BİRİNCİ LEM’A:
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Lem'alar
Fihrist (Göstərici)
Hazret-i Yunus aleyhisselâmın münâcat-ı meşhuresi olan فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّٖى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖينَ âyetinin bir sırr-ı mühimmini və bir həqiqət-i azîmesini beyan edərək hər bir insan, bu dünyada, Hazret-i Yunus aleyhisselâmın bulunduğu vaziyette –lakin böyük mikyasta– olduğunu beyan edər.
Hazret-i Yunus aleyhisselâma “hut, deniz, gece” ne isə hər insan üçün nefsi, dünyası, istikbali də odur.
İKİNCİ LEM’A:
Hazret-i Eyyüb aleyhisselâmın münâcat-ı meşhuresini beyan edər. اِذْ نَادٰى رَبَّهُٓ اَنّٖى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمٖينَ âyetinin mühim bir sırrını və azîm bir hakikatini beş nükte ilə tefsir edib, bütün musibetzedelere manevî bir tiryak və gayet nâfi’ bir ilaç hükmünde bir risaledir. Bu risale, maddî musibetleri ehl-i iman üçün musibetlikten çıkarır.
Asıl ehemmiyetli musibet, kalbe və ruha gelen dalalet musibetleri olduğunu beyan ettiği kimi; musibetzedelerin ömür dakikaları ehl-i səbir və şükür hakkında ibadət saatleri hükmüne geçip şekva kapısını kapar, daima şükür kapısını açar bir risaledir.
ÜÇÜNCÜ LEM’A:
كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ âyetinin mühim iki hakikatini يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى ۞ يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى olan meşhur iki cümlenin ifade ettikleri iki həqiqət-i mühimme ilə tefsir edir. Beka üçün halk edilen və bekaya âşık olan ruh-u insanî, Bâki-i Zülcelal’e qarşı münasebet-i həqiqiyesini bilse, fâni ömrünü bâki bir ömre tebdil edər. Saniyeleri seneler hükmüne geçtiğini və Bâki-i Zülcelal’i tanımayan ruh-u insanın seneleri, saniyeler hükmünde olduğunu beyan edib ispat eden qiymətli bir risaledir.
Fenayı fena gören və bekayı merak edenler, bu risaleyi merakla okumalı.
Dördüncü LEM’A:
Minhacü’s-Sünne namında gayet mühim bir risaledir. Ehl-i Şîa və Ehl-i Sünnet mabeyninde en mühim bir mesele-i ihtilafiye olan mesele-i imameti gayet vâzıh və kat’î bir surette hall ü fasleder.
لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَزٖيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرٖيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنٖينَ رَؤُفٌ رَحٖيمٌ ۞ فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظٖيمِ ۞ قُلْ لَٓا اَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ اَجْرًا اِلَّا الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبٰى
âyât-ı azîmenin çox həqiqətlər-i azîmesinden iki böyük hakikatini dörd nükte ilə tefsir edir. Bu risale, Ehl-i Sünnet və Cemaat’e hem Alevîlere gayet qiymətli və menfaattardır, hakikaten Minhacü’s-Sünne’dir. Sünnet-i seniyenin yolunu, o meselede tam beyan edər.
BEŞİNCİ LEM’A:
حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ âyetinin gayet mühim bir hakikatini on beş mertebe ilə beyan edəcək bir risale olacaktı. Lakin həqiqət və ilimden ziyade, zikir və təfəkkür ilə münasebettar olduğundan şimdilik tehir edildi. Çendan On Birinci Lem’a olan “Mirkatü’s-Sünneti və Tiryaku Marazı’l-Bid’a” namındaki gayet mühim bir risale Beşinci Lem’a adı ilə bidayeten yazılmıştı. Lakin o risale, on bir nükte-i mühimmeye inkısam ettiğinden On Birinci Lem’a’ya girdi. Beşinci Lem’a açıkta kaldı.
ALTINCI LEM’A:
لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِىِّ الْعَظٖيمِ cümlesinin ifade ettiği çox âyâtın mühim hakikatini yenə on beş iyirmi mertebe-i fikriye ilə beyan edəcək bir risale olacaktı. Bu Lem’a da Beşinci Lem’a kimi nəfsimdə hissetdiyim və harekât-ı ruhiyemde zikir və təfəkkürle müşahede etdiyim mertebeler olduğundan, ilim və həqiqətdən ziyade zevk və hale medar olmaq cihetiyle, həqiqət lem’aları içinde deyil bəlkə âhirlerinde yazılması münasib görüldü.
YEDİNCİ LEM’A:
Sure-i Feth’in âhirinde
لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِنٖينَ مُحَلِّقٖينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرٖينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرٖيبًا ۞ هُوَ الَّذٖٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَدٖينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَهٖيدًا ۞ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا سٖيمَاهُمْ فٖى وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجٖيلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِهٖ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغٖيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ اَجْرًا عَظٖيمًا
olan üç âyet-i azîmeden on vücuh-u i’caziyeden yalnız ihbar-ı bilgayb vechinden səkkiz ihbarat-ı gaybiyeyi beyan edir. Bu üç ayə, təkbaşına bir mu’cize-i bâhire olduğunu ispat edir. Tetimmesinde فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذٖينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّٖنَ وَ الصِّدّٖيقٖينَ وَ الشُّهَدَٓاءِ وَ الصَّالِحٖينَ وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖيقًا âyetinin mühim bir nükte-i i’caziyesini, Sure-i Feth’in âhirindeki ayənin eyni ihbar-ı gaybîsi nevinden, gaybî ihbarlarına işarə edər.
Hâtimesinde, Kur’an-ı Hakîm’in tevafukat cihetinde i’cazî nüktelerinden gayet parlak bir nükte-i i’caziyesini beyan edib Kur’an Fatiha’da, Fatiha Besmele’de, Besmele Elif Lâm Mim’de bir cihette dercedildiğini beyan edir.
Hem en münteşir və mütedavil derkenar Mushaflarda lafzullahın tevafukat-ı latîfe-i i’caziyesinden biri şudur ki: Sahifenin âhirki satırının yuxarı kısmında bütün Kur’an’da seksen və aşağı kısmında yenə lafza-i Celal birbiri üstünde seksen olub tevafuk edərək gelmesi və sahifeler arkasında tam muvafakatla birbirini göstermesi, âdeta seksen adetten bir tək lafza-i Celal tezahür etmesi hem âhirki satırın tam ortasında əlli beş və başında iyirmi beş, birlikdə yenə seksen edərək bu seksen, o iki seksene seksenlikte tevafuk ettikleri kimi iki yüz qırx tevafukat-ı latîfe yalnız sahifenin âhirki satırlarında bulunması gösterir ki Kur’an-ı Azîmüşşan’ın hem âyâtı hem kelimatı hem hurufatı hər biri, ayrı ayrı medar-ı i’caz oldukları kimi kelimatın nakışları və hatları də ayrı bir şule-i i’caza mazhar olduğunu beyan edər.
SEKİZİNCİ LEM’A:
Başqa bir mecmuada neşredildiğinden buraya dercedilmedi.
Doqquzuncu LEM’A:
Başqa bir mecmuada neşredildiğinden buraya dercedilmedi.
Onuncu LEM’A:
يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُٓوءٍ تَوَدُّ لَوْ اَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُٓ اَمَدًا بَعٖيدًا وَيُحَذِّرُكُمُ اللّٰهُ نَفْسَهُ وَاللّٰهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ
âyetinin bir sırrını, hizmet-i Kur’aniyede arkadaşlarımın beşeriyet muktezası olaraq sehiv və hatalarının neticesinde yedikleri şəfqət tokatlarını beyan etmekle tefsir edir.
Bəli bu risale, iki kısım olaraq yazılmış. Birinci kısımda, has və sadık Kur’an hizmetkârlarının sehiv və hataları neticesinde yedikleri tenbihkârane şəfqət tokatları…
İkinci kısımda, zahirî dost və qəlbi muarız olanların bilerek verdikleri zarara mukabil, zecirkârane yedikleri tokatlarından bahsedilecekti. Lakin lüzumsuz bazıların hatırlarını rencide etməmək üçün yüzer hâdisattan birinci kısmın yalnız on beş adedinden bahsedildi. İkinci kısım şimdilik yazılmadı.
Tokat yiyen, öz imza və tasdiki tahtında, qəbul edərək yazmışdır. Mən beş tokat yedim, yazdım. Nəfsim kimi telakki etdiyim Abdülmecid ilə Hulusi’ye vekaleten yazdım. Ötekilerin bir kısmı özləri yazdılar; bir kısmı, hakkında yazılanı gördüler, qəbul ettiler. Numune nevinden olaraq onlarla iktifa ettik. Yoxsa hâdisat çoktur.
Bununla kat’iyen kanaatimiz gelmişdir ki bu hizmetimizde başıboş değiliz. Mühim bir nazar altındayız və dikkatli bir inayət nazarındayız və qüvvətli hıfz və himayet tahtındayız.
O risalenin âhirinde اَلظُّلْمُ لَا يَدُومُ وَالْكُفْرُ يَدُومُ sırrına dair mühim bir həqiqət beyan edilerek, hizmetimize zulüm nevinden ilişen mülhidler, bu dünyada tokadını yiyecekler və kısmen yediklerini və zındıka və dalalet hesabına ilişenler çabuk tokat yemeyip tehir edildiğinin səbəb və hikmetini beyan edir.
On BİRİNCİ LEM’A:
“Mirkatü’s-Sünne və Tiryaku Marazı’l-Bid’a” adı ilə gayet mühim bir risaledir.
لَقَدْ جَٓاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ اَنْفُسِكُمْ عَزٖيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرٖيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنٖينَ رَؤُفٌ رَحٖيمٌ ۞ قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ
âyetlerinin gayet mühim iki hakikatini on bir nükte ilə tefsir edir.
Birinci Nükte: مَنْ تَمَسَّكَ بِسُنَّتٖى عِنْدَ فَسَادِ اُمَّتٖى فَلَهُ اَجْرُ مِاَةِ شَهٖيدٍ hadîs-i şerifinin sırrını beyan ediyor.
İkinci Nükte: İmam-ı Rabbanî (ra) “Sünnet-i seniyenin ittibaı, en haşmetli en letafetli en emniyetli tarîkattır.” demesine dairdir.
Üçüncü Nükte: Sünnet-i seniyenin ehemmiyeti hakkında İmam-ı Rabbanî’nin hükmünü tasdik ettiğini beyan edir.
Dördüncü Nükte: اَلْمَوْتُ حَقٌّ hakikatinin kapısıyla, gayet acib bir âlem-i manevîye ait bir seyahat-i ruhiyeyi beyan edir.
Beşinci Nükte: قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ âyetinin sarahatiyle: Muhabbetullah, kat’î bir kıyas-ı mantıkî ilə sünnet-i seniyenin ittibaını intac ettiğine dairdir.
Altıncı Nükte: كُلُّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَكُلُّ ضَلَالَةٍ فِى النَّارِ hadîsinin mühim bir sırrını və اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ دٖينَكُمْ âyetinin bir hakikatini tefsir ediyor.
Yeddinci Nükte: Sünnet-i seniyenin hər bir meselesi altında bir edep bulunduğunu beyan edər. “Allâmü’l-guyub’a qarşı edep və hicab necə ola bilər və ne deməkdir?” sualine qarşı, güzel bir cevaptır.
Səkkizinci Nükte: Sünnet-i seniyenin bir kısmı şefkat-i Ahmediyenin (asm) tereşşuhatı olduğu kimi Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalamın necə bir maden-i şəfqət olduğunu gösterir.
Doqquzuncu Nükte: Sünnet-i seniyenin hər bir nevine tamamen bilfiil ittiba etmək, ehass-ı havassa mahsus olduğu halde; hər kəs niyeti ilə və kasd ilə və taraftarane və iltizamkârane və takdirkârane talip olmakla, o ittiba-ı tammeden tam hissedar ola bilər. Ehl-i tarîkatın ezkâr və evrad və meşrepleri, esasat-ı sünnete muhalefet etməmək şartıyla bid’ata dâhil olmadığını, olsa olsa bid’a-i hasene olduğunu beyan edər.
Onuncu Nükte: قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ muhabbet-i İlahiyeye və o muhabbetin neticesinde sünnet-i seniyenin ittibaına dair, üç nöqtə ilə gayet merak-âver və mühim və güzel beyanat var. Hattâ kitabın nakşında bu Onuncu Nükte’nin bir şuâ-ı kerametini, tevafukla nazara gösterir.
On Birinci Nükte: Zat-ı Ahmediye’nin sünnet-i seniyesinin menbaı hem akvali hem ahvali hem ef’ali olduğunu və hər biri hem farz hem nevafil hem âdât aksamına inkısam ettiğini və Kur’an’da وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظٖيمٍ sırrıyla, nev-i beşer içinde manen və ruhen olduğu kimi mizac-ı cismanîsinin cihetiyle də en mutedil noktasında və kuva-yı cismaniye və nefsiyede nöqtə-i itidalin vasatında və kemalinde bulunan ferd-i ferîd, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam olduğunu ispat edir.
Bu risale də başta denildiyi kimi bir tiryak-ı enfa’ və bir iksir-i a’zamdır.
On İKİNCİ LEM’A:
اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ ۞ اَللّٰهُ الَّذٖى خَلَقَ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَمِنَ الْاَرْضِ مِثْلَهُنَّ يَتَنَزَّلُ الْاَمْرُ بَيْنَهُنَّ لِتَعْلَمُوا اَنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ وَ اَنَّ اللّٰهَ قَدْ اَحَاطَ بِكُلِّ شَىْءٍ عِلْمًا
âyetlerinin, ehl-i fennin və şimdiki coğrafyacı və kozmoğrafyacıların medar-ı tenkitleri olmuş iki hakikatini, iki nükte ilə tefsir edir.
Birinci Nükte: Umum rızık doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelal’in elinde olduğunu və hazine-i rahmetinden çıktığını beyan edərək, rızıksızlıktan ölmek olmadığını ispat edər.
İkinci Nükte: Küre-i arzın, münkir coğrafyacı feylesofların rağmına olaraq, yeddi vecihle yeddi tabaka olduğunu və semavat də kozmoğrafyacı feylesofların rağmına olaraq, yeddi vecihle yeddi tabaka olduğunu ispat edər. Bu risale, elə geveze mülhidlere bir licamdır, yani gemdir.
On ÜÇÜNCÜ LEM’A:
“Hikmetü’l-İstiaze” adı ilə maruf, gayet qiymətli və qüvvətli və hakikatli bir risaledir.
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ۞ مَلِكِ النَّاسِ ۞ اِلٰهِ النَّاسِ ۞ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ۞ الَّذٖى يُوَسْوِسُ فٖى صُدُورِ النَّاسِ ۞ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ
suresinin en mühim bir hakikatini وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطٖينِ ۞ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ âyetinin mühim bir hikmetini və اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ in en mühim bir sırrını on üç işarə ilə tefsir edərək, on üç anahtarla قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ın kale-i hasînine girmek üçün kapı açar, tahassungâhı gösterir.
Birinci İşaret: “Şeytanların kainatta icad cihetinde heç medhalleri olmadığı və dalaletin müstekreh çirkinlikleri ehl-i dalaleti tenfir ettikleri halde və Cənabı-Haqq rəhmət və inayetiyle ehl-i hakka taraftar olduğu və hak və həqiqətin cazibedar güzellikleri, ehl-i hakkı müeyyid və müşevvik bulunduğu halde; hizbü’ş-şeytanın çox defa hizbullaha galebe etmesinin hikməti nedir?” deyə suale qarşı gayet kat’î və vâzıh bir cevaptır.
İkinci İşaret: “Şerr-i mahz olan şeytanların icadı və ehl-i imana taslitleri və onların yüzünden çox insanların küfre girip cəhənnəmə girmelerine, Cemil-i Ale’l-ıtlak və Rahîm-i Mutlak və Rahman-ı Bi’l-hakk’ın rəhmət və cemali, bu hədsiz çirkinliğin və bu dehşetli musibetin husulüne necə müsaade edir və ne üçün cevaz gösterir?” deyə sualine qarşı gayet qüvvətli və mukni bir cevaptır.
Üçüncü İşaret: “Kur’an-ı Hakîm’de, ehl-i dalalete qarşı azîm şekvalar və kesretli tahşidat və çox şiddetli tehdidat; ağlın zahirine göre, adaletli və münasebetli belâgatına və üslubundaki itidaline və istikametine münasib düşmür? Âdeta âciz bir adama qarşı orduları tahşid edir və müflis və mülkte hissesiz âciz bir adama, qüvvətli bir şerik mevkii verir kimi ondan şekvalar etmenin sırrı və hikməti nedir?” deyə sualine qarşı, gayet kat’î və ehemmiyetli bir cevaptır.
