِنَ ال۟فَجَت۟ deyip o Âyetü’l-Kübra’yı şefaatçi yaparak Nur şakirdlerinin Denizli hapsinde, o risalenin hem Ankara hem Denizli Mahkemelerinde galebesiyle və perde altında təsirli intişarıyla talebelerine beraet kazandırmaya səbəb olduğu kimi; onun gizli tabı da şakirdlerinin doqquz ay mevkufiyetlerine vesile olmasıyla İmam-ı Ali’nin (ra) hem keramet-i gaybiyesini hem Nur şakirdlerinin bedeline duasını çox zâhir bir surette tasdik etti.
Bəli Âyetü’l-Kübra Şuâı, otuz üç icma-ı azîmi və küllî hüccetleri mevcudatın heyet-i mecmuasında gösterip hər bir hüccet-i külliyede hədsiz bürhanlara işarə edərək başta semavat, yıldızlar kelimeleriyle; arz, hayvanat və nebatat kelâmları və cümleleriyle; gitgide tâ kainat mecmuası, müştemilat və mevcudat və hudûs və imkân və tagayyür hakikatlerinin kelimeleriyle Vâcibü’l-vücud’un mevcudiyetini və vahdaniyetini güneş zuhurunda və gündüz kat’iyetinde ispat edir.
Sarsılmaz bir iman isteyen və dinsiz anarşistliğe qarşı kırılmaz bir kılınç arayanlar, Âyetü’l-Kübra’ya müracaat etsinler.
İKİNCİ KELİME: وَح۟دَهُ dur.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə şudur:
Bu kainatta, hər cihette bir birlik, bir vahdet görünür. Mesela, kainat bir muntazam şəhər, bir muhteşem saray, bir mücessem manidar kitab, bir cismanî və hər ayəsi, hattâ hər bir harfi və hər bir noktası mu’cizekâr bir Kur’an hükmünde bulunmasıyla bir vahdet və birlik gösterdiyi kimi o sarayın lambası bir və takvimci kandili bir və ateşli aşçısı bir və sakacı süngeri, sucusu bir, bir bir bir, tâ min birler qədər birlikleri və vahdetleri göstermekle o sarayın və şəhərin, o kitabın, o cismanî Kur’an-ı Kebir’in sahibi, hâkimi, kâtibi, musannifi bilbedahe mevcud və vâhid və birdir deyə kat’î ispat edər.
ÜÇÜNCÜ KELİME: لَا شَرٖيكَ لَهُ dur.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə şudur ki:
Âyetü’l-Kübra Şuâı’nın madeni, üstadı, esası və Âyetü’l-Kübra namında olan قُل۟ لَو۟ كَانَ مَعَهُٓ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَاب۟تَغَو۟ا اِلٰى ذِى ال۟عَر۟شِ سَبٖيلًا... اِلٰى اٰخِرِ âyet-i ekberidir. Yani əgər şeriki olsa və başqa barmaqlar icada və rububiyete karışsa idiler, nizam-nizam-intizam-ı kainat bozulacaktı. Halbuki küçücük sineğin kanadından və göz bebeğindeki hüceyrecikten tut tâ tayyare-i cevviye olan hədsiz kuşlara, tâ manzume-i şemsiyeye qədər hər şeyde cüz’î küllî, kiçik və böyük en mükemmel bir nizam-nizam-intizam bulunması; şeksiz və kat’î bir surette şeriklerin muhaliyetine və ma’dumiyetine delâlet ettiği kimi Vâcibü’l-vücud’un mevcudiyetine və vahdetine bilbedahe şehadet edər.
Dördüncü KELİME: لَهُ ال۟مُل۟كُ dür.
Bundaki uzun hüccete gayet qısa bir işarə:
Bəli, gözümüzle görürük ki zemin yüzünü bir tarla yapıp içinde hər bir baharda yüz min nevi nebatatın toxumlarını birlikdə, karışık olaraq o çox geniş tarlada ekir. Və mahsulatlarını ayrı ayrı, heç karıştırmayarak, şaşırmayarak kemal-i nizam-nizam-intizamla kaldırıp iki yüz min nevi hayvanatına ondan erzak və tayinatı, rəhmət və hikmət eliyle ihtiyaçlarına göre tevzi eden hədsiz qüdrət və ilim sahibi bir mutasarrıf perde arkasında var ki bu geniş və zengin mülkünde, hususan zemin tarlasında bu tasarrufatı yapır. Bu Mutasarrıf-ı Hakîm’i və Mâlik-i Rahîm’i tanımayan; bu zemini, ahmak sofestaîler kimi mahsulatıyla inkâr etmeye mecbur olur.
BEŞİNCİ KELİME: وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ dür.
Bundaki çox geniş hüccete gayet qısa bir işarətir:
Bəli, gözümüzle görürük və aklımızla bedahetle bilirik ki bu kainat şehrinde və zemin mahallesinde və insan və hayvanat kışlasında elə bir Rezzak-ı Rahîm və Muhsin-i Kerîm tasarruf və nezaret və terbiye edər ki öz nimetlerine mukabil həmd və şükrettirmek üçün zemini bir sefine-i tüccariye və erzak gətirən bir şimendifer və yüzündeki bahar mevsimini bir vagon tarzında yüz min nevi taamlarla və memeler denilen konserve paketleriyle doldurup kış âhirinde erzakları biten möhtac canlılara yetiştiren bir Rezzak-ı Rahîm’in işleri olduğunu, zerre qədər aklı bulunan tasdik edər. Və tasdik etmeyip inkâra sapan, əlbəttə zemin yüzünde vesile-i həmd və şükran olan bütün muntazam nimetleri və muayyen rızıkları inkâr etmeye mecbur olaraq ahmak bir muzır heyvan olur.
ALTINCI KELİME: يُح۟يٖى dir.
Hüccetine gayet qısa bir işarə:
Bəli, Onuncu Söz’de və Nur eczalarında bürhanlarıyla ispat edilmiş ki: Hər baharda, canlıtan üç yüz min nevi və çeşit çeşit tarzlarda və hədsiz efradı bulunan bir ordu-yu Sübhanî, rûy-i zeminde ihya edilir. Onlara həyat və levazımat-ı hayatiye kemal-i nizam-nizam-intizamla verilir. Haşr-i a’zamın yüz min numunelerini bəlkə emarelerini gösterip o ayrı ayrı hədsiz mahlukatı birlikdə, birbiri içinde sehivsiz, yanlışsız, noksansız, heç şaşırmayarak, karışık iken heç karıştırmayarak, unutmayarak kemal-i mizan və nizamla dirilten və həyat veren və nutfe denilen mütemasil su katrelerinden və torpaq, müteşabih toxumlarından və az farklı habbeciklerinden və sineklerin birbirinin eyni olan yumurtacıklarından və kuşların eyni havadan, birbirinin eyni nutfelerinden hem birbirinin misli və ya az farklı yumurtalarından o hədsiz efradı bulunan və birbirinden suretçe, sanatça və maişetçe ayrı ayrı yüz minlərlə canlıları dirilten və zemin və bahar sahifesinde yüz min başqa başqa kitabları birlikdə, birbiri içinde, hatasız, mükemmel yazan; hədsiz bir dikkat və nihayətsiz bir hikmetle iş gören, tasarruf eden bir Zat-ı Hayy-ı Kayyum və Muhyî bir Hallak-ı Alîm olduğuna kanaat getirmeyen; əlbəttə hem özünü hem bütün zeminde və zaman şeridine asılan bütün geçmiş baharlarda və hayatlı zemin və feza yüzlerinde bulunmuş bütün canlıları inkâr etmeye və en ahmak və bedbaht bir canlı olmaya mecburdur.
YEDİNCİ KELİME: وَ يُمٖيتُ dur.
Bunun hüccetine gayet qısa bir işarə:
Bəli, görürük ki güz mevsiminde üç yüz min nevi canlı vefat adı ilə terhis edilirken, hər bir nevi və ferdin sahife-i amellerinin kutucukları və işlediklerinin fihristeleri və gelen baharda işleyeceklerinin listeleri və bir cihette bir nevi ruhları olan toxumlarını onların yerlerinde Hafîz-i Zülcelal’in yed-i hikmetine emanet edildiğini və incirin toxum və çekirdekleri kimi zerrecik o küçücük toxumları birer ruh-u bâki kimi incir ağacının bütün kavanin-i hayatiyesini taşıyan və bir kitab qədər kuvve-i hâfızada yazı misillü ağacın tarihçe-i hayatını onda qədər kalemiyle yazan, böyük bir kitab hükmüne gətirən bir Hallak-ı Hakîm, bir Hayy-ı Lâyemut’u tanımayan; əlbəttə deyil ahmak bir insan və divane bir heyvan bəlkə cəhənnəm ateşini karıştıran bir serseri şeytandan daha bedbaht və ebedî ölüme mahkûm olur.
Bəli, bu kelimelerin hüccetlerine işarə eden küllî, ihatalı və hədsiz hârika və nihayətsiz hârikaları, mu’cizeleri ihtiva eden bu mezkûr hakîmane ef’al, fâilsiz olmaları yüz derece muhal və bâtıl olduğu kimi; kör, âciz, şuursuz, sağır, camid, karmakarışık, nizam-nizam-intizamsız, karışık, istilacı olan esbaba isnad etmək min derece mümteni, esassızdır.
Yoxsa torpağın hər bir zerresinde hədsiz bir qüdrət, bir hikmət və bütün otlar və çiçeklerin teşkilatına dair çox hârika və küllî bir sanatkârlık bulunmak; havanın hər bir zerresinde –Rehber’deki Hüvə Nüktesi’nin dediyi kimi– bütün konuşmaları və telefon və radyoların kelimelerini biləcək və sair zerrelere ders verəcək bir kabiliyet bulunmak lâzım gəlir. Bu acib fikri isə heç bir şeytan, heç bir kimseye qəbul ettiremez.
Və bu derece akıldan, həqiqətdən uzaq və bütün mövcudata qarşı bir tahkir və tecavüz olan küfür və inkârın cezası ancaq dehşetli cəhənnəm ola bilər və ayn-ı adalettir. Əlbəttə elə münkirler üçün “Yaşasın cəhənnəm!” dememiz lâzım.
SEKİZİNCİ KELİME: وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ dur.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə şudur:
Mesela, necə gündüzde çalkanan bir deniz yüzünde və akan bir nehir üstündeki kabarcıklarda görünen güneşçikler, gitmeleriyle arkalarından gelen yeni kabarcıklar, eynilə gidenler kimi güneşçikleri gösterip gökteki güneşe işarə və şehadet edərlər və zeval və vefatlarıyla bir daimî güneşin mevcudiyetine və bekasına delâlet edərlər. Eynilə elə də hər vaxt değişen kainat denizinin yüzünde və tazelenen hədsiz fezasında və zerrat tarlasında və bütün hâdisatı və fâni mevcudatı kucağına alarak birlikdə çalkanan zaman nehrinin içinde mahlukat, mütemadiyen süratle akıp gidirlər, zâhirî sebepleriyle birlikdə vefat edirlər. Hər sene, hər gün bir kainat ölür, bir tazesi yerine gəlir.
Və zerrat tarlasında, mütemadiyen seyyar dünyalar və seyyal âlemler mahsulatı alındığından əlbəttə kabarcıklar və güneşçikler zevalleriyle daimî bir güneşi gösterdikleri kimi o hədsiz mahlukat və mahsulatın vefatları və zâhirî sebepleriyle birlikdə kemal-i nizam-nizam-intizamla terhisleri, gündüz kimi şübhəsiz, güneş kimi zâhir bir kat’iyette bir Hayy-ı Lâyemut’un, bir Şems-i sermedî’nin, bir Hallak-ı Bâki’nin və bir Kumandan-ı Akdes’in vücub-u vücudu və vahdeti və mevcudiyeti, kainatın mevcudiyetinden min derece zâhir və kat’îdir deyə bütün mövcudat, ayrı ayrı və birlikdə şehadet edərlər.
İşte kainatı dolduran bu yüksək sesleri və qüvvətli şehadetleri işitmeyen və kulak verməyən, ne derece sağır və ahmak və cani olduğunu əlbəttə anladınız.
Doqquzuncu KELİME: بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ dır.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə şudur:
Görürük ki: Bu kainatta hər daire, hər nevi, hər tabaka, hattâ hər fert, hər aza, hattâ hər bedendeki hər bir hüceyrenin ihtiyat rızkını taşıyan bir mahzeni, bir deposu və levazımatını yetiştiren, muhafaza eden bir tarlası və hazinesi var ki gayet nizam-nizam-intizam və mizan ilə və nihayətsiz hikmət və inayət ilə vaxtı vaktine –möhtacın iktidar və ihtiyarı haricinde– bir dest-i gaybî tarafından o möhtacın eline verilir.
Mesela dağlar, canlıa və insana lâzım olan bütün madenleri, ilaçları və hayata lâzım şeyleri daşıyır və birinin emriyle və tedbiriyle gayet mükemmel bir hazine, bir ambar olduğu kimi; zemin də bütün o canlıın erzaklarını bir Rezzak-ı Hakîm’in qüvvəti ilə yetiştiren kemal-i mizan və nizam-nizam-intizamla bir tarla, bir harman, bir matbahtır.
Hattâ hər insanın və cismindeki hər bir uzvun bir deposu və mahzeni, hattâ bir hüceyrenin də bir ihtiyat mahzenciği bulunması kimi; gitgide tâ dâr-ı âhiretin bir mahzeni dünyadır və cennetin bir tarlası və deposu, bu âlemdeki hüsünleri və hasenatları və nurları mahsul veren âlem-i İslâmiyet və hakikatli insaniyet; və cehennemin bir ambarı isə şerleri və çirkinleri və küfürleri mahsul veren və şer olan ademden gelen və xeyr olan vücud âlemlerini telvis eden pis maddeler, taifeler; və yıldızların hararet mahzeni cəhənnəm və nurlar hazinesi bir cennettir ki بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ kəlməsi, bütün o hədsiz hazinelere işarəle olduqca parlaq bir hücceti gösterir.
Bəli, bu kəlmə ilə və بِيَدِهٖ مَقَالٖيدُ كُلِّ شَى۟ءٍ cümlesiyle yani “Her şeyin anahtarı onun elindedir.” nihayətsiz geniş və hədsiz hârikalı bir hüccet-i rububiyet və vahdeti, bütün bütün kör olmayana gösterir. Mesela, hədsiz o hazine və ambarlardan yalnız buna bak ki:
Hər biri bir koca ağacın və ya bir parlak çiçeğin cihazatını və mukadderatının programını taşıyan küçücük mahzencikler olan çərdəklər və toxumların anahtarları elinde bulunan bir Mutasarrıf-ı Hakîm bir çekirdeğin kapıcığını “Uyan!” emriyle və irade anahtarıyla tam mizan-ı nizamla açtığı kimi zemin hazinesini də yağmur anahtarıyla açarak, mahzencikleri və nebatatın nutfeleri olan bütün habbeleri və hayvanatın menşeleri və kuşların və sineklerin su və havadan nutfeleri olan bütün inkişaf emrini alan katreler mahzenciklerini birlikdə, hatasız açtığı vakitte, kainatta küllî və cüz’î, maddî və manevî bütün hazine və depoları hikmət və irade və rəhmət və meşiet eliyle hər birine mahsus bir anahtarla açtığını bilmək və görmək istersen, sənin bir nevi mahzenciklerin olan öz kalbine və dimağına və cesedine və midene və bahçene və zeminin çiçeği olan bahara və ondaki çiçeklere və meyvələrə bak ki kemal-i nizam və mizan və rəhmət və hikmetle bir dest-i gaybî tarafından “Emr-i kün feyekûn” tezgâhından gelen ayrı ayrı anahtarlarla açır. Bir dirhem qədər bir kutucuktan bir batman, bəlkə bazen yüz batman taamları kemal-i nizam-nizam-intizam ilə çıkarır, canlılara ziyafet verir.
Əcəba belə muntazam, alîmane, basîrane nihayətsiz bir fiile və tesadüfsüz tam hikmetli bir sanata və yanlışsız tam mizanlı bir tasarrufa və zulümsüz tam adaletli bir rububiyete heç mümkün müdür ki kör qüvvət, sağır tabiat, serseri tesadüf, camid cahil âciz esbab müdahale edebilsin? Və bütün eşyayı birden görüb və birlikdə idare edemeyen və zerratla seyyarat yıldızları emrinde bulunmayan bir mevcud, bu hər cihetle hikmetli, mu’cizeli, mizanlı tasarrufa və idareye karışabilsin?
İşte hər xeyr elinde, hər şeyin anahtarı yanında bulunan belə bir Mutasarrıf-ı Rahîm’i, bir Rabb-i Hakîm’i tanımayan və inkâra sapana əlbəttə تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ âyetinin dediyi kimi cəhənnəm ona kızır və kızışır və hədsiz azabıma müstahaktır, merhamete heç lâyık deyildir, deyə hal dili ilə deyər.
ONUNCU KELİME: وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ dir.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə şudur:
Bu misafirhane-i dünyaya gelen hər şüurlu, gözünü açtıkça görür ki: Bir qüdrət, bütün kainatı kabzasında tutmuş və nihayətsiz, heç şaşırmayan, ezelî, ihatalı bir ilim və gayet dikkatli, heç mizansız, faydasız hərəkət etmeyen bir sermedî hikmət və inayət o qüdrətin içinde bulunup zerrat ordusundan bir tək zerreyi meczup mevlevî kimi döndürerek çox vazifelerde istihdam ettiği kimi; küre-i arzı eyni anda, eyni kanunla bir senede iyirmi dörd min senelik bir dairede yenə bir meczup mevlevî misillü gezdirir. Mevsimlerin mahsulatlarını heyvan və insanlara getirdiyi eyni kanunla, eyni zamanda güneşi bir mekik, bir çıkrık yaparak merkezinde cezbedarane və cazibekârane döndürüp manzume-i şemsiye ordusu olan seyyarat yıldızlarını kemal-i mizan və nizam-nizam-intizamla vazifelerde çalıştırır.
Və eyni qüdrət; eyni zamanda, eyni kanun-u hikmetle zemin sahifesinde yüz minlərlə kitab hükmünde yüz minlərlə nevileri birlikdə, birbiri içinde, iltibassız, sehivsiz yazar, haşr-i a’zamın minlərlə numunelerini izhar edər.
Və eyni qüdrət, eyni zamanda hava sahifesini bir yazar bozar tahtasına çevirir. Bütün zerrelerini birer qələm uçları və o kitabın nöqtələrı hükmünde emir və iradenin onlara tayin ettiği vazifelerinde istimal edərək və bütün o zerrelere hər birine elə bir kabiliyet vermiş ki güya bütün sözleri və konuşmaları bilir kimi alır, neşreder, şaşırmaz. Küçücük birer kulak, incecik birer dil olaraq istihdam edib unsur-u hava, emir və irade-i İlahînin bir arşı olduğunu ispat edər.
İşte bu qısa işarəe kıyasen, bu kainatı bir muntazam şəhər, bir mükemmel apartman və misafirhane, bir mu’cizatlı kitab və Kur’an hükmüne getirip heyet-i mecmuasından tâ bir zerreye qədər bütün mahlukat tabakalarını və dairelerini və taifelerini mizan-ı ilim və nizam-ı hikmetle kabzasına alan, tasarruf eden; qüdrəti içinde hikmetini, rahmetini gösteren və rububiyet-i mutlakası içinde mevcudiyetini və vahdaniyetini güneş və gündüz kimi bildirip tanıttırmasına mukabil, imanla tanımak və sevdirmesine mukabil, bəndəlikle sevmek və ihsanatlarına mukabil, şükür və həmd isteyen belə bir Rahman-ı Rahîm’i tanımayan və bəndəlikle onu sevmeye çalışmayan, bəlkə inkâr ilə ona bir nevi adâvet taşıyan insan suretindeki şeytanlar, birer kiçik Nemrut və Firavun hükmünde nihayətsiz bir azaba əlbəttə müstahak olur.
On BİRİNCİ KELİME: وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ dir.
Yani daire-i huzuruna və âlem-i bâkisine və âhiretine və sermedî dâr-ı saadetine gidileceği kimi bütün kainattaki mahlukatın mercii odur, bütün esbab silsileleri ona dayanır və kudretine istinad edər və o kudretinin tasarrufatına birer perdedirler, o qüdrət-i kudsiyenin izzetini və haşmetini muhafaza üçün bütün zâhirî səbəblər yalnız birer perdedirler, icadda da heç tesirleri yoxdur, emir və iradesi olmazsa heç bir şey hattâ heç bir zerre hərəkət edə bilməz deməkdir. Bu kelimedeki hüccete gayet qısa bir işarə ederiz:
Evvela: Bu kudsî kelimenin ifade ettiği haşir və âhiret və hayat-ı bâkiye hakikatinin bu gelen bahar kimi kat’î və şübhəsiz tahakkukunu və geleceğini tam iman ettirmek və ispat etmək cihetini Onuncu Söz və zeyllerine və Iyirmi Doqquzuncu Söz’e və Meyvə’nin Yeddinci Meselesi’ne və Münâcat Şuâı’na və Nur’un imanî risalelerine havale ederiz. Elhak onlar, bu rükn-ü imanîyi elə bir tarzda hədsiz hüccetlerle ispat etmişler ki dünyanın mevcudiyeti derecesinde âhiretin tahakkukunu, en muannid münkirleri də tasdike mecbur eden bir surette ispat etmişler.
Sâniyen: Mu’cizü’l-Beyan-ı Kur’an’ın üçten biri haşre və âhirete bakar, hər davayı ona bina edər. Elə isə Kur’an’ın hakkaniyetini ispat eden bütün mu’cizeleri və hüccetleri, âhiretin vücuduna də delâlet ettikleri kimi; Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın nübüvvetine şehadet eden bütün mu’cizeleri və umum delail-i nübüvveti və sıdkının bütün hüccetleri, haşir və âhirete də şehadet edərlər.
Çünki o zatın (asm) bütün hayatında daimî bir böyük davası âhiret olduğu kimi bütün yüz iyirmi dörd min peygamberler (aleyhimüsselâm) də hayat-ı bâkiye və saadet-i ebediyeyi dava edib beşere müjde edərək hədsiz mu’cizelerle və kat’î deliller ilə ispat ettiklerinden, əlbəttə onların peygamberliklerine və sadıkıyetlerine delâlet eden bütün mu’cizeleri və hüccetleri, onların en böyük və daimî davaları olan âhirete və hayat-ı bâkiyeye şehadet edərlər. Buna kıyasen sair erkân-ı imaniyeyi ispat eden bütün deliller də haşrin vukuuna və dâr-ı saadetin açılmasına şehadet edərlər.
Sâlisen: Heç mümkün müdür ki öz kemalâtını və qüdrət və rububiyetini izhar etmək üçün bu kainatı bütün zerrat və seyyarat və ecza və tabakatıyla halk edib kemal-i hikmetle hər birisini bir vazife ilə bəlkə çox vazifelerle mütemadiyen çalıştıran və sermedî, hədsiz cilve-i esmasını göstermek üçün kafile kafile arkasında bəlkə seyyar, müteceddid dünya dünya arkasında və mahlukat taifelerini bu misafirhane-i âleme və hayat-ı dünyeviye meydan-ı imtihanına gönderip âlem-i misalde kurulan uhrevî sinemalar və berzahî fotoğraflarla suretlerini və amellerini və vaziyetlerini alarak onları terhisten sonra, başqa taife və kafile və seyyal və seyyar bir nevi dünyaları o meydana vazifeler və cilve-i esmasına âyineler olmaq üçün gönderen bir Sâni’-i Zülcelal, bir Hâlık-ı Zülcemal, bir Allah-ı Zülkemal; bu fâni dünyada şuur və ağıl ilə o Hâlık’ın bütün maksatlarına qarşı mukabele eden və bütün istidadıyla o Hâlık’ı sevip sevdirip, tanıyıp tanıttırıp hədsiz dualarla beka-i âhiret saadetini yalvaran və ağıl sebebiyle nihayətsiz elemler aldığından bütün fıtratı və ruhu və istidadı ilə ayn-ı ləzzət olan hayat-ı bâkiyeyi isteyen bu nev-i insan üçün bir dâr-ı mükâfat və mücazat, bir haşir neşir olmasın? Hâşâ! Yüz min defa hâşâ və kellâ!
İşte bu kısacık işarəin izahatı və tafsilatı və hüccetleri, parlak və qüvvətli bir surette Risale-i Nur’da bulunmasından ona havale edərək bu olduqca uzun kıssayı qısa kesirik.
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
Üçüncü Medrese-i Yusufiyede, muvakkat çox az bir zamanda, tecritten temasa naklimde verilen yalnız bir tək dersin
Hapiste Nur şakirdlerine kısacık bir ders numunesidir. O da şudur:
Fatiha-i Şerife denizinden bir katre və güneşindeki elvan-ı seb’a yani ziyasındaki yeddi renginden bir tək lem’a beyan etmeyi, namazdaki Fatiha kalbe emretti. Gerçi Iyirmi Doqquzuncu Məktub’un bir kısmında, hususan نَع۟بُدُ “nun”undaki seyahat-i hayaliye və Rumuz-u Semaniye’de və İşaratü’l-İ’caz tefsirinde və sair Nur eczalarında bu kudsî hazinenin çox tatlı və güzel nüktelerini yazmışız. Lakin o çox şirin hülâsa-i Kur’aniyeden yalnız imanın rükünlerine və hüccetlerine işaratını, gayet qısa bir muhtasar hülâsasını birinci kısımdaki ifade kimi özüm namazdaki təfəkkürümü yazmasına bir cihette mecbur oldum.
بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ kelimesini Nur’un iki üç risalelerine havale edib اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ den başlıram.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ ... الخ
BİRİNCİ KELİME: اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ dir.
Bundaki hüccet-i imaniyeye gayet qısa bir işarə:
Bəli, kainatta medar-ı həmd və şükür olan kasdî in’amlar və nemətlər, hususan kan və fışkı içinden safi, temiz, gıdalı sütü âciz yavrulara göndermek və ihtiyarî ihsanlar və hədiyyələr və mərhəmətli ikramlar və ziyafetler zemin yüzünü, bəlkə kainatı doldurmuş. Onların qiymətı də başta Bismillah, âhirde Elhamdülillah, ortada nimette in’amı hissetmek və Rabb’ini onun ilə tanımaktır.
Sən öz nəfsinə, midene, duygularına bak! Ne qədər şeylere, nemətlərə möhtactırlar. Və ne derece həmd və şükür qiymətıyla rızıkları, lezzetleri istəyərlər, gör; hər canlıı özünə kıyas eyle.
İşte bu umumî in’amlar mukabilinde hal və kāl dilleriyle edilen hədsiz hamdler, çox kat’î bir surette bir Mabud-u Mahmud, bir Mün’im-i Rahîm’in mevcudiyetini və umumî rububiyetini güneş kimi gösterir.
İKİNCİ KELİME: رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ dir.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə:
Bəli, biz gözümüzle görürük ki: Bu kainatta minlərlə deyil bəlkə milyonlar âlemler, kiçik kainatlar, ekseri birbiri içinde, hər birinin idaresi və tedbirinin şeraiti ayrı ayrı olduğu halde, elə bir mükemmel terbiye, tedbir, idare edilir ki bütün kainat bir sahife kimi hər an nazarında və bütün âlemler birer satır kimi qələm-i qüdrət və kaderiyle yazılır, tazelenir, değişir. Bir nihayətsiz rububiyet içinde nihayətsiz bir ilim və hikmət və ihatalı hədsiz bir rəhmət və dikkat ilə bu milyonlar âlemleri və seyyal kainatları idare eden bir Rabbü’l-âlemîn’in vücub-u vücuduna və vahdetine küllî və cüz’î şehadetler, zerreler və zerrelerden terekküp eden mevcudlar adedince hədsiz, nihayətsiz şehadetler hər ân və zaman gelirlər.
