بِاسْمِهٖ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Lem'alar
On Altıncı Ləma
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
Aziz, sıddık qardaşlarım Hoca Səbri, Hâfız Ali, Mesud, Mustafalar, Hüsrev, Re’fet, Bekir Bey, Rüşdü, Lütfüler, Hâfız Ahmed, Şeyh Mustafa vesaire…
Sizlərə meraklı və medar-ı sual olmuş dörd kiçik meseleyi malûmat kabîlinden muhtasar bir surette beyan etmekliğe kalbimde bir hatıra hissettim.
Birincisi: Kardeşlerimizden Çaprazzade Abdullah Efendi kimi bazı adamlar, ehl-i keşiften rivayeten bu geçen ramazanda Ehl-i Sünnet və Cemaat üçün bir ferec, bir fütuhat olacağını haber verdikleri halde zuhur etmedi. Belə ehl-i velayet və keşif, nədən hilaf-ı vaki haber verirlər? Məndən sordular. Mən də birden sünuhat kabîlinden olaraq verdiyim cavabın muhtasarı şudur:
Hadîs-i şerifte vârid olmuşdur ki: “Bazen bela nâzil olur; gelirken qarşısına sadaka çıkar, geri çevirir.” Bu hadîsin sırrı gösterir ki mukadderat, bazı şeraitle vukua gelirken geri kalır. Demək, ehl-i keşfin muttali olduğu mukadderat mutlak olmadığını, bəlkə bazı şeraitle mukayyed bulunduğunu və o şeraitin vuku bulmamasıyla o hâdise də vukua gelmir. Lakin o hâdise, ecel-i muallak kimi Levh-i Ezelî’nin bir nevi defteri hükmünde olan Levh-i Mahv-İspat’ta mukadder olaraq yazılmışdır. Gayet nadir olaraq Levh-i Ezelî’ye qədər keşif çıkar. Ekseri oraya çıkamır.
İşte bu sırra binaen, geçen ramazan-ı şerifte və Kurban Bayramında və daha başqa vaxtlarda istihraca binaen və ya keşqiymət nevinden verilen haberler, muallak oldukları şeraiti bulamadıkları üçün vukua gelmemişler və haber verenleri tekzip etmirlər. Çünki mukadder imiş lakin şartı gelmeden o da vukua gelmemiş.
Bəli, ramazan-ı şerifte bid’aların ref’ine Ehl-i Sünnet və Cemaat’in ekseriyetle hâlis duası bir şart və bir sebeb-i mühim idi. Maalesef camilere ramazan-ı şerifte bid’alar girdiğinden, duaların qəbulüne set çekip ferec gelmedi. Necə ki sâbık hadîsin sırrıyla: Sadaka, belayı ref’ edər. Ekseriyetin hâlis duası də ferec-i umumîyi cezbeder. Kuvve-i cazibe vücuda gelmediğinden fütuhat da verilmedi.
İkinci Meraklı Sual: Bu iki ay zarfında heyecanlı bir vaziyet-i siyasiye qarşısında mənə hem alâkadar olduğum çox kardeşlerime kavî bir ihtimal ilə ferah verəcək bir teşebbüs etmək lâzımken, o vaziyete heç ehemmiyet vermeyerek bilakis məni tazyik eden ehl-i dünyanın lehinde olaraq bir fikirde bulundum. Bazı zatlar hayret içinde hayrette kaldılar. Dediler ki: “Sana işkence eden bu mübtedi və kısmen münafık baştaki insanların takip ettikleri siyaseti necə görürsən ki ilişmirsən?”
Verdiyim cavabın muhtasarı şudur ki: Bu zamanda ehl-i İslâm’ın en mühim tehlikesi, fen və felsefeden gelen bir dalaletle kalplerin bozulması və imanın zedelenmesidir. Bunun çarə-i yegânesi: Nurdur, nur göstermektir ki qəlblər ıslah olsun, imanlar kurtulsun.