Dördüncü İşaret: Adem şerr-i mahz və vücud hayr-ı mahz olduğundan; mehasin və kemalât vücuda və şerler və musibetler ademe istinad ettiğini və ondan neş’et ettiğini beyan edir.
Beşinci İşaret: Cənabı-Haqq kütüb-ü semaviyede beşere qarşı cənnət kimi azîm bir mükâfatı və cəhənnəm kimi dehşetli bir mücazatı göstermekle birlikdə, çox irşad və mükerrer ikaz və defaatle ihtar və müteaddid tehdit və teşvik ettiği halde, hizbü’ş-şeytanın çirkin və mükâfatsız və zayıf desiselerine qarşı, ehl-i imanın mağlup olmalarının sırrı nedir?” deyə müthiş suale qarşı mukni bir cevaptır.
Altıncı İşaret: Şeytanların en tehlikeli və kesretli bir desisesi olan “tasavvur-u küfrî”yi “tasdik-i küfür” surətində “tasavvur-u dalalet”i “tasdik-i dalalet” tarzında göstermesiyle, hassas və safi-qəlb insanları tehlikelere atmasına mukabil, ilmî və mantıkî və hakikatli bir cevaptır.
Yeddinci İşaret: Mutezile imamları, şerrin icadını şer telakki ettikleri üçün küfür və dalaletin icadını Allah’a vermeyip, güya onunla Allah’ı takdis edirlər. Mutezilenin bu mühim meselelerine və Mecusilerin hâlık-ı şerri ayrı telakki etmelerine qarşı gayet qüvvətli və mantıkî bir cevab-ı müskit. Hem “Günah-ı kebireyi işleyen, mü’min kalamaz!” deyən Mutezile və bir kısım Haricîlere qarşı gayet makbul və mukni bir cevaptır.
Səkkizinci İşaret: “Bazı risalelerde kat’î delillerle ispat edilmiş ki küfür və dalalet yolu o qədər müşkülatlı və suubetlidir ki heç kimse ona girmemek gerekti və kabil-i sülûk deyildir. İman və hidayet yolu o qədər zahir və kolaydır ki hər kəs ona girməli idi dediğiniz halde; bu Hikmetü’l-İstiaze’de, dalaletli yolun kolay və tahrip və tecavüz olduğu üçün çoklar o yola sülûk ettiğini beyanın, birbirine muhalif olur, vech-i tevfiki nedir?” sualine qarşı gayet merak-âver və mantıkî və kat’î bir cavab olmakla birlikdə, “Dalalette o qədər dehşetli bir elem və korku var ki kâfir deyil hayatından ləzzət alması, bəlkə heç yaşamaması lâzım gelirken, ehl-i imandan ziyade özünü hayatta mesud görmesinin sırrı nedir?” deyə sualine qarşı gayet güzel bir təmsil ilə tam kanaat getirir bir cevaptır.
Doqquzuncu İşaret: “Hizbullah olan ehl-i hidayet, başta enbiya və onların başında Fahr-i Âlem sallallahu teâlâ aleyhi vesellem, o qədər inayat-ı İlahiyeye və imdadat-ı Sübhaniyeye mazhar oldukları halde, nədən hizbü’ş-şeytana qarşı bazen mağlup olmuşlar. Hem Hâtemü’l-enbiya’nın güneş kimi parlak nübüvveti və risaletinin komşuluğunda bulunan Medine münafıklarının dalalette ısrarları və hidayete girmemeleri ne içindir və hikməti nedir?” deyə suale qarşı herkesi alâkadar edəcək güzel və qüvvətli bir cevaptır.
Onuncu İşaret: İblisin özünü özünə tabi olanlara inkâr ettirmek suretindeki desise maskesini yırtarak (iblisin) pis və mülevves yüzünü gösterip, vücudunu ispat edər.
On Birinci İşaret: Ehl-i dalaletin şerrinden kainat kızdıklarını və anâsır-ı külliye hiddet ettiklerini və umum mevcudat manen galeyana geldiklerini, Kur’an-ı Hakîm mu’cizane ifade ettiğine dair merak-âver bir beyandır.
On İkinci İşaret: Dörd sual və cevaptır. “Mahdud bir hayatta mahdud günahlara mukabil hədsiz bir azap və nihayətsiz bir cəhənnəm necə adalet olur?”
Hem “Şeriatta denilmişdir ki: Cəhənnəm, ceza-yı ameldir lakin cənnət, fazl-ı İlahî iledir. Bunun hikməti nedir?”
Hem “Seyyiat intişar və tecavüz ettiğinden bir seyyie min yazılmak, hasene bir yazılmak lâzım gelirken seyyienin bir, hasenenin on yazılmasının sırrı nedir?”
Hem “Ehl-i dalaletin kazandıkları muvaffakıyet və gösterdikleri qüvvət, ehl-i hidayette bir zaaf və hakikatsizlik olduğundan mıdır?” deyə dörd suale gayet qısa və qüvvətli dörd cevaptır.
On Üçüncü İşaret: Üç noktadır.
Birincisi: Şeytanın en böyük bir desisesi, həqiqətlər-i imaniyenin azameti cihetinde, dar kalpli və qısa akıllı və kāsır fikirli insanları aldatmasına mukabil, tamamıyla şeytan-ı cinnî və insîyi də susturacaq bir cevaptır.
İkinci Nöqtə: Şeytan, kusurlu insana kusurunu itiraf etməmək ilə istiğfar və istiaze yolunu kapayıp, enaniyeti tahrik edərək, avukat kimi nəfsini müdafaa ettirir. Âdeta nəfsini taksirattan takdis ettirmesine mukabil, herkesi ikna edəcək bir cevaptır. Kusurunu görmemek, o kusurdan daha böyük bir kusur bulunduğunu və kusurunu görmək, kusuru kusurluktan çıkarmak olduğunu beyan edər.
Üçüncü Nöqtə: İnsanın hayat-ı içtimaiyesini ifsad eden en mühim bir desise-i şeytaniye “Mü’minin bir tək seyyiesiyle hasenatını örtmek” ilə o mü’mine qarşı adâvet ettirmeye mukabil, mizan-ı ekberde adalet-i mutlaka-i İlahiyenin tecellisindeki düstur ilə hər kəsə lüzumlu, hususan hadîdü’l-mizaç və müşkül-pesend insanlara, qiymətli və haklı və qüvvətli bir cevaptır.
İşte bu risale on üç işarə ilə şeytan-ı insî və cinnînin on üç hücum yollarını kapadığı kimi قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ Suresi’nin kale-i metininde tahassun etmək üçün on üç anahtar olub on üç kapıyı ehl-i imana açar.
Bu Hikmetü’l-İstiaze Risalesi’nin iki mühim kardeşi var. Biri Iyirmi Doqquzuncu Məktub’un Altıncı Risalesi olan “Hücumat-ı Sitte” mühim bir kale olduğu kimi; ikinci bir kardeşi olan Iyirmi Altıncı Məktub’un “Hüccetü’l-Kur’an Ale’ş-şeytan Və Hizbihi” namındaki risalesi də bir hısn-ı hasîndir. Bu üç risale birbiriyle münasebettardır. Və ehl-i imana bu zamanda çox lüzumlu olduğunu ihtar edirəm.
Lakin bu risaleler tamamıyla Kur’an’a sadık olanların ellerine verilebilir. Bid’a və dalalete taraftar və ya siyasetçiliğe müptela olanların ellerine vermemek gerektir. Bilhassa “Hücumat-ı Sitte” içerisinde Eski Said’in şiddetli dili karıştığı üçün en has və en sadık kardeşlerime mahsustur. Şimdilik hakkı dinlemek və qəbul etmək istidadında olmayanlara gösterilmemesini tavsiye edirəm. Hem də “İşarat-ı Seb’a”, “Hücumat-ı Sitte” kimi şimdilik havassa mahsustur.
On Dördüncü LEM’A:
İki makamdır.
Birinci Makam: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamdan sorulmuş ki: “Arz ne üstünde durur?” Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam ferman etmiş: عَلَى الثَّوْرِ وَالْحُوتِ Yani “Öküz və balık üstünde durur.” Bu hadîse dair çox münakaşat vardır. Coğrafyacılar, hâşâ bu hadîsi inkâr edirlər.
İşte bu hadîsin həqiqi manasını üç vecihle, bu risalenin Birinci Makamı elə bir tarzda beyan edir ki münkirlerin zerre miktar insafı varsa və coğrafyacıların hakka qarşı zerre miktar iz’anları bulunsa bu hadîsi, bâhir bir mu’cize-i Ahmediye (asm) sayacaklardır. Çünki o üç cavab hem həqiqi və kat’î hem manidardırlar.
İkinci Makam:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ in en mühim beş altı sırlarını tefsir edir. Və بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ Kur’an’ın bir hülâsası və bir fihristesi və miftahı olduğunu gösterdiyi kimi arştan ferşe qədər uzanmış bir hatt-ı kudsî-i nurani olmakla birlikdə, saadet-i ebediye kapısını açan bir anahtar və hər mübarək şeye feyiz və bereket veren bir menba-ı envar olduğunu beyan edər.
Bu İkinci Makam, en birinci risale olan “Birinci Söz”e bakar. Âdeta, Risale-i Nur eczaları bir daire hükmünde olub müntehası, iptidasına بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ hatt-ı mübareğiyle ittihat edir.
Və bu makamda altı sır yerine otuz yazılacaktı. Şimdilik altı kaldı. Kısadır lakin gayet böyük həqiqətləri tazammun edir. Bunu dikkatle okuyan بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ ne qədər qiymətli bir hazine-i kudsiye olduğunu anlar.
On BEŞİNCİ LEM’A:
Risale-i Nur Külliyatı’nın Sözler, Mektubat və On Dördüncü Lem’a’ya qədər olan kısmının fihristesidir. Hər kısmın fihristesi, yani Sözler kısmının fihristesi, Sözler mecmuasında bulunduğundan, Mektubat və Lem’aların da özlərinə ait fihristeleri o mecmuaların âhirlerine ilhak edildiğinden burada yazılmadı.
On ALTINCI LEM’A:
Mesail-i mühimmeden bazı mesail hakkında sorulan suallerin cavablarını muhtevidir. Belə ki en başta, merak-âver dörd suale cevaptır.
Birincisi: “Ehl-i Sünnet və Cemaat hakkında bir ferec və bir fütuhat olacağı hakkında ehl-i keşfin verdiyi haberlerin zuhur etmemesi nedendir?” deyə sorulmasına mukabil, gayet güzel bir cevaptır.
İkincisi: “Risale-i Nur’un müellifi, özünü şiddetli tazyikat altında tutan ehl-i dünyanın aleyhinde bulunması lâzım gelirken, onlara maddeten ilişmemesinin səbəbi nedir?” sualine gayet latîf bir cevaptır.
Üçüncüsü: “İngiliz və İtalyan kimi hükûmetlerin bu hükûmetle muharebe etmək istemelerine qarşı, nədən şiddetli bir surette harp aleyhinde bulunuyorsunuz? Halbuki bu kimi hâdiseler, milletin kuvve-i maneviyesinin menbaı olan hamiyet-i İslâmiyeyi tehyic etmekle, şeair-i İslâmiyenin ihyasına və bid’aların ref’ine bir derece medar olur.” deyə vaki sualine verilen çox letafetli bir cevaptır.
Dördüncüsü: “Neden elinizdeki nurlu risaleleri hər kəsə göstermemek üçün arkadaşlarınıza ihtiyatı tavsiye ediyorsunuz? Və nədən halkları bu nurların feyizlerinden mahrum ediyorsunuz?” sualine verilen çox hoş, olduqca gözəl bir cevaptır.
Hâtime’sinde, Lihye-i Saadet hakkında sorulan bir suale qarşı şüpheleri izale eden gayet mukni bir cevaptır.
Daha sonra, eskiden beri mülhidlerin iliştikleri üç meseleye dair sorulan suallere verilen üç cevaptır.
Birinci Sual: حَتّٰٓى اِذَا بَلَغَ مَغْرِبَ الشَّمْسِ وَجَدَهَا تَغْرُبُ فٖى عَيْنٍ حَمِئَةٍ âyet-i kerîmesinin meali olan: “Zülkarneyn, güneşi hararetli və çamurlu bir çeşme suyunda gurûb ettiğini görmüş?”
İkinci Sual: Sedd-i Zülkarneyn nerededir? Və Ye’cüc və Me’cüc kimlerdir?
Üçüncü Sual: Hazret-i İsa aleyhisselâm, âhir zamanda gəlib Deccal’ı öldüreceğine dair suallere o qədər ulvi cavablar verilmiş ki hem ehl-i imanın imanlarını takviye edər hem belâgatıyla edibleri susturur hem də mülhidleri ilzam edərək tokatlar.
Nihayetinde, Mugayyebat-ı Hamse’den yalnız ikisi hakkında sorulan mühim bir suale ehemmiyetli bir cevaptır.
Rüşdü
On YEDİNCİ LEM’A:
Zühre’den gelmiş on beş notadan ibarettir.
Birinci Nota: Nefs-i insaniyetin müptela olduğu âfil və nâfil şeylerin, etvar-ı âlem üzerinde hakikatlerini gösterip, qəlbin rabıtasını kesip yüzünü beka və âhirete çevirir.
İkinci Nota: Bir düstur-u Kur’anî olan tevazuu emir və tekebbürden men’edər.
Üçüncü Nota: كُلُّ اٰتٍ قَرٖيبٌ sırrıyla mevtin hakikatini, güzel və ayn-ı həqiqət bir təmsil ilə açıp, uzun emelleri və elemleri keser. Hayy u Kayyum, Bâki və Daim və Biyedihi’l-hayr’a hər umûru teslim edər.
Dördüncü Nota: Muttarid bir kanun-u âdetullah olan mevsimlerin, asırların değişmesinde, ekser eşyanın eynilə iade və tazelenmesiyle, şecere-i kainatın en mükemmel meyvəsi olan insanın, mevsim-i haşr-i ekberde eynilə iade edileceğini, kat’iyen ispat edər.
Beşinci Nota: Bu asr-ı felaket və helâketin en böyük musibeti olan və dinsizliğe giden medeniyet-i sakîmenin içyüzünü və yüzündeki peçeyi və cehennem-nümun mahiyetini, hüda-yı Kur’anî ilə muvazene suretiyle açar, gösterir. Ehl-i imanı ona temayülden şiddetli tenfir ettirip, sâri bir vebayı teşhis ilə eczahane-i Kur’aniyeden zemzem-i tiryakı içirir.
Altıncı Nota: Nəfs və şeytanın en böyük hile və desiselerinden olan, kâfirlerin çokluklarını və onların bazı həqiqətlər-i imaniyenin inkârındaki ittifaklarını, vesvese suretiyle göstererek, şüpheleri və dine qarşı lâkaytlığı, ayn-ı hak və həqiqət bir təmsil ilə kökünden kesen və Tûba-i cənnət olan iman ağacını yetiştiren mücerreb bir iksir-i nuranidir.
Yeddinci Nota: Hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyenin muzır bir mikrobu olan və terakkiyat-ı ecnebiyede saadet zannedilen, zulümlü və zulmetli ihtirasat-ı dünyevîye ehl-i imanı sevk eden sahtekâr hamiyet-füruşları, Kur’an’ın elmas kılıncıyla öldürerek, irtidada yüz tutan veyahut mertebe-i fıska inen ehl-i imanı, Kur’an-ı Hakîm’in hastahanesine alır, tedavi edər.
Səkkizinci Nota: وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ كُلَّ شَىْءٍ nin bir sırrını, وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ nin bir hakikatini, اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ nun bir düsturunu, فَسُبْحَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ un bir nüktesini tefsir edib, kainatta zerreden şemse qədər hər şey bir vazife ilə mükellef olub, bütün sa’y ü hareketleri kanun-u qədər ilə cereyan ettiğini və Cənabı-Haqq kemal-i kereminden, hizmet içinde mükâfat olaraq bir ləzzət dercettiğini ispat və izah ilə mevcudatın en mükemməli və canlıın reisi və arzın halifesi olan insan, tembellik edib gaflete düşerse cemadattan daha camid, sinekten çekirgeden daha kansız olacağını ikaz və inzar ilə insanları vazife-i fitriyelerine sevk edib, uluhiyet-i mutlakayı ispat edər.