Zerrat tarlasından tâ manzume-i şemsiyeye, tâ Samanyolu denilen Kehkeşan dairesine və bir hüceyre-i bedenden tâ zemin mahzenine, tâ kainat heyet-i mecmuasına qədər eyni kanun, eyni rububiyet, eyni hikmət ilə birlikdə idare və terbiye eden bir rububiyeti tasdik və hissetmeyen, bilmeyen, görmeyen bir insan əlbəttə hədsiz bir azaba özünü müstahak edər və merhamete liyakatini selbeder.
ÜÇÜNCÜ KELİME: اَلرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ dir.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə:
Bəli, kainatta hədsiz rahmetin mevcudiyeti və həqiqəti, eynilə güneşin ziyası kimi görünür. Və ziyanın güneşe kat’î şehadeti misillü, bu geniş rəhmət də perde arkasında bir Rahman-ı Rahîm’e şehadet edər. Bəli, rahmetin bir ehemmiyetli kısmı rızıktır ki Rahman’a Rezzak manası verilir. Rızık isə o derece zâhir bir tarzda bir Rezzak-ı Rahîm’i gösterir ki zerre qədər şuuru bulunan tasdike mecbur olur.
Mesela bütün canlıın, hususan âcizlerin və bilhassa yavruların, bütün zeminde və fezada ihtiyar və iktidarlarının haricinde gayet hârika bir tarzda hiçten və mütemasil çekirdeklerden və su katrelerinden və torpaq habbeciklerinden yetiştirir.
Hattâ ağacın başındaki yuvada kanatsız, zayıf kuşçuklara annelerini emirber nefer kimi gezdirir, rızıklarını getirttirir.
Və aç bir arslanı yavrusuna musahhar edər, elde ettiği bir eti yemeyip yavrusuna yedirir.
Və sair hayvanatın və insanın yavrularına memeler musluğundan âb-ı kevser kimi hoş, mugaddi, safi, hâlis, beyaz sütleri kırmızı kan və mülevves fışkı içinden bulaşmadan, bulandırmadan imdatlarına gönderir, validelerinin şefkatlerini yardımcı verir.
Və bir nevi rızık isteyen umum ağaclara, münasib rızıklarını onlara çox hârika bir tarzda koşturduğu kimi bir nevi maddî və manevî rızık isteyen insanın duygularına; ağıl, qəlb, ruhlarına də çox geniş bir sofra-i erzak onlara ihsan edilir.
Güya kainat, gül çiçeğinin yarpaqları və mısır sümbülünün gömlekleri kimi birbiri içinde sarılı, yüz minlərlə ayrı ayrı, çeşit çeşit sofralardır ki o sofralar adedince və onlardaki təamlar və nemətlər miktarınca diller ilə və ayrı ayrı, küllî və cüz’î lisanlar ilə bir Rahman-ı Rezzak’ı, bir Rahîm-i Kerîm’i bütün bütün kör olmayana gösterir.
Əgər denilse: “Bu dünyadaki musibetler, çirkinlikler, şerler; o ihatalı rahmete münafîdir, bulandırır.”
Cavab: Risale-i Qədər kimi Nur’un risalelerinde bu dehşetli suale tam cavab verilmiş. Onlara havale ilə kısacık bir işarəi şudur:
Hər bir unsurun, hər bir nev’in, hər bir mevcudun küllî və cüz’î müteaddid vazifeleri və o hər bir vazifenin çox neticeleri və meyvələri var. Və ekseriyet-i mutlakası, maslahat və güzel və xeyr və rahmettirler. Və az bir kısmı, kabiliyetsizlere və yanlış mübaşeret edenlere və ya ceza və terbiyeye müstahak olanlara və ya çox hayırları sümbül vermeye vesile olanlara rast gəlir. Zâhirî, cüz’î bir şer, bir çirkinlik olur; bir merhametsizlik görünür.
Əgər o cüz’î şer gelmemek üçün rəhmət tarafından o unsur və küllî mevcud o vazifesinden men’edilse o vaxt bütün hayırlı, güzel sair neticeleri vücud bulmaz. Bir hayrın ademi şer və bir güzelliğin bozulması çirkinlik olması itibarıyla; o neticeler adedince şerler, çirkinlikler, merhametsizlikler husul bulur. Demək, bir tək şer gelmemek üçün yüzer şerler, merhametsizlikler irtikâb edilir ki bütün bütün hikmete, maslahata, rububiyetteki rahmete muhalif düşer.
Mesela kar, soğuk, ateş, yağmur kimi nevilerin yüzer hikmetleri, maslahatları içinde bazı dikkatsiz və ihtiyatsızlar, sû-i ihtiyarlarıyla özləri hakkında şer yapsa mesela, elini ateşe soksa ateşin yaradılışinde rəhmət yoxdur dese ateşin hadd ü hesaba gelmeyen hayırlı, maslahatlı, mərhəmətli faydaları onu tekzip edib ağzına vurur.
Hem insanın hodgâm hevesatı və süflî və âkıbeti görmeyen hissiyatı, kainatta cereyan eden rahmaniyet və hakîmiyet və rububiyet kanunlarına mikyas və mihenk və mizan ola bilməz. Öz âyinesinin rengine göre görür. Merhametsiz siyah bir qəlb; kainatı ağlar, çirkin, zulüm və zulümat surətində görür.
Lakin iman gözüyle baksa yetmiş güzel hulleleri giymiş bir cənnət hurisi kimi rahmetler və hayırlar və hikmetlerden dikilmiş yetmiş minlərlə güzel libasları birbiri üstüne giymiş, daima güler, rahmetle tebessüm edər bir insan-ı ekber və ondaki insan nevini bir kainat-ı suğra və hər bir insanı bir âlem-i asgar müşahede edər. Bütün ruh u canıyla اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ deyər.
DÖRDÜNCÜ KELİME: مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ dir.
Hüccetine gayet qısa bir işarə:
Evvela: Bu dersin birinci kısmının âhirinde وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ hüccetine və haşir və âhirete şehadet eden bütün deliller, eynilə مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ in işarə ettiği imanî və geniş həqiqətə şehadet edərlər.
Sâniyen: Onuncu Söz’ün âhirinde denildiyi kimi bu kainat Sâni’inin sermedî rububiyeti, rəhməti, hikməti, ezelî ebedî cemali, celali, kemali və nihayətsiz sıfatları və yüzer isimleri âhireti kat’î bir surette istediyi kimi; Kur’an, minlərlə âyât və bürhanları ilə və Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam yüzer mu’cizat və hüccetleriyle və bütün enbiya aleyhimüsselâm və semavî kitablar və suhuflar, hədsiz delilleriyle şehadet ettikleri dâr-ı âhiretteki hayat-ı bâkiyeye inanmayan bir insan, özünü dünyada də küfürden neş’et eden bir manevî cəhənnəmə atar, daima azap çeker.
Rehber’de izah edildiyi kimi bütün geçmiş və geləcək zamanlar və mahluklar və kainatlar, zeval və firaklarıyla mütemadiyen onun ruh və kalbine hədsiz elemleri yağdırırlar, cəhənnəmə gitmeden evvel cəhənnəm azabını çektirirlər.
Sâlisen: يَو۟مِ الدّٖينِ remziyle böyük və qüvvətli bir hüccet-i haşriyeye işarə edər. Lakin bu makamda birden bir hal, o hücceti başqa zamana tehirine səbəb oldu bəlkə də ona daha ihtiyaç kalmadı. Çünki Nur risaleleri, geceden sonra gündüzün və kıştan sonra baharın gelmesi kat’iyetinde yüzer qüvvətli hüccetlerle haşrin sabahını və neşrin baharını ispat etmişler.
BEŞİNCİ KELİME: اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ dir.
Bundaki hüccete işarəten evvel hakikatli bir seyahat-i hayaliyeyi Iyirmi Doqquzuncu Məktub’un izahına binaen qısaca beyan etmək kalbe geldi. Belə ki:
Bir zaman, Kur’an’ın mu’cizelerini ararken; Risale-i Nur’da, hususan İşaratü’l-İ’caz tefsir-i Nurî’de və Rumuz-u Semaniye’de beyanları kimi Sure-i Feth’in âhirindeki ayədə dörd beş mu’cize və ihbar-ı gaybîyi, hattâ اَل۟يَو۟مَ نُنَجّٖيكَ بِبَدَنِكَ cümlesinde bir tarihî mu’cizeyi, hattâ çox kelimelerinde müteaddid i’caz lem’alarını və bazı harflerinde mu’cizane nükteleri bulduğum bir zamanda, namazda Fatiha’yı okurken نَع۟بُدُ ، نَس۟تَعٖينُ deki “nun”un bir mu’cizesini mənə bildirmek üçün bir sual kalbime geldi: Nədən اَع۟بُدُ ، اَس۟تَعٖينُ yani “Mən ibadət və istiane ederim.” denilmedi? Nun-u mütekellim-i maalgayr ilə yani “Biz sənə ibadət və istiane ederiz.” demiş?
Birden o “nun” kapısıyla bir seyahat-i hayaliye meydanı açıldı. Namazdaki cemaatin azîm sırrını və böyük menfaatini və bu tək harf bir mu’cize olduğunu şuhud derecesinde bildim və gördüm. Belə ki:
Mən o zaman İstanbul’da Bayezid Camii’nde namaz kılarken اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ dedim. Baktım, o camideki cemaat, mənim kimi deyərək bu davama və اِه۟دِنَا daki duama tamamen iştirak edib tasdik ettikleri zamanda, bir perde daha açıldı.
Gördüm ki İstanbul’un bütün mescidleri, böyük bir Bayezid hükmüne geçtiler. Eynilə mənim kimi اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ deyip mənim davalarıma və dualarıma imza basırlar, âmin dirlər. Və mənə bir nevi şefaatçi suretini almaları içinde, hayalime bir perde daha açıldı.
Gördüm ki âlem-i İslâm, böyük bir mescid suretini aldı. Mekke, Kâbe mihrab hükmüne geçti. Bütün namaz kılan Müslümanların safları, dairevî bir tarzda o kudsî mihraba teveccüh edərək, mənim kimi اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ اِه۟دِنَا deyip hər biri umum adına hem dua hem dava hem tasdik edər hem onları özünə şefaatçi yapar. Hem bu qədər azîm bir cemaatin yolu, davası yanlış ola bilməz və duası reddedilmez; şeytanî vesveseleri tard edər deyə düşünürken və namazda cemaatin böyük menfaatlerini bilmüşahede tasdik ederken bir perde daha açıldı.
Gördüm ki kainat, bir cami-i ekber və bütün mahlukat taifeleri, bir salât-ı kübrada cemaat ilə hər biri özünə mahsus bir ibadətle və hal dili ilə bir nevi namaz kılırlar kimi Mabud-u Zülcelal’in muhit rububiyetine qarşı çox geniş bir bəndəlikle mukabele üçün hər biri umumun şehadetlerini və tevhidlerini tasdik edər ki eyni neticeyi ispat tarzında vaziyet alırlar deyə müşahede ederken birden bir perde daha açıldı.
Gördüm ki necə bir insan-ı ekber olan kainat, hal dili və çox eczaları, istidat və ehtiyac-ı fitri dili ilə və şüurlu mevcudatları, lisan-ı kāl ilə اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ dirlər və Hâlık’ının merhametkârane rububiyetine qarşı bəndəliklerini gösterirlər. Eynilə elə də birer küçücük kainat hükmünde o cemaat-i uzmada hər bir arkadaşımın cəsədi kimi mənim cesedimdeki zerreler və kuvveler və duygularım də Hâlık’ının rububiyetine qarşı itaat və ihtiyaçlarının hal dili ilə اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ deyərək emir və irade-i İlahiyeye göre hərəkət ettiklerini və hər anda Hâlıklarının inayetine və rahmetine və yardımına möhtac olduklarını gösterirlər, gördüm.
Hem namazdaki cemaatin kudsî sırrını hem “nun”un güzel mu’cizesini hayretle müşahede edib “nun” kapısıyla girdiyim kimi çıktım, Elhamdülillah dedim. اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ cümlesini, o üç cemaatin və o böyük və küçücük arkadaşlarım hesabına da söylemeye alıştım. Indi mukaddime bitti, sadede gelirik.
اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ nün işarə ettikleri hüccete gayet qısa bir işarətir:
Evvela: Biz, gözümüzle görürük: Kainatta, hususan zemin yüzünde dehşetli və daimî bir faaliyet və hallakıyetin nizam-nizam-intizamla cereyanı içinde merhametkârane, müdebbirane bir rububiyet-i mütləq hədsiz canlıların istianelerine və fiilen və halen və kālen istimdadlarına və dualarına kemal-i hikmət və inayət ilə imdat və hər birine fiilen cavab vermək tezahürü içinde bir uluhiyet-i mütləq, bir mabudiyet-i âmmenin tecelliyatı, umum mahlukatın, hususan canlıın və bilhassa insan taifelerinin fitri və ihtiyarî minlərlə tarzdaki ibadətlerine mukabelesini akl-ı selim və iman gözü gördüğü kimi bütün semavî fermanlar və enbiyalar haber verirlər.
Sâniyen: نَع۟بُدُ “nun”unun remziyle mukaddimede mezkûr üç cemaatten hər biri və umumu birlikdə, çeşit çeşit, fitri və ihtiyarî ibadətlerle meşgul olmaları; şeksiz, bedahetle bir mabudiyete qarşı şâkirane bir mukabele və bir Mabud-u Mukaddes’in mevcudiyetine hədsiz və şübhəsiz bir şehadettir.
Və نَس۟تَعٖينُ “nun”unun remziyle mezkûr üç cemaatin, yani mecmu-u kainattan tâ bir cesetteki zerrelerin cemaatinden hər bir taifenin, hər bir ferdin fiilî və halî istianeleri və duaları var. Və onların muavenetlerine koşan və dualarına qəbul ilə cavab veren bir şəfqətli müdebbire, şübhəsiz şehadet edər. Mesela, Iyirmi Üçüncü Söz’ün dediyi kimi zemindeki umum mahlukatın üç nevi duaları çox hârika və ümidin haricinde qəbul olması, bir Rabb-i Rahîm və Mücîb’e kat’î şehadet edər.
Bəli, toxumlar və çərdəklər istidat dili ilə hər biri birer ağac və birer sümbüle olmayı Hâlık’ından isteyip duaları gözümüz önünde qəbul olması kimi; bütün hayvanatın ehtiyac-ı fitri dili ilə əlləri yetişmediyi yerlerden rızıklarını və hayatlarına lüzumu bulunan və iktidarlarının haricindeki matlublarını birisinden isteyip o fitri ihtiyaç diliyle ettikleri bütün dualarını gözümüz önünde qəbul eden və imdatlarına acib və şuursuz mahlukatı vaxtı vaktine hikmetle koşturan bir Hâlık-ı Kerîm’e zâhir şehadet edər.
İşte bu iki kısma kıyasen, lisan-ı kāl ilə edilen duaların bütün nevileri hususan enbiyaların aleyhimüsselâm və havasların hârika bir surette makbuliyeti اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ deki hüccet-i vahdaniyete şehadet edər.
ALTINCI KELİME: اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ dir.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə şudur:
Bəli, necə bir yerden bir yere giden yolların və bir noktadan uzaq bir noktaya çekilen hatların en kısası isə en doğrusudur və müstakimidir. Eynilə elə də maneviyatta və manevî yollarda və kalbî mesleklerde en doğrusu en müstakimi isə en qısa və en kolayıdır.
Mesela, Risale-i Nur’da bütün muvazeneleri və küfür və iman yollarının mukayeseleri kat’î gösterirlər ki iman və tevhid yolu, gayet qısa və doğru və müstakim və kolaydır. Və küfür və inkâr yolları gayet uzun və müşkülatlı və tehlikelidir.
Demək, bu istikametli və hikmetli və hər şeyde en qısa və kolay yolda sevk edilen bu kainatta, əlbəttə şirk və küfrün həqiqətləri ola bilməz və iman və tevhidin həqiqətləri, bu kainata güneş kimi lâzım və vâcibdir.
Hem ahlâk-ı insaniyede en rahat en faydalı en qısa en selâmetli yol isə sırat-ı müstakimde, istikamettedir.
Mesela kuvve-i akliye, hadd-i vasat olan hikməti və kolay, faydalı istikameti kaybetse ifrat və ya tefritle muzır bir cerbezeye və belalı bir belâhete düşer, uzun yollarında tehlikeleri çeker.
Və kuvve-i gazabiye, hadd-i istikamet olan şecaati takip etmezse ifratla çox zərərli və zulümlü tehevvüre və tecebbüre və tefritle çox zilletli və elemli cebanet və korkaklığa düşer. İstikameti kaybetmesinin hatasının cezası olaraq daimî, vicdanî bir azabı çeker.
Və insandaki kuvve-i şeheviye, selâmetli istikameti və iffeti zayi etse; ifratla musibetli, rezaletli fücura, fuhşa və tefritle humuda, yani nimetlerdeki zevk və lezzetten mahrum düşer və o manevî hastalığın azabını çeker.
İşte bunlara kıyasen, hayat-ı şahsiye və hayat-ı içtimaiyenin bütün yollarında, istikamet en faydalı və kolay və kısadır. Və sırat-ı müstakim kaybedilse o yollar çox belalı və uzun və zərərli olur.
Demək اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ çoxlu câmi’ və geniş bir dua, bir bəndəlik olduğu kimi bir hüccet-i tevhide və bir ders-i hikmete və bir talim-i ahlâka işarə edər.
YEDİNCİ KELİME: صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ dir.
Bundaki hüccete gayet qısa bir işarə:
Evvela: عَلَي۟هِم۟ kimlerdir deyə مِنَ النَّبِيّٖنَ وَالصِّدّٖيقٖينَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِحٖينَ ayəsi beyan edərək, nev-i beşerde istikamet nemətinə mazhar dörd taifeyi beyan içinde, o taifelerin reislerine اَلنَّبِيّٖنَ ilə Muhammed aleyhissalâtü Vəssalama, وَالصِّدّٖيقٖينَ ilə Ebubekir-i Sıddık radıyallahu anh’a, وَالشُّهَدَٓاءِ ilə Ömer və Osman və Ali radıyallahu anhüme işarə edib Peygamber’den (asm) sonra Sıddık (ra) sonra Ömer (ra) Osman (ra) Ali (ra) üçü hem şehit hem halife olacaklar deyə gaybî ihbarla bir lem’a-i i’caz gösterir.
Sâniyen: Nev-i beşerin en yüksək en müstakim en sadık bu dörd taifesi; Âdem (as) zamanından beri hədsiz hüccetler, mu’cizeler, kerametler, deliller, keşqiymətlər ilə bütün kuvvetleriyle dava edib və beşerin ekseri onları tasdik ettikleri həqiqət-i tevhid, əlbəttə güneş kimi kat’îdir. Bu hədsiz meşahir-i insaniye, yüz minlərlə mu’cizelerle və hədsiz hüccetlerle doğruluklarını və hakkaniyetlerini gösterip tevhid və vücub-u vücud və vahdet-i Hâlık kimi müsbet meselelerde ittifakları və icmaları elə bir hüccettir ki heç bir şüpheyi bırakmaz.
Əcəba kainatın ehemmiyetli netice-i yaradılışi və zeminin halifesi və canlıların istidatça en cem’iyetli və yükseği olan nev-i beşerin en müstakimleri, en sadık və musaddak mürşidleri və kemalâtta reisleri olan mezkûr o dörd taifenin icma və ittifakla iman edib haber verdikleri və kainatı bütün mövcudatıyla delil gösterip hakkalyakîn, aynelyakîn, ilmelyakîn itikad ettikleri və sarsılmaz kanaat getirdikleri bir həqiqəti tanımayan və inkâr eden, hədsiz bir cinayet və nihayətsiz bir azaba müstahak olmaz mı?
SEKİZİNCİ KELİME: غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَلَا الضَّٓالّٖينَ dir.
Bundaki hüccete qısa bir işarətir:
Bəli, tarih-i beşer və kütüb-ü mukaddese tevatürlere və küllî və kat’î hâdisat və malûmat və müşahedat-ı beşeriyeye istinaden bi’l-ittifak, sarîh və kat’î bir surette haber verirlər ki:
Sırat-ı müstakim ehli olan peygamberlere (aleyhimüsselâm) minlərlə vakıatta istimdadlarına hârika bir tarzda gaybî imdat gelmesi və onların istedikleri eynilə verilmesi və düşmanları olan münkirlere yüzer hâdisatta eyni zamanda gazap gelmesi və semavî musibet başlarına inmesi kat’î, şeksiz gösterir ki bu kainatın və içindeki nev-i beşerin Hakîm və Âdil və Muhsin və Kerîm və Aziz və Kahhar bir Mutasarrıfı, bir Rabb’i var ki Nuh və İbrahim, Musa və Hud və Salih kimi (aleyhimüsselâm) çox nebilere çox hârika bir surette tarihî və geniş hâdiselerle muzafferiyet və necatları vermiş. Və Semud və Âd və Firavun kavimleri kimi çox zalimlere və münkirlere də peygamberlere isyanlarına mukabil dünyada də bir ceza olaraq başlarına dehşetli, semavî musibetler indirmiş.
Bəli, Âdem (as) zamanından beri, beşeriyette iki cereyan-ı azîm birbiriyle çarpışarak gelmiş. Biri, istikamet yolunu takip ilə nemət və saadet-i dâreyne mazhar olan ehl-i nübüvvet və salahat və iman; kainatın həqiqi güzelliğine və nizam-nizam-intizam və kemaline mutabık olaraq istikamette hərəkət ettiklerinden hem kainat sahibinin lütuflarına hem iki cihanın saadetine mazhar olub beşeri, melekler derecelerine, bəlkə fevkine terakki ettirmeye vesile olaraq dünyada iman hakikatleriyle manevî bir cənnət, âhirette bir saadet kazanıp və kazandırmışlar.
İkinci cereyan, istikameti buraxıb ifrat və tefritle aklı, bir vesile-i azap və elemler toplayıcı bir âlete çevirmesinden insaniyeti en bedbaht bir hayvaniyetten aşağı düşürüp dünyada zulümlerine mukabil gazab-ı İlahî və musibet tokatlarını yemekle birlikdə, dalaleti cihetinden, ağıl alâkadarlığıyla kainatı bir hüzüngâh və matemhane-i umumiye və zevalde yuvarlanan canlılar üçün bir mezbaha, selhhane və gayet çirkin və karışık görüb ruhu, vicdanı dünyada bir manevî cehennemde olub âhirette daimî bir azap çekmeye özünü müstahak edər.
İşte Fatiha-i Şerife’nin âhirinde اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَلَا الضَّٓالّٖينَ ayəsi, bu iki cereyan-ı azîmi ders verir. Və Risale-i Nur’daki bütün muvazenelerin menbaı və esası və üstadı, bu âyettir. Madam ki yüzer muvazenelerle Nurlar, bu ayəsi tefsir etmişler; biz də izahını ona havale edərək bu qısa işarəle iktifa ederiz.
Doqquzuncu KELİME: اٰمٖينَ dir.
Buna kısacık bir işarə:
Madam ki نَع۟بُدُ ، نَس۟تَعٖينُ deki “nun” üç cemaat-i azîmeyi, bilhassa âlem-i İslâm camiindeki muvahhidîn cemaatini, hususan o vaxt namazda bulunan milyonlar cemaatini bizə gösterip bizi içlerinde bulundurur və dualarına və söylediklerimizi eynilə söylemeleriyle tasdiklerine və bir nevi şefaatlerine hissedar olmamıza yol açır. Biz də bu “Âmin” kelimesiyle, o cemaat-i muvahhidîn və musallînin dualarına yardım və davalarına tasdik və şefaatlerinin və istianelerinin makbuliyetine o “Âmin” ilə bir rica etmemizle, bizim cüz’î bəndəlik və dua və davamızı küllî, geniş bir bəndəlike çevirip küllî, umumî rububiyete mukabele ettirir.
Demək uhuvvet-i imaniye və vahdet-i İslâmiye sırrıyla, hər namaz vaxtında âlem-i İslâm mescidinde milyonlarla efradı bulunan bir cemaatin rabıta-i vahdet itibarıyla və manevî radyolar vasıtasıyla Fatiha’daki “Âmin” külliyet kesbeder, milyonlarla “Âmin”ler hükmüne geçebilir.
Hâşiye: İşte derecata göre bir âmî, bir çərdək qədər bu kudsî həqiqətdən hisse alsa ruhen terakki etmiş bir kâmil insan, bir hurma ağacı qədər hisse alır. Lakin daha terakki etmeyen bir adam Fatiha okurken bu manaları kasden hatıra getirmeməli, tâ huzura zərər olmasın. Əgər o makama terakki etse zaten o manalar özlərini gösterirler.
Hâşiyecik: Bu hâşiyedeki “kasden” kelimesinin izahını Üstadımızdan sorduk. Aldığımız cavabı eynilə yazırıq:
Üçüncü Medrese-i Yusufiyedeki Risale-i Nur talebeleri adına
Ceylan
Teşehhüd və Fatiha kelimelerinin geniş və yüksək manaları kasdî deyil bəlkə dolayısıyla meşguliyet və huzura bir nevi gaflet veren tafsilatı deyil bəlkə mücmel və qısa manaları gafleti dağıtır, bəndəliki və münâcatı parlatır görürəm. Namazın və Fatiha və teşehhüdün çox yüksək kıymetlerini tam gösterir. İkinci Kısmın âhirinde “kasden meşgul olmamaq”tan murad isə o manaların tafsilatıyla bizzat iştigal, bazen namazı unutturur, huzura bəlkə dokunur. Yoxsa dolayısıyla və muhtasar bir tarzda böyük faydalarını hissedirəm.
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ
Üçüncü Medrese-i Yusufiyenin tək bir dersinin
MUKADDİME
Namazdaki Fatiha’nın manevî emriyle اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ feyziyle İkinci Kısım yazıldığı kimi; namazdaki teşehhüd də وَ اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ cümlesinin diliyle, manevî ihtarıyla və Sure-i Feth’in âhirinde هُوَ الَّذٖٓى اَر۟سَلَ رَسُولَهُ بِال۟هُدٰى وَدٖينِ ال۟حَقِّ لِيُظ۟هِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَهٖيدًا مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى ال۟كُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَي۟نَهُم۟... الخ beş mu’cize-i gaybiyeyi gösteren böyük ayənin nuruyla üçüncü kısmını yazmaya –indi beyanına iznim olmayan– üç səbəb üçün mecbur oldum. Tafsilatını, izahatını, senetli hüccetlerini risalet-i Muhammediyeye dair Zülfikar Mu’cizat-ı Ahmediye və Arabî Hizb-i Nurî’ye havale edib yalnız gayet muhtasar, kısacık üç işarə ilə Arabî Hizb-i Nurî’nin hülâsasının bir hülâsası və tesbihatta tekrar etdiyim kelime-i tevhid ilə daimî virdim bir təfəkkür-ü Arabî olaraq burada yazılan risaleciğinin مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ şehadetine dair parçanın bir nevi tercümesi, İkinci və Üçüncü İşaret’te yazılacaq.
BİRİNCİ İŞARET
Bu kainat sahibinin tezahür-ü rububiyetine və sermedî uluhiyetine və nihayətsiz ihsanatına küllî bir bəndəlik və tanıttırmakla mukabele eden Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, bu kainatta güneşin lüzumu kimi elzemdir ki nev-i beşerin üstad-ı ekberi və böyük peygamberi və Fahr-i Âlem və لَو۟لَاكَ لَو۟لَاكَ لَمَا خَلَق۟تُ ال۟اَف۟لَاكَ hitabına mazhar və həqiqət-i Muhammediyesi hem sebeb-i yaradılış-i âlem hem neticesi və en mükemmel meyvəsi olduğu kimi bu kainatın həqiqi kemalâtı və sermedî bir Cemil-i Zülcelal’in bâki âyineleri və sıfatlarının cilveleri və hikmetli ef’alinin vazifedar eserleri və çox manidar məktubları olması və bâki bir âlemi taşıması və bütün şüurluların müştak oldukları bir dâr-ı saadet və âhireti netice vermesi kimi həqiqətləri, həqiqət-i Muhammediye (asm) və risalet-i Ahmediye (asm) ilə tahakkuk ettiğinden, necə bu kainat onun risaletine gayet qüvvətli və kat’î şehadet edər.