Əgər siyaset topuzuyla hərəkət edilse, galebe çalınsa o kâfirler münafık derecesine iner. Münafık, kâfirden daha fenadır. Demək, topuz belə bir zamanda qəlbi ıslah etməz. O vaxt küfür kalbe girer, saklanır; nifaka inkılab edər.
Hem nur hem topuz; ikisini, bu zamanda mənim kimi bir âciz yapamaz. Onun üçün bütün kuvvetimle nura sarılmaya mecbur olduğumdan, siyaset topuzu ne şəkildə olursa olsun bakmamak lâzım gəlir.
Amma maddî cihadın muktezası isə o vazife şimdilik bizdə deyildir. Bəli, ehline göre kâfirin və ya mürtedin tecavüzatına set çekmek üçün topuz lâzımdır. Lakin iki elimiz var. Əgər yüz elimiz də olsa ancaq nura kâfi gəlir. Topuzu tutacaq elimiz yox!
Üçüncü Meraklı Sual: Bu yaxında İngiliz və İtalya kimi ecnebilerin bu hükûmete ilişmesiyle, eskiden beri bu vatandaki hükûmetin həqiqi nöqtə-i istinadı və kuvve-i maneviyesinin menbaı olan hamiyet-i İslâmiyeyi tehyic etmekle şeair-i İslâmiyenin bir derece ihyasına və bid’aların bir derece def’ine medar olacağı halde, nədən şiddetle harp aleyhinde çıktın və bu meselenin asayişle halledilmesini dua ettin və şiddetli bir surette mübtedilerin hükûmetleri lehinde taraftar çıktın? Bu isə dolayısıyla bid’alara tarafgirliktir?
Cavab: Biz, ferec və ferah və sürur və fütuhat isteriz. Lakin kâfirlerin kılıncı ilə deyil. Kâfirlerin kılınçları başlarını yesin, kılınçlarından gelen fayda bizə lâzım deyil. Zaten o mütemerrid ecnebilerdir ki münafıkları ehl-i imana musallat ettiler və zındıkları yetiştirdiler.
Hem harp belası isə hizmet-i Kur’aniyemize mühim bir zarardır. Bizim en fedakâr və en qiymətli kardeşlerimizin ekserisi qırx beşten aşağı olduğundan, harp vasıtasıyla vazife-i kudsiye-i Kur’aniyeyi buraxıb əsgərliyə gitmeye mecbur olacaktılar. Mənim param olsa, hüsn-ü rızam ilə belə qiymətli kardeşlerimin hər birisini askerlikten kurtarmak üçün bedel-i nakdiye min lira qədər da olsa verirdim. Belə yüzer qiymətli kardeşlerimizin hizmet-i Kur’aniye-i Nuriyeyi buraxıb maddî cihad topuzuna el atmakta, yüz min lira öz zararımızı hissediyordum. Hattâ Zekâi’nin bu bir iki sene askerliği, bəlkə min lira qədər manevî faydasını kaybettirdi. Hər ne ise…
Kādir-i külli şey, bir dakikada bulutlarla dolmuş cevv-i havayı süpürüp temizleyerek, semanın berrak yüzünde ziyadar güneşi gösterdiyi kimi bu zulümatlı və rahmetsiz bulutları da izale edib həqiqətlər-i şeriatı güneş kimi gösterir və ucuz və dağdağasız verebilir. Onun rahmetinden bekleriz ki bizə pahalı satmasın. Baştakilerin başlarına ağıl və kalplerine iman versin, yeter. O vaxt öz özünə iş düzelir.
Dördüncü Meraklı Sual: Dirlər ki madam ki sizin elinizdeki nurdur, topuz deyildir; nura qarşı muaraza edilmez və nurdan kaçılmaz və nurun izharından zərər gəlməz. Nədən arkadaşlarınıza ihtiyatı tavsiye ediyorsunuz? Çox nurlu risaleleri halklara gösterilmesini men’ediyorsunuz?