Doqquzuncu Nota: Cənabı-Haqq kemal-i keremiyle, en böyük şeyi en kiçik şeyde dercetdiyi cihetle; kainattaki xeyr və kemalâtı, şecere-i kainatın meyvəsi və çərdəyi olan, nev-i insanın hakikatini taşıyan nebilerde gösterdiğini və nebilere intisap eden, xeyr və kemalâta, nura və sürura çıkacağı kimi bəndəlik cihetiyle də bir zerre kimi kiçik bir mahluk olan insanın, fihristiyet və o intisap cihetiyle, ağzından çıkan “Allahu ekber” sadâsı, küre-i arzın böyük bir “Allahu ekber”i hükmüne geçtiğini, hakkalyakîn bir beyan ilə hakkın saadetini, imanın hüsn-ü kemalini bilbedahe izhar edib dalalet, şer, hasaret; dinin muhalifinde olduğunu kat’î ispat edər.
Onuncu Nota: Cənabı-Haqqın nur-u marifetine yetişmek və bakmak; və âyât və şahitlerin âyinelerinde berahin və delillerin emarelerini görmək üç çeşit olub bir kısmı, su kimi; ikinci kısmı, hava kimi; üçüncü kısmı, nur kimi olub takarrubun tarifini və bu’diyetin vartalarını beyan edər.
On Birinci Nota: Bəyanı Möcüzə Quran’ın ifadesindeki şəfqət və merhametin hikmetini hem üslub-u Kur’aniyedeki cezalet və selasetteki fitriliği gösterir.
On İkinci Nota: مُوتُوا قَبْلَ اَنْ تَمُوتُوا kavl-i şerifine imtisalen كُلُّ اٰتٍ قَرٖيبٌ sırrıyla mevtin və kabrin mahiyetini gösterip, serkeş nefs-i emmarenin dizginini çeker. Hem qısa bir ömür və muvakkat bir hayatta, bu acib asırda, saadet-i ebediyeye en yarayışlı amel və en makbul hizmet və en devamlı sevap “İmanın takviyesine medar Risale-i Nur talebelerinin tarzında ulûm-u imaniyeye çalışmak” olduğunu beyan eden və ehl-i ilim və ehl-i kalemi ikaz eden bir düstur-u hakikattir.
On Üçüncü Nota: Medar-ı iltibas olmuş beş meseledir.
Birincisi: اِنَّكَ لَا تَهْدٖى مَنْ اَحْبَبْتَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَهْدٖى مَنْ يَشَٓاءُ sırrıyla tarîk-ı hakta çalışan və mücahede edenler, yalnız öz vazifesini düşünüb Cənabı-Haqqın vazifesine karışmamaları lâzım geldiğini; və şiddet-i hırs yüzünden, vazife-i bəndəlik və memuriyeti, âmiriyet və mabudiyetle iltibas edenlere qarşı tefrik edib haddini tecavüz eden insana makamını gösteren, hər kəsə lüzumlu bir meseledir.
İkinci Mesele: Bəndəlikin menşei, emr-i İlahî və neticesi, rıza-yı İlahî və semeratı və fevaidi, uhreviye olduğunu və dünyaya ait faydalar və semereler və menfaatler, bəndəlike, vird və zikre illet və ya illetin bir cüzü olsa, bəndəliki kısmen iptal ettiğini beyan ilə sırr-ı bəndəlikin hikmetini ders veren çox mühim və lüzumlu bir meseledir.
Üçüncüsü: طُوبٰى لِمَنْ عَرَفَ حَدَّهُ وَلَمْ يَتَجَاوَزْ طَوْرَهُ hadîs-i kudsîsinin mukaddes düsturunu güzel bir təmsil ilə izah edib bəndəlikin esası olan acizlik, möhtaclıq və kusur və naksını bilmək və niyaz ilə dərgah-ı İlahînin rəhmət kapısını çalmaq lâzım geldiğini hem hər amelde bir ihlas ciheti olduğundan insan, hareketinde rıza-yı İlahîyi düşünüb vazife-i İlahiyeye karışmamasıyla a’lâ-yı illiyyîne çıkacağını yol gösteren mühim bir meseledir.
Dördüncü Mesele: وَلَا تَاْكُلُوا مِمَّا لَمْ يُذْكَرِ اسْمُ اللّٰهِ عَلَيْهِ âyetinin mana-yı işarîsiyle, Həqiqi Nemət Sahibini hatıra getirmeyen və onun adı ilə verilmeyen neməti yemek və almaq caiz olmadığını, əgər möhtac isə esbab-ı zahiriyenin başı üzerinde Həqiqi Nemət Sahibi’nin rəhmət elini görüb, “Bismillah” deyip alınacağını hem esbab-ı zahiriyeyi perestiş edenleri aldatan, iki şeyin birlikdə gelmesi və ya bulunması olan iktiranı, illet zannetmelerini güzel və mukavemetsûz izahla, yüzleri Həqiqi Nemət Sahibi’ye çevirir.
Beşinci Mesele: Bir cemaatin sa’yleriyle hasıl olan bir netice və ya şerefi, o cemaatin başçısına və ya üstadına vermək hem cemaate hem də o üstad və reise zulüm olduğu kimi Cənabı-Haqqın nur u feyzine ma’kes və vesile və vasıta olan üstadın, masdar və muktedir və menba telakki edilmemek lâzım geldiğini, güzel bir təmsil ilə ispat edib, həqiqət-i hale pencere açıp gösterir.
On Dördüncü Nota: Tevhide dair dörd kiçik remizdir.
Birinci Remiz: Dar nazarlı, kāsır fikirli və muhakemesiz akıllı, esbab-perest insanın nazarını vahdaniyet-i İlahiyenin delillerine çevirip, güzel bir təmsil üzerinde “Lâ ilahe illallahu vahdehu lâ şerike leh” deyər, tevhidi ispat edər.
İkinci Remiz: يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى nin bir sırrını tefsir edib aşk-ı mecazîye müptela olan insana, aşk-ı həqiqiyi və Mabud-u Bi’l-hakk’ı gösterir.
Üçüncü Remiz: Hayat-ı bâkiyeye və sermedî manzaralara namzet, yüksək makamda halk olunan istidadat və letaif-i insaniye, bazen hiç-ender heç olan heva-yı nefse esir bulunduğundan, ikaz və inzar ilə insanı teyakkuza sevk eden böyük bir həqiqətin kiçik bir ucudur.
Dördüncü Remiz: Uzun emellerden və geçmiş və geləcək elemlerden ruh və qəlbi güzel bir təmsil ilə kurtarıp لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ kelime-i kudsiyesinin şifayâb və rahmet-bahş hazinesine teslim edər.
On Beşinci Nota: Üç meseledir.
Birincisi: İsm-i Hafîz’in tecelli-i etemmine işarə eden فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ âyetiyle, Hafîz-i Zülcelal’in küre-i arz tarlasında ezel ilmiyle halk edib zer’ ettiği toxumları, kesif torpaq içinde və şiddet-i bürudet qarşısında mukavemetsiz, nihayətsiz zayıf və kiçik oldukları halde muhafaza edib, haşr-i baharîde başqa bir âlemden gelmişler kimi evamir-i tekviniyeye imtisal ilə gelmeleriyle, emanet-i kübra hamelesi və arzın halifesi və kainatın meyvəsi olan insanların ef’al və âsâr və akvalleri və hasenat və seyyiatları muhafaza edilip haşrin sabahında meydan-ı muhasebeye getirileceğini kat’î ispat edib, haşri bazı səbəblər neticesi baîd gören insanlara, bilmüşahede numunesini gösterir.
Hâfız Ali
On SEKİZİNCİ LEM’A:
Başqa bir mecmuada neşredildiğinden buraya dercedilmedi.
On Doqquzuncu LEM’A:
كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا âyet-i kerîmesini yeddi nükte ilə tefsir eden, iktisadı emredip israf və tebzirden nehyeden və bilhassa bu asırdaki beşere gayet mühim bir ders-i hikmət veren, qiymətli və çox mübarək bir risaledir.
Birinci Nükte: Cənabı-Haqq, beşere ihsan ettiği bi’l-cümle nemətlərin mukabilinde beşerden ancaq bir “şükür” istediğini; iktisat hem nemətlərə qarşı bir ihtiram hem Cənabı-Haqq’a bir şükr-ü manevî hem nimetin bereketlenmesine bir vesile olduğunu… İsraf isə Həqiqi Nemət Sahibi’nin nimetlerine bir hürmetsizlik və bir tahkir olmakla, vahim neticeleri bulunduğunu beyan edər.
İkinci Nükte: Vücud-u beşer bir saray, mide bir efendi, ağızdaki kuvve-i zaika bir kapıcı, et’imenin verdiyi lezzetler birer bahşiş olduğunu göstererek; vücudun idaresi iktisat ilə temin edildiğini, israf isə muvazenesizliği və hastalıkları tevlid ettiğini beyan edər.
Üçüncü Nükte: Kuvve-i zaika, maddî cesede inhisar etmekten ziyade; akla, ruha və kalbe baktığından israf etməmək, zillet və sefalete düşmemek və o kuvve-i zaikayı taşıyan dili şükürde istimal etmək şartıyla leziz taamların tercih və takip edilebileceğini və bu həqiqət, hârika kuvve-i kudsiye sahibi Şah-ı Geylanî (ks) Hazretlerinin ihya-yı emvat keramet-i azîmesiyle izah edilerek ruh cesede, qəlb nefse, ağıl mideye hâkim olduktan sonra, şükrün münteha derecelerine vâsıl olmakla mümkün olduğunu beyan edər.
Dördüncü Nükte: İktisat sebeb-i bereket olduğundan muktesidlerin hayatları izzetle geçtiğini; israf edenlerin hər vaxt sefalete, hattâ dilenciliğe qədər düştüklerini, hattâ haysiyet və namuslarını və hattâ mukaddesat-ı diniyelerini hətta feda ettiklerini və iktisadın menafi-i azîmesini və israfın dehşetli zararlarını və sehavetin güzelliği içinde bir oduncu ihtiyarın istiğnasını zikrederek, iktisadın qiymət və izzetini, sehavetin fevkine çıkarır.
Beşinci Nükte: Gayet merak-âver bir bal vakıasıyla, iktisattaki izzət və bereketin və israftaki sefalet və mahrumiyetin bir sırrını, çox hakikatli bir surette izah edər.
Altıncı Nükte: Hısset ilə hıssetten ayrı olan iktisat haslet-i memduhasını, Hazret-i Ömer’in oğlu Hazret-i Abdullah’ın (ra) bir vakıasıyla elə izah edər ki iktisadın hısset olmadığını və israftan ayrı olan sehavetin derece-i kemalini gösterir.
Yeddinci Nükte: İsraf hırsı, hırs kanaatsizliği, kanaatsizlik haybet və hasareti və hem ihlası kaçırmakla a’mal-i uhreviyeyi zedelemek kimi üç mühim neticeyi tevlid ettiğini və zekâvetleri yüzünden maruf ediblerin dilenciliğe qədər tenezzül ettiklerini və bir kısım âlimlerin hırs yüzünden dıyk-ı maişete giriftar olduklarını temsillerle o qədər güzel izah edər ki fevkinde beyan və izah tasavvur edilemez.
Hüsrev
YİRMİNCİ LEM’A:
اِنَّٓا اَنْزَلْنَا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ … اِلٰى اٰخِرِ âyet-i kerîmesiyle
هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظٖيمٍ
hadîs-i şerifi mûcibince, İslâmiyet’te ihlas en mühim bir esas olduğunun sırrını, hədsiz nüktelerinden beş nöqtə ilə tefsir və izah edər.
Birinci Nöqtə: “Ehl-i dünya və ehl-i gaflet və ehl-i dalalet və ehl-i nifak rekabetsiz bir surette ittifak ettikleri halde, nədən ehl-i hak və ehl-i hidayet rekabetli ihtilaf edirlər?” deyə vaki olduqca mühüm və çox müthiş və ehl-i hak və ehl-i hamiyeti hakikaten kan ağlattıran bu suale, çox esbabdan yeddi səbəb ilə cavab verilmişdir. Şöyledir:
Ehl-i hak və ehl-i hidayetin ihtilafatı; hakikatsiz, zelil olduklarından və himmetsiz, aşağı və âkıbeti düşünmeyerek kāsıru’n-nazar olduklarından və kıskanç və dünyaya harîs olduklarından olmadığı kimi… Ehl-i gaflet və ehl-i dalaletin də qüvvətli ittifakları, hakikatli və âkıbeti düşündüklerinden və yüksək nazarlı olduklarından olmadığını o qədər âlî bir üslupla və hakikatli bir ifade ilə beyan və izah edər ki “Fesübhanallah, sebepleri bilinmediğinden, hər an üçün üç yüz əlli milyon fedakâr tebaası bulunan bu âlî İslâmiyet, necə olmuş da hepsi yüz əlli milyonu tecavüz etmeyen və ölümden dehşetli korkan üç dörd Frenk hükûmetin elinde esir olmuşlar?
Hem elə bir esaretle mahkûm edilmişler ki –Allah! Allah!– hər fırsatta elə dehşetli şenaatler yapılmış ki Engizisyon mezalimine rəhmət okutacaq işkenceler, biçarə ehl-i İslâm’a tatbik edilmiş; gözyaşlarına bedel, damarlarından mütemadiyen kanlar akıttırılmış; bir değnek cezaya mukabil, ehl-i hamiyetin boyunları, gaddar zalimlerin elleriyle koparılmış, atılmış; o biçarə Müslüman hamiyet-perverlerinin bir kısmı darağaçlarına asılmış, hayatlarına hâtime verilmiş, dünyanın ufuklarında merhametsizce teşhir edilmiş. Hem hayat-ı dünyevîleri parça parça edilmiş hem hayat-ı uhreviyeleri zedelenmiş; bir kısmının isə hər iki hayatları və saadetleri birden imha edilmiş… Nedendir?” deyə vaki olacaq sualin cavabları, elmas hazinesine değer kıymetindeki bu risalenin Birinci Nöqtə’sının verdiyi izahatın neticesinden anlaşılmaktadır.
İşte bu zavallı Müslümanlar hak və həqiqət mesleğinde giderlerken, hataya və yanlışa düşmeleri yüzünden ihlasları zedelenmiş, aralarına rekabet girmiş, beynlerindeki ittifak və ittihat yerine tefrika və ihtilaf girmiş. Bi’n-netice, bu haller tedavi edilmemiş, bu marazlar tevessü etmiş; bu halleri gören ehl-i dalalet, ehl-i İslâm’ın bu ihtilafat və tefrikasını ganimet bilmiş, desiselerle âlem-i İslâm’a hücum etmişler, zavallı ehl-i İslâm’ı çox müthiş bir esaret altına almışlar, mahvetmek üçün çalışmışlar.
İşte asırlardan beri üç yüz əlli milyon ehl-i İslâm’ı, zincirler altında, hər gün hər saat hər an inim inim inleten haletlerin sebepleri, bu risalenin Birinci Noktasıyla çox hakikatli bir surette izah edilmiş. Lakin heyhat! Zaman və zemin müsait değilmiş ki beş noktadan yalnız bir noktası yazılmış, diğerleri tehir edilerek yazılmamış.
Hüsrev
YİRMİ BİRİNCİ LEM’A:
وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رٖيحُكُمْ ۞ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قَانِتٖينَ ۞ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ۞ وَلَا تَشْتَرُوا بِاٰيَاتٖى ثَمَنًا قَلٖيلًا
âyetlerini tefsir edər. Hər amel-i hayırda, hususan uhrevî hizmetlerde ihlasın en mühim bir esas olduğunu bildiren çox qiymətli bir risaledir. Bu risale, evvela bu müthiş zamandaki Kur’an hâdimleriyle konuşarak deyər ki:
“Dehşetli düşmanlar qarşısında, şiddetli tazyikat altında, müthiş dalaletler və savletli bid’alar içinde, sizler gayet az və gayet zayıf və fakir və kuvvetsiz olduğunuz halde, gayet ağır və gayet böyük və umumî və kudsî bir vazife-i imaniye və hizmet-i Kur’aniye, sırf bir ihsan-ı İlahî olaraq, Cənabı-Haqq tarafından omuzlarınıza konulmuşdur. Elə isə hamıdan çox ihlası kazanmaya və onun sırlarını kendinizde yerleştirmeye mecbur və mükellef olduğunuzu bilmelisiniz. Və ihlası zayi eden esbabdan şiddetle kaçmalısınız.” deyər və ihlası kazanmak üçün dörd düsturu beyan edər.
Birinci Düstur: Doğrudan doğruya rıza-yı İlahîyi maksat yapmalısınız, deyər.
İkinci Düstur: Rekabetsiz, tahakkümsüz, gıptasız, ataletsiz, həqiqi bir tesanüd ilə faaliyetlerini umumî maksada tevcih edərək çalışan bir fabrikanın çarkları kimi olmalısınız, deyər. Və saadet-i ebediyeyi netice veren və ümmet-i Muhammediyeyi (asm) dünya və âhirette sahil-i selâmete çıkaran bir sefine-i Rabbaniyede hizmet ettirildiğiniz üçün ihlasa, ittifaka, tesanüde samimiyetle sarılmalısınız deyə emreder.