Elə də başta âlem-i İslâm, bütün beşer və bütün şüurlu; cehennemden daha acı və korkunç olan ademden, hiçlikten, idam-ı ebedîden, fena-i mutlaktan kurtulmak üçün daimî aşk və şevkle hər zamanda və câmi’ mahiyetinin bütün kuvvetleriyle, bütün istidadat lisanlarıyla, bütün dualar və ibadətler və ricalarının dilleriyle istedikleri hayat-ı bâkiyeyi qüvvətli və kat’î beşaret veren risalet-i Ahmediye (asm) və həqiqət-i Muhammediyeye (asm) şehadet edib nev-i beşerin medar-ı iftiharı və eşref-i mahlukat olduğuna imza bastığı kimi; hər zamanda üç yüz əlli milyon ehl-i imanın اَلسَّبَبُ كَال۟فَاعِلِ sırrınca, hər gün işledikleri bütün hasenatlar və hayırların bir misli Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın defter-i hasenatına girmesi və o tək şahsiyet-i Muhammediye (asm) yüzer milyon bəlkə milyarlar âbid-i muhsin qədər küllî bir bəndəlike və füyuzatına mazhar bir makam kazanması, o zatın risaletine çox qüvvətli şehadet edib imza basar.
İKİNCİ İŞARET
Mənim virdimde hər vaxt tefekkürle baktığım yirmiden ziyade şehadetlere işaret eden مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ صَادِقُ ال۟وَع۟دِ ال۟اَمٖينِ بِشَهَادَةِ ظُهُورِهٖ دَف۟عَةً مَعَ اُمِّيَّتِهٖ بِاَك۟مَلِ دٖينٍ وَ اِس۟لَامِيَّةٍ وَ شَرٖيعَةٍ وَ بِاَق۟وٰى اٖيمَانٍ وَ اِع۟تِقَادٍ وَ عِبَادَةٍ وَ بِاَع۟لٰى دَع۟وَةٍ وَ مُنَاجَاةٍ وَ دَعَوَاتٍ وَ بِاَعَمِّ تَب۟لٖيغٍ وَ اَتَمِّ مَتَانَةٍ خَارِقَاتٍ مُث۟مِرَاتٍ لَا مِث۟لَ لَهَا
Qısa bir nevi tercümesi və meali:
Yani Muhammed’in (asm) risaletine şehadet eden
Birincisi: On bir hâlâtından çıkan bir hüccet-i risalettir.
Bəli, okumak və yazmak öğrenmediyi və ümmi olduğu halde; on dörd asrın ukalâsını, feylesoflarını hayrette bırakan və edyan-ı semaviyede birinciliği kazanan bir din ilə birden, tecrübesiz və def’aten meydana çıkması emsal qəbul etməz bir halet olduğu kimi…
Sözlerinden, fiillerinden, hallerinden çıkan İslâmiyet hər zamanda üç yüz əlli milyon insanın ruhlarına, nefislerine, akıllarına terbiyekârane ders vermesi və manevî terakkiyata sevk etmesi, emsalsiz bir halettir.
Hem elə bir şeriatla meydana gelmiş ki âdilane kanunlarıyla nev-i beşerin beşten birisini on dörd asırda maddî və manevî terakki içinde idare etmesi misilsiz bir halet olduğu kimi…
O zat (asm) elə bir iman və itikadla meydana çıktı ki bütün ehl-i həqiqət hər zaman onun mertebe-i imanından feyz almalarıyla birlikdə en yüksək və en qüvvətli bir derecededir deyə müttefikan tasdikleri və o zamanda hədsiz muarızlarının ona muhalefeti zerre qədər bir telaş, bir vesvese bir şübhə vermemesi gösterir ki qüvvət-i imaniyede də onun emsali yox və o küllî, yüksək imanı misilsizdir.
Hem elə bir bəndəlik və ibadət gösterdi ki iptida və intihayı birleştirip heç kimseyi taklit etmeyerek, ibadətin en ince esrarını görüb müraat edərək en dağdağalı zamanlarda də tam tamına bəndəliki yapması emsalsiz bir halet olması kimi…
Hâlık’ına qarşı elə daavat və münâcat və ricalar yapmış ki bu zamana qədər telahuk-u efkârla birlikdə o mertebeye yetişilmemiş. Mesela, Cevşenü’l-Kebir münâcatında min bir esma-i İlahiyeyi şefaatçi edərək Hâlık’ını elə bir tarzda tavsif və tarif edər ki emsali yox.
Və marifetullahta kimse ona yetişememesi, misilsiz bir halettir.
Hem elə bir metanetle insanları dine davet və elə bir cüretle risaletini tebliğ etmiş ki kavmi və amcası və dünyanın böyük devletleri və eski dinlerin etbaları ona muarız və düşman oldukları halde, zerre qədər korkmayarak, çekinmeyerek umumuna meydan okuması və başa da çıkarması, emsalsiz bir halettir.
İşte onun sıdkına və nübüvvetine bu hârika, emsalsiz səkkiz haletin mecmuu gayet qüvvətli bir şehadettir.
Və bu haletler, o zatın (asm) nihayet derecede ciddiyetine və itminanına və kemal-i sıdkına və hakkaniyetine kat’î kanaati var olduğunu gösterir.
Âlem-i İslâm hər günde, hər teşehhüdde milyonlar lisanla اَلسَّلَامُ عَلَي۟كَ اَيُّهَا النَّبِىُّ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ deyər. Və onun memuriyetine teslimiyetini və getirdiyi saadet-i ebediye beşaretini tasdik ettiğini və beşeriyetin derin bir aşkla və fitri və istidadî çox qüvvətli bir iştiyakla aradığı hayat-ı bâkiyeye sağlam bir yol açtığına qarşı âlem-i İslâm minnettarane, müteşekkirane اَلسَّلَامُ عَلَي۟كَ اَيُّهَا النَّبِىُّ ilə bir manevî ziyaret və görüşmek və üç yüz əlli milyon bəlkə milyarlar adına onu tebrik edər.
Iyirmi küllî şehadetlerden və çox şehadetleri ihtiva eden İkinci Şehadet: وَ بِشَهَادَةِ جَمٖيعِ حَقَائِقِ ال۟اٖيمَانِ عَلٰى تَص۟دٖيقِهٖ
Yani imanın altı rükünlerinin həqiqətləri və tahakkukları və hakkaniyetleri, Muhammed’in (asm) risaletine və hakkaniyetine kat’î şehadet edər.
Çünki onun risalet hayatının şahsiyet-i maneviyesi və bütün davalarının esası və mahiyet-i nübüvveti, o altı rükündür. Elə isə o rükünlerin tahakkuklarına delâlet eden bütün deliller, Muhammed’in (asm) risaletinin hak olduğuna və onun sadıkıyetine də delâlet edərlər.
Hem âhiretin tahakkukuna sair rükünlerinin delâletini Meyvə Risalesi və Onuncu Söz’ün zeylleri beyan ettikleri kimi elə də hər bir rükün hüccetleriyle birlikdə onun risaletine bir hüccettir.
Minlərlə şehadetleri ihtiva eden Üçüncü Küllî Şehadet:
وَ بِشَهَادَةِ ذَاتِهٖ عَلَي۟هِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِاٰلَافِ مُع۟جِزَاتِهٖ وَ كَمَالَاتِهٖ وَ عُلُوِّ اَخ۟لَاقِهٖ
Yani O zat (asm) güneş kimi öz özünə delildir. Minlərlə mu’cizat və kemalât və yüksək, güzel ahlâkıyla risaletine və sadıkıyetine çox qüvvətli şehadet edər.
Bəli, Mu’cizat-ı Ahmediye (asm) risale-i hârikada üç yüzden ziyade nakl-i sahih ilə ispat ettiği kimi; o zat (asm) وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ və وَمَا رَمَي۟تَ اِذ۟ رَمَي۟تَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى âyetlerinin sarahatiyle, avucunun bir barmağıyla kamer iki parça olması və nakl-i sahih və tevatürle, eyni elin beş barmağından beş çeşme su akması və susuz kalan bütün ordusu o sudan içmesi və şahit olması və bu acib hârika iki defa başqa yerde də vuku bulması və eyni avuç ilə bir parça torpağı, hücum eden düşman ordusuna atarak, hər birisinin gözüne bir avuç torpaq girmesiyle hücumda iken kaçmaları və eyni avuçta kiçik taşlar insanlar kimi tesbih edib Sübhanallah demeleri kimi nakl-i sahih ilə və bir kısmı tevatürle tarihlerde kat’iyen vukua gelen yüzer və ehl-i tahkikin yanında bine qədər mu’cizat, elinde zuhuru və dost və düşmanların ittifakıyla onda güzel hasletlerin və ahlâk-ı hasenenin en yüksək derecesinde (Hâşiye ) bulunması və arkasında tebaiyetle sülûk edib kemalâta erişen və həqiqətə aynelyakîn yetişen bütün ehl-i tahkik, ittifakla kemalât-ı Muhammediye (asm) en yüksək derecede bulunduğuna hakkalyakîn tasdikleri və onun dininden gelen âlem-i İslâm’ın füyuzatı və koca İslâmiyet’in həqiqətləri onun hârika kemalâtına delâlet edər. Əlbəttə o zat (asm) bizzat öz risaletine gayet parlak və küllî, geniş şehadet edər, deməkdir.
çoxlu qüvvətli şehadetleri ihtiva eden Dördüncü Şehadet:
وَ بِشَهَادَةِ ال۟قُر۟اٰنِ بِمَا لَا يُحَدُّ مِن۟ حَقَائِقِهٖ وَ بَرَاهٖينِهٖ
Yani Bəyanı Möcüzə Quran, hədsiz həqiqətlər və hüccetleriyle risaletine, sadıkıyetine şehadet edər.
Bəli, qırx vecihle mu’cize olduğu Zülfikar mecmuasında ispat edilen və on dörd asrı nurlandıran və nev-i beşerin beşten birisini tebeddül etmeyen kanunlarıyla idare eden və o zamandan indiyə qədər bütün muarızlara meydan okuyup heç kimse hattâ bir suresinin mislini getirmeye cesaret etmeyen və Âyetü’l-Kübra’da ispat edildiyi kimi altı ciheti nurani, şübhələr giremeyen və altı makam-ı kübra hakkaniyetine imza basan və sarsılmaz altı həqiqətlərə dayanan və hər zamanda yüzer milyon lisanlarla şevk və hörmətlə okunan və hər dakikada milyonlar hâfızların kalplerinde kudsiyetle yazılan və âlem-i İslâm’ın bütün şehadetleri və imanları onun şehadetinden tereşşuh eden və bütün ulûm-u imaniye və İslâmiye onun menbaından akan və o eski semavî kitabları tasdik ettiği kimi bütün kütüb və suhuf-u semaviyenin manevî tasdiklerine mazhar bulunan Kur’an-ı Azîmüşşan, bütün hakikatleriyle və hakkaniyetini ispat eden bütün hüccetleriyle, Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın sıdkına və risaletine şehadet edər, deməkdir.
Beşinci, Altıncı, Yeddinci, Səkkizinci Küllî Şehadetler:
وَ بِشَهَادَةِ ال۟جَو۟شَنِ بِقُد۟سِيَّةِ اِشَارَاتِهٖ وَ رَسَائِلِ النُّورِ بِقُوَّةِ دَلَائِلِهٖ وَ ال۟مَاضٖى بِتَوَاتُرِ اِر۟هَاصَاتِهٖ وَ ال۟اِس۟تِق۟بَالِ بِتَص۟دٖيقِ اٰلَافِ حَادِثَاتِهٖ
Yani min bir esma-i İlahiyeye sarîhan və işarəen bakan və bir cihette Kur’an’dan çıkan bir hârika münâcat olan və marifetullahta terakki eden bütün âriflerin münâcatlarının fevkinde bulunan və bir gazvede “Zırhı çıkar, onun yerine bu Cevşen’i oku!” deyə Cebrail vahiy gətirən “Cevşenü’l-Kebir” münâcatı içindeki həqiqətlər və tam tamına Rabb’ine qarşı tavsifler, Muhammed’in (asm) risaletine və hakkaniyetine şehadet ettiği kimi; Kur’an’dan tereşşuh eden və bir cihette Cevşen’den feyiz alan və tevellüd eden Resaili’n-Nuriye, yüz otuz parçasıyla risalet-i Muhammediyeye (asm) bir tək hüccet olaraq risaletinin bütün hakikatlerini aklen və mantıken ispatıyla, hattâ felsefenin nazarında akıldan çox uzaq meselelerini göz önünde kimi gayet kolay və makul bir tarzda ders vermesiyle Muhammed’in (asm) sadıkıyetine və risaletine küllî bir surette şehadet edər.
Hem zaman-ı mazi də risaletine bir küllî şahittir ki irhasat denilen, nübüvvetten evvel zuhur eden və geləcək peygamberin mu’cizatı sayılan hârikalar, tarihlerde və siyer kitablarında kat’î tevatür tarzında nakledilen çoxlu vakıalar, gayet sağlam bir surette risaletine şehadet edər və çox nevileri var. Bir kısmı, geləcək şehadetlerde beyan ediləcək; bir kısmı da Zülfikar’da və tarih kitablarında sahih bir surette nakledilmiş.
Mesela, veladet-i Peygamberiyeye (asm) yaxın bir vakitte Kâbe’yi tahrip etmeye gelen Ebrehe askerinin başlarına ebabil kuşlarının elleriyle taşların yağması və veladet gecesinde Kâbe’deki sanemlerin baş aşağı düşmesi və Kisra-yı Fars sarayının harap olması və ateş-perest Mecusilerin min seneden beri yanması devam eden ateşi o gece sönmesi və Buheyra-i Rahip və Halîme-i Sa’deyə’nin kat’î ihbarlarıyla, bulutlar mübarək başına gölge etmesi kimi çox hâdiseler, nübüvvetinden evvel nübüvvetini haber vermişler.
Hem istikbal, yani vefatından sonra onun haber verdiyi hâdiseler çox çoktur və çox nevileri var. Biri, Âl-i Beyt’ine və ashabına və fütuhat-ı İslâmiyeye ait ihbarat-ı gaybiyesidir ki Zülfikar’da Mu’cizat-ı Ahmediye kısmında nakl-i sahih ilə seksen vakıanın eynilə haber verdiyi kimi çıkması; mesela, Hz. Osman (ra) mushaf okurken, Hz. Hüseyin (ra) Taff’da yani Kerbelâ’da şehit edilmeleri və Şam və İran və İstanbul’un fetihleri və Abbasî Devleti’nin zuhuru və Cengiz və Hülâgu onu mağlup və mahvetmesi kimi seksen ihbar-ı gaybî mu’cizatı nakl-i sahih ilə və tarih və siyer kitablarına istinaden tafsilen yazması kimi ihbar-ı gaybînin sair nevileriyle və Muhammed’in (asm) hakkaniyetine delâlet eden çoxlu vakıat-ı istikbaliye ilə zaman-ı istikbal də qüvvətli və küllî bir surette risalet-i Muhammediyeye (asm) və sadıkıyetine şehadet edər deməkdir.
Doqquzuncu, Onuncu, On Birinci, On İkinci Şehadetlere işarə eden:
وَ بِشَهَادَةِ ال۟اٰلِ بِقُوَّةِ يَقٖينِيَّاتِهِم۟ فٖى تَص۟دٖيقِهٖ بِدَرَجَةِ حَقِّ ال۟يَقٖينِ وَ ال۟اَص۟حَابِ بِكَمَالِ اٖيمَانِهِم۟ فٖى تَص۟دٖيقِهٖ بِدَرَجَةِ عَي۟نِ ال۟يَقٖينِ وَ ال۟اَص۟فِيَاءِ بِقُوَّةِ تَح۟قٖيقَاتِهِم۟ فٖى تَص۟دٖيقِهٖ بِدَرَجَةِ عِل۟مِ ال۟يَقٖينِ وَ ال۟اَق۟طَابِ بِتَطَابُقِهِم۟ عَلٰى رِسَالَتِهٖ بِال۟كَش۟فِ وَ ال۟مُشَاهَدَاتِ بِال۟يَقٖينِ
Yani Muhammed’in (asm) sadıkıyetine və hakkaniyetine küllî şehadetlerden
Dokuzuncusu: عُلَمَاءُ اُمَّتٖى كَاَن۟بِيَاءِ بَنٖى اِس۟رَائٖيلَ sırrına mazhar və salavatlarda âl-i İbrahim aleyhisselâma mukabil olan âl-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın içindeki böyük evliya və Ali (ra) Hasan (ra) Hüseyin (ra) və Ehl-i Beyt’in on iki imamı və Gavs-ı A’zam, Ahmed-i Rufaî, Ahmed-i Bedevî, İbrahim-i Desukî, Ebu’l-Hasan-ı Şazelî kimi aktablar, imamlar ittifakla, hakkalyakîn bir itikadla və keşqiymət və müşahedatla və ümmette gösterdikleri hârika irşadatla və kerametlerle, risalet və hakkaniyet və sadıkıyet-i Muhammediyeye (asm) imanları və şehadetleriyle imza basırlar.
Onuncusu: Enbiyadan sonra en muhterem və yüksək taife və ümmi və bedevî oldukları halde az bir zamanda nur-u Muhammedî (asm) ilə şarktan garba qədər âdilane idare edib cihangir devletleri mağlup edərək müterakki, fenli, medeni, siyasî milletlere üstad, muallim, diplomat, hâkim-i âdil olaraq o asrı bir asr-ı saadet hükmüne gətirən sahabeler; Muhammed’in (asm) hər halini tetkik və taharriden sonra gözleriyle gördükleri çox mu’cizatın qüvvəti ilə eski düşmanlıklarını və ecdadlarının mesleklerini və çokları –Hâlid İbn-i Velid və İkrime İbn-i Ebucehil kimi– pederlerinin taraftarlıklarını, kavim və kabilelerini tamamıyla buraxıb bütün ruh u canlarıyla, gayet fedakârane bir surette İslâmiyet’e girerek aynelyakîn derecesinde Muhammed’in (asm) sadıkıyetine və risaletine imanları; sarsılmaz, küllî bir şehadettir.
On Birincisi: Asfiya və sıddıkîn denilen müçtehidler, imamlar, allâmeler; İbn-i Sina, İbn-i Rüşd kimi dâhî feylesoflar misillü minlərlə ehl-i tahkik, aklî və mantıkî bir tarzda, hər biri ayrı bir meslekte, şübhəsiz minlərlə hüccetlere və kat’î bürhanlara istinaden, ilmelyakîn derecesinde Muhammed’in (asm) risaletine və hakkaniyetine imanları, elə küllî bir şehadettir ki onların umumu qədər bir zekâsı bulunmayan qarşılarına çıxa bilməz.
İşte o hədsiz şahitlerden biri, bu zamanda Risale-i Nur’dur ki münkirler ona qarşı heç bir çarə bulamadıklarından zabıta və adliyeyi aldatıp mahkeme eliyle susturmasına çalışırlar.
On İkincisi: Âlem-i İslâm’da hər biri ümmetin ehemmiyetli bir kısmını daire-i dersine alıb hârika irşad və kerametlerle manevî terakki ettiren və hüccetler yerinde müşahedata, keşfiyata dayanan və aktab denilen en derin ehl-i tahkik və həqiqət, ruhanî terakkilerinde Muhammed’in (asm) risaletini və sadıkıyetini və en yüksək mertebe-i hakkaniyette bulunduğunu keşfen və şuhuden görüb müttefikan və mütetabıkan nübüvvetine şehadetleri elə bir imzadır ki onların umumu qədər bir yüksək mertebe-i kemalâtı kazanmayan, o imzayı bozamaz.
On Üçüncü Şehadet: Dörd küllî və çox geniş və kat’î hüccetlerden ibarettir:
وَ بِشَهَادَةِ ال۟اَز۟مِنَةِ ال۟مَاضِيَّةِ بِتَوَاتُرِ بَشَارَاتِ ال۟كَوَاهِنِ وَ ال۟هَوَاتِفِ وَ ال۟عُرَفَاءِ فِى ال۟اَد۟وَارِ السَّالِفٖينَ وَ بِمُشَاهَدَةِ بَشَارَاتِ الرُّسُلِ وَ ال۟اَن۟بِيَاءِ وَ بِشَهَادَتِهِم۟ وَ بَشَارَتِهِم۟ عَلَي۟هِمُ السَّلَامُ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ عَلَي۟هِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ فِى ال۟كُتُبِ ال۟مُقَدَّسَةِ
Bu fıkranın qısaca bir meali burada beyan ediləcək və izahatı və senetleri Zülfikar’ın Mu’cizat-ı Ahmediye kısmının âhirinde mükemmel var.
Yani geçmiş zamanlarda nev-i beşerin meşahir və namdarlarından başta enbiya olaraq ârifler, kâhinler, hâtifler müttefikan Muhammed’in (asm) risaletine və geleceğine irhasat nevinden gayet sarîh və mükerrer haber verdiklerini nakl-i sahih və bir kısmını tevatürle tarih və siyer və hadîs kitablarında kayıt və qəbul edilmesine və Mu’cizat-ı Ahmediye Risalesi’nde o minlərlə ihbaratın en qüvvətli və kat’î kısmını tafsilen beyanına binaen ona havale edib gayet qısa bir işarəle deriz ki:
Enbiyalar, mukaddes semavî kitaplarda Muhammed’in (asm) nübüvvetine dair Tevrat, İncil, Zebur’un yüzer âyetlerinde sarahate yaxın kısmından iyirmi âyetleri On Doqquzuncu Məktub’ta yazılmış. Hristiyan və Yahudiler tarafından çox tahrifatıyla birlikdə, yenə nübüvvet-i Ahmediyeyi haber veren yüz ayəsi Hüseyin-i Cisrî kitabında yazmış.
Kâhinler isə başta meşhur Şıkk və Satih olaraq, ruhanî və cin vasıtasıyla gaybdan haber veren və indi medyum denilen tevatür bir nakl-i sahih ilə Peygamber’in geleceğine və Fars Devleti’ni kaldıracağına sarîh bir surette haber verdikleri və şübhə kaldırmaz bir tarzda yaxında bir peygamber Hicaz’da zuhurunu mükerrer söyledikleri kimi…
Ârif-i billah kısmından Peygamber’in cedlerinden Kâ’b İbn-i Lüeyy və Yemen və Habeş padişahlarından Seyf İbn-i Zîyezen və Tübba’ kimi çox ârifler, o zaman evliyaları çox sarîh bir surette Muhammed’in (asm) risaletinden haber verib şiirlerle ilan etmişler. On Doqquzuncu Məktub’ta, ehemmiyetli və kat’î bir kısmı yazılmış. Hattâ o padişahlardan biri demiş: “Mən, Muhammed’e (asm) hizmetkâr olmasını bu saltanata tercih ederim.” Biri də demiş: “Âh mən ona yetişse idim, onun ammizadesi olurdum.” Yani Hazret-i Ali kimi fedai bir hizmetkârı və veziri olurdum. Hər ne isə –tarih və siyer kitabları bu haberleri tamamen neşir ilə– bu ârifler, risalet-i Ahmediyeye (asm) qüvvətli və küllî bir şehadetle sadıkıyetine imza basırlar.
Hem o ârifler və kâhinler kimi risalet-i Muhammediyeyi (asm) gaybî haber veren və sözleri işitilen və şahısları görünmeyen hâtif denilen ruhanîler, çox sarîh bir surette Muhammed’in (asm) nübüvvetinden haber verdikleri kimi; çox muhbirler, hattâ saneme kesilen kurbanlar və sanemler və mezar taşları nübüvvetinden haber vermeleriyle onun risaletine və hakkaniyetine imza basıp tarih dili ilə şehadet etmişler.
On Dördüncü Şehadet: Kainatın qüvvətli şehadetine işarə eden bu Arabî fıkra:
وَ بِشَهَادَةِ ال۟كَائِنَاتِ بِغَايَاتِهَا وَ بِال۟مَقَاصِدِ ال۟اِلٰهِيَّةِ فٖيهَا عَلَى الرِّسَالَةِ ال۟مُحَمَّدِيَّةِ ال۟جَامِعَةِ بِسَبَبِ تَوَقُّفِ حُصُولِ غَايَاتِ ال۟كَائِنَاتِ وَ ال۟مَقَاصِدِ ال۟اِلٰهِيَّةِ مِن۟هَا وَ تَقَرُّرِ قِي۟مَتِهَا وَ وَظَائِفِهَا وَ تَبَارُزِ حُس۟نِهَا وَ كَمَالِهَا وَ تَحَقُّقِ حِكَمِ حَقَائِقِهَا عَلَى الرِّسَالَةِ ال۟اِن۟سَانِيَّةِ لَاسِيَّمَا عَلَى الرِّسَالَةِ ال۟مُحَمَّدِيَّةِ اِذ۟ هِىَ ال۟مُظ۟هِرَةُ وَ ال۟مَدَارُ ال۟اَتَمُّ لَهَا وَ لَو۟لَاهَا لَصَارَت۟ هٰذِهِ ال۟كَائِنَاتُ ال۟مُكَمَّلَةُ وَ ال۟كِتَابُ ال۟كَبٖيرُ ذُو ال۟مَعَانِى السَّر۟مَدِيَّةِ هَبَاءً مَن۟ثُورًا مُتَطَايِرَةَ ال۟مَعَانٖى مُتَسَاقِطَةَ ال۟كَمَالَاتِ وَ هُوَ مُحَالٌ مِن۟ وُجُوهٍ وَ جِهَاتٍ
Âyetü’l-Kübra, bu Arabî fıkranın mealine dair demiş: Bu kainat, necə ki özünü icad və idare və tertip eden və tasvir və takdir və tedbir ilə bir saray, bir kitab kimi; bir sergi, bir temaşagâh kimi tasarruf eden sâni’ine və kâtibine və nakkaşına delâlet edər. Elə də kainatın yaradılışindeki makasıd-ı İlahiyeyi biləcək, bildirəcək və tahavvülatındaki Rabbanî hikmetlerini talim edəcək və vazifedarane harekâtındaki neticeleri ders verəcək və mahiyetindeki kıymetini və içindeki mevcudatın kemalâtını ilan edəcək və “Nereden gelirlər? Və haraya gidecekler? Və ne üçün buraya gelirlər? Və çox durmurlar, gidirlər?” deyə dehşetli suallere cavab verəcək və o kitab-ı kebirin manalarını və âyât-ı tekviniyesinin hikmetlerini tefsir edəcək bir yüksək dellâl, bir doğru keşşaf, bir muhakkik üstad, bir sadık muallim istediyi və iktiza ettiği və herhalde bulunmasına delâlet ettiği cihetle; əlbəttə bu vazifeleri hamıdan çox yapan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın hakkaniyetine və bu kainat hâlıkının en yüksək və sadık bir memuru olduğuna qüvvətli və küllî şehadet edib اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ deyər.
Bəli, Muhammed’in (asm) getirdiyi nur ilə kainatın mahiyeti, kıymeti, kemalâtı və içindeki mevcudatın vazifeleri və neticeleri və memuriyetleri və kıymetleri bilinir, tahakkuk edər. Və kainat baştan başa gayet manidar mektubat-ı İlahiye və mücessem bir Kur’an-ı Rabbanî və muhteşem bir meşher-i âsâr-ı Sübhaniye olur. Yoxsa adem və hiçlik və zeval və fena karanlıklarında yuvarlanan, karmakarışık, vahşetli bir virane və dehşetli bir matemhane mahiyetine düşer. Bu həqiqətə binaen, kainatın kemalâtı və hikmetli tahavvülatı və sermedî manaları, qüvvətli bir tarzda نَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ deyər.