Bu suale qarşı cavabın muhtasar meali şudur ki: Başlardaki başların çoğu sarhoş, okumaz. Okusa da anlamaz. Yanlış mana verib ilişir. İlişmemesi üçün aklı başına gelinceye qədər göstermemek lâzım gəlir.
Hem çox vicdansız insanlar var ki garaz və ya tama’ veyahut havf cihetiyle nuru inkâr edər və ya gözünü kapar. Onun üçün kardeşlerime də tavsiye edirəm ki ihtiyat etsinler, nâ-ehillerin eline həqiqətləri vermesinler. Hem ehl-i dünyanın evhamını tahrik edəcək işlerde bulunmasınlar. (Hâşiye[1])
Hâtime
Bugün Re’fet Bey’in bir mektubunu aldım. Lihye-i Şerife hakkındaki suali münasibətilə dirəm ki: Hadîsçe sabittir ki Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın Lihye-i Saadetinden düşen saçların taneleri mahduddur. Otuz qırx tane və ya əlli altmış tane kimi az bir miktarda iken, minlərlə yerde Lihye-i Saadetin saçları bulunması, məni bir zaman çox düşündürdü.
O vaxt hatırıma gelmiş ki lihye-i Saadet, yalnız Lihye-i Şerifin saçlarından ibaret deyil bəlkə re’s-i mübareğinin tıraş oldukça heç bir şeyini kaybetmeyen sahabeler, o nurlu və mübarək və daimî yaşayacaq saçları muhafaza etmişler. Onlar binlerdir. Şimdiki mevcuda müsavi gelebilirler.
Yenə o vaxt hatırıma geldi ki əcəba hər camide bulunan, sened-i sahih ilə bu saç Hazret-i Risalet’in saçı olduğu sabit midir ki ona qarşı ziyaret makbul olabilsin?
Birden hatıra geldi ki o saçların ziyareti, vesiledir. Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalama qarşı salavat getirmeye səbəb və bir hörmət və muhabbete medardır. Vesilelik ciheti o şeyin zatına bakmaz, vesilelik cihetine bakar. Onun üçün əgər bir saç həqiqi olaraq Lihye-i Saadetten olmazsa, madam ki zahir hale göre elə telakki edilmiş və o vesilelik vazifesini yapır və hürmete və teveccühe və salavata vesile olur; kat’î senet ilə o saçın zatını teşhis və tayin lâzım deyildir. Yalnız, aksine kat’î delil olmasın, yeter. Çünki telakkiyat-ı âmme və qəbul-ü ümmet, bir nevi hüccet hükmüne geçer. Bazı ehl-i takva belə işlerde, ya takva və ya ihtiyat və ya azîmet noktasında ilişseler də hususi ilişirler. Bid’a da deseler, bid’a-i hasene nevinde dâhildir. Çünki vesile-i salavattır.
Re’fet Bey mektubunda dir: “Bu mesele ihvanlar beyninde medar-ı münakaşa olmuş.” Kardeşlerime tavsiye edirəm ki inşikaka və iftiraka sebebiyet veren münakaşa etmesinler. Yalnız müdavele-i efkâr surətində nizâsız mübahaseye alışsınlar.
***
بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
Aziz, sıddık Senirkentli qardaşlarım İbrahim, Şükrü, Hâfız Bekir, Hâfız Hüseyin, Hâfız Receb Efendiler!
Hâfız Tevfik ilə gönderdiğiniz üç meseleye mülhidler eskiden beri ilişirlər.
Birincisi: حَتّٰٓى اِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فٖى عَيْنٍ حَمِئَةٍ âyetinin ifade ettiği zahir manasına göre: Güneşin, hararetli və çamurlu bir çeşme suyunda gurûb ettiğini görmüş, dir.
İkincisi: Sedd-i Zülkarneyn nerededir?
Üçüncüsü: Âhir zamanda Hazret-i İsa’nın (as) geleceğine və Deccal’ı öldüreceğine dairdir.