Üçüncü Düstur: Hem bir neçə misal ilə ihlasın bir sırr-ı mühimmini izah edər hem İmam-ı Ali (ra) və Şah-ı Geylanî (ra) kimi kudsî, hârika kahramanların, Nur talebelerinin başlarında üstad və arkalarında yardımcı olaraq, hər vaxt hazır olduklarının vechini beyan edər.
Dördüncü Düstur: Qardaşlar arasında “tefani” sırrını, yani “Kardeş kardeşte fâni olmaq” esasını ikame edər.
Və ihlası kuvvetlendiren bir vasıtanın “rabıta-i mevt” olduğunu və zedeleyen sebeplerin “riya və tûl-i emel” kimi merdud hasletler olduğunu bildirir.
İhlası kazanmanın ikinci səbəbi, daima huzur-u İlahîde olduğunu düşünmektir. Bu surətlə hem riyadan kurtulma çaresini hem kazanılan ihlasta çox meratib olduğunu beyan edər.
Daha sonra, ihlası kıran sebeplerden üç maniden birincisinin “maddî menfaatler” olduğunu və a’mal-i uhreviyedeki teşrik-i mesaide muazzam menfaat olduğunu hem bu uhrevî kazanç, dünyevî şeriklerin kazançları kimi olmayıp, tecezzi və inkısam etmeden, noksansız olaraq, fazl-ı İlahî ilə teraküm eden sevap yekûnlerinin bir misli, iştirak eden fertlerin hər birinin defter-i a’maline eynilə gireceğini beyan edərək, rekabet və ihlassızlıkla bu ticaretin kaçırılmamasını tavsiye edər.
Maniin ikincisi, ihlası kıran və en mühim bir maraz-ı ruhî olub şirk-i hafîye yol açan “teveccüh-ü âmme”den şiddetli kaçmayı və bu kimi marazlara ehemmiyet verilmemesini ehemmiyetle emreder.
Üçüncü manide də korku və tama’ yüzünden geləcək zararlar ilə ihlasın kırılacağını bahsederek, bu hususta Hücumat-ı Sitte’de izahat-ı kâfiye verildiğinden, o qiymətli risaleye havale edilmekle hâtime verilen, şirin və latîf və çox âlî və misilsiz və hər kəsin möhtac olduğu bir risale-i mübarekedir.
Hüsrev
BİR KISIM KARDEŞLERİME HUSUSİ BİR MEKTUPTUR:
Bid’aların istilası zamanında, sünnet-i seniyeye ittibaın ehemmiyetini və Risale-i Nur’u yazmanın “beş nevi ibadət olduğunu” bildiren qiymətli bir mektuptur.
YİRMİ İKİNCİ LEM’A:
وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللّٰهِ فَهُوَ حَسْبُهُ اِنَّ اللّٰهَ بَالِغُ اَمْرِهٖ قَدْ جَعَلَ اللّٰهُ لِكُلِّ شَىْءٍ قَدْرًا kimi âyetlerle, üç işarə ilə Risale-i Nur müellifine və Risale-i Nur’a ait çoklar tarafından denilir ki: “Sen ehl-i dünyanın dünyasına karışmadığın halde, nedendir ki hər bir fırsatta sənin âhiretine karışırlar? Hattâ heç bir hükûmet târiki’d-dünya və münzevilere karışmır?” mealinde bir suale qarşı, gayet güzel cavab verir.
Birinci İşaret: Risale-i Nur müellifi və Risale-i Nur, bütün ehl-i imanın, hususan Isparta vilayetinin manevî terakkiyatlarına və imanlarının inbisatına mühim bir medar olduğundan; bu sualin cavabını, din və şeriat adına, haklarını müdafaaya mecbur olduklarından, dinsizlere qarşı müdafaa vazifesi, insanların, hususan Isparta vilayetinin insanlarının hakları olduğunu kat’î gösterir.
İkinci İşaret: Tenkit və istifsarkârane, mimsiz medeniyet tarafından denilen: “Sen nədən bizdən küstün və bizə müracaat etmirsən? Halbuki bizim prensibimiz var. Bu asrın muktezası olaraq hususi düsturlarımız var. Bunların tatbikini, sən özünə və ehl-i imana qəbul etmirsən. Halbuki bu Cumhuriyetler devrinde tahakküm və tegallübü qaldırmaq düsturu var. Halbuki sən, hocalık və inziva perdesi altında nazar-ı dikkati celbetmekliğin və hükûmetin rejimi hilafına çalıştığını, macera-yı hayatın gösterir. Bu sənin halin burjuvalara mahsustur. Bizim, sadə xalq tabakasının intibahı ilə sosyalizm və Bolşevizm düsturlarını tatbik etmək, işimize yarır. Prensiplerimize muhalif və burjuva denilen tabaka-i havassın istibdat və tahakkümleri altında adalet-i mahzayı qəbul etmək ağır gəlir.” kimi suallerine qarşı:
Ne mümkün zulm ilə bîdâd ilə imha-yı həqiqət
Çalış qəlbi kaldır, muktedirsen âdemiyetten.
düsturuyla Cənabı-Haqqın fazl u keremiyle ulûm-u imaniye və Kur’aniyeyi fehmetmek faziletini ihsan ettiğini və bu ihsanı kaldırmaya uğraşan, insan surətində şeytanlar olduğunu; bir neçə mühim misal ilə ehl-i ilhad və kısmen münafıklar bu fevka’l-kanun muameleyi heç bir hükûmet və heç bir ferdin tasvibine mazhar olmayan bu muameleye cumhuriyet hükûmeti müsaade etmediğini; deyil yalnız Risale-i Nur müellifi, əgər fehmetse nev-i beşer küseceğini və anâsırın hiddetlendiğini göstermekle, gayet güzel bir cavab verir.
Üçüncü İşaret: İki sualin cavabıdır.
Birincisi: Ehl-i felsefe, zındıka hesabına dirlər ki: “Bizim memleketimizde bulunan bir adam, mecburi cumhuriyetin kanunlarına inkıyad edəcəkdir. Halbuki sən, vazifesiz olduğun halde, halkların teveccühünü kazanmak istirsən.” demelerine qarşı bir müskit cavab verir ki onların foyalarını ortaya çıkarıp ne olduklarını gösterir.
İkinci Sual: “Teveccüh-ü nâsı və mevki-i âmmeyi kazanmak, bizim vazifedarlarımıza mahsus olub, sən vazifesiz bir adam olduğundan, teveccüh-ü nâsı və mevki-i âmmeyi sizə hoş görmürük?” demelerine qarşı:
Əgər insan, bir cesetten ibaret olsaydı, lâyemutane dünyada kalsa və kabir kapısı kapansa və ölüm öldürülse; o vaxt vazifeler, yalnız maddî əsgərlik və idare memurlarına mahsus kalırdı. Halbuki belə manevî və gayet mühim və bütün beşeri alâkadar eden bir vazifenin inkârı “El-mevtü Hak” davasını, hər gün cenazelerinin mührüyle imza edib tasdik eden otuz min şahidin şehadetini tekzip və inkâr etmək ilə olur. Madam ki inkâr və tekzip etmək muhaldir; elə isə manevî hâcat-ı zaruriyeye istinad eden manevî çox vazifeler var olduğunu, güzel və mühim bir iki təmsil ilə izah və ispat edər.
Bu risalenin hâtimesinde “Enaniyetli ehl-i dünyanın hər işinde o qədər hassasiyet var ki əgər şuurları olsaydı, deha derecesinde bir muamele olurdu.” deyə ehl-i imana onların o hassasiyet və desiselerine aldanmamalarını tavsiye ilə onların bu hali bir istidrac olduğunu haber verir.
Kiçik Ali
YİRMİ ÜÇÜNCÜ LEM’A:
Otuz Birinci Məktub’un Iyirmi Üçüncü Lem’a’sı olan “Tabiat Risalesi”dir. Tabiattan gelen fikr-i küfrîyi, dirilmeyəcək bir surette öldüren və küfrün temel taşını zîr ü zeber eden və çox çirkin və müstekreh və gayr-ı makul mudill efkârı, insaflı kafilelerden tard edib, çıkaran və saadet-i ebediyenin o hakikatli yollarını çox ehemmiyetli, çox şirin və gayet zevkli bir surette açarak, delilleriyle, bürhanlarıyla ispat eden və müellifine ebedî rəhmət okunmasına vesile olan âlî, gayet qiymətli bir risaledir.
Bu risale, قَالَتْ رُسُلُهُمْ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ âyet-i kerîmesinin bir tefsir-i vâzıhı olub “Cənabı-Haqq hakkında şek ola bilməz və olmamalı.” demekle, vücud və vahdaniyet-i İlahiyeyi bedahet derecesinde gösterir.
Bu sırrı izahtan evvel bir ihtar ilə min üç yüz otuz səkkiz senesinde ordu-yu İslâm’ın Yunan’a galebesinden neşe alan ehl-i imanın qüvvətli efkârı içine gayet müthiş bir zındıka fikri girmek üzere iken, o zındıka mefkûresinin başını dağıtmak gayesiyle Ankara’da Arapça olaraq tabedilmiş olan bu risalenin, sonra eynilə Türkçeye tercüme edildiğini hatırlatır.
Mukaddime: İnsanların ağzından çıkan və dinsizliği işmam eden və ehl-i imanın bilmeyerek istimal ettikleri kelimelerin en mühimlerinden üç tanesini beyan edər.
Birinci Kəlmə: اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ Yani, esbab-ı âlem icad edir.
İkinci Kəlmə: تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ Yani, öz özünə olur.
Üçüncü Kəlmə: اِقْتَضَتْهُ الطَّبٖيعَةُ Yani, tabiat iktiza edib yapır.
Bu üç dehşetli kelimelerin, lâekall doksan muhalatı tazammun eden üçer muhalden doqquz muhal ilə açtıkları üç yolu tamamen kapayarak, dördüncü yol olan “Tarîk-i Vahdaniyet” ilə bi’l-cümle mevcudat, bir Kadîr-i Zülcelal’in kudretiyle vücud bulduğunu, həqiqi və letafetli temsilleriyle ispat edər.
Birinci Kəlmə: اَوْجَدَتْهُ الْاَسْبَابُ Teşkil-i eşya, esbab-ı âlemin içtimaıyla vücud bulmasının çoxlu muhalatından üç tanesini zikreder.
Birincisi: “Herhangi bir canlıın icadı Vâhid-i Ehad’e verilmeyip esbabdan tələb edilse, bir eczahane-i kübrada mevcud kavanozların içindeki maddelerin garib bir tesadüf eseri və ya esen rüzgârların kavanozları çarpıp devirerek içindeki maddelerin akması və bir yere toplanması” temsiliyle gösterilen vücud-u eşyayı esbaba vermək itikadının hədsiz muhaliyetini, beyan edər.
İkinci Muhal: Mevcudattan bir sineğin inşası Vâcibü’l-vücud’a verilmeyip, esbab-ı âlem yapır denilse; kainatın ekserisiyle alâkadar olan bu sineğin hər bir zerresini; gözüne, kulağına, kalbine və cesedine yerleştirmek üçün erkân-ı âlemi və anâsır və tabâyii, usta kimi o sineğin hem zahirinde hem bâtınında çalıştırmak lâzım gəlir. Bu muhal, sofestaîleri də eblehane meslekleri içinde utandırır.
Üçüncü Muhal: “Bir vâhidin vahdeti varsa hər halde bir elden sudûr ettiği” kaidesiyle, bu mükemmel nizam-nizam-intizam və bu hassas mizan və bu câmi’ hayata mazhar olan bir mevcud, əgər Vâhid-i Ehad’in bir masnuu qəbul edilmezse camid, cahil, kör, sağır, şuursuz, karmakarışık hədsiz esbabın karıştırıcı əlləri arasında inşa edildiyi və nihayətsiz imkânat yolları içinde gayet mükemmel və nihayet hassas və câmi’ bir hayata mâlik olaraq vücudu qəbul edilse, yüzler muhali birden qəbul etmək imkânsızlığını və eşekleri də eşeklikleri içinde güldürəcək derecede akıldan uzaklığını gösterir.
İkinci Kəlmə: تَشَكَّلَ بِنَفْسِهٖ Yani, öz özünə teşekkül edir. Bu muhalin bâtıl olduğunu gösteren çox muhalatlardan üç muhali, numune olaraq zikredir.
Birincisi: Hər mevcud, basit bir madde olmadığı kimi camid və tagayyürsüz də olmadığından və hem də zerrelerden teşekkül ettirilmiş gayet acib bir makine və gayet hârika bir saray olmakla birlikdə, zahirî və bâtınî duygularla mücehhez bulunduğundan, kainatla alâkası vardır. İşte hər bir mevcud Hâlık-ı külli şey’e isnad edilmeyip “Öz özünə teşekkül edir.” denilse; o vaxt hər bir mevcudun hər bir zerresine, bir Eflatun’a bedel minlərlə Eflatun qədər ilim və şuur vermək kimi hurafecilik və divaneliğin en büyüklerinin ortasına düşdüyünü beyan edib ispat edər.
İkincisi: Hər bir mevcud, bilhassa ferd-i insan; birbiri içinde yerleştirilmiş minlərlə kubbeli bir saray və hər bir kubbesi minlərlə zerratın baş başa vermesiyle teşekkül etmiş acib nakışlı garib bir sanat-ı hârika olduğu halde “Bu masnuat bir Sâni’-i Vâhid’in eser-i sanatı deyildir, öz özünə teşekkül edir.” denilse, hədsiz və hudut altına alınmayan zerrat-ı vücudiye adedince muhaller ortaya çıkar ki bu mefkûre sahiplerini cehlin en müntehasında oturtarak, echeliyetle techil edər.
Üçüncü Muhal: Sâni’-i Zülcelal’in icadı olan hər bir masnû, qələm-i qədər-i ezelînin bir məktubu olmazsa “Esbab-ı âlem icad edir.” denilse o vaxt o esbab, evvela o masnuun bedenindeki hüceyrelerinden tut, minlərlə mürekkebat adedince tabiat kalıpları, demir kalemleri və harfleri və hattâ bu demir harfleri və kalemleri və kalıpları dökmek üçün bir çox fabrikalar və bu fabrikaların inşası üçün keza fabrikaların vücudu lâzım gəlir. Və hâkeza bu teselsül gittikçe gidəcək. Bu nâmütenahî muhalatı intac eden bu fikri qəbul edenler, bu həqiqətdən yedikleri silleden ayılıp, bu fikirlerinden vazgeçmelidirler, deyər.
Üçüncü Kəlmə: اِقْتَضَتْهُ الطَّبٖيعَةُ Yani, tabiat iktiza edir. Bu idlâl edici mudill fikrin çoxlu muhalatından üç muhalinin
Birincisi şudur ki: Şems-i Ezelî’nin qələm-i qədər və qüdrəti olan alîmane, basîrane, hakîmane sanat-ı icad, o Zat-ı Zülcelal’e verilmezse hem kör hem sağır hem akılsız hem düşüncesiz bir tabiata verilse o tabiat, bu masnuatı etmək üçün ya hər şeyde hədsiz manevî makine və matbaaları bulunduracaq veyahut hər şeyde kainatı halk edib idare edəcək bir qüdrət və hikməti dercedəcəkdir. Bu isə hər bir mevcudda hədsiz bir qüdrət və irade və nihayətsiz bir ilim və hikmət taşıyacaq bir tabiatı və ya bir qüvvəti və âdeta bir ilahı, içinde qəbul etmək lâzım gəlir ki bu isə kainattaki muhalatın en bâtılı və hurafenin en yalan bir şekli olduğunu və Hâlık-ı kainat’ın sıfât-ı kudsiyesinin tecelliyatına “tabiat” adı verenler, hayvanlardan yüz derece aşağı olduğunu gösterir.
İkincisi: Gayet nizam-nizam-intizamlı və mizanlı və hikmetli olan bu mevcudat, nihayətsiz Kadîr və Hakîm bir zatın icadıdır denilmezse, tabiata verilse o vaxt tabiat, nebatatın menşei və meskeni olan və nebatata saksılık vazifesini gören bir parça torpaqda, milyarlar adedince ayrı ayrı makineleri və matbaaları yerleştirməli ki o torpaq, hər türlü nebatatın menşei və meskeni olabilsin və hayatlarına lâzım hər türlü ihtiyaçlarını muayyen miktarları dâhilinde verebilsin. İşte bu hurafeyi və hədsiz muhalatı netice veren bu mefkûreyi taşıyanların eşekliklerine bakarak, yüzlerine tükürerek, deyər: Bu suubetli və müşkülatlı acib muhalatın, necə suhuletli vücuda inkılab ettiği hakkındaki suale hakikatli və gayet makul bir cavab verilmişdir.