On Beşinci Şehadet: çoxlu kudsî şehadetleri ihtiva eden, bu kainatta tasarruf edərək zerrattan seyyarata qədər bütün tahavvülat və harekât və sekenat və həyat və memat kimi bütün tasarrufat emriyle, iradesiyle, qüvvəti ilə bulunan Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un icraat-ı rububiyeti və ef’al-i rahmaniyeti cihetinde risalet-i Muhammediyeye (asm) mukaddes şehadetine işarə eden, bu gelen Arabî fıkradır:
وَ بِشَهَادَةِ صَاحِبِ ال۟كَائِنَاتِ وَ خَلَّاقِهَا وَ مُتَصَرِّفِهَا عَلَى الرِّسَالَةِ ال۟مُحَمَّدِيَّةِ بِاَف۟عَالِ رَح۟مَانِيَّتِهٖ وَ بِاِج۟رَااٰتِ رُبُوبِيَّتِهٖ كَفِع۟لِ الرَّح۟مَانِيَّةِ بِاِن۟زَالِ ال۟قُر۟اٰنِ ال۟مُع۟جِزِ ال۟بَيَانِ عَلَي۟هِ وَ بِاِظ۟هَارِ اَن۟وَاعِ ال۟مُع۟جِزَاتِ عَلٰى يَدَي۟هِ وَ بِتَو۟فٖيقِهٖ وَ حِمَايَتِهٖ فٖى كُلِّ حَالَاتِهٖ وَ بِاِدَامَةِ دٖينِهٖ بِكُلِّ حَقَائِقِهٖ وَ بِاِع۟لَاءِ مَقَامِ حُر۟مَتِهٖ وَ شَرَفِهٖ وَ اِك۟رَامِهٖ عَلٰى جَمٖيعِ ال۟مَخ۟لُوقَاتِ بِال۟مُشَاهَدَةِ وَ ال۟عِيَانِ وَ كَفِع۟لِ رُبُوبِيَّتِهٖ بِجَع۟لِ رِسَالَتِهٖ شَم۟سًا مَع۟نَوِيَّةً لِكَائِنَاتِهٖ وَ بِجَع۟لِ دٖينِهٖ فِه۟رِس۟تَةَ كَمَالَاتِ عِبَادِهٖ وَ بِجَع۟لِ حَقٖيقَتِهٖ مِر۟اٰةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اُلُوهِيَّتِهٖ وَ بِتَو۟ظٖيفِهٖ بِوَظَائِفَ ضَرُورِيَّةٍ لَازِمَةٍ لِوُجُودِ ال۟مَخ۟لُوقَاتِ فٖى هٰذِهِ ال۟كَائِنَاتِ كَلُزُومِ الرَّح۟مَةِ وَ ال۟حِك۟مَةِ وَ ال۟عَدَالَةِ وَ كَضَرُورَةِ لُزُومِ ال۟غِذَاءِ وَ ال۟مَاءِ وَ ال۟هَوَاءِ وَ الضِّيَاءِ
Bu çox kat’î və çox geniş və kudsî şehadetin tafsilatını Risale-i Nur’a havale edib gayet kısacık bir işarəle meal-i icmalîsine bakacağız:
Bəli bu kainatta, gözümüz önünde bu muntazam tasarrufatı içinde adalet və hikmət ilə və rəhmət və inayət və himayet ilə hər zaman iyileri himaye və fenaları və yalancıları tokatlamak, rububiyetinin bir âdeti olmasından, ef’al-i rahmaniyet muktezasıyla bir Bəyanı Möcüzə Quran’ı, Muhammed’in (asm) eline vermesi və bine yaxın mu’cizelerin çoxlu envaını ona vermesi və bütün hâlâtında və en tehlikeli vaziyetlerinde şefkatkârane himaye və hattâ güvercin və örümcekle muhafaza etmesi və böyük vazifelerinde onu tam muvaffak etmesi və dinini bütün hakikatleriyle idamesi və İslâmiyet’ini zeminin və nev-i beşerin başına geçirmesi və bütün mahlukat üstünde bir makam-ı şeref və meşahir-i insaniyenin fevkinde daimî bir rütbe-i makbuliyet və dost və düşmanının ittifakıyla en yüksək hasletleri taşıyan bir şahsiyeti vermekle, beşerin beşten birisini ona ümmet etmesi gayet kat’î bir tarzda sadıkıyetine və risaletine şehadet ettiği kimi ef’al-i rububiyet cihetinde də görürük ki bu âlemin mutasarrıfı və müdebbiri, Muhammed’in (asm) risaletini bu kainata bir manevî güneş yapıp –Nur risalelerinde ispat edildiyi kimi– onun ilə bütün karanlıkları izale və nurani hakikatlerini gösterip və bütün şüurluu, bəlkə kainatı hayat-ı bâkiye müjdesiyle sevindirdiyi kimi; dinini də bütün makbul ehl-i ibadətin fihriste-i kemalâtı və harekât-ı bəndəlikte sağlam bir program yapması kimi Muhammed’in (asm) şahsiyet-i maneviyesi olan hakikatini, Kur’an’ın və Cevşen’in delâletiyle tecelliyat-ı uluhiyetine bir âyenə-i câmia yapması və sâbıkan işarə ettiğimiz həqiqətlərin və on dörd asırda hər gün ümmetinin bütün hasenatlarının bir mislini kazanmasının və hayat-ı içtimaiye və maneviye və beşeriyedeki âsârının delâletiyle, nev-i beşere en yüksək başçı və mukteda və üstad yapması; və onu böyük və kudsî vazifelerle beşerin imdadına gönderip rəhmət, hikmət, adalet, gıda, hava, mâ, ziya derecesinde insanları onun dinine, şeriatına, İslâmiyet’teki hakikatlerine möhtac (Hâşiye ) yapması ilə on iki küllî və kat’î hüccetlerle risalet-i Muhammediyeye (asm) kudsî şehadet ettiği halde, əcəba heç mümkün müdür ki sinek kanadının və bir çiçeğin tanziminden lâkayt kalmayan bu kainat sahibinin bu derece küllî və geniş şehadetlerine mazhar olan risalet-i Muhammediye (asm), kainatın manevî bir güneşi olmasın?
İşte bu on beş küllî şehadetler, hər biri çoxlu şehadetleri, hattâ “Üçüncü Şehadet” mu’cizat dili ilə min şehadeti ihtiva edib elə bir kat’iyetle və kuvvetle اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ olan davayı ispat və tahakkukunu və kıymetini və ehemmiyetini ilan etmiş ki hər gün beş defa âlem-i İslâm, yüzer milyon lisanlar ilə teşehhüdde o davayı kainata ilan ettiği kimi; o davanın esası olan həqiqət-i Muhammediye (asm), kainatın çərdək-i aslîsi, bir sebeb-i yaradılışi və en mükemmel meyvəsi olduğunu milyarlar ehl-i iman tereddütsüz tasdik edərək qəbul etmişler.
Və bu kainatın sahibi (Celle Celaluhu) o şahsiyet-i maneviye-i Muhammediyeyi (asm) saltanat-ı rububiyetine bir yüksək dellâlı və kainat tılsımının və yaradılış muammasının bir doğru keşşafı və lütf u rahmetinin bir parlak misali və şəfqət və muhabbetinin bir beliğ dili və âlem-i bâkideki hayat-ı daime və saadet-i ebediyenin en qüvvətli müjdecisi və elçilerinin en son və büyüğü bir resul eylemiş.
Əcəba bu mahiyetteki bir həqiqətə kanaat etmeyen və ya ehemmiyet verməyən, ne derece hasaret və hata və axmaqlıq və cinayet ettiği kıyas edilsin!..
İşte namazdaki Fatiha, necə İkinci Kısım’da işaratıyla, teşehhüdde اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ taki həqiqət-i tevhid davasına kat’î hüccetleri gösterir, hədsiz imzalar basar. Bu Üçüncü Kısım’da də yenə teşehhüdde وَ اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ ta həqiqət-i risalet davasına qüvvətli şahitleri getirip nihayətsiz tasdik imzalarını bastırır.
Yâ Erhame’r-râhimîn! Bu Rəsuli-Əkrəm’in (asm) hürmetine, bizi onun şefaatine mazhar və sünnetinin ittibaına muvaffak və dâr-ı saadette onun âl ü ashabına komşu eyle, âmin âmin âmin!
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلَي۟هِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ بِعَدَدِ حُرُوفِ ال۟قُر۟اٰنِ ال۟مَق۟رُوئَةِ وَ ال۟مَك۟تُوبَةِ اٰمٖينَ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ
Fatiha’nın âhirinde, ehl-i hidayet və istikamet və ehl-i dalalet və tuğyanın muvazenesine işarə eden və Risale-i Nur’un bütün muvazenelerinin menbaı olan ayənin bir hakikatini Sure-i Nur’dan اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ مَثَلُ نُورِهٖ كَمِش۟كٰوةٍ فٖيهَا مِص۟بَاحٌ اَل۟مِص۟بَاحُ فٖى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَو۟كَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِن۟ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ... الخ ayəsi və arkasında اَو۟ كَظُلُمَاتٍ فٖى بَح۟رٍ لُجِّىٍّ يَغ۟شٰيهُ مَو۟جٌ مِن۟ فَو۟قِهٖ مَو۟جٌ... الخ âyetiyle birlikdə çox acib bir tarzda o muvazeneyi mu’cizane ifade edərlər.
Birinci Âyet-i Nur –Birinci Şuâ’da ispat edilmiş ki– on işarəle Risale-i Nur’a bakır, mu’cizane Kur’an’ın o tefsirinden gaybî haber verir. Və Risale-i Nur’a Nur adı verilmesine en birinci səbəb olmasından, Iyirmi Doqquzuncu Məktub’un bir kısmında bir seyahat-i hayaliye temsilinde, bu acib ayənin “nur” kelimesinde “nun-u na’büdü” mu’cizesi kimi bir manevî mu’cizesinin beyanına binaen, Âyetü’l-Kübra Risalesi’nde dünya seyyahı, Hâlık’ını aramak, bulmak, tanımak üçün bütün kainattan və enva-ı mevcudatından sorduğu və otuz üç yol ilə və kat’î bürhanlarla Hâlık’ını ilmelyakîn və aynelyakîn bildiyi kimi; o eyni seyyah asırlarda və arz və semavat tabakalarında aklıyla, kalbiyle, hayaliyle gezen yorulmaz, tok olmaz, bütün dünyayı bir şəhər kimi görüb teftiş edərək kâh Kur’an hikmetine kâh felsefe hikmetine aklını bindirip geniş hayal dürbünüyle en uzaq tabakalara bakarak həqiqətləri vakide olduğu kimi görmüş, bizlərə Âyetü’l-Kübra’da kısmen haber vermiş.
İşte indi biz, o ayn-ı həqiqət və bir təmsil manasında olan seyahat-i hayaliyesiyle girdiyi çoxlu âlemler və tabakalardan numune üçün yalnız üç tabakasını, Fatiha âhirindeki muvazenenin yalnız kuvve-i akliye cihetinde bir misalini, gayet muhtasar beyan edeceğiz. Sair meşhudatını və muvazenelerini, Risale-i Nur’un muvazenelerine havale ederiz.
Birinci numune belə:
O, dünyaya sırf Hâlık’ını tanımak, bulmak üçün gelen seyyah, aklına dedi: Biz, hər şeyden Hâlık’ımızı sorduk, güzel, tam cavab aldık. Indi “Güneşi güneşten sormak lâzım.” darb-ı meseli kimi biz də Hâlık’ımızı ilim və irade və qüdrət kimi kudsî sıfatlarının tecellileriyle və meşhud eserleriyle və isimlerinin cilveleriyle tanımak, bulmak üçün bir seyahat daha yapacağız, deyə dünyaya girdi. Və ikinci bir cereyan olan ehl-i dalalet kimi birden küre-i arz sefinesine bindi. Hikmet-i Kur’aniyeye tabi olmayan fen və felsefe gözlüğünü taktı. Və Kur’an okumayan coğrafya fenninin programıyla baktı, gördü ki:
Nihayətsiz bir boşlukta, bir senede iyirmi dörd min senelik bir dairede, top güllesinden yetmiş defa süratli bir hareketle gəzər. Yüz minlərlə nevi biçarə, âciz canlıları içine almış. Əgər bir dakika yolunu şaşırsa və ya bir serseri yıldıza çarpsa parçalanarak hədsiz fezada sukut ilə bütün o biçarə canlıları ademe, hiçliğe boşaltacaq, dökəcək deyə anladı.
غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَلَا الضَّٓالّٖينَ cereyanının dehşetli manevî musibetini اَو۟ كَظُلُمَاتٍ فٖى بَح۟رٍ لُجِّىٍّ in boğucu karanlığını hissederek “Eyvah! Ne yaptık? Bu dehşetli gemiye nədən bindik? Bundan kurtulmak çarəsi nedir?” deyə o kör felsefenin gözlüğünü kırdı اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ cereyanına girdi. Birden hikmet-i Kur’aniye imdadına geldi, tam hakikatini gösteren bir dürbün aklına verdi “Şimdi bak!” dedi.
Baktı, gördü ki: رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ ismi هُوَ الَّذٖى جَعَلَ لَكُمُ ال۟اَر۟ضَ ذَلُولًا فَام۟شُوا فٖى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِن۟ رِز۟قِهٖ burcunda bir güneş kimi tulû etti. Zemini gayet muntazam və selâmetli bir gemi və canlıları rızıklarıyla birlikdə içine doldurmuş, kainat denizinde çox hikmətlər və menfaatler üçün seyahatle güneş etrafında gezdirip mevsimlerin mahsulatını erzak isteyenlere getirir. Və “Sevr” və “Hut” namlarında iki meleği o sefineye kaptan yapmış, gayet güzel və muhteşem memleket-i Rabbaniyede Hâlık-ı Zülcelal’in mahlukat və misafirlerini keyiflendirmek üçün gezdirir. Və onun ilə اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ hakikatini gösterir, Hâlık’ını bu ismin cilvesiyle tanıttırır deyə anladı. Bütün ruh u canıyla اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ dedi اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ taifesine girdi.
O seyyahın âlemlerdeki seyahatinde gördüğü numunelerden ikinci numunesi:
O seyyah, küre-i arz gemisinden çıxıb hayvanat və insanlar âlemine girdi. Dinden ruh almayan hikmet-i tabiiye gözlüğü ilə o âleme baktı, gördü ki:
O hədsiz canlıların hədsiz ihtiyaçları və onları inciten və hırpalayan hədsiz muzır düşmanları və merhametsiz hâdiseleri var iken, o ihtiyaçlara qarşı sermayeleri binden, bəlkə yüz binden ancaq bir ola bilər. Və o muzır şeylere mukabil iktidarları, milyondan ancaq birdir. Bu çox dehşetli və acınacaq vaziyette, rikkat-i cinsiye və şefkat-i neviye və ağıl alâkadarlığı ilə onların haline o derece acıdı və mahzun və meyus və cəhənnəm azabı kimi elemler alırken və o pərişan âleme girdiğine min pişman olurken, birden hikmet-i Kur’aniye imdadına yetişti اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ dürbününü verdi “Bak!” dedi. Baktı, gördü ki:
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ tecellisiyle Rahman, Rahîm, Rezzak, Mün’im, Kerîm, Hafîz kimi çox esma-i İlahiyenin hər biri, birer güneş kimi مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا وَكَاَيِّن۟ مِن۟ دَٓابَّةٍ لَا تَح۟مِلُ رِز۟قَهَا اَللّٰهُ يَر۟زُقُهَا وَاِيَّاكُم۟ وَلَقَد۟ كَرَّم۟نَا بَنٖٓى اٰدَمَ اِنَّ ال۟اَب۟رَارَ لَفٖى نَعٖيمٍ kimi ayələrin burçlarında tulû ettiler. O insan və heyvan dünyasını rahmetle, ihsanla doldurup bir nevi muvakkat cənnətə çevirdiler. Və bu şâyan-ı temaşa, güzel ibretli misafirhanenin mihmandar-ı kerîmini tam bildirdiklerini bildi. Min kere اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ dedi.
Seyahatindeki yüzer müşahedatından üçüncü numunesi:
Hâlık’ını, isimlerinin və sıfatlarının tecelli və cilveleriyle tanımak isteyen o dünya seyyahı, ağıl və hayaline dedi ki: “Haydi! Ruhlar və melekler kimi biz də cesedimizi yerde buraxıb göklere çıkacağız. Hâlık’ımızı semavattakilerden soracağız.” Ruh hayale və ağıl fikre bindiler, semaya çıktılar. Kozmoğrafya fennini özlərinə rehber ettiler. Dini dinlemeyen bir felsefe nazarıyla, mağdub dâllîn cereyanlarıyla baktılar. Gördü ki:
Küre-i arzdan min defa böyük, top güllesinden yüz defa çabuk hərəkət edenler içlerinde bulunan minlərlə kütleler, ateş saçan yıldızlar, şuursuz, camid, serseri kimi birbiri içinde süratle gəzərlər. Bir dakika bir tesadüfle biri yolunu şaşırsa o boş və hudutsuz və hədsiz, nihayətsiz âlemde bir şuursuz küre ilə çarpmak surətində kıyamet kimi bir herc ü merce səbəb olur.
O seyyah, hangi tarafa baktı isə dehşet və vahşet və hayret və korkmak aldı, göğe çıktığına min pişman oldu. Ağıl və hayal bütün bütün bozuldular. “Bizim vazifemiz güzel həqiqətləri görmək və göstermek iken, belə cəhənnəm kimi çirkin və azaplı manaları bilmək, müşahede etmək vazifesinden istifa edirik və istemirik.” derken, birden اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ tecellisi ilə Hâlıku’s-semavati və’l-arz və Musahhirü’ş-şemsi və’l-kamer və Rabbü’l-âlemîn kimi çox isimler, hər biri birer güneş kimi وَلَقَد۟ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّن۟يَا بِمَصَابٖيحَ və اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا وَزَيَّنَّاهَا və ثُمَّ اس۟تَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَب۟عَ سَمٰوَاتٍ kimi ayələrin burçlarında tulû ettiler. Bütün semavatı nurla, meleklerle doldurdular, bir böyük camiye və mescide və ordugâha çevirdiler.
O seyyah اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ cereyanına girdi. Dâllînden اَو۟ كَظُلُمَاتٍ فٖى بَح۟رٍ لُجِّىٍّ den kurtuldu. Birden cənnət kimi muntazam, güzel, muhteşem bir memleket gördü. Hər tarafta Hâlık-ı Zülcelal’i bildirirlər bir vaziyeti müşahedesiyle, ağıl və hayalin kıymetleri və vazifeleri min derece terakki etti.
İşte o seyyahın kainattaki seyahatinin yüzer numunesinden bu mezkûr üç numuneye kıyasen sair müşahedatını və isimlerin cilveleriyle Vâcibü’l-vücud’un marifetini Risale-i Nur’a havale edib bu çox qısa işarəe iktifaen, bu olduqca uzun kıssayı qısa keserek hâlıkımızı bildiren kudsî sıfatlardan və sıfât-ı seb’asından yalnız ilim və irade və qüdrət kimi üç mühim sıfatların eserleriyle, tecellileriyle və tahakkuklarının hüccetleriyle kainat hâlıkını tanımaya o dünya seyyahı kimi gayet qısa işarəlerle çalışacağız. Tafsilatını Risale-i Nur’a havale ederiz.
İşte Arabî Hizb-i Nurî’nin hülâsatü’l-hülâsasından daimî, təfəkkürî bir virdim və Allahu ekber cümlesinin otuz üç mertebesinden üç mertebeyi beyan eden bu gelen Arabî fıkranın bir nevi tercümesi içinde qısa işarəlerle ulema-i ilm-i kelâmı və akide ulemasını çoxlu meşgul eden ilim və irade və qüdrət-i İlahiyenin kainattaki cilveleriyle, onları aynelyakîn iman ilə tasdik və onlarla Vâcibü’l-vücud’un bedahetle mevcudiyetine və vahdaniyetine ilmelyakîn tasdik ilə tam iman etmeye yol açan bu Arabî fıkradır:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَر۪يكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْب۪يرًا اَللّٰهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَىْءٍ قُدْرَةً وَعِلْمًا إِذْ هُوَ الْعَلِيمُ بِكُلِّ شَىْءٍ بِعِلْمٍ مُحِيطٍ لَازِمٍ ذَاتِىٍّ لِلذَّاتِ يَلْزَمُ الْاَشْيَاءَ لَايُمْكِنُ اَنْ يَنْفَكَّ عَنْهُ شَىْءٌ بِسِرِّ الْحُضُورِ وَالشُّهُودِ وَالْاِحَاطَةِ النُّورَانِيَّةِ وَبِسِرِّ اِسْتِلْزَامِ الْوُجُودِ لِلْمَعْلُومِيَّةِ وَاِحَاطَةِ نُورِ الْعِلْمِ بِعَالَمِ الْوُجُودِ ❀ نَعَمْ فَالْاِنْتِظَامَاتُ الْمَوْزُونَةُ.. وَالْاِتِّزَانَاتُ الْمَنْظُومَةُ.. وَالْحِكَمُ الْقَصْدِيَّةُ الْعَامَّةُ.. وَالْعِنَايَاتُ الْمَخْصُوصَةُ الشَّامِلَةُ.. وَالْاَقْضِيَّةُ الْمُنْتَظَمَةُ.. وَالْاَقْدَارُ الْمُثْمِرَةُ.. وَالْآجَالُ الْمُعَيَّنَةُ وَالْاَرْزَاقُ الْمُقَنَّنَةُ، وَالْاِتْقَانَاتُ الْمُفَنَّنَةُ وَالْاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ وَغَايَةُ كَمَالِ الْاِنْتِظَامِ وَالْاِنْسِجَامِ وَالْاِتِّسَاقِ وَالْاِتْقَانِ وَالْاِتِّزَانِ وَالْاِمْتِيَازِ، اَلْمُطْلَقَاتِ فِي كَمَالِ السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ ❀ دَالَّاتٌ عَلٰى اِحَاطَةِ عِلْمِ عَلَّامِ الْغُيُوبِ بِكُلِّ شَىْءٍ ﴿ أَلَا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَهُوَ اللَّط۪يفُ الْخَب۪يرُ ﴾ فَنِسْبَةُ دَلَالَةِ حُسْنِ صَنْعَةِ الْاِنْسَانِ عَلٰى شُعُورِ الْاِنْسَانِ اِلٰى نِسْبَةِ دَلَالَةِ حُسْنِ خِلْقَةِ الْاِنْسَانِ عَلٰى عِلْمِ خَالِقِ الْاِنْسَانِ كَنِسْبَةِ لُمَيْعَةِ نُجَيْمَةِ الذُّبَيْبَةِ فِي اللَّيْلَةِ الدَّهْمَاءِ اِلٰى شَعْشَعَةِ الشَّمْسِ فِي رَابِعَةِ النَّهَارِ
Gayet qısa bir nevi tercümesi içinde ilm-i İlahîye, bu çox ehemmiyetli həqiqət-i imaniyeye kısacık işarəler edib tafsilatını Risale-i Nur’a havale ilə deriz (Hâşiye ):
Bəli necə ki rəhmət, rızk-ı acayibiyle güneş kimi özünü gösterip perde-i gaybda bir Rahman-ı Rahîm’i kat’iyetle ispat edir; elə də yüzer âyât-ı Kur’aniyede mevki alan və kudsî yeddi sıfattan bir cihette en birincisi olan ilim də nizam və mizanın hikmetleri və meyveleriyle güneş ziyası misillü özünü gösterdiyi kimi bir Alîm-i külli şey’in mevcudiyetini kat’iyetle bildirir.
Bəli insanın şuuruna, ilmine delâlet eden düzgün, ölçülü sanatı ilə; insanın hâlıkının ilmine, hikmetine delâlet eden hüsn-ü yaradılış-i insan muvazenesi; eynilə yıldız böceğinin gecedeki ışığının lem’acığının, gündüzde güneşin ihatalı ziyasına nisbeti gibidir.
Indi ilm-i İlahînin delillerini beyan etmeden evvel, o kudsî sıfatın kainatın envaındaki tecellileriyle Zat-ı Akdes’i çox zâhir bir tarzda göstermesine delâlet və şehadet eden mi’rac-ı Muhammedî (asm) gecesinde huzur və hitab-ı İlahîye mazhar olduğu zaman, birden اَلتَّحِيَّاتُ اَل۟مُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ deyərək bütün canlı və enva-ı mahlukat adına bir mebus və elçi olmasından, bütün onların sıfat-ı ilmin cilveleriyle Rablerini bildirdikleri tarzda, selâm yerinde umum şüurlu bedeline, Hâlık’ına umum canlıın hediyelerini takdim edər.
Yani اَلتَّحِيَّاتُ اَل۟مُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ dörd kəlmələr ilə umum canlıın dörd taifesinin ezelî, ebedî ilmin cilveleriyle Allâmü’l-guyub’a qarşı tahiyyelerini, tebriklerini, bəndəliklerini, güzel marifetlerini gösterdiğinden bu kudsî mükâleme-i mi’raciyeyi geniş manasıyla okumak, teşehhüdde umum İslâm’ın farz bir vazifesi olmuş. O kudsî mükâlemenin izahatını Risale-i Nur’a havale edib gayet qısa dörd işarəle bir manasını beyan edeceğiz:
Birincisi: اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ dır. Kısacık meali şudur:
Necə bir usta, çox hârika bir makineyi derin ilmi və mu’cizekâr zekâsıyla yapsa o acib makineyi gören hər kəs, o ustayı takdirkârane tebrik edib alkışlar və tahsinkârane medihlerle və ihsanlarla ona maddî, manevî hədiyyələr, tahiyyeler verir; o makine də o ustanın istediyi tarzda tam tamına, gayet mükemmel olaraq arzularını və hârika ince sanatını və maharet-i ilmiyesini göstermesiyle, öz ustasını hal dili ilə alkışlar, tebrik edər; manevî tahiyyeler, hədiyyələr verir.
Eynilə elə də kainatta bütün canlı taifeleri, hər biri və hər bir ferdi, hər tarafı mu’cizeli birer hârika makinedir ki ustasının hər şeyin hər şey ilə münasebetini gören və hər şeyin hayatına lâzım bütün şeyleri görüb tam yerinde ona yetiştiren ihatalı ilminin derin və ince cilveleri ilə özünü tanıttıran Sâni’-i Zülcelal’ini hayatlarının hal dilileriyle, ins və cin və melek olan şüurluların kāl dilleri kimi tahiyyelerle alkışlar və tebriklerle اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ deyərlər. Və hayatlarının qiymətını doğrudan doğruya bütün mahlukatı bütün ahvaliyle bilen hâlıklarına bəndəlikkârane takdim edirlər ki Mi’rac Gecesinde bütün canlı adına Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, Vâcibü’l-vücud’un huzurunda selâm yerinde اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ deyip bütün canlı taifelerinin tahiyye və hədiyyə və manevî selâmlarını takdim etmiş.
Bəli âdi bir muntazam makine, nizam-nizam-intizam və mizanlı heyetiyle şeksiz bir mahir və dikkatli ustayı gösterdiyi kimi; kainatı dolduran hədsiz canlı makineler də hər biri min bir mu’cizat-ı ilmiyeyi gösterirlər. Əlbəttə yıldız böceğinin ışığına nisbeten güneşin ziyası derecesinde ilmin cilveleri ilə o canlılar, usta və sermedî sanatkârlarının vücub-u vücuduna və mabudiyetine olduqca parlaq şehadet edərlər.
İkinci Kudsî Kelime-i Mi’raciye: اَل۟مُبَارَكَاتُ dür.