Bu suallerin cavabları uzundur. Yalnız muhtasar bir işarəle deriz ki:
Âyât-ı Kur’aniye, üslub-u Arabiye üzerine və zahir nazara göre umumun anlayacağı bir tarzda ifade ettiği üçün çox defa teşbih və təmsil surətində beyan edir.
İşte تَغْرُبُ فٖى عَيْنٍ حَمِئَةٍ yani güneşin, hararetli və çamurlu bir çeşme kimi görünen Bahr-i Muhit-i Garbî’nin sahilinde və ya volkanlı, alevli, dumanlı dağın gözünde gurûb ettiğini Zülkarneyn görmüş. Yani zahir nazarda Bahr-i Muhit-i Garbî’nin sevahilinde, yazın şiddet-i hararetiyle etrafındaki bataklık hararetlenmiş, tebahhur ettiği bir zamanda o buhar arkasında böyük bir çeşme havzası surətində uzaqdan Zülkarneyn’e görünen Bahr-i Muhit’in bir kısmında güneşin zahirî gurûbunu görmüş. Və ya volkanlı, daş və torpaq və maden sularını karıştırarak fışkıran bir dağın başında yeni açılmış ateşli gözünde, semavatın gözü olan güneşin gizlendiğini görmüş.
Bəli, Kur’an-ı Hakîm’in mu’cizane belâgat-ı ifadesi bu cümle ilə çox mesaili ders verir. Evvela: Zülkarneyn’in mağrib tarafına seyahati, şiddet-i hararet zamanında və bataklık tarafına və güneşin gurûb âvânına və volkanlı bir dağın fışkırması vaktine tesadüf ettiğini beyan etmekle, Afrika’nın tamam istilası kimi çox ibretli meselelere işarə edər.
Malûmdur ki görünen hərəkət-i şems, zahirîdir və küre-i arzın mahfî hareketine delildir; onu haber verir. Həqiqət-i gurûb murad deyildir. Hem çeşme, teşbihtir. Uzaqdan böyük bir deniz, kiçik bir havuz kimi görünür. Hararetten çıkan sis və buharlar və bataklıklar arkasında görünen bir denizi, çamur içinde bir çeşmeye teşbihi və Arapça hem çeşme, hem güneş hem göz manasında olan عَيْنٍ kəlməsi, esrar-ı belâgatça gayet manidar və münasiptir. (Hâşiye[2])
Zülkarneyn’in nazarında uzaklık cihetiyle elə göründüğü kimi arş-ı a’zamdan gelen və ecram-ı semaviyeye kumanda eden semavî hitab-ı Kur’anî, bir misafirhane-i Rahmaniyede sirac vazifesini gören musahhar güneşi Bahr-i Muhit-i Garbî kimi bir çeşme-i Rabbanîde gizlenir demesi, azametine və ulviyetine yakışır və mu’cizane üslubu ilə denizi hararetli bir çeşme və dumanlı bir göz gösterir. Və semavî gözlere elə görünür.
Elhasıl: Bahr-i Muhit-i Garbî’yi çamurlu bir çeşme tabiri, Zülkarneyn’e nisbeten uzaklık noktasında o böyük denizi bir çeşme kimi görmüş. Kur’an’ın nazarı isə hər şeye yaxın olduğu cihetle, Zülkarneyn’in galat-ı his nevindeki nazarına göre bakamaz, bəlkə Kur’an semavata bakarak geldiğinden küre-i arzı kâh bir meydan kâh bir saray bazen bir beşik bazen bir sahife kimi gördüyünden; sisli, buharlı koca Bahr-i Muhit-i Atlas-ı Garbî’yi bir çeşme tabir etmesi, azamet-i ulviyetini gösterir.
İkinci Sualiniz: Sedd-i Zülkarneyn nerededir? Ye’cüc, Me’cüc kimlerdir?