Üçüncüsü: İki misali var.
Birincisi: Hâlî bir sahrada kurulmuş gayet mükemmel və müzeyyen bir saraya giren vahşi bir adamın misaliyle izah edilen bir hakikattir. Belə ki: O saraydan daha muntazam, daha mükemmel və hər tarafı mu’cizat-ı hikmetle doldurulmuş olan bu âlem sarayının içine, uluhiyeti inkâr eden vahşi tabiiyyunlar girerler. Gördükleri mevcudatın, daire-i mümkinat haricinde olan Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un eser-i sanatı olduğunu düşünmeyerek; daire-i mümkinat içinde bulunan və qüdrət-i İlahiyenin tebeddül və tagayyür eden icraat kanunlarının bir defteri hükmündeki mecmua-i kavanin-i âdetullaha və bir fihriste-i sanat-ı Rabbaniye olan İlahî kanunlara yanlışlıkla “Tabiat” namını verib, eşyanın icadını ona tahmil edərək, öylece ahmakane bir bâtıl yola girerler ki ahmaklığın müntehasında en böyük ahmaklık nişanını göğüslerine öz elleriyle takarlar.
Üçüncü Muhal’in ikinci misali: Gayet muhteşem bir kışlaya və gayet muazzam bir camiye giren vahşi bir adamın misaliyle təmsil edilen ikinci bir hakikattir. Sultan-ı ezel və ebed’in hədsiz cünudunun muhteşem bir kışlası və muazzam bir mescidi olan bu kainata, tabiat fikirli münkirler girerler. Bakarlar ki bütün mövcudat iş başında vazifededirler. Sâni’-i Zülcelal’in Zat-ı Akdes’inden i’raz ettiklerinden, Hâlık-ı Zülcelal’in bir cilve-i Rabbaniyesi olan kuvvetini müstakil bir kādir telakki edərək manevî kanunlarını birer maddî madde tasavvur etmekle birlikdə, o kanunların ellerine icad vererek “Tabiat” namını taktıklarından, bütün gördükleri bu hârikulâde mevcudatı tabiata isnad edib, vahşilerin en vahşisi olduklarını ilan edərlər.
İşte taksim-i aklî ilə; mevcudun vücud bulması üçün dörd yoldan başqa yol olmadığından, bu yollar hədsiz-hesabsız muhalleri icab eden doqquz muhal ilə kapatılarak, bilbedahe və bizzarure, dördüncü yol olan vahdet yolu kat’î bir surette sabit olur. Və hər bir mevcudun vücudu, doğrudan doğruya Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un dest-i kudretinden çıktığını və semavat və arz, kabza-i kudretinde olduğunu gösterir.
Esbab-perest və tabiata sapanların gittikleri və göremedikleri yollarının içyüzünü gösterdikten sonra onları insafa davet eden və mesleklerini terk ettiren gayet izahlı və çox şirin və gayet latîf bir beyandan sonra, sorulan iki şüpheli sualin birincisine “redd-i müdahale və men’-i iştirak kanunları”nın muktezasıyla; ikincisine də Hâlık-ı Zülcelal bütün bütün hikmetine zıt olan netice-i yaradılışi və semere-i kainatı abesiyete çeviren və hikmet-i rububiyetini inkâr ettirəcək bir tarz olan mahlukatın ibadətlerini və bilhassa insanın şükür və bəndəlikini başkalara vermeye rıza göstermediyi kimi müsaade də etmediğini izah eden gayet güzel cevaplarla mukabele edilmişdir.
Hâtimesinde, tabiat fikr-i küfrîsini terk eden və imana gelen zatın, merak-âver üç sualinden:
Birincisi: “Tembelliklerinden dolayı namazı terk edenlerin cəhənnəm kimi bir azap ilə tehdit edilmelerinin səbəbi nedir?”
İkincisi: “Gözle görülen bu nihayet derecede mebzuliyet və icad-ı eşyadaki nizam-nizam-intizamlı surət hem vahdet yolundaki nihayet derecede kolaylık və suhulet hem nass-ı Kur’an’la مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ ۞ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ kimi ayələrin nihayet derecede gösterdikleri kolaylığın sırrı və hikməti nedir?”
Üçüncüsü: “Kainat fabrikasının işlettirilmesi bir terkip və tahlil neticesi olduğunu və hiçten bir şey idam edilmediyi kimi hiçten bir şey də icad edilmez deyən feylesofların bu sözleri nasıldır?” demesine qarşı, çox dakik və çox derin və gayet yüksək və çox geniş və nihayet derecede mukni və müskit olaraq serdetdiyi delail-i akliye ilə esbaba tapan və tabiat bataklığında boğulanları kurtaran və hâlen o mesleklerinde bulunanları utandıran gayet hakikatli və musîb cavablar vardır.
Hüseyin
YİRMİ Dördüncü LEM’A:
Dörd hikməti hâvidir.
يَا اَيُّهَا النَّبِىُّ قُلْ لِاَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَٓاءِ الْمُؤْمِنٖينَ يُدْنٖينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابٖيبِهِنَّ … اِلٰى اٰخِرِ
kimi âyetlerle, Kur’an-ı Hakîm tesettürü emredir. Sefih və mimsiz medeniyetin isə Kur’an’ın bu hükmüne qarşı muhalif gittiğini və tesettürü fitri görmediğinden “Bir esarettir.” deyip dinsizcesine bir sualine qarşı Kur’an-ı Hakîm’in bu hükmü tam yerinde olub, bəlkə esaret olmayıp tesettürün fitri olduğunu çox tecrübe və misallerle izah və ispat edib, onları iskât və tesettüre kat’î emredir.
Birincisi: Kadınların fıtratı tesettürü iktiza edir. Çünki yaradılışen zaîfe və nazik olduğundan, öz hayatından ziyade çocuklarını himayeye fitrətən bir meyli bulunduğundan, onu himaye edene qarşı özünü güzel göstermek və nefret ettirmemeye və ittihama maruz kalmamak üçün fitri bir meyli bulunduğunu… Hem kadınların ondan altısı ya ihtiyar, ya çirkin olmaq cihetiyle, çirkinliğini hər kəsə göstermek istemediğini… Hem güzellerden özünü göstermekten sıkılmayanlar ancaq ondan bir iki olub, diğerleri isə pis və şehvanî və sakîl insanların nazarlarından istiskal ettiğinden, özünü göstermek istemediğini… Və Kur’an-ı Hakîm’in tesettüre emri fitri olmakla birlikdə, o nazik və zaîfeyi, bir refika-i ebediye olabilmesi üçün tesettürle zahirî və bâtınî zilletten və manevî bir esaretten kurtarır deyə gayet güzel bir cevapla gaddar medeniyeti iskât edir.
İkinci Hikmət: Erkek və kadın arasında şiddetli bir muhabbet, yalnız bu hayat-ı dünyeviyenin ehtiyacından ileri gelmediğini, bəlkə ebedî bir hayatta ciddi bir arkadaş olmaq üçün o muhabbeti âhir ömre qədər devam ettiği və etmesi lâzım geldiyi cihetle o kadının, ebedî arkadaşı olan kocasının ebedî arkadaşlığından mahrum kalmamak üçün tesettürü kat’iyen və fitrətən iktiza ettiğini və sefih, gaddar medeniyetin “Gayr-ı fitri və esarettir.” demelerini iskât etmekle birlikdə, tesettüre kat’î emredir.
Üçüncü Hikmət: Aile saadeti, kadın və koca mabeyninde bir emniyet-i mütekabile və samimi bir muhabbetle devam ettiğini və tesettürsüzlük o emniyet və muhabbeti bozduğunu və kırdığını. Və açık saçık kadının ondan bir tanesi, kocasından daha iyisini görmediğinden, özünü başkalara göstermek istemediğinden və iyirmi adamdan ancaq bir tanesi karısından daha güzelini görmediğinden, açık saçıklık və heyvanî nazarlar o emniyet və muhabbeti kırdığını. Hattâ o heyvanî, süflî və pis görünmek, akrabalık misillü olanda də o emniyeti kırdığını və o çıplak bacakla görünüş akraba misillü olanda də o emniyeti kırdığını və o çıplak bacakla görünmesi, akrabanın mahremiyeti də gayr-ı mahrem olduğunu gayet kat’î bir surette ispat edər.
Dördüncü Hikmət: Kesret-i nesil hər cihetle matlub olub, hər millet və hər hükûmet buna taraftar olduğu, hattâ Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam تَنَاكَحُوا تَكَاثَرُوا فَاِنّٖى اُبَاهٖى بِكُمُ الْاُمَمَ yani “İzdivaç ediniz. Mən, sizin çokluğunuzla iftihar ederim.” buyurmasını… Tesettürsüzlük izdivacı çoğaltmayıp, çox azalttığını, çünki serseri asrî bir genç də refikasının gayet namuslu olmasını istediğini… Və kadın isə erkeğin çoluk və çocuk və malına və hər şeyine dâhilî muhafız olduğundan, kadında sadakat və emniyet lâzım olduğunu… Tesettürsüzlük və açık saçıklık və hayâsızlık isə o sadakati və emniyeti kırdığından, erkeğe vicdan azabı çektirdiğini… Və kadınlarda şecaat və sehavet o sadakat və emniyeti ihlâl ettiğini… Və memleketimizin Avrupa’ya kıyas edilemeyeceğini, əgər kıyas edilse, neslin zaafına və qüvvətin sukutuna səbəb olacağını… Və şehirliler köylülere kıyas edilemeyeceğini, çünki köylüler maişet meşgalesiyle uğraştığından, sanat ilə iştigal eden şehirliler onlara kıyas edilemeyeceğini və daha çox hikmetlerini gayet kat’î ispat edər.
Rüşdü
EHL-İ İMAN ÂHİRET HEMŞİRELERİM OLAN KADINLAR TAİFESİ İLE BİR MUHAVEREDİR:
Risale-i Nur’un mühim bir esası şəfqət olması və kadınlar taifesinin şəfqət kahramanları bulunmaları cihetiyle fitrətən Risale-i Nur’la alâkaları bulunduğunu lakin bazı fena cereyanlarla o qiymətli seciyenin sû-i istimal edildiğini və kadınların saadet-i uhreviyesi kimi saadet-i dünyeviyelerinin də çarə-i yegânesi, daire-i İslâmiyedeki terbiye-i diniye olduğunu izah eden qiymətli bir mektuptur.
YİRMİ BEŞİNCİ LEM’A:
Iyirmi beş devayı hâvidir. Bu risale اَلَّذٖينَ اِذَٓا اَصَابَتْهُمْ مُصٖيبَةٌ قَالُٓوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ kimi ayələr, ehl-i imanın musibetleri musibet olmadığını, bəlkə bir ihtar-ı Sübhanî və iltifat-ı Rahmanî olduğunu gösterir gayet mukni bir tefsir və o ehl-i imanın on kısmından bir kısmını teşkil eden musibetzedelere qarşı manevî bir tiryak və gayet nâfi’ bir eczahane kimi olduğunu, hattâ hər bir deva, ayrı ayrı minlərlə çeşit ilaçlar kimi hâsiyetlerini gösteren bir eczahane hükmünde və Bəyanı Möcüzə Quran’ın eczahane-i kübrası olan وَالَّذٖى هُوَ يُطْعِمُنٖى وَيَسْقٖينِ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفٖينِ kimi şifa hakkındaki yüzer âyâtın sırr-ı tesirine şifalı, devalı bir mübarək ma’kes və bir mâ-i zemzeme-i Kur’an hükmünde olduğunu gösterir.
Birinci Deva: İnsanın hastalığı zahiren bir nevi dert kimi isə də dert deyil bəlkə bir nevi derman olduğunu və ömür sermayesi sıhhat və âfiyet və istiğnadan gelen bir gafletle zayi olduğundan, hastalık o zayiatı meyvedar bir ömre çevirdiğini haber verir gayet güzel bir devadır.
İkinci Deva: İbadet iki kısım olub, bir kısmı müsbet ibadəttir ki namaz və niyaz kimi malûm ibadətler olub, diğeri menfî ibadəttir ki hastalıklar insana acizliyini, zaafını hissettirdiğinden, hâlis, riyasız manevî bir ibadət olduğunu və bu hastalıkların, Allah’tan şekva etməmək şartıyla, mü’min üçün bir dakikası bir saat hükmüne geçtiğini və bazı kâmillerin hastalıklarının bir dakikası bir gün ibadət hükmüne geçtiğini rivayet-i sahiha və keşqiymət-ı sadıka ilə sabit olduğunu bildirir gayet mühim bir devadır.
Üçüncü Deva: İnsan bu dünyaya keyif sürmek və ləzzət üçün gelmediğine, mütemadiyen gelenlerin gitmesi və gençlerin ihtiyarlanması və mütemadiyen zeval və firakta yuvarlanması şahit olduğunu hem insan canlıın en mükemməli və cihazatça en zengini olduğundan, geçen lezzetleri və geləcək belaları düşündüyünden, kederli və sıkıntılı bir həyat geçirdiğini; hastalık isə sağlık və âfiyet kimi gaflet vermediğinden, dünyayı hoş göstermeyip o tahatturların elemlerinden vazgeçirdiğinden, heç aldatmaz bir vaiz və bir mürşid hükmünde olduğunu gösterir bir mübarək devadır.
Dördüncü Deva: İnsan, hastalıktan şekva deyil, hastalığa sabretmesi lâzım olduğunu gösterir. Çünki o, cihazatını öz yapmayıp və başqa bir yerden də satın almadığından; və mülk sahibi, bahçesini çapalamak, bellemek və budamak kimi ezalarla, o sayede güzel bir mahsul aldığından; o eza, o bağın hakkında eza deyil bəlkə mahsulünün yetişmesine medar olduğundan, şikayete heç hakkı olmadığını gösterdiyi kimi; insanın da hastalıkla yapılan tasarruftan şikayet deyil, tahammüle mecbur olduğunu, şiddetli olduğu zaman “Yâ Sabûr” deyip, səbir ilə mukavemet edileceğini haber verir.
Beşinci Deva: Bu zamanda, hususan gençler hakkında; hastalık o gençleri gençlik sarhoşluğundan men’ettiği üçün onların hakkında o hastalık, manevî bir sıhhat və âfiyet olduğunu haber verir gayet şirin bir devadır.
Altıncı Deva: Musibetin gitmesiyle manevî bir ləzzət geleceğini gösterir. Çünki “Elemin zevali lezzettir.” deyə o elemli musibetler, zeval ilə ruhta bir ləzzət irsiyet bıraktığını gayet güzel haber verir mühim bir devadır. Hattâ bu devanın ehemmiyetindendir ki telifatında iki kere eyni numara tekerrür etmesi və öylece kaydedilmesi, ehemmiyetini ispat edər.
Yeddinci Deva: Hastalık, insanın sıhhatindeki nemət-i İlahiyenin lezzetini kaçırmır, bilakis tattırır. Çünki bir şey devam etse tesirini kaybeder, usanç verir. Hattâ ehl-i həqiqət demişler: اِنَّمَا الْاَشْيَاءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا yani “Her şey zıddıyla bilinir.” “Soğuk olmazsa hararet anlaşılmaz.” deyə makul və şirin bir devadır.
Səkkizinci Deva: Hastalık, imanlı bir insanın âhiretini geri bırakmır, bəlkə daha ziyade terakki ettirir. Çünki hastalık, sabun kimi günahları siler, temizler; güzel bir keffaretü’z-zünub olduğu hadîs-i şerifle sabit olduğunu hem imanlı olan bir insanın maddî hastalığı manevî hastalıklardan kurtardığını; şahs-ı zahirîsinin hatasıyla şahs-ı manevîsi hasta olduğundan zahir hastalığı o hatalardan geri koyup, manevî istiğfara səbəb olduğundan, o maddî hastalık çox böyük bir hazine olduğunu bildirir.
Doqquzuncu Deva: Cənabı-Haqq’ı tanıyan bir insan üçün ölüme səbəb olan hastalıktan korkmak olmadığını və ölüm, insanın tanıdığı və bildiyi bütün ehl-i iman olan ahbaplarına kavuşmak olduğunu hem ölüm mukadder olub, bazen hastalıklıların yanındaki sağ insanların ölmesi və hastaların sağ kalması hem ölüm, vazife-i hayattan bir paydos və bir rahat olduğunu və ehl-i dalalet üçün gayet korkunç bir zulümat-ı ebediye olduğunu bildiren gayet mülayimane güzel bir devadır.
