بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İman ve Küfür Muvazeneleri
İyirmi Doqquzuncu Ləmadan İkinci Bab
Bu İkinci Bab “Elhamdülillah” hakkındadır.
İkinci Bab ilə tabir edilen bu risalecikte “Elhamdülillah” cümlesini insanlara dedirten imanın sonsuz fayda və nurlarından yalnız doqquz tane beyan ediləcəkdir.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Evvela iki şey ihtar ediləcəkdir:
1- Felsefe; hər şeyi çirkin, korkunç gösteren siyah bir gözlüktür. İman isə hər şeyi güzel, ünsiyetli gösteren şeffaf, berrak, nurani bir gözlüktür.
2- Bütün mahlukatla alâkadar və hər şeyle bir nevi alışverişi olan və özünü abluka eden şeyler ilə lafzen və manen görüşmek, konuşmak, komşuluk etmeye yaradılışen mecbur olan insanın sağ, sol, ön, arka, alt, üst olmaq üzere altı ciheti vardır.
İnsan mezkûr iki gözlüğü gözüne takmakla, mezkûr cihetlerde bulunan mahlukatı, ahvali görebilir.
Sağ Cihet: Bu cihetten maksat, geçmiş zamandır. Binaenaleyh felsefe gözlüğüyle sağ cihete bakıldığı zaman, mazi ülkesinin kıyameti kopmuş, altı üstüne çevrilmiş, karanlıklı, korkunç böyük bir mezaristanı andıran bir şəkildə görünəcəkdir. Və bu görünüşte insan çox böyük bir dehşete, vahşete, meyusiyete maruz kaldığında şübhə yoxdur.
Lakin iman gözlüğüyle o cihete bakıldığı zaman, hakikaten o ülkenin altı üstüne çevrilmiş bir şəkildə görünürse də lakin can telefi yoxdur. Mürettebatı, sakinleri daha güzel, nurani bir âleme nakledilmiş oldukları anlaşılır. Və o kabirler, çukurlar da nurani bir âleme girmek üçün kazılan yer altı tünelleri şeklinde telakki ediləcəkdir. Demək, imanın insanlara verdiyi sürur, ferahlık, itminan, inşirah, minlərlə “Elhamdülillah” dedirten bir nimettir.
Sol Cihet: Yani geləcək zamana felsefe gözlüğüyle bakıldığı zaman; bizleri çürütəcək, yılan və akreplere yedirip imha edəcək, zulümatlı, korkunç, böyük bir kabir şeklinde görünəcəkdir.
Lakin iman gözlüğüyle bakılırsa Cənabı-Haqqın, Hâlık-ı Rahman-ı Rahîm’in insanlara ihzar ettiği çeşit çeşit, nefîs, leziz me’kûlat və meşrubata zarf olan bir maide və bir sofra-i Rahmanî şeklinde görünəcəkdir. Və minlərlə “Elhamdülillah” okutturarak tekrar ettirəcəkdir.
Üst Cihet: Yani semavat cihetine felsefe ilə bakan bir adam, bu sonsuz boşlukta, milyarlarca yıldız və kürelerin (at koşusu kimi və ya əsgərî bir manevra kimi) yaptıkları çox süratli və muhtelif hareketlerinden böyük bir dehşete, vahşete, korkuya maruz kalacaqdır.
Lakin imanlı bir adam baktığı vaxt o garib, acib manevranın bir kumandanın emriyle, nezareti altında yapıldığı kimi; semavat âlemini tezyin eden o yıldızların bizə də ziyadar kandiller şeklinde olduklarını görəcək və o atlar koşusunda korku, dehşet deyil, ünsiyet və muhabbet edəcəkdir. Âlem-i semavatı şöylece tasvir eden iman nemətinə əlbəttə minlərlə “Elhamdülillah” söylemek azdır.