Cavab: Eskiden bu meseleye dair bir risale yazmışdım. O vaxtın mülhidleri onunla mülzem olmuşlardı. Şimdilik hem o risale yanımda yoxdur hem kuvve-i hâfızam tatil-i eşgal etmiş, yardım etmir. Hem Iyirmi Dördüncü Söz’ün Üçüncü Dal’ında bir nebze bu meseleden bahsedilmiş. Onun üçün bu meselenin yalnız iki üç nüktesine gayet muhtasar bir işarə edeceğiz. Belə ki:
Ehl-i tahkikin beyanına göre hem Zülkarneyn unvanının işarəiyle, Yemen padişahlarından Zülyezen kimi “zü” kelimesiyle başlayan isimleri bulunduğundan bu Zülkarneyn, İskender-i Rumî deyildir. Bəlkə Yemen padişahlarından birisidir ki Hazret-i İbrahim’in zamanında bulunmuş və Hazret-i Hızır’dan ders almış. İskender-i Rumî isə miladdan takriben üç yüz sene evvel gelmiş, Aristo’dan ders almış.
Tarih-i beşerî, muntazam surette üç min seneye qədər gidir. Bu nâkıs və qısa tarih nazarı, Hazret-i İbrahim’in zamanından evvel doğru olaraq hükmedemir. Ya hurafevari ya münkirane ya gayet muhtasar gidir. Bu Yemenî Zülkarneyn, tefsirlerde eskiden beri İskender adı ilə iştiharının səbəbi, ya o Zülkarneyn’in bir ismi İskender’dir ki İskender-i Kebir və Eski İskender’dir. Veyahut âyât-ı Kur’aniyenin zikretdiyi hâdisat-ı cüz’iyeler, küllî hâdisatın uçları olduğu cihetle:
Zülkarneyn olan İskender-i Kebir’in nübüvvetkârane irşadatıyla akvam-ı zalime ilə milel-i mazlume ortasında hâil və gaddarların garetlerine mani olacaq meşhur Sedd-i Çin’in binasını kurduğu kimi; İskender-i Rumî misillü müteaddid cihangirler və qüvvətli padişahlar, maddî cihetinde və manevî âlem-i insaniyetin padişahları olan bir kısım enbiya və bazı aktab də manevî və irşadî cihetinde o Zülkarneyn’in arkasında gedib iktida edib, mazlumları zalimlerden kurtaracaq çarelerin mühimlerinden olan dağlar ortalarında setleri (Hâşiye[3]) sonra dağlar başlarında kaleleri kurmuşlar. Ya bizzat maddî kuvvetleriyle veyahut irşad və tedbirleriyle tesis etmişler. Sonra şehirlerin etrafında surları və ortalarında kaleleri, tâ son çarə olan qırx ikilik topları və kale-i seyyar kimi dritnotları yapmışlar.
Hattâ rûy-i zeminin en meşhur seddi və kaç günlük uzaq bir mesafe tutan Sedd-i Çinî, Kur’an dili ilə Ye’cüc və Me’cüc’ün və tabir-i diğerle tarih lisanında Mançur və Moğol denilen və âlem-i beşeriyeti kaç defa zîr ü zeber eden və Himalaya Dağlarının arkasından çıkan və şarktan garba qədər harap eden akvam-ı vahşiye və garetkâr milletlerin Hint və Çin’deki akvam-ı mazlumeye tecavüzlerini durdurmak üçün o Himalaya silsilelerine yaxın iki dağ ortasında uzun bir set yaptığı və o akvam-ı vahşiyenin kesretle hücumlarına çox zaman mani olduğu kimi Kafkas Dağlarında Derbent cihetinde yenə çapulcu garetgir akvam-ı Tatariyenin hücumunu durdurmak üçün Zülkarneyn-misal eski İran padişahlarının himmetiyle setler yapılmışdır. Bu neviden çox setler var. Kur’an-ı Hakîm umum nev-i beşer ilə konuşduğu üçün zahiren bir hâdise-i cüz’iyeyi zikredip, umum o hâdiseye benzer hâdisatı ihtar edərək konuşur.
İşte bu nöqtə-i nazardandır ki Sedd’e və Ye’cüc və Me’cüc’e dair rivayetler və akval-i müfessirîn, ayrı ayrı gidir.