Onuncu Deva: İnsanın hastalığı, merak ettikçe gayet ağırlaşacağı, hususan evhamlı bir hastanın bir dirhem zahir hastalığı, merak vasıtasıyla on dirhem olacağını hem merak da ayrıca bir hastalık olduğunu haber veren mühim bir devadır.
On Birinci Deva: Hastalık insana hazır bir elem verdiğinden, evvelce geçirmiş olduğun hastalıktan sonra heç bir elem kalmayıp, hemen ləzzəti bu ana qədər devam ettiğini hatırlayıp, o andaki hastalığın hazır eleminden kurtulmak ilə bulunduğun dakikadan sonra zamanın necə geleceğini bilmediğinden, ondan korkmamak lâzım olduğunu hem yox bir zamanda, yox bir eleme, yox bir hastalığa vücud rengi vermək manasız olduğunu və səbir kuvvetini sağa və sola dağıtmak fayda vermediğinden, bütün qüvvəti ilə hazır zamana dayanmak lâzım olduğunu haber veren en a’lâ bir devadır.
On İkinci Deva: Hem insan hastalık sebebiyle ibadət və evradından mahrum kaldığına teessüf etmemesine; səbir və təvəkkül və namazını kılmak şartıyla, o hastalıkta, ibadət və evradının sevabı eynilə və daha hâlis bir surette verileceği hadîsçe sabit olduğu və insan o sayede acizliyini və zaafını bildiğinden, bütün cihazatının hal dili və lisan-ı kāliyle dərgah-ı İlahiyeye iltica etmesine səbəb olduğundan قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّٖى لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ sırrını anlattığından, şikayet deyil, şükretmek lâzım olduğunu gösterir.
On Üçüncü Deva: Hastalıktan şikayet edilmeyeceğini və hastalık bazılarına bir define olduğunu və ecel muayyen olmadığından, hər vaxt havf və reca ortasında bulunmak lâzım olduğunu və ölüm insanı gaflet içinde yakalamak ihtimali bulunduğundan, hastalık onun âhiretini düşündürmek cihetiyle gayet güzel bir nâsih olduğunu gösterir mühim bir devadır.
On Dördüncü Deva: Hem ehl-i imanın göz hastalığı perdesi altında –yani kör olmasında– olduqca mühüm bir nur və manevî böyük bir göz olub, bir neçə sene dünyanın hazînane fâni bir güzelliğini fâni bir surette seyredəcək fâni bir göze bedel, qırx göz kuvvetinde ebedî gözler ilə ebedî bir surette cennette cənnət levhalarını seyretmesi daha evlâ olacağını beyan edər. (Hâşiye[1])
On Beşinci Deva: Hastalığın suretine baxıb “Âh!” eylemek caiz olmadığını, bəlkə manasına bakılsa “Oh!” deyə manevî lezzetler akıtacağını çünki manevî sevap ləzzəti olmasaydı, Cənabı-Haqq en sevdiyi kullarına hastalığı vermezdi deyə hadîs-i şerifte اَشَدُّ النَّاسِ بَلَاءً اَلْاَنْبِيَاءُ ثُمَّ الْاَوْلِيَاءُ اَلْاَمْثَلُ فَالْاَمْثَلُ –اَوْ كَمَا قَالَ– hadîs-i şerifinin sırrını və bazı hastalıklar şehit makamını kazandıracağını, bâhusus kadınların lohusa zamanında qırx gün zarfında vefat ederlerse şehit olacaklarını en güzel bir surette haber verir.
On Altıncı Deva: Hastalık, hayat-ı içtimaiye-i insaniyede en mühim olan hörmət və merhameti telkin ettiğini, çünki sıhhat və âfiyet, nefs-i emmareye, hər cihetçe istiğna gösterdiğinden hastalık, o istiğna yerine hörmət və merhameti hissettirdiğinden, rikkat-i cinsiyesine qarşı bir şəfqət celbetmeye vesile olacağını gösteren gayet güzel və en şirin və ləzzətli bir devadır.
On Yeddinci Deva: İnsan, hastalık vasıtasıyla, hayrat yapamadığından müteessir olmaq caiz olmadığını çünki en mühim hayrat hastalıkta də bulunduğunu, hattâ hastalara bakmak hətta en mühim xeyr və sadaka hükmüne geçeceğini çünki imanı olan bir hastanın hatırını sormak və güzel teselli etmək, hususan ana və baba olsa onların dualarını kazanmak en a’lâ bir hayrat və sadaka olduğunu, olduqca mühüm bir tarzda gösterir.
On Səkkizinci Deva: İnsan şükrü buraxıb şekvaya gitmeye və bir hakkının zayi olmasından şikayete heç hakkı olmadığını çünki sənin üstünde Cənabı-Haqqın çox nimetleri olmaq cihetiyle, onların şükür hakkını îfa etmediğinden dolayı Cənabı-Haqq’a qarşı bir haksızlık ettiğini hem sən sıhhat noktasında özündən aşağıdaki bîçarelere bakmak lâzım olduğunu, yani bir barmağın, bir elin, bir gözün yoxsa iki barmağı, iki eli, iki gözü olmayanlara bakmak lâzım olduğunu, çünki sən hiçlikten vücuda gəlib, taş, ağac və heyvan olmayıp insan olub İslâm nemətini və sıhhat və âfiyet görüb yüksək bir dereceye nâil olduğun halde, bazı arızalarla və öz sû-i ihtiyarınla və sû-i istimalinle elinden kaçırdığın və elin yetişmediyi nimetlerden şekva etmək, sabırsızlık göstermek bir küfran-ı nemət olduğunu gösterir bir devadır.
On Doqquzuncu Deva: Cemil-i Zülcelal’in bütün isimleri “Əsmaül-Hüsna” tabir-i Samedanîsiyle güzel olduklarını və mevcudat içinde en latîf, en câmi’ âyenə-i samediyet də həyat olduğunu və güzelin âyinesi güzel olduğunu və güzelliklerini gösteren güzelleşeceğini və o âyineye də o güzelden ne gelse, güzel olduğunu və həyat daima sıhhat və âfiyet və yeknesak gitse, nâkıs bir âyenə olacağını və hastalıklı bir uzvun etrafında, Sâni’-i Hakîm sair azaları o uzva muavenettarane teveccüh ettirip, nakışlarını və vazifelerini göstermek üçün o hastalığı misafireten gönderip, vazifesi bittikten sonra yerini yenə âfiyete buraxıb gittiğini ispat edər.
Iyirminci Deva: Hastalık iki kısım olub bir kısmı həqiqi, bir kısmı vehmî olduğunu; həqiqi kısmına Şâfî-i Zülcelal küre-i arz eczahane-i kübrasında hər derde bir deva istif ettiğini və o devalar isə dertleri istediğinden, onları istimal etmək meşru olduğunu lakin devanın tesirini Cənabı-Haqq’tan bilmək lâzım olduğunu; vehmî hastalığa ehemmiyet verilmeyeceği, ehemmiyet verildikçe fazlalaşacağını, ehemmiyet verilmezse hafif geçeceğini güzel bir təmsil ilə ispat edər.
Iyirmi Birinci Deva: Hastalıkta maddî bir elem olub, o elemi izale edəcək manevî bir ləzzət ihata ettiğini və zahiren peder və valide və akrabaların şefkatleri, onun etrafında hastalık cazibesiyle, ona qarşı muhabbettarane baktığından, o elem çox ucuz düşdüyünü; maddî və manevî çox yardımcıları bulunduğundan şikayet deyil, şükretmek lâzım olduğunu ispat edər.
Iyirmi İkinci Deva: Nüzul kimi ağır hastalıklar, mü’min üçün çox mübarək sayıldığını və ehl-i velayetçe mübarekiyeti meşhud olduğunu və Cənabı-Haqq’a vâsıl olmaq üçün iki esasla gidildiğini; nüzul kimi hastalıklar isə o iki esasın hâssasını verdiğini; o iki esasın biri: Rabıta-i mevt (yani dünyanın fâni olduğunu bildiyi kimi kendinin də fâni və vazifedar bir misafir olduğunu gösterir.) İkincisi: Nefs-i emmarenin və kör hissiyatın tehlikelerinden kurtulmak üçün bir kısım ehl-i iman çilelerle nefs-i emmareyi öldürdüklerinden, hayat-ı ebediyelerini bu surətlə kazandıklarını və nüzul kimi hastalıklarda eyni o hâssa bulunduğundan, o hastalık onun üçün gayet ucuz düşdüyünü ispat edib gösterir.
Iyirmi Üçüncü Deva: Hastalık, gurbette və kimsesizlikte bulunduğu zaman, o kimsesizliği cihetiyle, özünə en katı kalplerin də rikkatini celbettiğini və Kur’an’ın bütün surelerinin başlarında “Er-Rahmanu’r-Rahîm” sıfatıyla özünü bizə takdim eden Allah, bir lem’a-i şefkatiyle, umum yavruların yardımına validelerini koşturduğunu və hər baharda, bir cilve-i rəhməti ilə nemətlərini bizə gönderdiğini və o nemətlərə nâil olmaq, iman və intisapla və onu tanımakla olduğunu və o gurbet və kimsesizlikteki hastalık isə Cənabı-Haqqın nazar-ı merhametini celbettireceğini, ehemmiyetli haber verir.
Iyirmi Dördüncü Deva: Masum çocuklara və masum kimi ihtiyar hastalara bakan və hizmet edenlerin hakkında uhrevî böyük bir ticaret olduğunu və o nazik çocukların hastalıkları, ileride hayat-ı dünyanın dağdağalarına tahammül üçün birer şırınga-i Rabbaniye olduğunu və o şırıngalardan gelen sevap və ücret, onlara bakanların və bilhassa validelerinin defter-i a’maline yazıldığını və bu həqiqətin ehl-i həqiqətçe meşhud olduğunu və bilhassa ihtiyar peder və valide və akraba kimi ihtiyarların dualarını almaq, âhiretin saadetine medar olduğunu və onlara bakanların da ileride öz evlatlarından eyni vaziyeti göreceğini və bakmadıkları cihetle, neticede azab-ı uhrevî olduğu kimi dünyaca da çox felaketlere maruz kaldıkları və kalacakları vukuat ilə sabit olduğunu və akrabası olmazsa hətta, yenə onlara bakmak İslâmiyet’in iktizasından olduğunu gayet kat’î ispat edər.
Iyirmi Beşinci Deva: Bütün hastalıkların gayet nâfi’ və manevî bir devası və həqiqi və kudsî bir tiryakı isə imanın inkişafı olduğunu; tövbe və istiğfar və namaz və bəndəlik ilə o tiryak-ı kudsî olan iman və imandan gelen ilacın istimal edilmesi lâzım olduğunu; ehl-i gafletin zeval və firak darbeleriyle yaralanan manevî böyük dünyalarının tedavisi, kudsî bir tiryak olan imanın şifa vermesiyle yaralardan kurtulacaklarını və o iman ilacının təsiri isə feraizi etmək ilə olduğunu və sefahet və hevesat-ı nefsaniye və lehviyat-ı gayr-ı meşrua, o tiryakın tesirini men’ettiğini göze gösterip gayet kat’î bir surette izah və ispat edər.
Hâfız Mustafa (rh)
YİRMİ ALTINCI LEM’A:
كٓهٰيٰعٓصٓ ۞ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا ۞ اِذْ نَادٰى رَبَّهُ نِدَٓاءً خَفِيًّا ۞ قَالَ رَبِّ اِنّٖى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنّٖى وَاشْتَعَلَ الرَّاْسُ شَيْبًا وَلَمْ اَكُنْ بِدُعَٓائِكَ رَبِّ شَقِيًّا
Iyirmi Altıncı Lem’a, iyirmi altı ricadır.
Birinci Rica: Hər şeyin aslı, nuru, ziyası, menbaı, madeni, çeşmesi iman olduğunu; hər şeyden evvel, o kudsî, münezzeh, muallâ nuru kazanmaya çalışmak lâzım geldiğini beyan eden qiymətli, îcazlı bir ricadır.
İkinci Rica: Həqiqətdə sabî hükmünde olan ihtiyarlar, ihtiyarlıkta Hâlık-ı Rahîm’e iman və intisap və itaatle, sabîler kimi “Rahmanu’r-Rahîm” isimlerinin mazharı olacağını tebşir eden nur-efşan bir hakikattir.
Üçüncü Rica: Nev-i beşerin istəyər istəməz müptela olduğu sevkiyat-ı berzahiye və inkılabat-ı uhreviyede, iki cihanın serveri və enbiyanın seyyidi və rəhmət və merhamet-i İlahiyenin timsali olan Peygamber-i Zîşanımız Habibullah aleyhissalâtü Vəssalamın sünnet-i seniyesine ittiba ilə salamatlıq və necat bulunacağını beyan edər.
Dördüncü Rica: Dünyadan alâkaları kesilmeye başlayan ihtiyar və ihtiyarelerin, yakınlaştıkları kabir kapısını düşündükleri və o zahiren karanlıklı görünen âlemleri, nuruyla tenvir eden və aydınlaştıran və insana bir harfi on sevap və xeyr və bazen yüz və bazen min sevap və xeyr kazandıran və hazine-i rahmetin miftahı olan Bəyanı Möcüzə Quran’ı nur-u iman ilə dinleyip, evamirine itaat və nevahisinden içtinab edenlerin âlem-i ebedîde müferrah olacaklarını müjdelemekle, çox qüvvətli bir rica kapısını gösterir.
Beşinci Rica: Hər fertte və hər şahısta cüz’î küllî tesirini gösteren teselli-i iman-ı bi’l-âhiret, ihtiyarlara daha azîm və qüvvətli bir rica və teselli verdiyi üçün ihtiyarlığı emniyetli bir sefine-i Rabbaniye bilib sevmek və hoşnut olmaq və Cənabı-Haqq’a şükür və hamdedilmesini tavsiye edər.
Altıncı Rica: Nur-u iman ilə kainatın tabakaları və arzın mevcudatı və mahlukatı, munis birer arkadaş kimi Hâlık-ı Rahîm’e şehadet edib, gurbet və vahşeti və zulmeti izale ettiği kimi ihtiyarlıkla, hayatıyla refakat eden şeylerin müfarakat zamanında kitab-ı âlemin harfleri sayısınca şahitleri və ruh sahibiların medar-ı şəfqət və rəhmət və inayət olan cihazatı və mat’umatı və nimetleri adedince rahmetin delilleri bulunan və en makbul bir şefaatçi olan acizlik və zaafın dürbünüyle və ihtiyarlık gözüyle görüleceğinden, ihtiyarlıktan küsmek deyil, ihtiyarlığı sevmekle, rica yolunu gösterir.
Yeddinci Rica: Fâni dünyaya eblehane bâki süsü veren və payitaht-ı hükûmette görülen bina-yı evhamı altı cihetten çürütüp, dalaletten gelen müthiş zulmeti, nur-u Kur’an və sırr-ı iman ilə dağıtıp, biçarə musibetzede ihtiyarları evham və şübehat vâdilerinden çıkarıp sahil-i selâmete və rahmet-i Rahman’a yetiştiren mücahid bir ricadır.
Səkkizinci Rica: Cənabı-Haqq kemal-i keremiyle və nihayətsiz re’fet və şefkatiyle, ebed və ebedî bir həyat üçün halk ettiği nev-i insanı nisyan-ı mutlaktan kurtarmak üçün Kur’an-ı Azîmüşşan’da كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ ferman-ı kudsiyesiyle hər nəfsin ölümünü haber verdiyi kimi o ölümün bir emaresi və bir müjdecisi və insanın daimî arkadaşı və hocası olan saçlarının ağarmasıyla, başı aşağı olmaya hazırlanmış olan və gaflete daimî meyyal və fâniye müptela olan insanı, sırr-ı iman və nur-u Kur’an ilə gaflet uykusundan ikaz edib, qüvvətli bir rica düsturunu eline verir.
Doqquzuncu Rica: Acizlik və zaafı bilfiil tadan və hissiyat cihetinde çocuklar və yavrular hükmüne geçen ihtiyarlık, rəhmət və inayet-i İlahiyenin celbine vesile olduğu kimi emr-i Kur’an və işarə-i Nebeviye (asm) ilə küçükleri, hörmət və mərhəmət və şefkatle emirber neferler kimi etrafında toplayan və bu surətlə hem Hâlık-ı Kerîm’in teveccühüne mazhar hem insanların hizmet və yardımına medar olan ihtiyarlıktan razı olmakla, rica kapısını açar.