Madam ki hadîsçe namaz, mü’minin mi’racıdır və mi’rac-ı ekberin cilvesine mazhardır. Və madam ki dünya seyyahı, hər âlemde, ilim sıfatıyla Allâmü’l-guyub Hâlık’ını bulmuş; biz də o seyyahla birlikdə, mübareklerin və görenlere bârekellah dedirtenlerin və اَل۟مُبَارَكَاتُ nün geniş âlemine girip bütün ruh sahibiun masum, mübarək yavrularını və bütün canlıın mukadderat və programlarının kutucukları olan toxum və çekirdekleri başta olaraq o mübarəkât âlemini temaşa və mütalaa ilə kudsî sıfat-ı ilmin mu’cizatlı, ince cilveleriyle Hâlık’ımızı ilmelyakîn ilə bilmeye o seyyah kimi çalışacağız:
Bəli, gözümüzle görürük ki bütün o masum yavrucuklar və o mübarək mahzencikler, sandıkçıklar; bir Alîm-i Hakîm’in ilmiyle hem umumu hem hər bir ferdi, birden bir uyanmak və gaye-i yaradılışine yürümek üçün bir hərəkət alırlar. Həqiqət nazarıyla bakanlara “Bin bârekellah! Yüz min mâşâallah!” dedirtirler.
Bəli, mesela nutfeler, yumurtalar, toxumlar, çərdəklər hər biri birden ilimden gelen bir ince nizam və o nizam, maharetten gelen tam bir mizan içinde; o mizan, yeni bir tanzim; o isə taze bir ölçü və tevzin içinde; o də bir temyiz və terbiye və müteşabih emsalinden kasdî farika alâmetleri içinde; o da sanatlı bir tezyin və süslemek içinde; bu də hakîmane, lâyık, mükemmel cihazat və tasvir içinde; bu isə kerîmane, rızık isteyenlerin zevklerini memnun etmək üçün o mahlukların və meyvelerin etleri və yenilen kısımları ihtilaf içinde; bu isə âlimane, mu’cizane, ayrı ayrı nakışlar, ziynetler içinde; bu da ayrı ayrı güzel, hoş kokular və ləzzətli tatlar içinde ki kemal-i nizam-nizam-intizam içinde; birbirinden mütemayiz, ayrı iken kesret və sürat və vüs’at-i mütləq içinde sehivsiz hatasız, bütün onların suretlerinin inkişafları və hər mevsimde o hârika halin devamı içinde bütün o mübareklerin hər biri və birlikdə, bu mezkûr on beş dil ilə ustalarının hârika maharetini və mu’cizatlı ilmini göze gösterip Allâmü’l-guyub, Vâcibü’l-vücud Sâni’lerini güneş kimi bildirirlər.
İşte bu çox geniş və parlak şehadetleri və Sâni’ini tebrikleri içindir ki Mi’rac Gecesinde bütün mahlukat hesabına konuşan Zat-ı Muhammediye (asm) اَل۟مُبَارَكَاتُ kelimesini selâm yerinde demiş.
Üçüncü Kəlmə: اَلصَّلَوَاتُ dür ki hem umumî mi’rac-ı ekber-i Muhammedîde (asm) hem hər mü’minin hususi mi’racı olan namaz teşehhüdünde, hər gün heç olmazsa on defa, yüz milyonlar ehl-i iman, o kudsî kelimeyi, Peygamber’in (asm) tebaiyetiyle dərgah-ı İlahîye takdim edib kainatta ilan edərlər. Mi’raca dair Otuz Birinci Söz, mi’racın bütün hakikatlerini –bir muhatap ittihaz ettiği muannid, mülhid, münkirlere qarşı də– gayet kat’î və qüvvətli bir surette ispat ettiğine binaen, tafsilatını və hüccetlerini ona havale edərək gayet muhtasar bir işarəle bu üçüncü kelime-i mi’raciyenin geniş manasını gösteren ruh sahibi, şüurlu taifelerinin acib âlemine baxıb ilm-i ezelînin cilveleriyle Hâlık’ımızın vahdet və mevcudiyeti içinde kemal-i rahmaniyetini və rahîmiyetini və azamet-i qüdrət və şümul-ü iradetini bilmeye çalışacağız:
Bəli, bu âlemde görürük ki: Bu ruh sahibilar, şuuren və aklen olmasa da hissen, fitrətən hissedirlər ki hər biri, hədsiz bir acizlik və zaaf içinde, hədsiz düşmənları və incitenleri var və hədsiz bir möhtaclıq u ihtiyaç içinde, hədsiz hâcatı və matlubları var. İktidarı və sermayesi binden birine kâfi gelmediğinden bütün qüvvəti ilə bağırır və ağlar; manen, fitrətən yalvarır; özünə mahsus sesiyle, dili ilə dualar, niyazlar, bir nevi namazlar, salavatlar ilə bir Alîm-i Kadîr dərgahına iltica ederken birden görürük ki o bağıranların hər işini, hər ehtiyacını bilen və hər derdini və zararını anlayıp yalvarmasını, fitri duasını işiten Alîm-i Mutlak bir Kadîr-i Hakîm, imdatlarına yetişir, bütün istediklerini yapar. Ağlamalarını gülmeye, bağırmalarını teşekkürlere çevirir.
Bu hakîmane, alîmane, rahîmane yardım, olduqca parlaq bir tarzda ilim və rahmetin cilveleriyle bir Mücîb-i Mugîs, bir Rahîm-i Kerîm’i bildirip o ruh sahibi âleminin bütün salavat və bəndəliklerini ona takdim və tahsis edər manasıyla, mi’rac-ı ekberde Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam və mi’rac-ı asgar olan namazlarda onun ümmeti اَلصَّلَوَاتُ اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ deyər.
Dördüncü Kelime-i Kudsiye: اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ dir.
Risale-i Nur’un çox həqiqətləri namaz tesbihatında ihtar edilmesi hikmetiyle hem Fatiha’nın hem teşehhüdün kelimelerinin hakikatlerini qısa işarəlerle beyan etmeye âdeta ihtiyarsız sevk edildim.
İşte mi’rac-ı Muhammedîde (asm) denilen اَلطَّيِّبَاتُ kelime-i kudsiyesi; ehl-i marifet və iman və küllî şuur sahibi olan ins və cin və melek və ruhanîlerin, kainatı güzel tayyibeleri və haseneleri və bəndəlikleriyle güzelleştiren və güzellerin âlemine bakan və sermedî Cemil-i Mutlak’ın hədsiz cemal və güzelliklerini və kainatı süslendiren isimlerinin daimî güzelliklerini tam bilen və aşk və şevkle küllî bəndəlikler ilə mukabele eden və parlak iman və geniş marifetler və medh ü senaların revaih-i tayyibe və hoş kokularıyla Hâlıklarına qarşı o hədsiz tayyibatlar manasıyla mi’racda söylenmiş sırrıyla; teşehhüdde bütün ümmet, hər gün usanmadan o kudsî kelime-i tayyibeyi tekrar edərlər.
Bəli bu kainat, nihayətsiz bir hüsün və cemal-i sermedînin âyinesi və cilveleri və kainattaki bütün cemal və kemal və güzellikler, o sermedî hüsünden gəlir və ona intisapla güzelleşir, kıymeti yükselir. Yoxsa karmakarışık bir virane, bir hüzüngâh olur. Və o intisap isə saltanat-ı uluhiyetin dellâlları və ilancıları olan ins və melek və ruhanîlerin marifet və tasdikleriyle anlaşılır.
Hattâ o dellâlların güzel və tatlı hamdlerini və senalarını və mabuduna medihlerini və onların kelimelerini hər tarafa neşir və arş-ı a’zamın canibine sevk etmək üçün hava unsurunun zerreleri emirber neferler, küçücük diller və kulaklar kimi o güzel kelimeleri dərgah-ı uluhiyete takdim etmək üçün o çox hârika vaziyet-i acibe, havaya verildiğine qüvvətli bir ihtimal var deyə kalbime geldi.
İşte ins və melek, necə ki imanları və bəndəlikleriyle Mabud-u Zülcelal’i bildirirlər; elə də o Hakîm-i Zülcelal də o ilancılara verdiyi çox câmi’ istidatlarla, çox hârika cihazlarla və dekaik-i ilmiyeleriyle hər birisini bütün kainatla alâkadar bir kiçik kainat hükmüne getirmekle özünü olduqca parlaq bir tarzda bildirir. Mesela, insanın küçücük kafasında ceviz qədər bir yerde kuvve-i hâfıza, kuvve-i hayaliye, kuvve-i müfekkire kimi müteaddid, acib makineleri yaratmak və kuvve-i hâfızayı bir böyük kütüphane hükmüne getirmekle ilm-i ezelînin cilvesiyle güneş kimi özünü gösterir.
Indi sâbıkan zikredilen və ilm-i muhitin küllî hüccetlerine işarə eden və bir geniş hüccet olaraq hədsiz bürhanları ihtiva eden və on beş delil ilə ilm-i muhiti gösteren Arabî parçanın gayet qısa bir mealine və bir nevi tercümesine işarə ederiz.
On Beş Delilden Birincisi: فَال۟اِن۟تِظَامَاتُ ال۟مَو۟زُونَةُ dir.
Yani bütün mahlukatta müşahede edilen ölçülü düzgünlük, mizanlı nizam-nizam-intizam; ihatalı bir ilme şehadet edər.
Bəli, muntazam bir saray kimi kainattan və manzume-i şemsiyeden və kəlmələr və seslerin neşrinde zerreleri medar-ı hayret bir nizam-nizam-intizam gösteren hava sahifesinden və üç yüz min ayrı ayrı nevileri hər baharda bir nizam-nizam-intizam-ı ekmel içinde yetiştiren zemin yüzünden tut tâ hər bir canlıın vücudundaki aza və cihazat və hüceyrat və zerrelere qədər derin, ihatalı, şaşırmaz bir ilmin eseri olan mizanî düzgünlük və tam nizam-nizam-intizam bulunması; gayet zâhir və kat’î bir surette ihatalı bir ilme delâlet və şehadet edər deməkdir.
İkinci Delil: وَال۟اِتِّزَانَاتُ ال۟مَن۟ظُومَةُ dir.
Yani bütün kainattaki masnuatta –cüz’î küllî– seyyarattan tâ kandaki küreyvat-ı hamra və beyzaya qədər hər şeyde gayet düzgün bir ölçü, mütenasip bir mizan bulunması; bedahetle muhit bir ilme delâlet və kat’î şehadet edər.
Bəli, görürük ki mesela bir sineğin, bir insanın azaları və cihazatı, hattâ cesedinin hüceyratı və kanındaki kırmızı və beyaz kürecikleri o derece hassas bir mizan və ince bir ölçü ilə yerleştirilmiş və o derece birbirine münasib və uygun və cesedin sair azalarında elə muntazam bir tenasüp var ki nihayətsiz bir ilme mâlik olmayan, o vaziyeti onlara vermesi heç bir cihette imkânı yox.
İşte eynilə bütün canlı və enva-ı mahlukat, zerrattan tâ manzume-i şemsiyedeki seyyarata qədər elə tam bir muvazene və zerre qədər şaşırmaz bir düzgün ölçü hükmetmesi, ihatalı bir ilme kat’î delâlet və parlak şehadet edər. Demək ilmin hər delili, Zat-ı Alîm’in mevcudiyetine də delildir. Sıfat mevsufsuz olması muhal və imkânsız olmasından bütün hüccetleri Alîm-i Ezelî’nin vücub-u vücuduna qüvvətli və gayet kat’î bir hüccet-i kübradır.
Üçüncü Delil: وَال۟حِكَمُ ال۟قَص۟دِيَّةُ ال۟عَامَّةُ dir.
Yani bütün kainattaki hallakıyet və faaliyette və tebeddülat və ihya və tavzifat və terhisatta bütün masnuatın hər biri və hər bir taifenin tesadüf imkânı olmayan elə kasdî və bilerek takılan hikmetleri və faydaları və vazifeleri var və görürük ki ihatalı bir ilmi bulunmayan, heç bir cihette, hiçbirisine icad noktasında sahib çıxa bilməz.
Mesela, hədsiz canlıtan bir insanın yüz cihazatından bir tək cihazı olan dili; bir et parçası iken iki böyük vazifesiyle yüzer hikmetlere, neticelere, meyvələrə, faydalara âlet olur. Taamların zevkindeki vazifesi, ayrı ayrı bütün tatları bilerek cesede, mideye haber vermək və rahmet-i İlahiyenin matbahlarına dikkatli bir müfettiş olmaq və kəlmələr vazifesinde kalbe və ruha və dimağa tam bir tercüman və santral olmaq; əlbəttə gayet parlak və kat’î bir surette ihatalı ilme delâlet və şehadet edər.
Bir tək dil, hikmetleri və meyveleriyle belə delâlet etse hədsiz lisanlar və hədsiz canlılar, nihayətsiz masnuat, güneş zuhurunda və gündüz kat’iyetinde nihayətsiz bir ilme delâlet və şehadet və Allâmü’l-guyub’un daire-i ilminden və hikmetinden və meşietinden hariç heç bir şey yoxdur deyə ilan edərlər.
Dördüncü Delil: وَال۟عِنَايَاتُ ال۟مَخ۟صُوصَةُ الشَّامِلَةُ dir.
Yani bütün canlı, şüurlu âleminde, hər nev’e və hər ferde, hususi və ona münasib və umuma şâmil inayetler, şefkatler, himayetler; bedahet derecesinde ihatalı bir ilme delâlet və o inayetlere mazhar olanları və ihtiyaçlarını bilen bir Alîm-i İnayetkâr’ın vücub-u vücuduna hədsiz şehadetler edər, deməkdir.
İhtar: Risale-i Nur’un hülâsatü’l-hülâsasının zübdesi olan Arabî fıkradaki kelimelerin izahı isə Kur’an’dan tereşşuh eden Risale-i Nur’un âyât-ı Kur’aniyenin lemaatından aldığı həqiqətlərə, hususan ilim və iradeye və qüdrətə dair delillere və hüccetlere işarətir ki bu Arabî kelimelerin işarə ettikleri o ilmî deliller, ehemmiyetle tefsir edilir. Demək hər biri, çox âyâtın birer işarə və birer nüktesini beyan etmektir. Yoxsa o Arabî kelimelerin tefsiri və beyanı və tercümesi deyildir. Sadede dönürük.
Bəli, gözümüzle görürük ki bizleri və bütün ruh sahibiları bilir və bilerek şefkatle himaye edər və ehtiyacını və hər derdini bilir və bilerek inayetiyle imdadına yetişir bir Alîm-i Rahîm var. Hədsiz misallerinden biri, insanın rızık və ilaç və möhtac olduğu madenler cihetinde gelen hususi və umumî inayetler, çox zâhir bir surette bir ilm-i muhiti gösterir və bir Rahman-ı Rahîm’e rızık, ilaç, madenlerin adedince şehadetler edərlər.
Bəli, insanın hususan âcizlerin və yavruların iaşeleri və bilhassa mide matbahından cesedin rızık isteyen azalarına, hattâ hüceyrelerine hər birine münasib rızkını yetiştirmeleri və dağlar bir eczahane və insana lâzım bütün madenlerin bir ambarı olmaları kimi hakîmane işler, gayet ihatalı bir ilim ilə ola bilər. Serseri tesadüf, kör qüvvət, sağır tabiat, camid şuursuz esbab, basit istilacı unsurlar; heç bir cihette bu alîmane, basîrane, hakîmane, merhametkârane, inayet-perverane olan iaşe və idare və himayet və tedbire karışamazlar. Yalnız o zâhirî esbab; Alîm-i Mutlak’ın emriyle, izniyle, ilim və hikməti dairesinde bir perde-i izzet-i qüdrət-i İlahiye olaraq istimal və istihdam edilmeleri var.
Beşinci və Altıncı Delil: وَال۟اَق۟ضِيَّةُ ال۟مُن۟تَظَمَةُ وَال۟اَق۟دَارُ ال۟مُث۟مِرَةُ dir.
Yani hər şeyin, hususan nebatat və eşcar və hayvanat və insanların şekilleri və miktarları, ilm-i ezelînin iki nev’i olan kaza və kaderin düsturlarıyla sanatkârane biçilmiş və hər birinin kametine göre tam münasib dikilmiş, mükemmel giydirilmiş, gayet muntazam birer hikmetli şəkil verilmiş. Onlar, hər biri və birlikdə, bir nihayətsiz ilme delâlet və bir Sâni’-i Alîm’e adetlerince şehadet edərlər deməkdir.
Bəli, mesela numune olaraq hədsiz misallerinden yalnız tək bir ağac və bir ferd-i insana bakırıq, görürük ki: Bu meyveli ağac, o çox cihazatlı insan; heç bir ressam tam taklidini yapamayacaq derecede zâhiri və bâtını, dış və içi elə bir gaybî pergârla və ince bir ilmin kalemiyle hudutları çizilmiş və tam nizam-nizam-intizamla hər azasına münasib surət verilmiş ki meyvə və neticelerine və yaradılış vəzifəsilarına yetişsin. Bu isə nihayətsiz bir ilim ilə olabilmesi cihetiyle hər şeyin hər şeyle münasebetini bilib və nazara alan və bu ağac və bu insanın bütün emsallerini və nevilerini ilm-i ezelîsinin kaza və qədər pergâr və kalemiyle dış və iç miktarlarını və suretlerini hakîmane yapılmasını bilerek işleyen bir Sâni’-i Musavvir, bir Alîm-i Mukaddir’in hədsiz ilmine və vücub-u vücuduna nebatat və hayvanat adedince şehadet edərlər deməkdir.
وَال۟اٰجَالُ ال۟مُعَيَّنَةُ وَال۟اَر۟زَاقُ ال۟مُقَنَّنَةُ dir. Yani ehemmiyetli bir hikmət üçün zâhir nazarda mübhem və gayr-ı muayyen tevehhüm edilen eceller və rızıklar, ibham perdesi altında kaza və qədər-i ezelînin defterinde mukadderat-ı hayatiye sahifesinde hər canlıın eceli mukadder və muayyendir; takaddüm, teahhur etməz. Və hər ruh sahibiun rızkı tayin və tahsis edilip kaza və qədər levhasında yazıldığına hədsiz deliller var.
Mesela koca bir ağacın ölmesi, onun bir nevi ruhu olan çekirdeğini onun yerinde vazife görmək üçün bırakması, bir Alîm-i Hafîz’in hikmetli kanunuyla olması və bir yavrunun rızkı olan süt, memelerden gelmesi və kan və fışkı içinden çıxıb heç bulaşmadan safi, temiz olaraq ağzına akması, tesadüf ihtimalini kat’î bir surette red və bir Rezzak-ı Alîm-i Rahîm’in şəfqətli düsturuyla olduğunu gayet kat’î gösterir. Bu iki cüz’î misale bütün canlı, ruh sahibi kıyas edilsin.
Demək, həqiqətdə hem ecel muayyen və mukadderdir hem rızık hər kəsə göre bir taayyün içinde mukadderat defterinde kaydedilmişdir. Lakin gayet mühim bir hikmət üçün hem ecel hem rızık, perde-i gaybda və mübhem və gayr-ı muayyen və zâhiren tesadüfe bağlı kimi görünür.
Əgər ecel, güneşin gurûbu kimi muayyen olsa idi yarı ömür gaflet-i mutlakada və âhirete çalışmamakla zayi olub, yarı ömürden sonra hər gün ölüm darağacı tarafına bir ayak atmak kimi dehşetli bir korku alıb eceldeki musibet yüz derece ziyadeleşmesi sırrıyla, başa gelen musibetler və hattâ dünyanın eceli olan kıyamet perde-i gaybda merhameten bırakılmış.
Rızık isə hayattan sonra nemətlərin en böyük bir hazinesi və şükür və hamdin en zengin bir menbaı və bəndəlik və dua və ricaların en cem’iyetli bir madeni olmasından, suret-i zâhirede mübhem və tesadüfe bağlı kimi gösterilmiş. Tâ hər vaxt Rezzak-ı Kerîm’in dərgahına iltica və rica və yalvarmak və həmd və şükür şefaatiyle rızık istəmək kapısı kapanmasın. Yoxsa muayyen olsa idi mahiyeti bütün bütün değişecekti. Şâkirane, minnettarane ricalar, dualar bəlkə mütezellilane bəndəlik kapıları kapanırdı.
Doqquzuncu, Onuncu Delil:
وَال۟اِت۟قَانَاتُ ال۟مُفَنَّنَةُ وَال۟اِه۟تِمَامَاتُ ال۟مُزَيَّنَةُ Yani hər masnuda, hususan bahar mevsiminde, zemin yüzünde sermedî bir hüsün və cemalin cilvelerini gösteren bütün güzel mahluklar, ezcümle çiçəklər, meyvələr və kuşçuklar və sinekler və bilhassa yaldızlı və yıldızlı kuşçukların yaradılışlerinde və suretlerinde və cihazatlarında elə mu’cizane bir maharet və dikkat və hârika bir sanat, bir itkan, bir mükemmeliyet və sanatkârlarının mu’cizatlı hünerlerini gösteren ayrı ayrı, çeşit çeşit tarzlarda şəkillər, makinecikler, gayet ihatalı bir ilme və –tabirde hata olmasın– gayet maharetli və fünunlu bir meleke-i ilmiyeye kat’î delâlet və serseri tesadüfün və şuursuz və müşevveş esbabın müdahale etmesinin imkânsız olduğuna şehadet ettikleri kimi…
وَال۟اِه۟تِمَامَاتُ ال۟مُزَيَّنَةُ ifadesiyle o güzel masnûlarda o derece bir şirin süslemek və tatlı bir ziynet və cazibedar bir cemal-i sanat var ki nihayətsiz bir ilim ilə iş görür və hər şeyin en güzel tarzını bilir və sanatkârlığın cemal-i kemalini və kemal-i cemalini şüurlulara göstermek istəyər ki en cüz’î bir çiçeği və kiçik bir sineği ihtimamkârane, mahirane, sanat-perverane ehemmiyetle tasvir və icad edər. Bu ihtimamkârane tezyin və tahsin, bedahetle hədsiz və hər şeye muhit bir ilme delâlet və o güzellerin adedince bir Sâni’-i Alîm-i Zülcemal’in vücub-u vücuduna şehadetler edərlər deməkdir.
Beş küllî delil və hüccetleri ihtiva eden On Birinci Delil:
وَغَايَةُ كَمَالِ ال۟اِن۟تِظَامِ ال۟اِتِّزَانِ ال۟اِم۟تِيَازِ ال۟مُط۟لَقَاتِ فِى السُّهُولَةِ ال۟مُط۟لَقَةِ وَخَل۟قُ ال۟اَش۟يَاءِ فِى ال۟كَث۟رَةِ ال۟مُط۟لَقَةِ مَعَ ال۟اِت۟قَانِ ال۟مُط۟لَقِ وَفِى السُّر۟عَةِ ال۟مُط۟لَقَةِ مَعَ ال۟اِتِّزَانِ ال۟مُط۟لَقِ وَفِى ال۟وُس۟عَةِ ال۟مُط۟لَقَةِ مَعَ كَمَالِ حُس۟نِ الصَّن۟عَةِ وَفِى ال۟بُع۟دَةِ ال۟مُط۟لَقَةِ مَعَ ال۟اِتِّفَاقِ ال۟مُط۟لَقِ وَفِى ال۟خِل۟طَةِ ال۟مُط۟لَقَةِ مَعَ ال۟اِم۟تِيَازِ ال۟مُط۟لَقِ
Bu delil, sâbıkan zikredilen Arabî fıkranın âhirinde yazılan delilin başqa və daha güzel bir tarzıdır. Şiddetli hastalık sebebiyle, gayet qısa bir işarəle bundaki beş altı geniş delilleri beyandır.
Evvela: Bütün zeminde görürük; tam bilmekten və maharetten gelen gayet suhulet və kolaylıkla acib canlı makineler, def’aten və bir kısmı bir dakikada düzgün, ölçülü, emsalinden farikalı yapılmaları, nihayətsiz bir ilme delâlet və sanattaki maharet-i ilmiyeden gelen suhulet və kolaylık derecesinde o ilmin kemaline şehadet edər.
Sâniyen: Gayet kesret və çokluk içinde şaşırmadan gayet derecede sanatlı, mükemmel icadlar, nihayətsiz bir qüdrət içinde hədsiz bir ilme delâlet və Alîm və Kadîr-i Mutlak’a hədsiz şehadet edər.
Sâlisen: Sürat-i mütləq və gayet çabuk yapılmakla birlikdə, gayet derece mizanlı, ölçülü icadları; hədsiz bir ilme delâlet və adetlerince bir Alîm-i Mutlak və Kadîr-i Mutlak’a şehadet edərlər.
Râbian: Gayet geniş bütün zemin yüzünde hədsiz canlıların vüs’at-i mütləq ilə birlikdə gayet sanatkârane, süslü, kemal-i hüsn-ü sanat ilə yapılmaları; heç şaşırmayan, hər şeyi birlikdə gören, bir şeyi bir şeye mani olmayan bir ihatalı ilme delâlet və bir Alîm-i külli şey və Kadîr-i Mutlak’ın masnûları olduklarına hər biri və birlikdə şehadet edərlər.
Hâmisen: Bu’d-u mutlak və birbirinden gayet uzaq bir nevin efradı; biri şarkta, biri garpta, biri şimalde, biri cenupta, eyni zamanda, eyni tarzda birbirinin misli və birbirinden teşahhusça imtiyazlı bir surette vücuda gelmeleri ancaq bir Alîm-i Mutlak və Kadîr-i Mutlak’ın kainatı idare eden hədsiz qüdrəti və bütün mövcudatı ahvaliyle ihata eden nihayətsiz ilmiyle olabilmesi cihetiyle, muhit bir ilme delâlet və bir Allâmü’l-guyub’a hədsiz şehadet edərlər.
Sâdisen: İhtilat-ı mutlakla birlikdə heç şaşırmadan və karıştırmadan hər biri tam bir imtiyaz və alâmet-i farika ilə o karışık emsalinde və karanlık yerlerde, mesela torpaq altındaki toxumlar kimi şaşıran vaziyetlerde o çox kalabalıklı canlı makinelerin hər birisinin heç bir cihazatını noksan bırakmayarak mu’cizatlı bir surette yaratılmaları, güneş kimi ilm-i ezelîye delâlet və gündüz kimi Kadîr-i Mutlak və Alîm-i Mutlak’ın hallakıyetine, rububiyetine şehadet edərlər. Risale-i Nur’daki tafsilata havale edib bu olduqca uzun kıssayı qısa kesirik.