Hem Kur’an-ı Hakîm, münasebat-ı kelâmiye cihetinde bir hâdiseden uzaq bir hâdiseye intikal edər. Bu münasebatı düşünmeyen zanneder ki iki hâdisenin zamanları birbirine yakındır. İşte Sedd’in harabiyetinden kıyametin kopmasını Kur’an’ın haber vermesi, kurbiyet-i zaman cihetiyle deyil bəlkə münasebat-ı kelâmiye cihetinde iki nükte içindir:
Yani bu set necə harap olacaq, elə də dünya harap olacaqdır. Hem necə ki fitri və İlahî setler olan dağlar metindir ancaq kıyametin kopmasıyla harap olurlar, elə də bu set də dağ kimi metindir ancaq dünyanın harap olmasıyla hâk ilə yeksan ola bilər. İnkılabat-ı zaman tahribat yapsa da çoğu sağlam kalır deməkdir. Bəli, Sedd-i Zülkarneyn’in külliyetinden bir ferdi olan Sedd-i Çinî minlərlə sene yaşadığı halde daha meydanda durur. İnsanın eliyle zemin sahifesinde yazılan, mücessem, mütehaccir, manidar tarih-i kadîmden uzun bir satır olaraq okunur.
Üçüncü Sualiniz: Hazret-i İsa aleyhisselâmın Deccal’ı öldürmesi hem Birinci Məktub’ta və hem On Beşinci Məktub’ta gayet muhtasar və sizə kâfi bir cavab vardır.
***
بِاسْمِهٖ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ
Aziz, fedakâr, sıddık, vefadar qardaşlarım Hoca Səbri (rh) və Hâfız Ali (rh)!
Mugayyebat-ı Hamseye dair Sure-i Lokman’ın âhirindeki ayənin hakkında mühim sualiniz gayet mühim bir cavab isterken, maatteessüf şimdiki halet-i ruhiyem və ahval-i maddiyem o cevaba müsait deyildir. Yalnız sualinizin temas ettiği bir iki noktaya gayet mücmel işarə edeceğiz.
Bu sualinizin meali gösterir ki ehl-i ilhad tarafından tenkit surətində mugayyebat-ı hamseden yağmurun gəlmək vaktine və rahm-ı maderdeki ceninin keyfiyetine itiraz edilmiş.
Demişler ki: “Rasathanelerde bir âletle yağmurun vakt-i nüzulü keşfedilir. Onu da Allah’tan başqası da bilir. Hem röntgen şuâıyla rahm-ı maderdeki ceninin müzekker, müennes olduğu anlaşılır. Demək, mugayyebat-ı hamseye ıttıla kabildir?”
Cavab: Yağmurun vakt-i nüzulü bir kaideye merbut olmadığı üçün doğrudan doğruya meşiet-i hâssa-i İlahiye ilə bağlı və hazine-i rahmetten hususi iradeye tabi olduğunun bir sırr-ı hikməti şudur ki:
Kainatta en mühim həqiqət və en qiymətli mahiyet; nur, vücud və həyat və rahmettir ki bu dörd şey perdesiz, vasıtasız, doğrudan doğruya qüdrət-i İlahiye və meşiet-i hâssa-i İlahiyeye bakar. Sair masnuatta zahirî esbab, qüdrətin tasarrufuna perde olurlar. Və muttarid kanunlar və kaideler, bir derece irade və meşiete hicab olur. Lakin vücud, həyat və nur və rahmette o perdeler konulmamış. Çünki perdelerin sırr-ı hikməti o bax cereyan etmir.