Onuncu Rica: Kur’an-ı Hakîm’in nuruyla, həqiqət və vakiü’l-hal olan mevt, hayata tercih edilip sevildiyi kimi âlem-i berzahta olan emvatın, əlbəttə dünyada muvakkat misafirler olub, onlar da oraya gidəcək olan insanlardan ziyade ünsiyet və ülfete lâyık olduğu, imanlı ihtiyarlık gözüyle yakînen müşahede edildiğinden imanlı ihtiyarlığın böyük bir nemət-i İlahiye olduğunu və bazen seyr ü sülûk ilə derecat-ı evliya kimi yüksək makam ilə tebşir və müjde və sürur veren qüvvətli bir ricadır.
On Birinci Rica: İhtiyarlığın susmaz bir dellâlı olan beyaz kılların ikazıyla, ebedî tevehhüm edilen vücudun, başqa bir âleme namzet olub fâniliği və bazı vefadar zannedilen vefasızların darbesiyle, bütün alâkadarların alâka-i kalbe değmediyi görülerek bir melce, bir istinadgâh taharriler neticesinde, Kur’an-ı Hakîm’in lisanından çıkan “Lâ ilahe illâ Hû” ferman-ı kudsiyesi imdada yetişip, kainatta esbab və bu asrın yolunu şaşırtan tabiat bataklığının hiçliğini və asılsız bir evham-ı küfrî olduğunu gösteren ayn-ı həqiqət bir iki təmsil ilə zerreden şemse qədər, felekten meleğe qədər, sinekten semeğe, hayalden hayata qədər kabza-i tasarrufunda və ihata-i ilminde olan bir Kadîr-i Ezelî’nin vücub-u vücudunu ispat edib, nur-u imana vesile olan qüvvətli bir rica kapısını ihsan edər.
On İkinci Rica: Rahmetullahi aleyh Abdurrahman’ın vefatı üzerine كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ âyet-i kudsiyesinin sırrıyla يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى hakikatiyle فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظٖيمِ âyetinin tesellisiyle bir tək cilve-i inayəti bütün dünya yerini tutan və bir tək cilve-i nuru bütün zulmeti izale eden Bâki-i Zülcelal və Sermedî-i Zülkemal və Rahîm-i Zülcemal’in teveccühü bâki isə yeter. Gidenler onun bâki mülküne gittiğini və yerlerine aynını gönderdiğini və göndereceğini vaki bir hakikatle gösterip, ekseriyetle iftirak və hasrete müptela olan ihtiyarların yüzlerini bir Bâki-i Zülcelal’e çeviren, zulmeti nura tebdil eden, kalplere iman nuru bahşeden elektrik-misal bir ricadır.
On Üçüncü Rica: Harb-i Umumî’de Van şehrinin, Rus’un istila etmesi və ihrak etmesiyle harabezar olması və ekser ahalisinin şehadet və muhaceretle kaybolması və Medrese-i Horhor’un harap olub vefatı içinde, bu memlekette kapanan və vefat eden bütün medreselerin, Horhor’un başında duran və yekpare bir taş olan Van Kalesi kabir taşı olaraq görünmesi üzerine, Van Kalesi’nin başında, şiddet-i meyusiyet və matem içinde iken, Bəyanı Möcüzə Quran’ın سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ ۞ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ يُحْيٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ âyetinin həqiqəti tecelli edib o rikkatli, hırkatli, dehşetli hâlâttan kurtarıp nazarı âfaka, âyât-ı kainata baktırıp, misafir insanların eliyle yazılan sun’î bir məktubun silinmesi yerine, Nakkaş-ı Ezelî’nin hər bir harfinde bir kitab yazılı, silinmez və solmaz koca kainat kitabını hədiyyə etmesi və okutturmasıyla izale edib, bilâhare də Medrese-i Horhor yerine Isparta’yı medrese və müfarakat eden talebe və dostlara bedel daha çox talebe və dostlar vermesiyle, sırr-ı hikmetini və rahmetini və şefkatini gösteren bir Rabb-i Rahîm’in dərgahına yakınlaşan və o dergâhta makbul birer abd olan imanlı ihtiyarların dünyanın ehval-i muhavvifanesinden mükedder və meyus olmamalarını; o kudsî imanı və müsellem İslâmiyet’i ihsan eden bir Muhsin-i Kerîm’e nihayətsiz həmd və şükürle lisanımızın zevkini və bəndəlik və itaatle ruhumuzun şevkini tavsiye eden qiymətli bir ricadır.
Hâfız Mustafa
(rahmetullahi aleyhi rahmeten vâsiaten)
On Dördüncü Rica: Ehl-i dünya, Üstadımızı hər şeyden tecrit edib, beş çeşit gurbet içinde bulunduğu bir vakitte, gayet qüvvətli bir aşk-ı beka və şiddetli bir muhabbet-i vücud və böyük bir iştiyak-ı həyat və hədsiz bir acizlik və nihayətsiz bir möhtaclıqın özündə hükmettiğini görüb, meyusane olaraq başını eğdiyi zaman حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ Âyet-i Hasbiye’si imdadına yetişerek “Məni dikkatle oku.” demesi üzerine, günde beş yüz defa okuduğunu və okudukça bu ayənin çox qiymətli nurlarından doqquz mertebe-i Hasbiye’nin yalnız ilmelyakîn ilə deyil aynelyakîn inkişaf ettiğini…
Birinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Ondaki aşk-ı beka, mutlak kemal sahibi Zat-ı Zülcelal və Zülcemal’in bir isminin, bir cilvesinin mahiyetindeki bir gölgesine yapıştığı anda حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ ayəsi gələrək perdeyi kaldırdığını və kendisindeki beka lezzetinin və saadetinin daha mükemmel bir tarzda Bâki-i Zülkemal’in bekasında və ona olan tasdik və imanda bulunduğunu hissetmiş və hakkalyakîn zevk aldığını ifade etmişdir.
İkinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Üstadımız ihtiyarlık, gurbet və kimsesizlik və tecrit içinde bulunduğu və ehl-i dünya desiseleriyle və casusları ilə ona hücum ettikleri zaman “Eli bağlı, zayıf və hasta bir tək adama ordular taarruz edir. Mənim üçün bir nöqtə-i istinad yox mu?” deyə kalbine hitap edib حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ âyetine müracaat ettiği zaman, bu ayə ona: “İntisab-ı imanî vesikasıyla Kadîr-i Mutlak olan elə bir Sultan’a intisap edersin ki: Dörd yüz min milletten mürekkeb nebatat və hayvanat orduları, onun emri altında və kabza-i tasarrufunda bulunan hədsiz bir qüdrət və qüvvət sahibine dayanabilirsin.” deyə manevî bir ders verdiğini və o dersle deyil şimdiki düşmanlara, bəlkə bütün dünyaya meydan okuyabilir bir iktidar-ı imanî hissettiğini və bütün ruhuyla birlikdə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dediğini ifade etmişdir.
Üçüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Ebedî bir dünyada və bâki bir memlekette, daimî bir saadete namzet olduğunu lakin bu gaye-i hayal və hedef-i ruh və netice-i fıtratın tahakkuku ancaq mahlukatın bütün harekâtlarını və hər şeylerini bilen və kaydeden bir Kadîr-i Mutlak’ın hədsiz kudretiyle olabildiğini düşünürken, kalbine itminan veren bir izah istediğini və yenə o ayəyə müracaat ettiğinde, o ayə ona: حَسْبُنَا daki نَا ya dikkat edib, sənin ilə birlikdə hal dili və lisan-ı kāl ilə حَسْبُنَا yı kimler söylürlər deyə emredince; bütün nebatat və hayvanatın hal dili ilə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ in manasını yâd ettiklerini gördüyünü və qüdrətin azamet və haşmetini, mevcudatta necə temaşa ettiğini ifade etmişdir.
Dördüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Öz vücudu, bəlkə bütün mahlukatın vücudları ademe gidir deyə elîm bir endişede iken, yenə bu Âyet-i Hasbiye’ye müracaat ettiğini və iman dürbünü ilə baktığında; ölümün firak deyil visal olduğunu, bir tebdil-i mekân və bâki bir meyvenin sümbüllenmesi olduğunu beyan etmişdir.
Beşinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Hayatın çabuk sönmesi teellümüne qarşı, Âyet-i Hasbiye’den aldığı imdat ilə deyər: Həyat, Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a baktıkça və iman də hayata həyat və ruh oldukça beka bulur hem bâki meyvələr verdiyi üçün ömrün kısalığına və uzunluğuna bakılmayacağını izah etmişdir.
Ölü olmayanlar və ya diri olmaq isteyenler, hayatın mahiyetini və hakikatini anlamayı arzu edenler, Dördüncü Şuâ’daki bu mertebenin dörd meselesine baksınlar, dirilsinler.
Altıncı Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Daimî tahribatçı olan zeval və fena; və mütemadiyen ayırıcı olan ölüm və adem, dehşetli bir surette bu güzel dünyayı və bu güzel mahlukatı hırpaladığını, parça parça edib güzelliklerini bozduğunu görmesi üzerine, fıtratındaki aşk-ı mecazî, bu hale qarşı şiddetli galeyan və isyan ettiği zamanda, bir medar-ı teselli bulmak üçün bu Âyet-i Hasbiye’ye müracaat ettiğinde “Məni oku və dikkatle manama bak!” demesi üzerine, Sure-i Nur’daki اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ âyetinin rasathanesine girip, imanın dürbünüyle bu Âyet-i Hasbiye’nin en uzaq tabakalarına baktığını beyan etmekte və dürbünle gördüğü esrarı zikretmektedir.
Bu güzel masnular, bu tatlı mahluklar, bu cemalli mevcudat; Cemil-i Zülcelal’in cemal-i kudsîsine və nihayətsiz güzel Əsmaül-Hüsnasının sermedî güzelliklerine âyinedarlık ettiklerini və Risale-i Nur’un eczalarında çox qüvvətli delillerle bunların izah edildiğini beyan etmektedir.
On Beşinci Rica: Bu rica Denizli Hapsinden sonra, Nurların teksirle basılarak intişarı üzerine, fütuhat-ı Nuriyeyi çekemeyen gizli düşman münafıklar; türlü desise və iftiralarla, hükûmeti aleyhe çevirerek, Nur Risalelerini müsadere ettirip tetkik edilmesi neticesinde; deyil tenkit edib düşmanlık göstermek, bəlkə tetkik eden memurların kalplerini də fethederek, tenkit yerine takdir ettirdiğini və bu hâdise Nur dershanelerinin genişlemesine səbəb olduğunu və bir müddet sonra gizli din düşmanları, çox âdi bahanelerle, zemheririn en şiddetli günlerinde Üstadımızı tevkif ettirerek böyük, gayet soğuk, sobasız bir koğuşta hapsettiklerini və bu hapiste inayet-i İlahiye ilə bir həqiqət inkişaf edərək, Nurların hapishane dâhilinde və haricinde intişar və fütuhatından dolayı minlərlə şükrettiğini və ruhuna “Sen onların zulmü yüzünden hem sevap hem fâni saatlerini bâkileştirmeyi hem manevî lezzetleri hem vazife-i ilmiye və diniyeyi ihlas ilə yapmasını kazanırsan.” deyə ihtar edilmesi üzerine, bütün qüvvəti ilə “Elhamdülillah” deyə dua ettiğini gayet güzel beyan etmektedir.
Bu ricanın sonunda, Risale-i Nur talebeleri, iman-ı tahkikî qüvvəti ilə, bu vatanın hər tarafında anarşistliği durdurduğunu, umumî emniyeti və asayişi muhafaza ettiklerini və iyirmi senedir memleketin hər tarafındaki Nur talebelerinin hiçbirisinin emniyeti ihlâle dair bir vukuatlarının bulunmadığını və hattâ insaflı bir kısım zabıta memurlarının “Nur talebeleri manevî bir zabıtadır, asayişi muhafazada bizə yardım edirlər, iman-ı tahkikî ilə nuru okuyan hər adamın kafasında bir yasakçı bırakırlar, emniyeti temine çalışırlar.” deyə olan itiraflarını və türlü isnad və iftiralarla, Kur’an və iman nuruna set çekmek isteyenlere qarşı, Üstadımızın “Yüz milyon başların feda oldukları bir kudsî həqiqətə, başımız də feda olsun. Dünyayı başımıza ateş yapsanız, həqiqət-i Kur’aniyeye feda olan başlar, zındıkaya teslim-i silah etmeyəcək və vazife-i kudsiyeden vazgeçmeyecekler inşâallah!” dediğini beyan etmektedir.
On Altıncı Rica: Mahrem və mühim mecmualar, hususan Süfyan’a və Nur’un kerametlerine dair olan risaleler, zamanı gelince neşredilsin deyə saklandığı halde, bir aramada, o risaleler bulunduğu yerden çıkarılmış və Üstadımız hasta bir halde tevkif edilerek hapishaneye götürüldüyünü və Üstadımız müteellim və Nurlara gelen zarardan müteessir iken, birden inayet-i İlahiye imdada yetişerek, mahrem risaleleri okuyan resmî dairelerin, bir dershane-i Nuriye hükmüne geçip risaleleri takdirle qarşıladıklarını və yenə Denizli Hapsinde ihtiyarlık, hastalık və masum arkadaşlara gelen zahmetlerden elem və teessür içinde iken, birden inayet-i Rabbaniye yetişerek, hapishaneyi bir dershane-i Nuriyeye çevirip, bir Medrese-i Yusufiye (as) olduğunu ispat edərək Medresetü’z-Zehra kahramanlarının elmas kalemleri ilə Nurların intişara başlamasını və gizli düşmanların Üstadımızı necə zehirlediklerini və onun yerine merhum Hâfız Ali’nin şehit olaraq berzah âlemine seyahat eylemesi üzerine; hepsi müteellim və müteessir bir halde iken, yenə birden inayet-i İlahiye imdada yetişerek, Üstadımızdan zehir tehlikesinin geçmesi və merhum şehidin kabirde Nurlarla meşgul olaraq, sual meleklerine Nurlarla cavab vermesi və onun bedeline Denizli Kahramanı Hasan Feyzi rahmetullahi aleyh və arkadaşlarının hizmete girmesi və mahpusların Nurlarla ıslah olmaları kimi çox emarelerle, inayet-i Rabbaniyenin yetiştiğini ifade ettikten sonra, gençliğinde âhir ömrünü mağarada geçirmek arzusuna mukabil; bu mağaraların hapishanelere, inzivalara, çilehanelere, mutlak tecrit hücrelerine çevrilip, Yusufiye medreseleri olaraq Kur’an və imanın hakikatlerine mücahidane bir surette hizmet ettirdiğini və o çileli hapislerde, üç hikmət və hizmet-i Nuriyeye üç ehemmiyetli fayda bulunduğunu beyan eden ehemmiyetli bir ricadır.
YİRMİ YEDİNCİ LEM’A:
Başqa bir mecmuada neşredildiğinden buraya dercedilmemişdir.
YİRMİ SEKİZİNCİ LEM’A:
Iyirmi səkkiz nükte olub bir kısmı bu mecmuaya dercedilmiş, diğerleri başqa bir mecmuada neşredildiğinden buraya dercedilmemişdir.
Iyirmi İkinci Nüktenin İkincisi:
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ ۞ مَٓا اُرٖيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَمَٓا اُرٖيدُ اَنْ يُطْعِمُونِ ۞ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ
âyet-i kerîmesinin gayet güzel və yüksək manalarından üç vechini icmalen beyan etmiş.
Birinci Vecih: Âyetteki it’am və irzak, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalama ait olduğunu…
İkinci Vecih: Rızka çalışmak bahanesini, bəndəlike mani tevehhüm edərək özür bulmak isteyenlere, gayet güzel bir cavab verir. Bu ayədən kinaye olan mana: “Mənə ait olub, rızıklarını taahhüd etdiyim mahlukatıma rızık yetiştirmek üçün halk olunmamışsınız. Bəlkə asıl vazifeniz bəndəliktir. Evamirime göre rızka çabalamak da bir ibadəttir.” deyər.
Üçüncü Vecih: Sure-i İhlas’taki لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يُولَدْ âyet-i kerîmesini misal alarak “Rızık və it’am kabiliyetinde olan eşya, ilah və mabud olamazlar; mabudiyete lâyık deyillər.” manasını beyan etmektedir.