Indi hülâsatü’l-hülâsadaki irade meselesine başlırıq:
اَللّٰهُ اَك۟بَرُ مِن۟ كُلِّ شَى۟ءٍ قُد۟رَةً وَعِل۟مًا اِذ۟ هُوَ ال۟مُرٖيدُ لِكُلِّ شَى۟ءٍ مَاشَاءَ اللّٰهُ كَانَ وَمَا لَم۟ يَشَا۟ لَم۟ يَكُن۟ اِذ۟ تَن۟ظٖيمُ اٖيجَادِ ال۟مَص۟نُوعَاتِ ذَاتًا وَصِفَةً وَمَاهِيَّةً وَهُوِيَّةً مِن۟ بَي۟نِ ال۟اِم۟كَانَاتِ ال۟غَي۟رِ ال۟مَح۟دُودَةِ وَالطُّرُقِ ال۟عَقٖيمَةِ وَال۟اِح۟تِمَالَاتِ ال۟مُشَوَّشَةِ وَسُيُولِ ال۟عَنَاصِرِ ال۟مُتَشَاكِسَةِ وَال۟اَم۟ثَالِ ال۟مُتَشَابِهَةِ بِهٰذَا النِّظَامِ ال۟اَدَقِّ ال۟اَرَقِّ وَتَو۟زٖينُهَا بِهٰذَا ال۟مٖيزَانِ ال۟حَسَّاسِ ال۟جَسَّاسِ وَتَم۟يٖيزُهَا بِهٰذِهِ التَّعَيُّنَاتِ ال۟مُزَيَّنَةِ ال۟مُن۟تَظَمَةِ وَخَل۟قُ ال۟مُخ۟تَلِفَاتِ ال۟مُن۟تَظَمَاتِ ال۟حَيَوِيَّةِ مِنَ ال۟بَسٖيطِ ال۟جَامِدِ ال۟مَيِّتِ كَال۟اِن۟سَانِ بِجِهَازَاتِهٖ مِنَ النُّط۟فَةِ وَالطَّي۟رِ بِجَوَارِحِهٖ مِنَ ال۟بَي۟ضَةِ وَالشَّجَرَةِ بِاَع۟ضَائِهَا مِنَ النُّوَاةِ وَال۟حَبَّةِ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّ كُلَّ شَى۟ءٍ بِاِرَادَتِهٖ تَعَالٰى وَاِخ۟تِيَارِهٖ وَقَص۟دِهٖ وَمَشٖيئَتِهٖ سُب۟حَانَهُ كَمَا اَنَّ تَوَافُقَ ال۟اَش۟يَاءِ فٖى اَسَاسَاتِ ال۟اَع۟ضَاءِ النَّو۟عِيَّةِ وَال۟جِن۟سِيَّةِ يَدُلُّ عَلٰى اَنَّ صَانِعَ تِل۟كَ ال۟اَف۟رَادِ وَاحِدٌ اَحَدٌ كَذٰلِكَ اَنَّ تَمَايُزَهَا بِالتَّشَخُّصَاتِ ال۟مُتَمَايِزَاتِ وَالتَّعَيُّنَاتِ ال۟مُن۟تَظَمَةِ يَدُلُّ عَلٰى اَنَّ ذٰلِكَ الصَّانِعَ ال۟وَاحِدَ ال۟اَحَدَ فَاعِلٌ مُخ۟تَارٌ يَف۟عَلُ مَا يَشَاءُ وَيَح۟كُمُ مَا يُرٖيدُ
Bu fıkra, irade-i İlahiyenin delillerinden çoxlu küllî hüccetleri ihtiva eden bir tək küllî və uzun delildir. Mealinin qısa bir tercümesi içinde irade və ihtiyar və meşiet-i İlahiyeyi gayet kat’î ispat eden bir delili beyan ederiz. Hem ilm-i İlahînin bütün mezkûr delilleri, eynilə iradenin də delilidir. Çünki hər masnûda ilim və iradenin birlikdə cilveleri, eserleri görünür.
Bu Arabî fıkranın qısaca meali:
Yani, hər şey onun irade və meşietiyle olur. İstediyi olur, istemediyi olmaz. Hər ne istəyirsə yapar. İstemezse heç bir şey olmaz.
Bir hüccet şudur: Görürük ki bu masnuatın hər biri muayyen zatı, mahsus sıfatı, ayrı hususi mahiyeti, mümtaz farikalı surəti, hədsiz imkânat və başqa tarzlarda ola bilər, teşvişçi ihtimalat içinde, neticesiz çox yollarda və sel kimi akan və karıştıran və birbirine zıt unsurların müdahaleleri içinde və sehiv və iltibasa sebebiyet veren və birbirine benzeyen emsalleri içinde bu karmakarışık hallere qarşı, o hər bir masnuu ince, tam, düzgün bir nizam altına almaq və hassas, cessas, mükemmel bir ölçü və mizanla hər uzvunu və cihazını tartmak, takmak və yüzüne süslü, düzgün bir sima, bir teşahhus vermək və birbirine muhalif azalarını basit, camid, ölü bir maddeden canlı olaraq gayet sanatlı yaratmak, mesela insanı ayrı ayrı yüz cihazatı ilə bir katre sudan icad etmək və kuşu çoxlu âlât və muhtelif cihazlarıyla bir basit yumurtadan inşa edib mu’cizatlı surət giydirmek və ağacı dal, budak və mütenevvi aza və eczasıyla basit, camid “karbon, azot, müvellidü’l-mâ, müvellidü’l-humuza”dan terekküp eden bir kiçik çekirdekten çıkarmak, muntazam, meyveli bir şəkil giydirmek, əlbəttə və əlbəttə bedahetle, şübhəsiz kat’iyetle vücub və zaruret və lüzum derecesinde ispat edər ki o hər bir masnua bütün zerrat və eczasıyla və surət və mahiyetiyle bir Kadîr-i Mutlak’ın irade və meşietiyle və ihtiyar və kasdıyla o mahsus, mükemmel vaziyet verilir. Və hər şeye şâmil bir iradenin taht-ı hükmündedir. Və bu tək masnuun bu şübhəsiz tarzda irade-i İlahiyeye delâleti gösterir ki bütün masnuat hədsiz, nihayətsiz və güneş və gündüz kimi zâhir bir kat’iyette, hər şeye şâmil irade-i İlahiyeye, adetlerince şehadetler və bir Kadîr-i Mürîd’in vücub-u vücuduna hədsiz hüccetlerdir.
Hem ilm-i İlahînin sâbıkan mezkûr bütün delilleri, eynilə iradenin də delilleridir. Çünki ikisi kudretle birlikdə iş görürlər. Biri birisiz olmaz. Hər bir nev’in və cinsin efradı, aza-i neviye və cinsiyede tevafukları necə delâlet edər ki Sâni’leri birdir, vâhiddir, ehaddir. Elə də yüzlerinin simaları hikmetli bir tarzda birbirinden farikalı və ayrı olması kat’î delâlet edər ki o Sâni’-i Vâhid-i Ehad, bir fâil-i muhtardır. İrade və ihtiyar və meşiet və kasd ilə hər şeyi yaratır.
İşte iradeye dair tək və küllî bir delili beyan eden mezkûr Arabî fıkranın qısaca mealinin tercümesi bitti. İradeye dair çoxlu mühim nükteleri, ilim meselesi kimi yazmak niyet etmişdim. Lakin semli hastalık, dimağıma tam yorgunluk verdiyi üçün başqa vakte tehir edildi.
Qüdrətə dair Arabî fıkrası:
اَللّٰهُ اَك۟بَرُ مِن۟ كُلِّ شَى۟ءٍ قُد۟رَةً وَ عِل۟مًا اِذ۟ هُوَ ال۟قَدٖيرُ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ بِقُد۟رَةٍ مُط۟لَقَةٍ مُحٖيطَةٍ ضَرُورِيَّةٍ نَاشِئَةٍ لَازِمَةٍ ذَاتِيَّةٍ لِلذَّاتِ ال۟اَق۟دَسِيَّةِ فَمُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فَلَا مَرَاتِبَ فٖيهَا فَتَتَسَاوٰى بِالنِّس۟بَةِ اِلَي۟هَا الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ ال۟جُز۟ءُ وَ ال۟كُلُّ وَ ال۟جُز۟ئِىُّ وَ ال۟كُلِّىُّ وَ النُّوَاةُ وَ الشَّجَرُ وَ ال۟عَالَمُ وَ ال۟اِن۟سَانُ بِسِرِّ مُشَاهَدَةِ غَايَةِ كَمَالِ ال۟اِن۟تِظَامِ ال۟اِتِّزَانِ ال۟اِم۟تِيَازِ ال۟اِت۟قَانِ ال۟مُط۟لَقَاتِ مَعَ السُّهُولَةِ فِى ال۟كَث۟رَةِ وَ السُّر۟عَةِ وَ ال۟خِل۟طَةِ ال۟مُط۟لَقَةِ وَ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ ال۟مُقَابَلَةِ وَ ال۟مُوَازَنَةِ وَ ال۟اِن۟تِظَامِ وَ ال۟اِم۟تِثَالِ وَ بِسِرِّ اِم۟دَادِ ال۟وَاحِدِيَّةِ وَ يُس۟رِ ال۟وَح۟دَةِ وَ تَجَلِّى ال۟اَحَدِيَّةِ وَ بِسِرِّ ال۟وُجُوبِ وَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ ال۟مَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزّٖى وَ بِسِرِّ اِن۟قِلَابِ ال۟عَوَائِقِ وَ ال۟مَوَانِعِ اِلٰى حُك۟مِ ال۟وَسَائِلِ ال۟مُسَهِّلَاتِ وَ بِسِرِّ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ ال۟جُز۟ءَ وَ ال۟جُز۟ئِىَّ وَ النُّوَاةَ وَ ال۟اِن۟سَانَ لَي۟سَت۟ بِاَقَلَّ صَن۟عَةً وَ جَزَالَةً مِنَ النَّج۟مِ وَ ال۟كُلِّ وَ ال۟كُلِّىِّ وَ الشَّجَرِ وَ ال۟عَالَمِ فَخَالِقُهَا هُوَ خَالِقُ هٰذِهٖ بِال۟حَد۟سِ الشُّهُودِىِّ وَ بِسِرِّ اَنَّ ال۟مُحَاطَ وَ ال۟جُز۟ئِيَّاتِ كَال۟اَم۟ثِلَةِ ال۟مَك۟تُوبَةِ ال۟مُصَغَّرَةِ اَو۟ كَالنُّقَطِ ال۟مَح۟لُوبَةِ ال۟مُعَصَّرَةِ فَلَا بُدَّ اَن۟ يَكُونَ ال۟مُحٖيطُ وَ ال۟كُلِّيَّاتُ فٖى قَب۟ضَةِ خَالِقِ ال۟مُحَاطِ وَ ال۟جُز۟ئِيَّاتِ لِيُد۟رِجَ مِثَالَهَا فٖيهَا بِمَوَازٖينِ عِل۟مِهٖ اَو۟ يُعَصِّرَهَا مِن۟هَا بِدَسَاتٖيرِ حِك۟مَتِهٖ وَ بِسِرِّ كَمَا اَنَّ قُر۟اٰنَ ال۟عِزَّةَ ال۟مَك۟تُوبَ عَلَى الذَّرَّةِ ال۟مُسَمَّاةِ بِال۟جَو۟هَرِ ال۟فَر۟دِ بِذَرَّاتِ ال۟اَثٖيرِ لَي۟سَ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ خَارِقِيَّةَ صَن۟عَةٍ مِن۟ قُر۟اٰنِ ال۟عَظَمَةِ ال۟مَك۟تُوبِ عَلٰى صَحٖيفَةِ السَّمَاءِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذٰلِكَ اَنَّ وَر۟دَ الزُّه۟رَةِ لَي۟سَت۟ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ صَن۟عَةً مِن۟ دُرِّىِّ نَج۟مِ الزُّه۟رَةِ وَ لَا النَّم۟لَةُ مِنَ ال۟فٖيلَةِ وَ لَا ال۟مِك۟رُوبُ مِنَ ال۟كَر۟كَدَانِ وَ لَا النَّح۟لَةُ مِنَ النَّخ۟لَةِ بِالنِّس۟بَةِ اِلٰى قُد۟رَةِ خَالِقِ ال۟كَائِنَاتِ فَكَمَا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّر۟عَةِ وَ السُّهُولَةِ فٖى اٖيجَادِ ال۟اَش۟يَاءِ اَو۟قَعَت۟ اَه۟لَ الضَّلَالَةِ فٖى اِل۟تِبَاسِ التَّش۟كٖيلِ بِالتَّشَكُّلِ ال۟مُس۟تَل۟زِمِ لِمُحَالَاتٍ غَي۟رِ مَح۟دُودَةٍ تَمُجُّهَا ال۟اَو۟هَامُ كَذٰلِكَ اَث۟بَتَت۟ لِاَه۟لِ ال۟هِدَايَةِ تَسَاوِىَ النُّجُومِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّس۟بَةِ اِلٰى قُد۟رَةِ خَالِقِ ال۟كَائِنَاتِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ
Bu çox azîm mesele-i qüdrətə dair Arabî fıkranın qısaca mealinin bir nevi tercümesinden evvel, kalbe ihtar edilen bir həqiqəti beyan ederiz. Belə ki:
Qüdrətin vücudu, kainatın vücudundan daha ziyade kat’îdir. Bəlkə bütün mahlukat, hər biri hem birlikdə o qüdrətin mücessem kelimatıdır. Onun aynelyakîn vücudunu gösterirler. Onun mevsufu olan Kadîr-i Mutlak’a adetlerince şehadetler edərlər. Daha hüccetlerle o qüdrətin ispatına ihtiyaç yoxdur. Bəlkə imanda en ehemmiyetli bir esas, haşir və neşrin en qüvvətli bir temel taşı və çox mesail-i imaniye və həqiqətlər-i Kur’aniyeye en lüzumlu bir medar olan və مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ âyetinin dava ettiği və bütün akıllar ona yol bulamadıklarından hayrette, aczde, bir kısmı inkârda kaldıkları qüdrətə ait bir dehşetli həqiqətin ispatı lâzımdır.
İşte o esas, o temel, o medar, o dava, o həqiqət isə mezkûr ayənin mealidir. Yani “Ey cin və ins! Bütün sizlerin yaratılmanız, icadınız və haşirde ihyanız, diriltilmeniz bir tək nəfsin icadı kimi kudretime kolaydır.” Bir baharı, tək bir çiçək misillü suhuletle icad edər. Cüz’î küllî, kiçik böyük, az çox; o qüdrətə nisbeten farkları yoxdur. Seyyareleri, zerreler kimi kolay döndürür.
İşte mezkûr Arabî fıkra, yalnız bu dehşetli meseleye doqquz basamak ilə çox kat’î və qüvvətli bir hücceti beyan edər. Gayet qısa bir meali şudur: Basamağın esasına işarə eden:
اِذ۟ هُوَ ال۟قَدٖيرُ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ بِقُد۟رَةٍ مُط۟لَقَةٍ مُحٖيطَةٍ ضَرُورِيَّةٍ نَاشِئَةٍ لَازِمَةٍ ذَاتِيَّةٍ لِلذَّاتِ ال۟اَق۟دَسِيَّةِ فَمُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فَلَا مَرَاتِبَ فٖيهَا فَتَتَسَاوٰى بِالنِّس۟بَةِ اِلَي۟هَا الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ ال۟جُز۟ءُ وَ ال۟كُلُّ وَ ال۟جُز۟ئِىُّ وَ ال۟كُلِّىُّ وَ النُّوَاةُ وَ الشَّجَرُ وَ ال۟عَالَمُ وَ ال۟اِن۟سَانُ
Yani hər şeye kadîr elə bir qüdrəti var ki bütün eşyayı ihata etmiş və Zat-ı Vâcibü’l-vücud’a lüzum-u zatî ilə və fenn-i mantık tabirince zaruriyet-i nâşie ilə lâzımdır, vâcibdir, infikâki muhaldir, imkânı yoxdur.
Madam ki belə bir lüzumla belə bir qüdrət Zat-ı Akdes’tedir, əlbəttə onun zıddı olan acizlik heç bir cihetle içine giremez, Zat-ı Kadîr’e ârız ola bilməz.
Madam ki bir şeyde mertebelerin bulunması, onun zıddı içine girmesi iledir. Mesela, hararetin derece və mertebeleri soğuğun girmesi və güzelliğin isə çirkinliğin müdahalesi ilə olması və bu zatî qüdrətə zıt olan acizlik, ona yanaşması heç bir cihetle imkânı yox. Əlbəttə o qüdrət-i mutlakada mertebeler bulunmaz.
Madam ki mertebeler onda bulunmaz; əlbəttə o qüdrətə nisbeten yıldızlar, zerreler müsavi və cüz və küll və bir fert və bütün nevi o qüdrətə qarşı farkları yoxdur. Və bir çərdək və koca ağacı və kainat və insan və bir nefsi diriltmesi və haşirde bütün ruh sahibiların ihyası, o qüdrətə nisbeten müsavidirler və kolaydır. Böyük kiçik, az çox, farkı yoxdur.
Bu həqiqətə kat’î şahit, yaradılış-i eşyada gördüyümüz kemal-i sanat, nizam, mizan, temyiz, kesret, sürat-i mutlakada suhulet-i mütləq və tam kolaylıktır.
Birinci Basamak olan بِسِرِّ مُشَاهَدَةِ غَايَةِ كَمَالِ ال۟اِن۟تِظَامِ ال۟اِتِّزَانِ ال۟اِم۟تِيَازِ ال۟اِت۟قَانِ ال۟مُط۟لَقَاتِ مَعَ السُّهُولَةِ ال۟مُط۟لَقَةِ فِى ال۟كَث۟رَةِ وَ السُّر۟عَةِ وَ ال۟خِل۟طَةِ meali, bu mezkûr hakikattir.
İkinci Basamak: وَ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ ال۟مُقَابَلَةِ وَ ال۟مُوَازَنَةِ وَ ال۟اِن۟تِظَامِ وَ ال۟اِم۟تِثَالِ dir. Bunun izah və tafsilatını, Onuncu Söz’ün âhirine və Iyirmi Doqquzuncu Söz’e və Iyirminci Məktub’a havale edib qısaca bir işarə ederiz.
Bəli, necə ki nuraniyet cihetiyle güneşin ziyası və aksi, qüdrət-i Rabbaniye ilə deniz yüzüne və bütün kabarcıklarına girmesi, bir tək cam parçasına girmesi kimi kolaydır, ikisi müsavidir. Elə də Zat-ı Nuru’l-Envar’ın nurani qüdrəti də gökleri, yıldızları yaratması, döndürmesi; sineklerin, zerrelerin icadı və döndürmesi kimi ona kolaydır, ağır gəlməz.
Hem necə ki şeffafiyet hâssasıyla bir tək âyinecikte və bir göz bebeğinde güneşin misalî surəti qüdrət-i İlahiye ilə bulunur, eyni kolaylıkla bütün parlak şeylere və katrelere və şeffaf zerreciklere və deniz yüzlerine o aksi və ışığı emr-i İlahî ilə verilir.
Eynilə elə də masnuatın melekûtiyet və mahiyet yüzleri şeffaf və parlak olmasından qüdrət-i mutlakanın cilvesi, təsiri bir tək nəfsin icadında bulunması kolaylığı derecesinde bütün hayvanatı yaratır. Az çox, böyük kiçik, fark yox.
Hem necə ki dağları tartacaq derecede gayet böyük və tam hassas bir teraziye iki müsavi ceviz konulsa bir kiçik çərdək bir cevize ilâvə edilse terazinin bir gözü dağ başına, bir gözü də derin dereye indirmesi kolaylığı derecesinde, o iki ceviz yerine iki müsavi dağ mizanın iki gözüne konulsa birisine bir ceviz ilâvesiyle bir dağı göklere qaldırır, bir dağı derelere indirir.
Eynilə elə də ilm-i kelâmın tabirince “İmkân, müsaviü’t-tarafeyn”dir. Yani vâcib və mümteni olmayan, bəlkə mümkün və muhtemel olan şeylerin vücud və ademleri, bir səbəb bulunmazsa müsavidir, farkları yoxdur. Bu imkân və müsavatta az çox, böyük kiçik birdirler. İşte mahlukat mümkündürler və imkân dairesinde vücud və ademleri müsavi olmasından, Vâcibü’l-vücud’un hədsiz qüdrət-i ezeliyesi bir tək mümküne vücud vermesi kolaylığında bütün mümkinatın vücudu, ademin muvazenesini bozar, hər şeye lâyık bir vücudu giydirir. Və vazifesi bitmiş isə zâhirî vücud libasını çıkarır, sureta ademe, bəlkə daire-i ilimdeki manevî vücuda gönderir.
Demək eşya, Kadîr-i Mutlak’a verilse bahar bir çiçək qədər, bütün insanların haşirde ihyaları bir nəfs qədər kolay olur. Əgər esbaba isnad edilse bir çiçək bir bahar qədər və bir sinek bütün hayvanat qədər müşkülatlı olur.
Hem necə ki nizam-nizam-intizam sırrıyla, bir koca sefine və ya tayyareyi bir barmağı düğmesine dokunmak ilə harekete getirmesi, bir saatin zembereğine anahtarla barmaq dokunmasıyla harekete girmesi derecesinde kolay və rahattır.
Eynilə elə də ilm-i ezelînin düsturlarıyla və hikmet-i sermediyenin kanunlarıyla və irade-i Rabbaniyenin küllî cilveleri və muayyen usûlleriyle hər şeye küllî və cüz’î, böyük kiçik, az çox bir manevî kalıp, bir hususi miktar, bir has hudut verildiğinden tam nizam-nizam-intizam-ı ilmî və irade kanunu içindedirler. Əlbəttə Kadîr-i Mutlak hədsiz kudretiyle manzume-i şemsiyeyi çevirmesi və arz sefinesini medar-ı senevîsinde gezdirmesi, bir cesette kanı və kandaki küreyvat-ı hamra və beyzayı və o küreciklerdeki zerreleri nizamlı, hikmetli çevirmesi derecesinde suhuletli və kolaydır ki bir insanı kainat sisteminde hârika cihazlarıyla bir katre sudan birden zahmetsiz yaratır.
Demək, o ezelî və hədsiz qüdrətə isnad edilse bu kainatın icadı, bir insanın icadı qədər suhulet peyda edər, kolay olur. Əgər ona verilmezse bir tək insanı, acib cihazları və duygularıyla yaratmak, kainat qədər müşkülatlı olur.
Hem necə ki itaat və imtisal və emir dinlemek sırrıyla, bir kumandan bir “Arş!” emriyle bir neferi hücuma sevk ettiği kimi eyni emirle koca bir mutî orduyu də kolayca hücuma tahrik edər.
Eynilə elə də irade-i İlahî kanunlarına kemal-i itaatte və tekvinî emr-i Rabbanînin işarəine emirber nefer və emir kulu misillü fitri meyil və şevk içinde və ilm-i ezelî və hikmetin tayin ettikleri hatt-ı hərəkət düsturları dairesinde və ordu neferlerinden min derece ziyade itaatli və emir dinler və emir kulu hükmünde olan masnuat, hususan canlılardan bir tək ferdi “Ademden gəl vücuda çık, vazife başına gir!” deyə emr-i Rabbanî ilə və ilmin tayin ettiği tarzda və iradenin tahsis eylediyi surette qüdrət ona mahsus bir vücud giydirip, elini tutup meydana çıkarmak kolaylığında bahardaki canlıın ordusunu eyni qüvvət və kudretle icad edər, vazifeler verir.
Demək, hər şey o qüdrətə isnad edilse bütün zerrat ordusunun və yıldızlar fırkalarının icadı, bir zerre bir tək yıldız qədər kolay və suhuletli olur. Əgər esbaba isnad edilse bir canlıın göz bebeğinde və dimağındaki zerrenin acib vazifelerini yerine getirəcək bir kabiliyetle yaratılması, hayvanat ordusu qədər müşkülatlı və zahmetli olur.
Üçüncü Basamak: وَبِسِرِّ اِم۟دَادِ ال۟وَاحِدِيَّةِ وَ يُس۟رِ ال۟وَح۟دَةِ وَ تَجَلِّى ال۟اَحَدِيَّةِ dir. Kısacık işarəlerle mealine bakacağız. Yani necə ki bir padşah və kumandan-ı a’zam, hâkimiyetinin vâhidiyeti və bütün raiyeti yalnız onun emirlerine göre hareketi cihetiyle o hâkim-i a’zam, koca memleketi və böyük milleti idare etmesi, bir köy ehlini idare etmək qədər kolay olur. Çünki hükümde vâhidiyet itibarıyla efrad-ı millet, eynilə əsgər neferatı kimi teshilata vesile olub kolayca emirler, kanunlar tatbik edilir. Əgər muhtelif hâkimlere bırakılsa çox keşmekeşe düşmesiyle birlikdə, bir tək köyün bəlkə bir hanenin o memleket qədər idaresi müşkül olur.
Hem o itaatli millet, bir tək kumandana bağlanması haysiyetiyle hər bir ferd-i nefer kimi o kumandanın kuvvetine və cihazat depolarına və ordusuna dayandığı bir qüvvət ilə bir şahı esir edə bilər, min derece şahsî kuvvetinden ziyade iş görebilir. Onun o padşaha intisabı hədsiz bir qüvvəti və iktidarı olub çox böyük işler yapar. Əgər o intisap kesilse o böyük qüvvət gedər, öz bileğindeki cüz’î qüvvəti ilə və belindeki az cephane və fişekleri miktarınca iş görebilir. Yoxsa intisap kuvvetine dayanan mezkûr askerin gördüğü bütün işler ondan istenilse bileğinde bir ordu qüvvəti və belinde padşahın cephaneler ambarı bulunmak gerektir.
Eynilə elə də Sultan-ı ezel və ebed, Sâni’-i Kadîr, vâhidiyet-i saltanat və hâkimiyet-i mütləq cihetiyle, kainatı bir şəhər kolaylığında və bir baharı bir bahçe suhuletinde və haşirde bütün ölmüşleri ihya etmək, o bahçe ağaclarının yarpaq, çiçək, meyvelerini gelen baharda yaratmak kolaylığında yapar. Və kolayca bir sineği, koca kartal kuşu sisteminde yaratır. Və suhuletle bir insanı bir kiçik kainat hükmüne getirir. Əgər esbaba verilse bir mikrop min gergedan, bir meyvə bir böyük ağac qədər müşkülatlı olur. Və bəlkə canlıın bedeninde acib vazifeleri gören hər bir zerreye hər şeyi görəcək bir göz və hər şeyi biləcək bir ilim verilmek lâzımdır ki o ince və mükemmel vazife-i hayatiyeyi yapabilsin.
Hem vahdette yüsr və suhulet və kolaylık o dereceye gəlir. Necə ki bir ordu teçhizatı bir tək elden, bir tək fabrikadan gelmesiyle, bir tək neferin teçhizat-ı askeriyesi kimi kolaylaşır, əgər ayrı ayrı eller karışsa və muhtelif cihazat hər biri başqa fabrikadan alınsa o vaxt bir tək nefer teçhizatı, kemiyet noktasında min müşkülatla tedarik edilebilir, müteaddid âmir və zabitler karıştığı cihetiyle min nefer qədər suubet peyda edər. Hem min neferin idaresi və kumandanlığı bir tək zabite verilse bir cihette bir nefer qədər kolay olur, əgər on zabite və ya neferlere bırakılsa çox karışık və müşkül düşer.
Eynilə elə də hər şey Vâhid-i Ehad’e verilse bir tək şey kimi kolay olur. Əgər esbaba isnad edilse bir tək canlı, zemin qədər müşkül, bəlkə imkânsız olur. Demək vahdette kolaylık, vücub və lüzum derecesine gəlir. Və kesretli eller karışmakta suubet, imkânsızlık derecesine düşer.
Risale-i Nur Mektubat’ında denildiyi kimi əgər gece gündüzdeki tebeddülatı və yıldızların harekâtı və senedeki güz, kış, bahar, yaz kimi mevsimlerin tahavvülatı bir tək müdebbire və âmire bırakılsa o kumandan-ı a’zam, bir neferi olan küre-i arza emreder ki: “Kalk, dön, gez!” O da o iltifat və emrin neşe və sevincinden meczup mevlevî kimi iki hareketiyle yevmî və senevî tahavvülata və yıldızların zâhirî və hayalî hareketlerine gayet kolayca bir vesile olub vahdetteki tam suhulet və gayet kolaylığı gösterir. Əgər o tək âmire deyil bəlkə esbaba və yıldızların keyiflerine bırakılsa və arza “Sen dur, gezme!” denilse o halde, arzdan minlərlə derece böyük minlərlə yıldızlar və güneşler, hər gece və hər sene milyonlar və milyarlar senelik mesafeleri kesmek və gezmekle mevsimler və gece gündüz kimi o vaziyet-i arziye və semaviye husul bulabilir. Və imkânsızlık və muhaliyet derecesinde müşkül və suubetli düşer.
Üçüncü Basamak’taki وَتَجَلِّى ال۟اَحَدِيَّةِ kəlməsi, çox böyük və çox ince və derin və gayet geniş bir həqiqətə işarə edər. Onun izah və ispatını Risale-i Nur’a havale edib gayet qısa bir təmsil ilə bir tək nüktesini beyan edeceğiz.