Alt Cihet: Yani arz âlemine felsefe gözüyle bakan insan; küre-i arzı başıboş, yularsız, şemsin etrafında serseri gezen bir heyvan kimi və ya tahtaları kırık, kaptansız bir kayık kimi görür və dehşete, telaşa düşer.
Lakin iman ilə bakarsa arzın Rahmanî bir sefine olub Allah’ın kumandası altında bütün me’kûlat, meşrubat, melbusatıyla birlikdə, nev-i beşeri tenezzüh üçün şemsin etrafında gezdiren bir sefine şeklinde görür. Və imandan neş’et eden bu böyük nimete böyük böyük “Elhamdülillah”ları söylemeye başlar.
Ön Cihet: Felsefeci bir adam bu cihete bakarsa görür ki bütün canlı mahlukat –insan olsun, heyvan olsun– kafile be-kafile böyük bir süratle o cihete gedib kaybolurlar. Yani ademe gedər, yox olurlar. Özünün də o yolun yolcusu olduğunu bildiğinden teessüründen çıldıracaq bir hale gəlir.
Lakin iman nazarıyla bakan bir mü’min, insanların o cihete gidişleri, seyahatleri adem âlemine deyil, göçebeler kimi bir yayladan bir yaylaya bir intikaldir. Və fâni menzilden bâki menzile, hizmet çiftliğinden ücret dairesine, zahmetler memleketinden rahmetler memleketine göç etmək olub adem âlemine getmək deyil deyə bu ciheti memnuniyetle qarşılar.
Lakin yol esnasında ölüm, kabir kimi görünen meşakkatler netice itibarıyla saadetlerdir. Çünki nurani âlemlere giden yol kabirden geçer və en böyük saadetler böyük və acı felaketlerin neticesidir. Mesela Hazret-i Yusuf, Mısır azizliği kimi bir saadete ancaq kardeşleri tarafından atıldığı kuyu və Zeliha’nın iftirası üzerine konulduğu hapis yoluyla nâil olmuşdur. Və keza rahm-ı maderden dünyaya gelen çocuk, ma’hud tünelde çektiği sıkıcı, ezici zəhmət neticesinde dünya saadetine nâil olur.
Arka Cihet: Yani geride gelenlere felsefe nazarıyla bakılırsa “Yahu bunlar haradan haraya gidirlər və ne üçün dünya memleketine gelmişlerdir?” deyə edilen suale bir cavab alınamadığından –tabiî– hayret və tereddüt azabı içinde kalınır.
Lakin nur-u iman gözlüğüyle bakarsa insanların kainat sergisinde teşhir edilen garib, acib qüdrətin mu’cizelerini görmək və mütalaa etmək üçün Sultan-ı Ezelî tarafından gönderilmiş mütalaacı olduklarını anlar. Və bunlar o mu’cizelerin derece-i qiymət və azametine və Sultan-ı Ezelî’nin azametine derece-i delâletlerine kesb-i vukuf ettikleri nisbetinde, derece və numara aldıktan sonra yenə Sultan-ı Ezelî’nin memleketine dönüp gideceklerini anlar. Və bu anlayış nemətini özünə îras eden iman nemətinə “Elhamdülillah” diyəcəkdir.
İhtar: Mezkûr zulmetleri izale eden iman nemətinə “Elhamdülillah” deyə edilen həmd də bir nemət olduğundan ona da bir həmd lâzımdır. Bu ikinci hamde də üçüncü bir həmd, üçüncüye də dördüncü bir həmd lâzımdır. وَهَلُمَّ جَرًّا Demək, bir hamd-i vâhidden doğan hamdlerden ibaret gayr-ı mütenahî bir silsile-i hamdiye husule gəlir.
Cihat-ı sitteyi tenvir eden iman nemətinə də “Elhamdülillah” demesi lâzımdır. Çünki iman, cihat-ı sittenin zulümatını izale etmekle def’u’l-bela kabîlinden böyük bir nemət sayıldığı kimi –tabiî– o cihat-ı sitteyi tenvir ettiği cihetle də celbü’l-menafi kabîlinden ikinci bir nemət sayılır. Binaenaleyh insan fitri bir medeniyete sahib olduğundan cihat-ı sittede bulunan mahlukatla alâkadar olur. Və iman nimetiyle də insanın bütün cihat-ı sitteden istifadə edebilmesi imkânı vardır.