Madam ki vücudda en mühim həqiqət, rəhmət və hayattır; yağmur, hayata menşe və medar-ı rəhmət, bəlkə ayn-ı rahmettir. Əlbəttə vesait perde olmayacaq. Kaide və yeknesaklık də meşiet-i hâssa-i İlahiyeyi setretmeyəcək; tâ ki hər vaxt, hər kəs, hər şeyde şükür və bəndəlike və sual və duaya mecbur olsun. Əgər bir kaide dâhilinde olsaydı o kaideye güvenip şükür və rica kapısı kapanırdı. Güneşin tulûunda ne qədər menfaatler olduğu malûmdur. Halbuki muttarid bir kaideye tabi olduğundan güneşin çıkması üçün dua edilmir və çıkmasına dair şükür yapılmır. Və ilm-i beşerî o kaidenin yoluyla yarın güneşin çıkacağını bildiyi üçün gaibden sayılmır.
Lakin yağmurun cüz’iyatı bir kaideye tabi olmadığı üçün hər vaxt insanlar rica və dua ilə dərgah-ı İlahiyeye ilticaya mecbur olurlar. Və ilm-i beşerî, vakt-i nüzulünü tayin edemediyi üçün sırf hazine-i rahmetten bir nemət-i hâssa telakki edib həqiqi şükredirlər.
İşte bu ayə, bu nöqtə-i nazardan yağmurun vakt-i nüzulünü, mugayyebat-ı hamseye idhal edir.
Rasathanelerdeki âletle, bir yağmurun mukaddimatını hissedip vaktini tayin etmək, gaibi bilmək deyil bəlkə gaibden çıxıb âlem-i şehadete takarrubu vaxtında bazı mukaddimatına ıttıla surətində bilmektir. Necə, en hafî umûr-u gaybiye vukua geldikte veyahut vukua yaxın olduktan sonra hiss-i kable’l-vukuun bir neviyle bilinir. O, gaybı bilmək deyil bəlkə o, mevcudu və ya mukarrebü’l-vücudu bilmektir. Hattâ mən öz âsabımda bir hassasiyet cihetiyle iyirmi dörd saat evvel, geləcək yağmuru bazen hissedirəm. Demək yağmurun mukaddimatı, mebâdileri var. O mebâdiler, rutubet nevinden özünü gösterir, arkasından yağmurun geldiğini bildirir. Bu hal, eynilə kaide kimi ilm-i beşerin gaibden çıxıb daha şehadete girmeyen umûra vusule bir vesile olur.
Lakin daha âlem-i şehadete ayak basmayan və meşiet-i hâssa ilə rahmet-i hâssadan çıkmayan yağmurun vakt-i nüzulünü bilmək, ilm-i Allâmü’l-guyub’a mahsustur.
Kaldı ikinci mesele: Röntgen şuâıyla rahm-ı maderdeki çocuğun erkek və dişisini bilmək ilə وَ يَعْلَمُ مَا فِى الْاَرْحَامِ âyetinin meal-i gaybîsine münafî ola bilməz. Çünki ayə yalnız zükûret və ünûset keyfiyetine deyil bəlkə o çocuğun acib istidad-ı hususisi və istikbalde kesbedeceği vaziyetine medar olan mukadderat-ı hayatiyesinin mebâdileri, hattâ simasındaki gayet acib olan sikke-i samediyet muraddır ki çocuğun o tarzda bilinmesi, ilm-i Allâmü’l-guyub’a mahsustur. Yüz min röntgen-misal fikr-i beşerî birleşse yenə o çocuğun umum efrad-ı beşeriyeye qarşı birer alâmet-i farikası bulunan yalnız həqiqi sima-yı vechiyesini keşfedemez. Harada kaldı ki sima-yı vechî sikkesinden yüz defa daha hârika olan istidadındaki sima-yı manevîyi keşfedebilsin.
Başta dedik ki vücud və həyat və rəhmət, bu kainatta en mühim hakikatlerdir və en mühim makam onlarındır. İşte onun üçün o câmi’ həqiqət-i hayatiye, bütün incelikleriyle və dekaikiyle irade-i hâssaya və rahmet-i hâssaya və meşiet-i hâssaya bakmalarının bir sırrı şudur ki: Həyat, bütün cihazatıyla və cihatıyla şükür və bəndəlik və tesbihin menşe və medarı olduğundandır ki irade-i hâssaya hicab olan yeknesaklık və kaidelik və rahmet-i hâssaya perde olan vesait-i zahiriye konulmamışdır.