Bəli necə ki güneş, ziyasıyla umum zemini ışıklandırıp vâhidiyete bir misal olduğu kimi âyenə kimi mukabilindeki hər şeffaf şeyde timsali və aksi və yeddi renkli ziyasıyla və zatının suretiyle bulunup ehadiyete də bir misal teşkil edər. Əgər güneşin ilmi və qüdrəti və ihtiyarı olsa idi və cam parçalarının və içinde güneşçikler görünen katrelerin və kabarcıkların kabiliyetleri bulunsa idi; irade-i İlahiyenin kanunuyla hər birisinde və yanında timsaliyle və sıfatlarıyla tam bir güneş bulunup sair yerlerde bulunması onun tasarrufatına heç noksan vermeyerek qüdrət-i Rabbaniyenin emriyle, tesiriyle, hükmüyle çox böyük zuhurata səbəb olaraq ehadiyetteki fevkalâde kolaylık və suhuleti gösterir.
Eynilə elə də Sâni’-i Zülcelal, vâhidiyet itibarıyla bütün eşyayı ihata eden ilim və iradesi və kudretiyle bakar və hazır və nâzır olduğu kimi ehadiyet cihetiyle və tecellisiyle hər şeyin, hususan canlıın yanında isimleri və sıfatlarıyla bulunur ki kolayca, bir anda sineği kartal sisteminde, bir insanı kiçik bir kainat sisteminde icad edər. Və canlıı elə mu’cizatlı bir şəkildə yaratır ki əgər bütün esbab toplansa bir bülbülü, bir sineği yapamazlar. Və bir bülbülü yaratan, bütün kuşları yaratan ola bilər və bir insanı halk eden ancaq kainatı icad eden zattır.
Dördüncü və Beşinci Basamak: وَ بِسِرِّ ال۟وُجُوبِ وَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ ال۟مَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزّٖى
Bu iki basamağın hakikatini umuma ifade etmək çox müşkül olmasından, yalnız kısacık bir iki nüktesi və muhtasar meali beyan ediləcək. Yani vücud mertebelerinin en qüvvətli və sarsılmaz olan vücub mertebesinde və ezelî və ebedî derecesinde bir vücud sahibi və maddiyattan münezzeh və mücerred və bütün mahiyetlere mübayin bir mahiyet-i mukaddeseyi taşıyan bir Kadîr-i Mutlak’ın kudretine nisbeten yıldızlar, zerreler kimi və haşir, bir bahar misillü və haşirde bütün insanları diriltmesi, bir nəfsin ihyası derecesinde kolaydır.
Çünki vücud tabakalarından qüvvətli bir nev’in bir tırnağı, hafif bir tabakanın bir dağını eline alır, çevirir. Mesela, qüvvətli vücud-u haricîden bir âyenə və kuvve-i hâfıza, zayıf və hafif olan vücud-u misalî və manevîden yüz dağı və min kitabı içine alırlar və çevirebilirler.
İşte vücud-u misalî ne derece qüvvətçe vücud-u haricîden aşağı isə mümkinatın hâdis və ârızî vücudları də ezelî, sermedî, vâcib bir vücuddan minlərlə derece daha aşağı və hafiftir ki o mukaddes vücud, bir zerre tecellisiyle mümkinatın bir âlemini çevirir. Maatteessüf şimdilik semli hastalık kimi üç ehemmiyetli səbəb müsaade etmediklerinden bu olduqca uzun həqiqəti və nüktelerini Risale-i Nur’a və başqa zamana havale ederiz.
Altıncı Basamak: وَ بِسِرِّ اِن۟قِلَابِ ال۟عَوَائِقِ وَ ال۟مَوَانِعِ اِلٰى حُك۟مِ ال۟وَسَائِلِ ال۟مُسَهِّلَاتِ
Yani necə ki fennin tabirince ukde-i hayatiye namında bir cilve-i irade-i İlahiyenin və emr-i tekvinînin bir kanunu ilə və o emir və iradenin teveccühleriyle koca bir ağacın şuursuz dal və sərt budakları, meyvelerine və yarpaq və çiçeklerine zembereği və midesi hükmündeki o ukde-i hayatiyeden onlara gidəcək lüzumlu maddeler və erzaklara avâik və mevani və set olmazlar, bəlkə teshilata vesile olurlar; eynilə elə də kainat və bütün mahlukatın icadında bütün maniler, bir cilve-i irade və teveccüh-ü emr-i Rabbanîye qarşı mümanaatı buraxıb kolaylığa âlet olmasından qüdrət-i sermediye, o tək ağacı icad kolaylığında, kainatı və zemindeki enva-ı mahlukatı icad edər, heç bir şey ona ağır gəlməz.
Əgər bütün icadlar o qüdrətə verilmezse o vaxt o tək ağacın inşa və idaresi, bütün ağaclar, bəlkə zeminin icadı və idaresi qədər müşkül olacaq. Çünki o zaman hər şey mani və set olur. O halde bütün esbab toplansa bir ağacın emirden, iradeden gelen ukde-i hayatiye midesinden, zembereğinden nizam-nizam-intizam ilə meyvə, yarpaq, dal və budaklara lâzım erzak və cihazatı gönderemezler. İllâ ki ağacın hər bir cüzüne, hattâ hər bir zerresine bütün ağacı və eczasını və zerratını görəcək və biləcək və yardım edəcək bir göz, bir ihatalı ilim, bir hârika qüdrət və fevkalâde muavenet verilsin.
İşte bu beş adet basamaklardan çık, bak. Küfür və şirkte ne derece müşkülat, bəlkə muhalat bulunduğunu və ne qədər akıldan, mantıktan uzaq və mümteni olduğunu və imanda və Kur’an yolunda ne qədər suhulet və vücub derecesinde kolaylık və ne qədər makul və makbul və lüzum derecesinde kat’î və rahat bir hak və həqiqət bulunduğunu gör, bil. اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى نِع۟مَةِ ال۟اٖيمَانِ də.
(Rahatsızlık və sıkıntılar, bu ehemmiyetli basamağın bâki kısmını tehire səbəb oldular.)
Yedinci Basamak: وَ بِسِرِّ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ ال۟جُز۟ءَ وَ ال۟جُز۟ئِىَّ وَ النُّوَاةَ وَ ال۟اِن۟سَانَ لَي۟سَت۟ بِاَقَلَّ صَن۟عَةً وَ جَزَالَةً مِنَ النَّج۟مِ وَ ال۟كُلِّ وَ ال۟كُلِّىِّ وَ الشَّجَرِ وَ ال۟عَالَمِ
Bir İhtar: Bu doqquz basamakların hakikatlerinin esası və madeni və güneşi, Sure-i İhlas’tan قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ اَللّٰهُ الصَّمَدُ âyetleridir. Sırr-ı ehadiyet və samediyet cilvesinden gelen lem’alara qısa işarəlerdir.
Bu yedincinin mealine bir iki nükte ilə gayet muhtasar baxıb tafsilini Risale-i Nur’a havale ederiz. Yani göz və beyindeki acib vazifeleri gören bir zerre, bir yıldızdan və bir cüz, küll mecmuundan mesela dimağ və göz, insanın tamamından və cüz’î bir fert, hüsn-ü sanatça və garabet-i yaradılışçe umum bir neviden və bir insan, acib cihazlarıyla küllî cins-i hayvandan və bir fihriste və program və kuvve-i hâfıza hükmünde olan bir çərdək, mükemmel masnuiyeti və mahzeniyetçe koca ağacından və bir kiçik kainat olan bir insan, kemal-i yaradılışi və cem’iyetli hârika cihazlarının minlərlə acib vazifeleri görəcək bir tarzda mahlukıyeti kainattan aşağı deyillər.
Demək zerreyi icad eden, yıldızın icadından âciz kalamaz. Və dil kimi bir uzvu halk eden, əlbəttə insanı kolayca halk edər. Və bir tək insanı belə mükemmel yaratan, herhalde bütün hayvanatı tam bir asanlıqla yaratabiləcək və gözümüz önünde yaratır. Və çərdəyi bir liste, bir fihriste, bir defter-i kavanin-i emriye, bir ukde-i hayatiye mahiyetinde yaratan, əlbəttə bütün ağacların hâlıkı ola bilər. Və âlemin bir nevi manevî çərdəyi və cem’iyetli meyvəsi olan insanı halk edib bütün esma-i İlahiyeye mazhar və âyenə və bütün kainatla alâkadar və zeminin halifesi yapan zatın, əlbəttə və əlbəttə elə bir qüdrəti var ki koca kainatı insan icadının kolaylığı və suhuleti derecesinde halk edib tanzim edər.
Elə isə zerrenin və cüz və cüz’î və çərdək və bir insanın hâlıkı, sâni’i, rabbi kim isə əlbəttə bedahetle yıldızların və nevilerin və küll və külliyatların və ağacların və bütün kainatın hâlıkı, sâni’i, rabbi eynilə odur. Başqa olması muhal və mümtenidir.
Sekizinci Basamak: وَبِسِرِّ اَنَّ ال۟مُحَاطَ وَ ال۟جُز۟ئِيَّاتِ كَال۟اَم۟ثِلَةِ ال۟مَك۟تُوبَةِ ال۟مُصَغَّرَةِ اَو۟ كَالنُّقَطِ ال۟مَح۟لُوبَةِ ال۟مُعَصَّرَةِ فَلَا بُدَّ اَن۟ يَكُونَ ال۟مُحٖيطُ وَ ال۟كُلِّيَّاتُ فٖى قَب۟ضَةِ خَالِقِ ال۟مُحَاطِ وَ ال۟جُز۟ئِيَّاتِ لِيُد۟رِجَ مِثَالَهَا فٖيهَا بِمَوَازٖينِ عِل۟مِهٖ اَو۟ يُعَصِّرَهَا مِن۟هَا بِدَسَاتٖيرِ حِك۟مَتِهٖ
Yani ihata edilen cüz’iyat və küll və külliyatın içinde bulunan fertler və toxumlar və çekirdeklerin, ihata eden böyük külliyata nisbetleri; güya küçücük numune və gayet ince yazı ilə çox kiçik kıtada yazılmış eyni küll və külliyatın nüshaları, misalleridir. Elə isə ihata eden külliyat, o cüz’iyat Hâlık’ının kabzasında və tamamen tasarrufunda bulunmak lâzımdır. Tâ ilminin mizanlarıyla və ince kalemleriyle o böyük muhitin kitabını, o çox küçücük yüzer kıtalarda, defterlerde dercedebilsin.
Hem ihata edilen ecza və cüz’iyatın muhit ilə nisbetleri, temsilleri, güya süt kimi muhitlikten sağılmış katreler və ya biri o muhiti sıkmış, o nöqtələr ondan akmış. Mesela kavun çərdəyi, onun umum etrafından sağılmış bir katre və ya o kitab tamamen içinde yazılmış bir noktadır ki fihristesini, listesini, programını daşıyır.
Madam ki böyledir, əlbəttə o cüz’iyat və katreler və nöqtələr və fertler Sâni’inin elinde, o muhit küll və külliyat bulunmak elzemdir. Tâ hikmetinin hassas düsturlarıyla o fertleri, katreleri, nöqtələrı ondan sağsın.
Demək bir tək toxumu, bir tək ferdi yaratan əlbəttə o böyük küll və külliyatı və onları ihata eden və onlardan çox böyük olan digər külliyatları və cinsleri yaratan yenə odur, başqa ola bilməz. Elə isə bir tək nefsi yaratan, bütün insanları yaratabilir. Və bir tək ölüyü dirilten, haşirde bütün cin və ins ölülerini diriltebilir və diriltəcək.
İşte مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ âyetinin hükmü və davası gayet kat’î və parlak bir surette hak və ayn-ı həqiqət olduğunu gör.
Dokuzuncu Basamak: وَ بِسِرِّ كَمَا اَنَّ قُر۟اٰنَ ال۟عِزَّةِ ال۟مَك۟تُوبَ عَلَى الذَّرَّةِ ال۟مُسَمَّاةِ بِال۟جَو۟هَرِ ال۟فَر۟دِ بِذَرَّاتِ ال۟اَثٖيرِ لَي۟سَ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ خَارِقِيَّةَ صَن۟عَةٍ مِن۟ قُر۟اٰنِ ال۟عَظَمَةِ ال۟مَك۟تُوبِ عَلٰى صَحٖيفَةِ السَّمَاءِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذٰلِكَ اَنَّ وَر۟دَ الزُّه۟رَةِ لَي۟سَت۟ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ صَن۟عَةً مِن۟ دُرِّىِّ نَج۟مِ الزُّه۟رَةِ وَ لَا النَّم۟لَةُ مِنَ ال۟فٖيلَةِ وَ لَا ال۟مِك۟رُوبُ مِنَ ال۟كَر۟كَدَانِ وَ لَا النَّح۟لَةُ مِنَ النَّخ۟لَةِ بِالنِّس۟بَةِ اِلٰى قُد۟رَةِ خَالِقِ ال۟كَائِنَاتِ فَكَمَا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّر۟عَةِ وَ السُّهُولَةِ فٖى اٖيجَادِ ال۟اَش۟يَاءِ اَو۟قَعَت۟ اَه۟لَ الضَّلَالَةِ فٖى اِل۟تِبَاسِ التَّش۟كٖيلِ بِالتَّشَكُّلِ ال۟مُس۟تَل۟زِمِ لِمُحَالَاتٍ غَي۟رِ مَح۟دُودَةٍ تَمُجُّهَا ال۟اَو۟هَامُ كَذٰلِكَ اَث۟بَتَت۟ لِاَه۟لِ ال۟هِدَايَةِ تَسَاوِىَ النُّجُومِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّس۟بَةِ اِلٰى قُد۟رَةِ خَالِقِ ال۟كَائِنَاتِ جَلَّ جَلَالُهُ وَ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ
Bu son basamağın uzun bir beyanla mealini söylemek isterdim. Lakin maatteessüf keyfî tahakküm və tazyiklerden gelen şiddetli sıkıntılar və tesemmümden gelen zafiyet və elîm hastalıklar mani olmasından, mealine yalnız çox qısa bir işarəle iktifaya mecbur oldum.
Yani necə ki faraza kabil-i inkısam olmayan və ilm-i kelâm və felsefede cevher-i fert namını alan bir zerrede, ondan daha küçücük olan madde-i esîriye zerreleriyle bir Kur’an-ı Azîmüşşan yazılsa və semavat sahifelerinde də yıldızlar və güneşlerle digər bir Kur’an-ı Kebir yazılsa ikisi muvazene edilse əlbəttə cevher-i fert zerresinden yazılan hurdebînî Kur’an, gökler yüzlerini yaldızlayan Kur’an-ı Azîm və Kebir’den acayipçe və sanatın i’cazında geri deyil bəlkə bir cihette ileri olduğu kimi; eynilə elə də Hâlık-ı kainat’ın kudretine nisbeten masnuiyetindeki garabet və cezalet noktasında zühre çiçeği, Zühre yıldızından geri deyil və karınca, filden aşağı olmaz və mikrop, gergedandan yaradılışçe daha acib və arı sineği, hurma ağacından fıtrat-ı acibesiyle daha ileridir.
Demək bir arıyı yaratan, bütün heyvanları yaratabilir. Bir nefsi dirilten, haşirde bütün insanları ihya edib haşir meydanında toplayabilir və toplayacaq. Heç bir şey ona ağır gəlməz ki gözümüz önünde gayet çabuk və kolaylıkla hər baharda haşrin yüz min numunelerini yaratır.
Son cümle-i Arabiyenin gayet kısacık meali şudur: Yani ehl-i dalalet, mezkûr basamakların sarsılmaz hakikatlerini bilmediklerinden və gayet çabuk və gayet kolaylıkla birden mahlukat vücuda geldiklerinden, teşkili və bir Sâni’in hədsiz kudretiyle icadı, teşekkül və öz özlərinə vücud bulmak tevehhüm edib heç bir zihin, hattâ vehim də qəbul etmediyi və hər cihetle muhal və imkânsız hurafelerin kapısını özlərinə açmışlar.
Mesela, o halde canlıın hər bir zerresine hədsiz bir qüdrət, bir ilim, hər şeyi görəcək bir göz və hər sanatı yapabiləcək bir iktidar vermək lâzım gəlir. Bir tək ilahı qəbul etmemekle, zerreler adedince ilaheleri mezheplerince qəbul etmeye mecbur olaraq cehennemin esfel-i safilînine girmeye müstahak düşerler.
Amma ehl-i hidayet isə geçen basamaklardaki qüvvətli həqiqətlər və sarsılmaz hüccetler, selim kalplerine və müstakim akıllarına gayet kat’î kanaat və qüvvətli iman və aynelyakîn bir tasdik vermiş ki şübhəsiz və vesvesesiz itminan-ı qəlb ilə itikad edərlər ki yıldızlar, zerreler, en kiçik, en böyük; qüdrət-i İlahîye nisbeten farkları yoxdur ki gözümüz önünde bu acayipler olur. Və hər bir acibe-i sanat مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ âyetinin davasını tasdik və hükmü ayn-ı hak və həqiqət olduğuna şehadet edərlər, hal dili ilə Allahu ekber deyərlər. Biz də onların adedince Allahu ekber deriz. Və bu ayənin davasını bütün qüvvət və kanaatimizle tasdik və hükmü ayn-ı hak və nefs-i həqiqət olduğuna hədsiz hüccetlerle şehadet ederiz.
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ
وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
Hər asır başında hadîsçe geleceği tebşir edilen dinin yüksək hâdimleri; emr-i dinde mübtedi’ deyil, müttebi’dirler. Yani özlərindən və yeniden bir şey ihdas etmezler, yeni ahkâm getirmezler. Esasat və ahkâm-ı diniyeye və sünen-i Muhammediyeye (asm) harfiyen ittiba yoluyla dini takvim və tahkim və dinin həqiqət və asliyetini izhar və ona karıştırılmak istenilen ebâtîli ref’ və iptal və dine vaki tecavüzleri red və imha və evamir-i Rabbaniyeyi ikame və ahkâm-ı İlahiyenin şerafet və ulviyetini izhar və ilan edərlər. Ancaq tavr-ı esasîyi bozmadan və ruh-u aslîyi rencide etmeden yeni izah tarzlarıyla, zamanın fehmine uygun yeni ikna usûlleriyle və yeni tevcihat və tafsilat ilə îfa-i vazife edərlər.
Bu memurîn-i Rabbaniye, fiiliyatlarıyla və amelleriyle də memuriyetlerinin musaddıkı olurlar. Salabet-i imaniyelerinin və ihlaslarının âyinedarlığını bizzat îfa edərlər. Mertebe-i imanlarını fiilen izhar edərlər. Və ahlâk-ı Muhammediyenin (asm) tam âmili və mişvar-ı Ahmediyenin (asm) və hilye-i Nebeviyenin (asm) həqiqi lâbisi olduklarını gösterirler. Hülâsa: Amel və ahlâk bakımından və sünnet-i Nebeviyeye (asm) ittiba və temessük cihetinden ümmet-i Muhammed’e (asm) tam bir hüsn-ü misal olurlar və numune-i iktida teşkil edərlər.
Bunların Kitabullah’ın tefsiri və ahkâm-ı diniyenin izahı və zamanın fehmine və mertebe-i ilmine göre tarz-ı tevcihi sadedinde yazdıkları eserler, öz tilka-yı nefislerinin və kariha-i ulviyelerinin mahsulü deyildir, öz zekâ və irfanlarının neticesi deyildir. Bunlar, doğrudan doğruya menba-i vahiy olan Zat-ı Pâk-i Risalet’in (asm) manevî ilham və telkinatıdır. Celcelutiye və Mesnevî-i Şerif və Fütuhu’l-Gayb və emsali âsâr həmişə bu nevidendir. Bu âsâr-ı kudsiyeye o zevat-ı âlişan ancaq tercüman hükmündedirler. Bu zevat-ı mukaddesenin, o âsâr-ı bergüzidenin tanziminde və tarz-ı beyanında bir hisseleri vardır; yani bu zevat-ı kudsiye o mananın mazharı, mir’atı və ma’kesi hükmündedirler.
Risale-i Nur və Tercümanına Gelince: Bu eser-i âlîşanda indiyə qədər emsaline rastlanmamış bir feyz-i ulvi və bir kemal-i nâmütenahî mevcud olduğundan və heç bir eserin nâil olmadığı bir şəkildə meşale-i İlahiye və şems-i hidayet və neyyir-i saadet olan Hazret-i Kur’an’ın füyuzatına vâris olduğu meşhud olduğundan onun esası, nur-u mahz-ı Kur’an olduğu və evliyaullahın âsârından ziyade feyz-i envar-ı Muhammedîyi (asm) hâmil bulunduğu və Zat-ı Pâk-i Risalet’in ondaki hisse və alâkası və tasarruf-u kudsîsi evliyaullahın âsârından ziyade olduğu və onun mazharı və tercümanı olan manevî zatın mazhariyeti və kemalâtı isə o nisbette âlî və emsalsiz olduğu güneş kimi aşikâr bir hakikattir.
Bəli, o zat daha hal-i sabavette iken və heç tahsil yapmadan zevahiri kurtarmak üzere üç aylık bir tahsil müddeti içinde ulûm-u evvelîn və âhirîne və ledünniyat və həqiqətlər-i eşyaya və esrar-ı kainata və hikmet-i İlahiyeye vâris kılınmışdır ki indiyə qədər belə mazhariyet-i ulyâya kimse nâil olmamışdır. Bu hârika-i ilmiyenin eşi aslâ mesbuk deyildir. Heç şübhə edilemez ki Tercüman-ı Nur, bu haliyle baştan başa iffet-i mücesseme və şecaat-i hârika və istiğna-yı mutlak teşkil eden hârikulâde metanet-i ahlâkiyesi ilə bizzat bir mu’cize-i fıtrattır və tecessüm etmiş bir inayettir və bir mevhibe-i mutlakadır.
O zat-ı zîhavârık daha hadd-i büluğa ermeden bir allâme-i bîadîl halinde bütün cihan-ı ilme meydan okumuş, münazara ettiği erbab-ı ulûmu ilzam və iskât etmiş, hər harada olursa olsun vaki olan bütün suallere mutlak bir isabetle və aslâ tereddüt etmeden cavab vermiş, on dörd yaşından itibaren üstadlık pâyesini taşımış və mütemadiyen etrafına feyz-i ilim və nur-u hikmət saçmış, izahlarındaki incelik və derinlik və beyanlarındaki ulviyet və metanet və tevcihlerindeki derin feraset və basîret və nur-u hikmət, erbab-ı irfanı şaşırtmış və hakkıyla “Bediüzzaman” unvan-ı celilini bahşettirmişdir. Mezaya-yı âliye və fezail-i ilmiyesiyle də din-i Muhammedînin (asm) neşrinde və ispatında bir kemal-i tam halinde rû-nüma olmuş olan belə bir zat əlbəttə Seyyidü’l-enbiya Hazretlerinin (asm) en yüksək iltifatına mazhar və en âlî himaye və himmetine nâildir. Və şübhəsiz o Nebiyy-i Akdes’in (asm) emir və fermanıyla yürüyen və tasarrufuyla hərəkət eden və onun envar və həqiqətlərine vâris və ma’kes olan bir zat-ı kerîmü’s-sıfâttır.
Envar-ı Muhammediyeyi (asm) və maarif-i Ahmediyeyi (asm) və füyuzat-ı şem’-i İlahîyi en müşa’şa bir şəkildə parlatması və Kur’anî və hadîsî olan işarat-ı riyaziyenin özündə müntehî olması və hitabat-ı Nebeviyeyi (asm) ifade eden âyât-ı celilenin riyazî beyanlarının öz üzerinde toplanması delâletleriyle, o zat hizmet-i imaniye noktasında risaletin bir mir’at-ı mücellası və şecere-i risaletin bir son meyvə-i münevveri və lisan-ı risaletin irsiyet noktasında son dehan-ı həqiqəti və şem’-i İlahînin hizmet-i imaniye cihetinde bir son hâmil-i zîsaadeti olduğuna şübhə yoxdur.
Üçüncü Medrese-i Yusufiyenin El-Hüccetü’z-Zehra və Zühretü’n-Nur olan tək dersini dinleyen Nur şakirdleri adına
Ahmed Feyzi, Ahmed Nazif, Salahaddin, Zübeyr, Ceylan, Sungur, Tabancalı
Mənim hissemi haddimden yüz derece ziyade vermeleriyle birlikdə, bu imza sahiplerinin hatırlarını kırmaya cesaret edemedim. Sükût edərək o medhi Risale-i Nur şakirdlerinin şahs-ı manevîsi adına qəbul ettim.
Said Nursî
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
Çox sevgili çox mübarək çox qiymətli çox müşfik Üstadımız Efendimiz Hazretlerine!
Ey irade-i cüz’iyesini tamamıyla terk edib hər umûrunu irade-i Rabbaniyeye bırakan və hər zâhirî musibet və sıkıntıda qədər-i İlahînin mərhəmət və hikmetini görüb kemal-i təvəkkül və teslimiyetle o cilve-i Rabbaniyenin də netaicini səbir ilə bekleyen muhterem Üstad! Bazı yerlerde, ehl-i imanın nöqtə-i istinadının yıkılmaya başladığı və bir kısım esbab və neşriyat, imanın erkânına qarşı muhalif cephe alıb Allah’ı inkâr eden insanlar alenen və tefahurla dolaştığı və Kur’an’ın evamirine muhalif hərəkət etmək və manevî kuvvetlere inanmamak, icad və tasni hakkını şuursuz, kör, sağır tabiata vermək bir şiar-ı medeniyet və irfan və münevverlik telakki edildiyi yürekler titreten bu dehşetli asırda, Kur’an’ın bir mu’cize-i maneviyesi olan Risale-i Nur’u telif edərək, muzdarip və iman âb-ı hayatına möhtac çoxlu biçarə gönüllere panzehir hükmünde olan devalarını vererek onlara saadet-i ebediyeyi müjdeleyen və davalarını gayet kat’î bürhan və hüccetlerle ispat eden, həqiqət cadde-i kübrasında kudsî və muazzez rehberimiz və اَلسَّبَبُ كَال۟فَاعِلِ sırrıyla Risale-i Nur ilə imanlarını kurtaran yüz minlərlə Nur talebesinin hasenatının bir misli defter-i a’maline geçen fazilet-meab efendimiz!
Necə ki Cənabı-Haqq, Denizli hapsinin sıkıntılarını hiçe indirəcək derecede şifa-bahş olan Meyvə Risalesi’ni orada ihsan etmiş və gülün çiçeğindeki gayet şirin rayihası, dikeninin acısını hiçe bıraktığı kimi fâni sıkıntılarınızı izale etmişdi. Eynilə elə də yenə kerîm olan Rahîm-i Zülcemal Hazretleri, Denizli hapsinin bir aylık sıkıntısına bir günlük maddî ızdırabı mukabil gelen bu Afyon Hapishanesinde siz sevgili üstadımız eliyle tiryak və panzehir hükmünde tevhid, tahmid və istiane və risalet-i Muhammediyeyi (asm) tasdik və muazzam hüccetlerini ihsan etmiş bulunur. Okumak və yazmayı Risale-i Nur’un feyziyle öğrenen çox kusurlu talebeleriniz bizler, bu üç kiçik risaleyi –çam çekirdeğinin koca çam ağacının fihristesini, programını içinde sakladığı misillü– hem Risale-i Nur’un hakkaniyetinin kat’î bir hücceti hem bir nevi hülâsatü’l-hülâsası olaraq telakki ettik.
Fezailini tariften âciz bulunduğumuz lakin okuması ruhumuzda çox böyük bir inşiraha vesile olan və maddî elemlerimizi sürura kalbeden və iman bahçesinden hədsiz meyvələri gətirən bu üç kiçik risaleden biri, zamanımızdaki mevcud küfür, dalalet, tabiat karanlıklarını dağıtacaq və izale edəcək on bir hüccet-i tevhidi; ikincisi, Risale-i Nur’un bütün muvazenelerinin menbaı və esası və üstadı içinde bulunan Fatiha-i Şerife’nin imanî və kudsî hüccetlerini hâvi bir şirin tefsirini; üçüncüsü, yenə Afyon Medrese-i Yusufiyesinde siz sevgili üstadımızın kalb-i mübareklerine hutur eden risalet-i Muhammediyeye (asm) dair kısmının gayet parlak və tam bir itminan temin eden bir mükemmel tercümesini beyan buyururdu.