Binaenaleyh اَي۟نَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَج۟هُ اللّٰهِ âyet-i kerîmesinin sırrıyla, cihat-ı sitteden herhangi bir cihetle olursa insan tenevvür edər. Hattâ mü’min olan bir insanın dünyanın kuruluşundan sonuna qədər uzanan manevî bir ömrü vardır. Və insanın bu manevî ömrü ezelden ebede uzanan bir hayatın nurundan meded və yardım alır.
Və keza cihat-ı sitteyi tenvir eden iman sayesinde insanın bu dar zaman və mekânı geniş və rahat bir âleme inkılab edər. Və bu böyük âlem, bir insanın hanesi kimi olur. Və mazi, müstakbel zamanları; insanın ruhuna, kalbine bir zaman-ı hal hükmünde olur. Aralarında uzaklık kalkır.
İmanın istinad və istimdad nöqtələrını hâvi olmasından da “Elhamdülillah” demesini iktiza edər.
Bəli nev-i beşer, aczi və düşmanların kesreti dolayısıyla dayanacaq bir nöqtə-i istinada möhtacdır ki düşmanlarını def’ üçün o noktaya iltica etsin. Və keza kesret-i hâcat və şiddet-i möhtaclıq dolayısıyla da istimdad edəcək bir nöqtə-i istimdada möhtacdır ki onun yardımıyla ihtiyaçlarını def’etsin.
Ey insan! Sənin nöqtə-i istinadın ancaq və ancaq Allah’a olan imandır. Ruhuna, vicdanına nöqtə-i istimdad isə ancaq âhirete olan imandır. Binaenaleyh bu hər iki noktadan haberi olmayan bir insanın qəlbi, ruhu tevahhuş edər; vicdanı daima muazzeb olur. Lâkin birinci noktaya istinad və ikincisinden də istimdad eden adam kalben və ruhen çoxlu zevk və lezzetleri, ünsiyetleri hisseder ki hem müteselli hem vicdanı mutmain olur.
İman nuru, lezaiz-i meşruanın zevale başladıkları zaman hasıl olan elemleri, emsalinin vürûd və gelmekte olduklarını göstermekle izale edər. Və keza nemətlərin devam edib tenakus etmemesini, nemətlərin menbaını göstermekle temin edər.
Və keza firak və ayrılmaların elemlerini, teceddüd-ü emsalinin lezzetini göstermekle izale edər. Yani zeval düşüncesiyle bir lezzette çox elemler olur ki iman, o elemleri teceddüd-ü emsal ilə ihtar və izale edər. Maahâzâ lezzetlerin teceddüdünde də başqa lezzetler vardır. Bəli, bir semerenin şeceresi olmasa o semerede münhasır kalan ləzzət, onun yemesiyle zâil olur və zevali də mûcib-i teessür olur. Lakin o semerenin şeceresi maruf isə o semerenin zevalinden elem hasıl olmur, çünki yerine gelen var. Və eyni zamanda teceddüd, haddizatında bir lezzettir.
Və keza ruh-u beşeri en ziyade sıkan, ayrılmalardan neş’et eden elemlerdir. Nur-u iman, o elemleri teceddüd-ü emsal və tahaddüs-ü visal ümidiyle izale edər.
İnsan, bu mevcudattan özünə düşman və ecnebi tevehhüm ettiği və ya ölüler, yetimler kimi hayatsız, pərişan vehmetdiyi şeyleri nur-u iman, ahbap və qardaş sıfatıyla gösterir və hayattar tesbihhan (tesbih eden) şeklinde irae edər.