Cənabı-Haqqın rahm-ı maderdeki çocukların sima-yı maddî və manevîlerinde iki cilvesi var:
Biri: Vahdetini və ehadiyetini və samediyetini gösterir ki o çocuk, aza-yı esasîde və cihazat-ı insaniyenin envaında sair insanlarla muvafık və mutabık olduğu cihetle, Hâlık və Sâni’inin vahdetine şehadet edir. O cenin bu dil ilə bağırır ki: “Mənə bu sima və azayı veren kim isə bütün esasat-ı azada mənə benzeyen bütün insanların sâni’i də odur. Və hem bütün canlıın sâni’i odur.”
İşte rahm-ı maderdeki ceninin bu dili, gaybî deyil, kaideye və ıttırada və nevine tabi olduğu üçün malûmdur, bilinebilir. Âlem-i şehadetten âlem-i gayba girmiş bir daldır və bir dildir.
İkinci cihet: Sima-yı istidadiye-i hususiyesi və sima-yı vechiye-i şahsiyesi dili ilə Sâni’inin ihtiyarını, iradesini və meşietini və rahmet-i hâssasını və heç bir kayıt altında olmadığını, bağırıp gösterir. Lakin bu dil, gaybü’l-gaybdan gəlir. İlm-i ezelîden başqası, kable’l-vücud bunu göremir və ihata edemir. Rahm-ı maderde iken bu simanın binde bir cihazatı görünmekle bilinmir!
Elhasıl, ceninin sima-yı istidadîsinde və sima-yı vechiyesinde hem delil-i vahdaniyet var hem ihtiyar və irade-i İlahiyenin hücceti vardır.
Əgər Cənabı-Haqq muvaffak etse mugayyebat-ı hamseye dair bazı nükteler yazılacaqdır. Şimdilik bundan fazla vaktim və halim müsaade etmedi, hâtime verirəm.
اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى
Said Nursî
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***
[1] Hâşiye: Ciddi bir meseleye vesile olabiləcək bir latîfe: Dünkü gün sabahleyin bir dostumun damadı Mehmed yanıma geldi. Mesrurane, beşaretkârane dedi ki: “Senin bir kitabını Isparta’da tabetmişler, çoklar okurlar.” Mən dedim: “O, yasak olan tab deyil bəlkə müstensihle bazı nüshalar alınmış ki hükûmet ona bir şey demez.” Hem dedim: “Sakın bunu sənin dostun olan iki münafığa söyleme. Onlar belə bir şey arırlar ki bahane etsinler.” İşte qardaşlarım, bu adam çendan bir dostumun damadıdır, o münasebetle mənim də ahbabım sayılır. Lakin berberlik münasibətilə vicdansız muallim və münafık müdürün dostudur. Orada kardeşlerimizden biri bilmeyerek elə söylemiş. İyi oldu ki en evvel geldi, mənə haber verdi. Mən də tenbih ettim, fenalığın önü alındı. Və teksir makinesi minlərlə nüshaları bu perde altında neşretti.
[2] Hâşiye: فٖى عَيْنٍ حَمِئَةٍ deki عَيْنٍ tabiri, esrar-ı belâgatça latîf bir manayı remzen ihtar edir. Belə ki: “Sema və yüzü, Güneş gözüyle zeminin yüzündeki cemal-i rəhməti seyirden sonra, zemin də deniz gözüyle yukarıdaki azamet-i İlahiyeyi temaşayı müteakip; o iki göz birbiri içine kapanırken rûy-i zemindeki gözleri kapır.” deyə mu’cizane bir kəlmə ilə hatırlatır və gözler vazifesine paydos işarəine işarə edir.
[3] Hâşiye: Rûy-i zeminde mürur-u zamanla dağ şeklini almış, tanınmayacaq bir surete gelmiş çox sun’î setler vardır.