Heç bir cihette heç bir şeye liyakatimiz olmayan bizler, bütün kuvvetimizle neşrine çalışacağamız bu mahiyetteki eserlerinizi aldık. Cənabı-Haqq’a hədsiz şükrederek “Yâ Erhame’r-râhimîn! Üstadımızdan ebediyen razı ol!” deyə dua ettik.
اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى
Risale-i Nur talebeleri adına
Zübeyr, Ceylan, Sungur, İbrahim
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا
Aziz, sıddık qardaşlarım!
Qırx sene evvel Şam’daki Camiü’l-Emevî’de Şam ulemasının ısrarıyla on min adama yaxın, içinde yüz ehl-i ilim bulunan azîm cemaate verilen bu Arabî ders risalesindeki həqiqətləri bir hiss-i kable’l-vuku ilə Eski Said hissetmiş, kemal-i kat’iyetle müjdeler vermiş və çox yaxın zamanda o həqiqətlər görünəcək zannetmiş. Halbuki iki Harb-i Umumî və iyirmi beş sene bir istibdad-ı mutlak, o hiss-i kable’l-vukuun qırx sene tehirine səbəb olmuş və indi o zamanda verdikleri haber, eynilə tezahürleri âlem-i İslâmiyet’te başlamış. Demək bu çox ehemmiyetli ders, zamanı geçmiş eski bir hutbe deyil bəlkə doğrudan doğruya 1327’ye bedel, 1371’deki –Camiü’l-Emevî yerine âlem-i İslâm camiinde– üç yüz yetmiş milyon bir cemaate hakikatli və taze bir ders-i içtimaî və İslâmîdir deyə tercümesini neşretmek münasib görürseniz neşredersiniz.
Gayet mühim bir suale verilen çox ehemmiyetli bir cavabı burada yazmaya münasibət geldi. Çünki qırx sene evvel Eski Said, o dersinde bir hiss-i kable’l-vuku ilə Risale-i Nur’un hârika derslerini və tesiratını görmüş kimi bahsedir. Onun üçün o sual-cavabı yazacağız. Belə ki:
Çoklar tarafından hem mənə hem bazı Nur kardeşlerime sual etmişler və edirlər: “Neden bu qədər muarızlara qarşı və muannid feylesoflara və ehl-i dalalete mukabil Risale-i Nur mağlup olmur? Milyonlar qiymətli həqiqi kütüb-ü imaniye və İslâmiyenin intişarlarına bir derece set çekmekle və sefahet və hayat-ı dünyeviyenin lezzetleriyle çox biçarə gençleri və insanları həqiqətlər-i imaniyeden mahrum bırakırlar. Halbuki en şiddetli hücum və en gaddarane muamele və en ziyade yalanlarla və aleyhinde yapılan propagandalarla Risale-i Nur’u kırmak, insanları ondan ürkütmek və vazgeçirmeye çalıştıkları halde, heç bir eserde görülmediyi bir tarzda Risale-i Nur’un intişarı, hattâ çoğu el yazması ilə altı yüz min nüsha risalelerinden kemal-i iştiyak ilə perde altında intişar etmesi və dâhil və hariçte kemal-i iştiyak ilə özünü okutturmasının hikməti nedir? Səbəbi nedir?” deyə bu mealde çox suallere qarşı Cavab deriz ki:
Kur’an-ı Hakîm’in sırr-ı i’cazıyla həqiqi bir tefsiri olan Risale-i Nur, bu dünyada bir manevî cehennemi dalalette gösterdiyi kimi imanda də bu dünyada manevî bir cənnət bulunduğunu ispat edir. Və günahların və fenalıkların və haram lezzetlerin içinde manevî elîm elemleri gösterip hasenat və güzel hasletlerde və həqiqətlər-i şeriatın amelinde cənnət lezaizi kimi manevî lezzetler bulunduğunu ispat edir. Sefahet ehlini və dalalete düşenleri o cihetle, aklı başında olanlarını kurtarır. Çünki bu zamanda iki dehşetli hal var:
BİRİNCİSİ
Âkıbeti görmeyen, bir dirhem hazır ləzzəti, ileride bir batman lezzetlere tercih eden hissiyat-ı insaniye, ağıl və fikre galebe ettiğinden ehl-i sefaheti sefahetten kurtarmanın çarə-i yegânesi; eyni lezzetinde elemi gösterip hissini mağlup etmektir. Və يَس۟تَحِبُّونَ ال۟حَيٰوةَ الدُّن۟يَا âyetinin işarəiyle; bu zamanda âhiretin elmas kimi nemətlərini, lezzetlerini bildiyi halde, dünyevî kırılacaq şişe parçalarını onlara tercih etmək, ehl-i iman iken ehl-i dalalete o hubb-u dünya və o sır üçün tabi olmaq tehlikesinden kurtarmanın çarə-i yegânesi, dünyada də cəhənnəm azabı kimi elemleri göstermekle olur ki Risale-i Nur o meslekten gidir.
Yoxsa bu zamandaki küfr-ü mutlakın və fenden gelen dalaletin və sefahetteki tiryakiliğin inadı qarşısında Cənabı-Haqq’ı tanıttırdıktan sonra və cehennemin vücudunu ispat ilə və onun azabı ilə insanları fenalıktan, seyyiattan vazgeçirmek yolu ilə ondan, bəlkə də yirmiden biri ders alabilir. Ders aldıktan sonra da “Cənabı-Haqq Gafuru’r-Rahîm’dir hem cəhənnəm çox uzaktır.” deyər, yenə sefahetine devam edə bilər. Qəlbi, ruhu hissiyatına mağlup olur.
İşte Risale-i Nur ekser muvazeneleriyle küfür və dalaletin dünyadaki elîm və ürkütücü neticelerini göstermekle, en muannid və nefis-perest insanları də o menhus, gayr-ı meşru lezzetlerden və sefahetlerden bir nefret verib aklı başında olanları tövbeye sevk edər. O muvazenelerden Altıncı, Yeddinci, Səkkizinci Sözlerdeki qısa muvazeneler və Otuz İkinci Söz’ün Üçüncü Mevkıfı’ndaki uzun muvazene; en sefih və dalalette giden adamı da ürkütür, dersini qəbul ettirir.
Mesela Âyet-i Nur’da, seyahat-i hayaliye ilə həqiqət olaraq gördüyüm vaziyetleri gayet qısaca işarə edeceğiz. Tafsilini isteyen Sikke-i Gaybiye’nin âhirine baksın.
Ezcümle: O seyahat-i hayaliyede, rızka möhtac hayvanat âlemini gördüyüm vaxt, maddî felsefe ilə baktım. Hədsiz ehtiyacat və şiddetli açlıklarıyla birlikdə zaaf və aczleri, o canlı âlemini mənə çox acıklı və elîm gösterdi. Ehl-i dalalet və gafletin gözüyle baktığımdan feryat eyledim. Birden hikmet-i Kur’aniye və imanın dürbünü ilə gördüm ki: Rahman ismi Rezzak burcunda, parlak bir güneş kimi tulû etti. O aç, biçarə canlı âlemini rəhmət ışığıyla yaldızladı.
Sonra hayvanat âlemi içinde, yavruların zaaf və acizlik və ihtiyaç içinde çırpındıkları hazîn, elîm və herkesi rikkat və acımaya getirəcək bir karanlık içinde digər bir âlemi gördüm. Ehl-i dalaletin nazarıyla baktığıma eyvah dedim. Birden iman mənə bir gözlük verdi, gördüm ki: Rahîm ismi şəfqət burcunda tulû etti. O qədər güzel və şirin bir surette o acı âlemi sevinçli âleme çevirip ışıklandırdı ki şekva və acımak və hüzünden gelen gözyaşlarımı, sevinç və şükrün lezzetlerinden gelen damlalara çevirdi.
Sonra sinema perdesi kimi insan âlemi mənə göründü. Ehl-i dalaletin dürbünü ilə baktım. O âlemi o qədər karanlıklı, dehşetli gördüm ki kalbimin en derinliklerinden feryat ettim. “Eyvah!” dedim. Çünki insanlarda ebede uzanıp giden arzuları, emelleri və kainatı ihata eden tasavvurat və efkârları və ebedî beka və saadet-i ebediyeyi və cenneti gayet ciddi isteyen himmetleri və fitri istidatları və had konulmayan və serbest bırakılan fitri kuvveleri və hədsiz maksatlara müteveccih ihtiyaçları və zaaf və aczleriyle birlikdə hücumlarına maruz kaldıkları hədsiz musibet və a’daları ilə birlikdə gayet qısa bir ömür, hər gün və hər saat ölüm endişesi altında, gayet dağdağalı bir həyat, yaşamak üçün gayet pərişan bir maişet içinde kalbe, vicdana en elîm və en müthiş halet olan mütemadî zeval və firak belasını çekmek içinde ehl-i gaflet üçün zulümat-ı ebediye kapısı surətində görülen kabre və mezaristana bakırlar. Birer birer və taife taife o zulümat kuyusuna atılırlar gördüm.
İşte bu insan âlemini bu zulümat içinde gördüyüm anda, qəlb və ruh və aklımla birlikdə bütün letaif-i insaniyem, bəlkə bütün zerrat-ı vücudum feryat ilə ağlamaya hazır iken birden Kur’an’dan gelen nur və qüvvət-i iman o dalalet gözlüğünü kırdı, kafama bir göz verdi. Gördüm ki:
Cənabı-Haqqın Âdil ismi Hakîm burcunda, Rahman ismi Kerîm burcunda, Rahîm ismi Gafur burcunda yani manasında, Bâis ismi Vâris burcunda, Muhyî ismi Muhsin burcunda, Rab ismi Mâlik burcunda birer güneş kimi tulû ettiler. O karanlıklı və içinde çox âlemler bulunan insan âleminin umumunu birden ışıklandırdılar, şenlendirdiler. Cehennemî haletleri dağıtıp, nurani âhiret âleminden pencereler açıp o pərişan insan dünyasına nurlar serptiler. Zerrat-ı kainat adedince اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ ، اَلشُّك۟رُ لِلّٰهِ dedim. Və aynelyakîn gördüm ki imanda manevî bir cənnət və dalalette manevî bir cəhənnəm bu dünyada da vardır, yakînen bildim.
Sonra küre-i arzın âlemi göründü. O seyahat-i hayaliyemde dine itaat etmeyen felsefenin karanlıklı kavanin-i ilmiyeleri, hayalime dehşetli bir âlem gösterdi. Yetmiş defa top güllesinden daha süratli hareketiyle, iyirmi beş min sene mesafeyi bir senede gezip devreden və hər vaxt dağılmaya və parçalanmaya müstaid (kabil) və içi zelzeleli, çox ihtiyar və çox yaşlı küre-i arz içinde və o dehşetli gemi üstünde kainatın hədsiz boşluğunda seyahat eden biçarə nev-i insan vaziyeti mənə çox vahşetli bir karanlık içinde göründü. Başım döndü, gözüm karardı. Felsefenin gözlüğünü yere vurdum, kırdım. Birden hikmet-i Kur’aniye və imaniye ilə ışıklanmış bir göz ilə baktım, gördüm ki:
Hâlık-ı arz və semavat’ın Kadîr, Alîm, Rab, Allah və Rabbü’s-semavati və’l-arz və Musahhirü’ş-şemsi və’l-kamer isimleri; rəhmət, azamet, rububiyet burçlarında güneş kimi tulû ettiler. O karanlıklı, vahşetli, dehşetli âlemi elə ışıklandırdılar ki o halette, mənim imanlı gözüme küre-i arz gayet muntazam, musahhar, mükemmel, hoş, emniyetli, hər kəsin erzakı içinde bir seyahat gemisi və tenezzüh və keyif və ticaret üçün müheyya edilmiş və ruh sahibiları güneşin etrafında, memleket-i Rabbaniyede gezdirmek və yaz və bahar və güzün mahsulatını rızık isteyenlere getirmek üçün bir gemi, bir tayyare, bir şimendifer hükmünde gördüm. Küre-i arzın zerratı adedince اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى نِع۟مَةِ ال۟اٖيمَانِ dedim.
İşte buna kıyasen Risale-i Nur’da çoxlu muvazenelerle ispat edilmişdir ki ehl-i sefahet və dalalet, dünyada də bir manevî cəhənnəm içinde azap çekerler və ehl-i iman və salahat, dünyada də bir manevî cənnət içinde, İslâmiyet və insaniyet midesiyle və imanın tecelliyat və cilveleriyle, manevî bir cənnət lezzetleri tadabilir, bəlkə derece-i imanlarına göre istifadə edebilirler.
Lakin bu fırtınalı zamanın hissi iptal eden və beşerin nazarını âfaka dağıtan və boğan cereyanlar, iptal-i his nevinden bir sersemlik vermiş ki ehl-i dalalet manevî azabını muvakkaten tam hissedemir. Ehl-i hidayete də gaflet basır, həqiqi lezzetini tam takdir edemir.
BU ASIRDA İKİNCİ DEHŞETLİ HAL
Eski zamanda küfr-ü mutlak və fenden gelen dalaletler və küfr-ü inadîden gelen temerrüd, bu zamana nisbeten çox az idi. Onun üçün eski İslâm muhakkiklerinin dersleri, hüccetleri o zamanlarda tam kâfi olurdu. Küfr-ü meşkuku çabuk izale ederlerdi. Allah’a iman umumî olduğundan Allah’ı tanıttırmakla və cəhənnəm azabını ihtar etmekle çokları sefahetlerden, dalaletlerden vazgeçebilirlerdi.
Indi isə eski zamanda bir memlekette bir kâfir-i mutlak yerine, indi bir kasabada yüz tane bulunabilir. Eskide fen və ilim ilə dalalete girip inat və temerrüd ilə həqiqətlər-i imana qarşı çıkana nisbeten indi yüz derece ziyade olmuş. Bu mütemerrid inatçılar, firavunluk derecesinde bir gurur ilə və dehşetli dalaletleriyle həqiqətlər-i imaniyeye qarşı muaraza ettiklerinden, əlbəttə bunlara qarşı atom bombası kimi –bu dünyada onların temellerini parça parça edəcək– bir həqiqət-i kudsiye lâzımdır ki onların tecavüzatını durdursun və bir kısmını imana getirsin.
İşte Cənabı-Haqq’a hədsiz şükürler olsun ki bu zamanın tam yarasına bir tiryak olaraq Bəyanı Möcüzə Quran’ın bir mu’cize-i maneviyesi və lemaatı bulunan Risale-i Nur, çoxlu muvazenelerle, en dehşetli muannid mütemerridleri, Kur’an’ın elmas kılıncı ilə kırır. Və kainat zerreleri adedince vahdaniyet-i İlahiyeye və imanın hakikatlerine hüccetleri, delilleri gösterir ki iyirmi beş seneden beri en şiddetli hücumlara qarşı mağlup olmayıp galebe etmiş və edir.
Bəli Risale-i Nur, iman və küfür muvazeneleri və hidayet və dalalet mukayeseleri, bu mezkûr həqiqətləri bilmüşahede ispat edir. Mesela, Iyirmi İkinci Söz’ün iki makamının bürhanlarına və lem’alarına və Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıf’ına və Otuz Üçüncü Məktub’un pencerelerine və Asâ-yı Musa’nın on bir hüccetine, sair muvazeneler kıyas edilse və dikkat edilse anlaşılır ki bu zamanda küfr-ü mutlakı və mütemerrid dalaletin inadını kıracaq, parçalayacaq Risale-i Nur’da tecelli eden həqiqət-i Kur’aniyedir.
İnşâallah necə Tılsımlar mecmuasında, dinin mühim tılsımlarını və yaradılış-i âlemin muammalarını keşfeden parçalar, o mecmuada toplanmış. Eynilə elə də ehl-i dalaletin dünyada də cehennemlerini və ehl-i hidayetin dünyada lezaiz-i cennetlerini gösteren və iman, cennetin bir manevî çərdəyi və küfür isə cəhənnəm zakkumunun bir toxumu olduğunu gösteren Nur’un o kimi parçaları, kısacık bir tarzda bir mecmuacık olaraq yazılacaq, inşâallah neşrediləcək.
Said Nursî
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
Aziz, sıddık, sarsılmaz, sebatkâr, fedakâr, vefadar qardaşlarım!
Bilirsiniz ki Ankara ehl-i vukufu Risale-i Nur’a ait kerametleri və işarə-i gaybiyeleri inkâr edememişler. Yalnız yanlış olaraq o kerametlerde məni hissedar zannedip, itiraz edərək “Belə şeyler kitabda yazılmamalı idi, keramet izhar edilmez.” deyə hafif bir tenkide mukabil müdafaatımda onlara cevaben demişdim ki:
Onlar mənə ait deyil və o kerametlere sahib olmaq mənim haddim deyil. Bəlkə Kur’an’ın mu’cize-i maneviyesinin tereşşuhatı və lem’alarıdır ki həqiqi bir tefsiri olan Risale-i Nur’da kerametler şeklini alarak, şakirdlerinin kuvve-i maneviyelerini takviye etmək üçün ikramat-ı İlahiye nevindendir. İkram isə izharı bir şükürdür, caizdir hem makbuldür.
Indi ehemmiyetli bir sebebe binaen cavabı bir parça izah edəcəyəm. Və ne üçün izhar edirəm və ne üçün bu noktada bu qədər tahşidat yapıram və ne üçün bir neçə aydır bu mevzuda çox ileri gidirəm, ekser məktublar o keramete bakır, deyə sual edildi.
Cavab: Risale-i Nur’un hizmet-i imaniyesinde bu zamanda minlərlə tahribatçılara mukabil yüz minlərlə tamiratçı lâzım gelirken hem mənimlə lâekall yüzer kâtip və yardımcı bulunmak ihtiyaç varken deyil çekinmek və temas etməmək, bəlkə millet və ehl-i idare takdir ilə və teşvik ilə yardım və temas etmək zarurî iken və o hizmet-i imaniye hayat-ı bâkiyeye baktığı üçün hayat-ı fâniyenin meşgalelerine və faydalarına tercih etmək ehl-i imana vâcib iken, özümü misal alarak derim ki:
Məni hər şeyden və temastan və yardımcılardan men’etmək ilə birlikdə aleyhimizde olanlar bütün kuvvetleriyle arkadaşlarımın kuvve-i maneviyelerini kırmak və məndən və Risale-i Nur’dan soğutmak və mənim kimi ihtiyar, hasta, zayıf, garib, kimsesiz bîçareye minlərlə adamın göreceği vazifeyi başına yüklemek və bu tecrit və tazyiklerde maddî bir hastalık nevinde insanlar ilə temas və ihtilattan çekilmeye mecbur olmaq hem o derece təsirli bir tarzda halkları ürküttürmek ilə kuvve-i maneviyeyi kırmak cihetleriyle və sebepleriyle, ihtiyarım haricinde bütün o manilere qarşı Risale-i Nur şakirdlerinin kuvve-i maneviyelerinin takviyesine medar ikramat-ı İlahiyeyi beyan edərək Risale-i Nur etrafında manevî bir tahşidat yaptırmak və Risale-i Nur öz özünə, təkbaşına –başkalarına möhtac olmayarak– bir ordu qədər qüvvətli olduğunu göstermek hikmetiyle bu çeşit şeyler mənə yazdırılmış.
Yoxsa hâşâ özümüzü satmak və beğendirmek və temeddüh etmək və hodfüruşluk etmək isə Risale-i Nur’un ehemmiyetli bir esası olan ihlas sırrını bozmaktır. İnşâallah Risale-i Nur öz özünə hem özünü müdafaa ettiği hem kıymetini tam gösterdiyi kimi bizi də manen müdafaa edib kusurlarımızı affettirmeye vesile olacaqdır.
Umum kardeşlerimin və hemşirelerimin, hâssaten duaları makbul və mübarək masumlar taifesi və muhterem ihtiyarlar cemaatinden hər birerlerine minlərlə selâm və dua edərək ramazan-ı şeriflerini təbrik edirik, dualarını rica ederiz.
Hasta kardeşiniz
Said Nursî
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
Bu âciz kardeşiniz hem itiraz eden o eski dost zata hem ehl-i dikkate və sizlərə beyan edirəm ki Bəyanı Möcüzə Quran’ın feyziyle Yeni Said həqiqətlər-i imaniyeye dair o derece mantıkça və həqiqətçe bürhanlar zikredir ki deyil Müslüman uleması, bəlkə en muannid Avrupa feylesoflarını da teslime mecbur edir və etmektedir.
Amma Risale-i Nur’un qiymət və ehemmiyetine işarî və remzî bir tarzda Hazret-i Ali (ra) və Gavs-ı A’zam’ın (ra) ihbaratı nevinden, Bəyanı Möcüzə Quran də bu zamanda bir mu’cize-i maneviyesi olan Risale-i Nur’a nazar-ı dikkati celbetmesine mana-yı işarî tabakasından rumuz və îmaları, i’cazının şe’nindendir. Və o lisan-ı gaybın belâgat-ı mu’cizekâranesinin muktezasıdır.
Bəli, Eskişəhər Hapishanesinde dehşetli bir zamanda və kudsî bir teselliye çox möhtac olduğumuz hengâmda, manevî bir ihtarla: “Risale-i Nur’un makbuliyetine eski evliyalardan şahit getirirsən. Halbuki وَلَا رَط۟بٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ sırrıyla en ziyade bu meselede söz sahibi Kur’an’dır. Əcəba Risale-i Nur’u Kur’an qəbul edər mi? Ona ne nazarla bakır?” denildi. O acib sual qarşısında bulundum.
Mən də Kur’an’dan istimdad eyledim. Birden otuz üç ayənin mana-yı sarîhinin teferruatı nevindeki tabakattan mana-yı işarî tabakasından və o mana-yı işarî külliyetinde dâhil bir ferdi Risale-i Nur olduğunu və duhûlüne və medar-ı imtiyazına birer qüvvətli karine bulunmasını bir saat zarfında hissettim. Və bir kısmı bir derece izahlı və bir kısmını mücmelen gördüm. Kanaatime heç bir şek və şübhə və vehim və vesvese kalmadı. Və mən də ehl-i imanın imanını Risale-i Nur ilə takviye etmək niyetiyle o kat’î kanaatimi yazdım və has kardeşlerime mahrem tutulmak şartıyla verdim.
Və o risalede biz demirik ki âyâtın mana-yı sarîhi budur. Tâ hocalar فٖيهِ نَظَرٌ desin. Hem dememişiz ki mana-yı işarînin külliyeti budur.
Bəlkə dirik ki mana-yı sarîhinin tahtında müteaddid tabakalar var. Bir tabakası da mana-yı işarî və remzîdir. Və o mana-yı işarî də bir küllîdir, hər asırda cüz’iyatları var. Və Risale-i Nur də bu asırda o mana-yı işarî tabakasının külliyetinde bir ferttir və o ferdin kasden bir medar-ı nazar olduğuna və ehemmiyetli bir vazife göreceğine, eskiden beri ulema beyninde bir düstur-u cifrî və riyazî ilə karineler, bəlkə hüccetler gösterilmiş iken Kur’an’ın âyetine və ya sarahatine deyil incitmek, bəlkə i’caz və belâgatına hizmet edir.
Bu nevi işarat-ı gaybiyeye itiraz edilmez. Ehl-i həqiqətin nihayətsiz işarat-ı Kur’aniyeden hadd ü hesaba gelmeyen istihraçlarını inkâr edemeyen, bunu da inkâr etmeməli və edə bilməz.
Amma mənim kimi ehemmiyetsiz bir adamın elinde belə ehemmiyetli bir eserin zuhur etmesini istiğrab və istib’ad edib belə itiraz eden zat, əgər buğday tanesi qədər çam çekirdeğinden dağ kimi çam ağacını halkeylemek azamet və qüdrət-i İlahiyeye delil olduğunu düşünse əlbəttə bizim kimi âciz-i mutlak və fakir-i mutlakta belə ehtiyac-ı şedit zamanında belə bir eser zuhuru, vüs’at-i rahmet-i İlahiyeye delildir demeye mecbur olur.
Mən sizi və muterizleri Risale-i Nur’un şeref və haysiyetiyle temin edirəm ki: Bu işarəler və evliyanın îmalı haberleri, remizleri, məni daima şükre və hamde və kusurlarımdan istiğfara sevk etmiş. Heç bir vakitte və heç bir dakika nefs-i emmareme medar-ı fahir və gurur olacaq bir enaniyet və benlik vermediğini, sizə bu iyirmi sene hayatımın gözünüz önünde tereşşuhatıyla ispat edirəm.
Bəli, bu hakikatle birlikdə insan kusurdan, nisyandan hâlî deyil. Mənim bilmediyim çox kusurlarım var. Bəlkə də fikrim karışmış, risalelerde bazı hatalar olmuş. Lakin Kur’an’ın hurufat-ı kudsiyesinin yerine beşerin tercümesini ikame perdesi altında, noksan huruflarla yeni hat altında tahrifkârane ehl-i dalaletin tevilat-ı fâsideleri âyâtın sarahatini incitmelerine bakmır kimi biçarə mazlum bir adamın kardeşlerinin imanını kuvvetlendirmek üçün bir nükte-i i’caziyeyi beyan ettiği üçün hizmet-i imaniyesine fütur verəcək derecede itiraz, əlbəttə deyil ehl-i həqiqət zatlar bəlkə zerre miktar insafı bulunan itiraz edə bilməz.
Bunu da ilâveten beyan edirəm. Bu zamanda gayet qüvvətli və hakikatli milyonlarla fedakârları bulunan meşrepler, meslekler, tarîkatlar, bu dehşetli dalalet hücumuna qarşı zâhiren mağlubiyete düştükleri halde mənim kimi yarım ümmi və kimsesiz və mütemadiyen tarassud altında, karakol qarşısında və müthiş, müteaddid cihetlerle aleyhimde propagandalar və herkesi məndən tenfir etmək vaziyetinde bulunan bir adam, o mesleklerden daha ileri, daha qüvvətli dayanan Risale-i Nur’a sahib deyildir və o eser onun hüneri ola bilməz, onunla iftihar edə bilməz. Bəlkə doğrudan doğruya Kur’an-ı Hakîm’in bu zamanda bir nevi mu’cize-i maneviyesi olaraq rahmet-i İlahiye tarafından ihsan edilmişdir.
O adam, minlərlə arkadaşıyla birlikdə o hədiyyə-i Kur’aniyeye el atmışlar. Hər nasılsa birinci tercümanlık vazifesi ona düşmüş. Onun fikri və ilmi və zekâsının eseri olmadığına delil, Risale-i Nur’da elə parçalar var ki bazı altı saatte, bazı iki saatte, bazı bir saatte, bazı on dakikada yazılan risaleler var. Mən yemin ilə temin edirəm ki Eski Said’in (ra) (Hâşiyecik ) kuvve-i hâfızası da birlikdə olmaq şartıyla o on dakika işi on saatte fikrim ilə yapamıram. O bir saatlik risaleyi, iki gün istidadımla, zihnimle yapamıram və o bir günde altı saatlik risale olan Otuzuncu Söz’ü ne mən və ne də en müdakkik dindar feylesoflar altı günde o tahkikatı yapamazlar və hâkeza…
Demək biz müflis olduğumuz halde, gayet zengin bir mücevherat dükkânının dellâlı və bir hizmetçisi olmuşuz. Cənabı-Haqq fazl u keremiyle bu hizmette hâlisane, muhlisane bizi və umum Risale-i Nur talebelerini daim və muvaffak eylesin, âmin bihürmeti Seyyidi’l-mürselîn.
Said Nursî