Yani gaflet ilə bakan adam, âlemin mevcudatını düşman kimi muzır telakki edərək tevahhuş edər. Və eşyayı ecnebiler kimi görür. Çünki dalalet nazarında mazi və istikbal zamanlarındaki eşya arasında uhuvvet, kardeşlik rabıtası, bağlanışı yoxdur. Ancaq zaman-ı halde eşya arasında kiçik, cüz’î bir alâka olur. Binaenaleyh ehl-i dalaletin yekdiğerine olan uhuvvetleri, minlərlə senelik uzun bir zamanda bir dakika kadardır.
Və keza iman nazarı, bütün ecramı hayattar, birbirine ünsiyetli olduklarını görür. Və hər bir cirmin hal dili ilə Hâlık’ının tesbihatını yapmakta olduğunu da gösterir. İşte bu itibarla bütün ecramın özlərinə göre bir nevi həyat və ruhları vardır. Binaenaleyh imanın bu görüşüne nazaran o ecramda dehşet, vahşet yoxdur. Ünsiyet və muhabbet vardır.
Dalalet nazarı, matlublarını tahsil etmekten âciz olan insanların sahipsiz, hâmisiz olduklarını telakki edər və hüzün, keder, aczlerinden dolayı ağlayan yetimler kimi zanneder.
İman nazarı isə canlı mahlukata, ağlar yetimler kimi deyil ancaq mükellef memur, muvazzaf zâkir və tesbihhan ibad sıfatıyla bakar.
Nur-u iman, dünya və âhiret âlemlerini çeşit çeşit nemətlərə zarf iki sofra ilə tasvir edər ki mü’min olan kimse iman eliyle və zâhirî, bâtınî duygularıyla və manevî, ruhî olan letaifiyle o sofralardan istifadə edir. Dalalet nazarında isə zevi’l-hayatın daire-i istifadesi küçülür, maddî lezzetlere münhasırdır.
İman nazarında, semavat və arzı ihata eden bir daire qədər tevessü edər. Bəli bir mü’min, güneşi öz hanesinin damında asılmış bir lüküs; kameri bir idare lambası addedebilir. Və bu itibarla şems, kamer özünə birer nemət olur. Binaenaleyh mü’min olan zatın daire-i istifadesi semavattan daha geniş olur. Bəli, Bəyanı Möcüzə Quran وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّم۟سَ وَ ال۟قَمَرَ وَ سَخَّرَ لَكُم۟ مَا فِى ال۟بَرِّ وَال۟بَح۟رِ ayələrin belâgatıyla imandan neş’et eden bu hârika ihsanlara, in’amlara işarə edir.
Nur-u iman ilə bilinir ki Allah’ın varlığı, bütün nemətlərin fevkinde elə böyük bir nimettir ki sonsuz nemətlərin envaını, nihayətsiz ihsanların cinslerini, sayısız atiyyelerin sınıflarını hâvi bir menba və bir kaynaktır. Binaenaleyh zerrat-ı âlemin adedince iman nemətinə həmd ü sena etmək bir borçtur. Risale-i Nur’un eczasında bir kısmına işarəler yapılmışdır. Maahâzâ iman-ı billahtan bahseden Risale-i Nur’un cüzleri, bu nimetten perdeyi kaldırarak gösterir.
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ lâm-ı istiğrakla işarə ettiği umum hamdler ilə hamdedilmesi lâzım olan nimetlerden biri də rahmaniyet nimetidir. Bəli rahmaniyet, zevi’l-hayattan rahmete mazhar olanların sayısınca nimetleri tazammun etmişdir. Çünki bilhassa insan, hər bir canlıla alâkadardır. Bu itibarla insan, hər canlıın saadetiyle saidleşir və elemleriyle müteessir olur. Elə isə herhangi bir fertte bulunan bir nemət, arkadaşlarına da bir nimettir.
