Kur’an-ı Azîmüşşan bütün zamanlarda gəlib geçen nev-i beşerin tabakalarına, milletlerine və fertlerine hitaben arş-ı a’lâdan îrad edilen İlahî və şümullü bir nutuk və umumî, Rabbanî bir hitabe olduğu kimi; bilinmesi, bir ferdin və ya kiçik bir cemaatin iktidarından hariç olan və bilhassa bu zamanda, dünya maddiyatına ait çoxlu fenleri və ilimleri câmi’dir.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İşârâtü'l-İ'câz
İfadetü'l-Meram
Bu itibarla zamanca, mekânca, ihtisasça daire-i ihatası çox dar olan bir ferdin fehminden və karihasından çıkan bir tefsir, bihakkın Kur’an-ı Azîmüşşan’a tefsir ola bilməz. Çünki Kur’an’ın hitabına muhatap olan milletlerin, insanların ahval-i ruhiyelerine və maddiyatlarına, câmi’ bulunduğu ince fenlere, ilimlere bir fert vâkıf və sahib-i ihtisas ola bilməz ki ona göre bir tefsir yapabilsin.
Hem bir ferdin mesleği və meşrebi taassuptan hâlî ola bilməz ki həqiqətlər-i Kur’aniyeyi görsün, bîtarafane beyan etsin. Hem bir ferdin fehminden çıkan bir dava, özünə has olub başqası o davanın qəbulüne davet edilemez. Meğerki bir nevi icmaın tasdikine mazhar ola.
Binaenaleyh Kur’an’ın ince manalarının və tefsirlerde dağınık bir surette bulunan mehasininin və zamanın tecrübesiyle fennin keşfi sayesinde tecelli eden hakikatlerinin tesbitiyle, hər biri bir neçə fende mütehassıs olmaq üzere muhakkikîn-i ulemadan yüksək bir heyetin tetkikatıyla, tahkikatıyla bir tefsirin yapılması lâzımdır. Nitekim kanunî hükümlerin tanzim və ıttıradı, bir ferdin fikrinden deyil, yüksək bir heyetin nazar-ı dikkat və tetkikatından geçmesi lâzımdır ki umumî bir emniyeti və cumhur-u nâsın itimadını kazanmak üzere millete qarşı bir kefalet-i zımniye husule gelsin və icma-ı millet hücceti elde edebilsin.
Bəli Kur’an-ı Azîmüşşan’ın müfessiri, yüksək bir deha sahibi və nâfiz bir içtihada mâlik və bir velayet-i kâmileyi haiz bir zat olmalıdır. Bilhassa bu zamanlarda, bu şartlar ancaq yüksək və azîm bir heyetin tesanüdüyle və o heyetin telahuk-u efkârından və ruhlarının tenasübüyle birbirine yardım etmesinden və hürriyet-i fikirlerinden və taassuplarından âzade olaraq tam ihlaslarından doğan dâhî bir şahs-ı manevîde bulunur.
İşte Kur’an’ı ancaq belə bir şahs-ı manevî tefsir edə bilər. Çünki “Cüzde bulunmayan, küllde bulunur.” kaidesine binaen, hər fertte bulunmayan bu kimi şartlar, heyette bulunur. Belə bir heyetin zuhurunu çoktan beri bekliyorken hiss-i kable’l-vuku kabîlinden olaraq, memleketi yıkıp yakacaq böyük bir zelzelenin arefesinde bulunduğumuz, zihne geldi (Hâşiye).
“Bir şey tamamıyla elde edilemediyi takdirde o şeyi tamamıyla terk etmək caiz deyildir.” kaidesine binaen, acizlik və kusurumla birlikdə; Kur’an’ın bazı hakikatleriyle, nazmındaki i’cazına dair bazı işarəleri tək başıma kaydetmeye başladım.
Lakin Birinci Harb-i Umumî’nin patlamasıyla Erzurum’un Pasinler’in dağ və derelerine düştük. O kıyametlerde, o dağ və tepelerde fırsat buldukça kalbime gelenleri, birbirine uymayan ibarelerle, o dehşetli və muhtelif hallerde yazıyordum. O zamanlarda, o kimi yerlerde, müracaat ediləcək tefsirlerin, kitabların bulunması mümkün olmadığından yazdıklarım yalnız sünuhat-ı kalbiyemden ibaret kaldı. Bu sünuhatım əgər tefsirlere muvafık isə nurun alâ nur, əgər muhalif cihetleri varsa mənim kusurlarıma atfedilebilir.
Bəli, tashihe möhtac yerleri vardır lakin hatt-ı harpte böyük bir ihlas ilə şehitler arasında yazılıp giydirilen o yırtık ibarelerin tebdiline (şehitlerin kan və elbiselerinin tebdiline cevaz verilmediyi kimi) cevaz veremedim və kalbim razı olmadı. Indi də razı deyildir çünki o zamandaki ihlas və hulusu indi bulamıram. (Hâşiye)
Maahâzâ kaleme aldığım bu İşaratü’l-İ’caz adlı eserimi, həqiqi bir tefsir niyetiyle yapmadım ancaq ulema-yı İslâm’dan ehl-i tahkikin takdirlerine mazhar olduğu takdirde, uzaq bir istikbalde yapılacaq yüksək bir tefsire bir örnek və bir me’haz olmaq üzere o zamanların insanlarına bir yadigâr maksadıyla yaptım.
Said Nursî