Və keza validelerin şefkatleriyle nimetlenen çocukların sayısınca nimetleri tazammun edib ona göre hamdlere, senalara kesb-i istihkak edenlerden biri də rahîmiyettir. Bəli, annesiz aç bir çocuğun ağlamasından müteessir və acıyan bir vicdan sahibi, əlbəttə validelerin çocuklarına olan şefkatlerinden zevk alır, memnun və mahzuz olur. İşte bu kimi zevkler birer nimettir, həmd və şükür istəyərlər.
Və keza kainatta mündemic hikmetlerin bütün enva və efradı adedince həmd və şükürleri iktiza edenlerden biri də hakîmiyettir. Çünki insanın nefsi, rahmaniyetin cilveleriyle, qəlbi də rahîmiyetin tecelliyatıyla nimetlendikleri kimi; insanın aklı da hakîmiyetin letaifiyle zevk alır, telezzüz edər. İşte bu itibarla ağız dolusuyla “Elhamdülillah” söylemekle həmd ü senaları istilzam edər.
Və keza Əsmaül-Hüsnadan “Vâris” isminin tecelliyatı adedince və babalar kimi usûlün zevalinden sonra bâki kalan füruatın sayısınca və âlem-i âhiretin mevcudatı adedince və uhrevî mükâfatları almaya medar olmaq üzere hıfzedilen beşerin amelleri sayısınca, sadâsıyla bu fezayı dolduracaq qədər böyük bir “Elhamdülillah” ilə hamdediləcək hafîziyet nimetidir. Çünki nimetin devamı, nimetin zatından daha kıymetlidir. Lezzetin bekası, lezzetten daha lezizdir. Cennette devam, cennetin fevkindedir və hâkeza… Binaenaleyh Cənabı-Haqqın hafîziyeti tazammun ettiği nemətlər, bütün kainatta mevcud bütün nimetlerden daha çox və daha üstündedir. Bu itibarla ağız dolusu ilə bir “Elhamdülillah” istəyər.
Bu zikredilen dörd isme bâki kalan Əsmaül-Hüsnayı kıyas et ki hər bir isminde sonsuz nemətlər bulunduğu üçün sonsuz hamdleri, şükürleri istilzam edərlər.
Və keza bütün nemət hazinelerini açmak salahiyetinde olan nemət-i imana vesile olan Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam də elə böyük bir nimettir ki nev-i beşer ile’l-ebed o zatı (asm) medh ü sena etmeye borçludur.
Və keza maddî və manevî bütün nemətlərin envaına fihriste və kaynak olan İslâmiyet və Kur’an neməti də gayr-ı mütenahî hamdleri bi’l-istihkak istilzam edər.
Elə bir Allah’a hamdolsun ki kainat ilə tabir edilen bu kitab-ı kebir və onun tefsiri olan Kur’an-ı Azîmüşşan’ın beyanına göre, bütün bablarıyla fasılları və bütün sahifeleriyle satırları və bütün kelimatıyla harfleri, o Zat-ı Akdes’e sıfât-ı cemaliye və kemaliyesini izhar ilə həmd ü senahandır.
Belə ki: O kitab-ı kebirin hər bir nakşı, kiçik olsun böyük olsun (karınca kaderince) Vâhid və Samed olan nakkaşının evsaf-ı celaliyesini izhar ilə həmd ü senalar edər.
Və keza o kitabın hər bir yazısı Rahman və Rahîm olan kâtibinin evsaf-ı cemaliyesini göstermekle senahan olur.
Və keza o kitabın hər bir nazmı, kasidesi Kadîr, Alîm olan nâzımını takdis ilə tahmid eyler.
Və keza o kitabın bütün yazıları, nöqtələrı, nakışları, Əsmaül-Hüsnanın tecelliyat və cilvelerine ma’kes və mazhar olmaq cihetiyle o Zat-ı Akdes’i takdis, tahmid, temcid ilə senahandır.
اَل۟حَم۟دُ مِنَ اللّٰهِ بِاللّٰهِ عَلَى اللّٰهِ لِلّٰهِ …
Said Nursî