Uykunun nevilerini, vakitlerini və sünnet-i seniyeye muhalif və muvafık uyku zamanlarını beyan eden mühim bir məktub:
Yatsı namazı tesbihatından sonra اَلْفُ اَلْفِ صَلَاةٍ وَ اَلْفُ اَلْفِ سَلَامٍ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللّٰهِ cümlesini okurken; bu dünya hanesini şenlendiren, ünsiyetlendiren, nurlandıran şahsiyet-i maneviye-i Muhammediyeyi necə müşahede ettiğini və onun getirdiyi nur və hediyelere qarşı şâkirane bir mukabele olaraq bütün cin və insin ona hədsiz salât ü selâm getirmeleri lâzım geldiğini ifade eden gayet latîf bir məktub:
Hazret-i Muhyiddin’in Vahdet-i Vücud meşrebini şimdiki insanlara telkin etmekte üç mühim zararın bulunduğunu beyan eden gayet mühim bir məktub:
Yenə Muhyiddin-i Arabî və Vahdet-i Vücud hakkında münakaşa mevzuu olan bir suale verilen ilmî, mücmel bir cavab:
Bir bayramda, gayr-ı meşru dairede gülüp eğlenen əlli zavallının, əlli sene sonraki hallerini necə müşahede ettiğini beyan eden gayet güzel bir ibret levhası:
Nefs-i emmareye uymanın zararlarını ta’dad edərək, nefse şiddetli bir tokat mahiyetinde təsirli bir yazı:
Qısa bir zamandaki küfre mukabil hədsiz bir cəhənnəm azabının necə həqiqi adalet olduğunu beyan eden mukni bir cavab:
Manidar bir tevafuk-u latîfe:
Risale-i Nur’un makbuliyetine və inayet-i İlahiyeye mazhariyetine dair manalı tevafuklar.
Masum kalplere nurların necə aksettiğini anlatan samimane, nurlu bir mektuptur:
Zekâinin rüyası:
Müjdeli və manalı hayırlı bir rüyadır.
Tarafgirane və risale-i nur’a rakibane söylenen sözlere mukabildir:
Risale-i Nur’un yüksekliğini və makbuliyetini ifade eden manzum bir kasidedir.
Iyirmi Səkkizinci Lem’anın Iyirmi Səkkizinci Nüktesi:
لَا يَسَّمَّعُونَ اِلَى الْمَلَاِ الْاَعْلٰى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ ۞ دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ ۞ اِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَاَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ ۞ وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابٖيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ
âyet-i kerîmesinden anlaşıldığı üzere: Cüz’î və bazen şahsî gaybî hâdiseleri haber almaq üçün gayet uzaq bir mesafe olan semavat memleketine casus şeytanların sokulması və o çox geniş memleketin hər tarafında, o cüz’î hâdisenin bahsi varmış kimi hangi şeytan olsa, hangi yere sokulsa, yarım yamalak o haberi işitmesi və getirmesi aklen və hikmeten necə qəbul edilebilir?
Hem âyet-i kerîmeye göre bazı peygamberler və evliyalar, semavatın üstünde bulunan cennetin meyvelerini yaxın bir yerden alır kimi alıyormuş. Və bazen yaxından cenneti temaşa ediyorlarmış. Nihayet derecede uzaq bir şeyin, nihayet derecede yaxın olması, bu asrın aklına necə sığar?
Hem cüz’î bir şahsın, cüz’î bir ahvali, küllî və geniş olan semavat memleketindeki mele-i a’lâda mevzubahis olması, kainatın idaresindeki gayet hakîmane hikmete necə muvafık gəlir? deyə sorulan bu üç başlı suale, gayet ilmî, aklî və mukni cavabları tazammun edər.
YİRMİ Doqquzuncu LEM’A-İ ARABİYE:
Risale-i Nur’un içinde, lisan-ı cənnət və üslub-u Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam və tarz-ı Kur’an-ı bahşayiş-i rəhmət ilə meydan-ı zuhura gələrək “Təfəkkürname” adı ilə müsemma olan bu Lem’a’nın bir kısmı, numune olaraq bu mecmuaya dercedilmiş olub, tamamı Hatt-ı Kur’an Lem’alar mecmuasında neşredilmişdir.
Otuzuncu LEM’A:
“Sekine” nam-ı âlîsiyle tabir edilen və hər biri bir ism-i a’zam olan veyahut altısı birden ism-i a’zam bulunan Əsmaül-Hüsnadan “Ferd, Hay, Kayyum, Hakem, Adl, Kuddüs” ism-i şeriflerine ait çoxlu qiymətli və Risale-i Nur’un şaheserlerinden biri olan bu Lem’a, yüksək bir ifade və çox ince hakikatlerle kaleme alınmış hem çox derin mesail-i vahdaniyet, azametli genişlikleriyle tefhim edilmiş hem çox bâriz bir surette mevcudiyet-i İlahiyeye işarə eden bu hayret-engiz faaliyet ilə müdebbiriyet-i Rabbaniye o qədər güzel izah edilmiş ki âh ne olurdu, bu risalenin hakikatlerinin a’makına ulaşmak belə dursun, sathını olsun bari görebilseydim. Heyhat!
Kāsır fehmime bakılmayarak, bu risale, hissesine isabet eden bir kardeşimizin seferber halinde bulunması mazeretinden dolayı mənə gönderilmişdi. Liyakatsizliğimle birlikdə pərişan halim belə bir şaheseri fihristeye idhal edebiləcək surette hülâsa etmeye kâfi gelmediğinden, mahcubiyetle emre itaat edirəm.
Bu qiymətli Lem’a, altı nükte-i mühimmeye inkısam etmişdir.
BİRİNCİ NÜKTE:
وَالْاَرْضَ فَرَشْنَاهَا فَنِعْمَ الْمَاهِدُونَ âyetinin bir nüktesi və “Kuddüs” ism-i a’zamının bir cilvesi olub hem mevcudiyet-i İlahiyeyi kemal-i zuhur ilə hem vahdaniyet-i İlahiyeyi kemal-i vuzuh ilə göstermektedir.
Bəli, bu muntazam kainat və bu azametli gayet böyük fabrika; bütün mövcudatıyla hummalı bir faaliyet içinde mütemadiyen çalışmasıyla birlikdə, kainatın hər tarafını tertemiz tutan, kirli və bulaşık maddelerden, lüzumsuz olaraq heç bir tarafta heç bir şey bulundurmayan, bu azametli seyyarattan tut, tâ zerrata qədər hər mevcud, Kuddüs-ü A’zam’dan gelen emirlere müheyya və münkad olaraq gayet faal və gayet hârika bir istihale makinesi haline getirilmekle, bu azametli kainat və bütün unsurları baştan başa cennetnümun güzellikleriyle, özlərini enzar-ı âleme arz edirlər. Və bu kasr-ı âlemdeki masnuatın cephelerinde müşahede edilen bu dil-ruba güzellik və gayet müstahsen temizlik; bütün enzarı istihsanla özlərinə celbedirlər və Sâni’lerini takdir və tahsinlerle medh ü sena ettirirlər.
Bu Kuddüs-ü A’zam ism-i şerifinin tecelli-i a’zamından kiçik bir cilvesini şaşaalı bir surette gösteren və bu kışın bârid və haşin çehresi altından çıkan bahar mevsimine bak: Necə çiçəklər açmış, huri misali libaslar giymiş, güzelleşmiş, tertemiz olmuş bütün ağaclar və zümrüt kimi yeşillenmiş zemin yüzü, bütün heyetleriyle, özlərini bütün enzara arz edirlər. Camid və şuursuz maddeler, az bir zaman içinde; istihale görmüş, zeminden yükselmiş, nur-u hayatla süslenmiş, sündüs-misal güzelliklerle özlərini Sâni’lerinin nazarına takdim edirlər.
Bu vaziyet qarşısında; deyil yalnız ins və cin, ruhanîler və melaikeler də hayran olurlar. “Mâşâallah, bârekellah! Bu ne hayret verici güzellik və temizlik!” deyip Sâni’-i Zülcelal’lerini takdis, tahmid və temcid edib, râki’ və sâcid olurlar.
İşte bu fiil-i tanzif, digər ef’al-i İlahiye kimi vahdaniyet və mevcudiyet-i İlahiyeyi bedahet derecesinde ispat edib göstermektedir.
İKİNCİ NÜKTE:
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ âyetinin bir nüktesi və “Adl” ism-i a’zamının bir cilvesidir. belə ki:
Bu kainat mütemadiyen tahrip və tamir içinde çalkalanmakta, hər vaxt harp və hicret içinde kaynamakta, hər zaman mevt və həyat içinde yuvarlanmaktadır. Bu hayret-engiz tebeddülat və tahavvülat isə dehşetli cirmlerin nizam-nizam-intizamlı hareketlerinden və küre-i zeminin yüzündeki dörd yüz min nebatî və heyvanî canlıın muntazaman iaşe və terbiyelerinden və sel kimi akan karıştırıcı və istilacı unsurların gayet muntazam vazifelerinden; ziya və zulmetin, sıcak və soğuğun, həyat və mematın dövüşmelerine varıncaya qədər bütün eşya elə bir mizan-ı adalet içinde istikbalden gəlib, hale uğrayarak maziye akıp gidir ki Fesübhanallah, insaflı və dikkatli bir nazarla bu âlem sarayına bakan hər ferd-i insan, mütləq olaraq diyəcək:
“Bu saray-ı âlemin Sâni’i; bu saray-ı âlemi, Adl isminin a’zamî tecellisine mazhar etmekle birlikdə hem vâhiddir hem də elə mizan-ı adaletle işler görür ki en ehemmiyetsiz və en kiçik, kıymetsiz telakki edilen şeylerde də şirke yer bırakmır və şirkin bu mizan-ı adalete sokulmasına zerre qədər müsaade etmir. Hem bu çox hârika nizam-nizam-intizam-ı ekmel içindeki gayet hassas mizan-ı adalete, əlbəttə bu kainatın Sâni’-i Zülcelal’inden başqası müdahale edemeyəcək.” Hem bütün esbab o Sâni’-i Zülcelal’in dest-i kudretinin bir perdesi olduğunu anlayacaq. Və o Sâni’-i Zülcemal’in hem vâhid olduğuna hem mevcudiyetine hayranlık içinde, güneşin vücuduna inandığı kimi iman edəcək.
ÜÇÜNCÜ NÜKTE:
اُدْعُ اِلٰى سَبٖيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ âyetinin bir nüktesi və “Hakem” ism-i a’zamının bir cilvesi olub, beş nöqtə ilə izah edilmişdir.
Birinci Nöqtə: İsm-i Hakem’in tecelli-i a’zamı bu kainatı elə bir kitab-ı kebir hükmüne getirmişdir ki o kitab-ı kebirin zemin yüzü, bir sahifesi və hər müzeyyen bahçe, bir satırı və hər süslü çiçeği və yapraklı ağacı, bir kəlməsi surətində halk etmişdir. O halde, bu kainat baştan başa Hakîm-i Zülcelal’in eserleriyle süslenmiş.
Hem öz sanatını özü müşahede edib hem də nâmütenahî gözlerle birbirine baktıran və birbiri içinde çox deliller və vecihlerle nakkaşının vücuduna şehadet eden və daima mizan və nizam-nizam-intizam içinde tazelenen və hər kiçik bir çekirdekte koca bir ağacı derceden və hər bir ağacta koca kainatın fihristesini yerleştiren və hər bahar sahifesini murassa nişan və münakkaş hediyelerle süsleyip, huzurunda resmigeçit ettiren və hər an bu masnuatının dili ilə medh ü senasını teganni ettiren bu azametli və hikmetli qüdrətə, hangi tesadüfün haddi var ki barmaq uzatabilsin.
İkinci Nöqtə: İki meseledir.
Birinci Mesele: Nihayet kemalde bir cemal və nihayet cemalde bir kemal, özünü görmək və göstermek istemesine və tanıttırıp sevdirmesine mukabil, iman ilə onu tanımayı və bəndəlikle özünü ona sevdirmeyi ders verir.
İkinci Mesele: Bütün qüvvəti ilə şirki reddedip qəbul etmeyen bu hikmetli nizam-nizam-intizam-ı mükemmel hem vahdeti hem istiklal və infiradı iktiza ettiğini izah etmekle birlikdə, koca kainatı umum ahval və keyfiyatıyla mizan-ı adl və nizam-ı hikmetinde tutan bir Kadîr-i Mutlak’a şirk və küfür ilə acizlik isnad etmək ne qədər böyük bir hata və tevhid ilə iman etmək ne qədər doğru, hak və hakikatli bir mukabele olduğunu bildirir.
Üçüncü Nöqtə: Sâni’-i Kadîr, ism-i Hakem və Hakîm’iyle, kainatta en ziyade hikmetlere medar və mazhar kıldığı insanı; bir merkez, bir medar hükmünde yaratmış. Və insan dairesi içinde də rızkı bir merkez hükmüne getirmiş. İnsanda şuur və rızıkta zevk vasıtasıyla ism-i Hakem’in parlak bir surette cilvesinin göründüyünü və yüzer fenlerden hər bir fennin bir cihette ism-i Hakem’in cilvesini tarif ettiğini mesela, fenn-i tıp, fenn-i kimya, fenn-i ziraat, fenn-i ticaret və hâkeza bu fenlerin hər birisinin kat’î şehadetleriyle, ihtiyar və irade, kasd və meşieti gösteren bu hədsiz nizam-nizam-intizamat və hikmetleri o Sâni’-i Hakîm umum kainata verdiyi kimi en kiçik bir canlıta və en kiçik bir çekirdekte də dercetmesiyle, Zat-ı Akdes’inin fâil-i muhtar olduğunu və hər şey onun emriyle vücud bulduğunu və onu bilmemek və tanımamaq ne qədər acib bir cehalet və divanelik olduğunu izah edir.
Dördüncü Nöqtə: Sâni’-i Hakîm, hər bir mevcuduna taktığı yüzler hikməti, o mevcudların nihayet hassasiyetiyle tavzif ettiği yüzler vazifelerinden çoxlu fayda və gayeleri nihayet dikkat ilə takip ettiği halde, onun cemal-i rəhmət və kemal-i adaletine və nihayet derecede hikmetine zıt olan və rəhmət və adaletini inkâr ettiren haşirsizliğe heç bir cihetle müsaade etmediğini beyan edir.
Beşinci Nöqtə: İki meseledir.
Birinci Mesele: Fıtratta israf və abesiyet və faydasızlık bulunmadığından كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا âyet-i kerîmesiyle, iktisatsız hərəkət edenleri tehdit edər.
İkinci Mesele: Cənabı-Haqqın “Hakem və Hakîm” isimleri, bir cihette Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın risaletine delâlet və istilzam ettiklerini; və Əsmaül-Hüsnadan çox isimlerin də hər biri bir cihette, cilve-i a’zamıyla, a’zamî derecede və mertebe-i kat’iyette risalet-i Ahmediyeyi (asm) istilzam ettiklerini, olduqca parlaq bir surette izah edir.
Dördüncü NÜKTE:
قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ âyetinin bir nüktesi, Vâhid və Ehad isimlerini tazammun eden “Ferd” ism-i a’zamının tecelli-i a’zamına dair tevhid-i həqiqiyi gösteren yeddi işarətir.
Birinci İşaret: İsm-i Ferd’in kainat heyet-i mecmuasında koyduğu hədsiz hâtemlerden üç sikkeye işarə edər.
Birinci Sikke: Kainatın mevcudatında və envalarında görünen və bir sikke-i kübra-yı ehadiyet olan “teavün, tesanüd, tecavüb, teanuk” sikkesidir.
İkinci Sikke: Zeminin yüzünde hər bahar mevsiminde müşahede edilen, dörd yüz min nebatî və heyvanî envaın atkı ipleriyle dokunan hâtem-i vahdaniyettir.
Üçüncü Sikke: Hazret-i Âdem’den tâ kıyamete qədər gelmiş və geləcək bütün insanların aza-yı esasîde bir olan simalarındaki sikke-i vahdaniyettir.
İkinci İşaret: İsm-i Ferd’in cilve-i vahdeti, kainatın bütün envalarını və unsurlarını elə bir surette birbirine girift etmekle birbirinin içine almışdır ki mecmu-u kainatı tecezzi qəbul etməz bir küll hükmüne getirdiyi və çox birliklerle vahdaniyeti ilan ettiğini gösterir.
Üçüncü İşaret: Yenə ism-i Ferd’in cilve-i a’zamı, kainatı elə birbiri içine girmiş hədsiz mektubat-ı Samedaniye hükmüne getirmişdir ki hər bir məktubda hədsiz hâtem-i vahdaniyet basılmış və hər bir məktub, kelimatı adedince kâtibini bildiren ehadiyet mühürlerini taşıdığını gösterir.
Dördüncü İşaret: İsm-i Ferd’in güneş kimi zahir cilve-i a’zamını gayet makul və hədsiz kolaylıkla qəbul ettiren və şirkin muhaliyetini və nihayet derecede akıldan uzaq olduğunu gösteren bürhanlardan üç tanesini beyan edir.
Birincisi: Zat-ı Ferd’in hədsiz kudretine nisbeten en böyük şeyin icadı, en kiçik bir şeyin icadı kimi kolay və suhuletli olduğunu; bir baharı, bir çiçək qədər və bir ağacı, bir meyvə qədər rahatça icad edib idare ettiğini və bu keyfiyet-i icad əgər müteaddid esbaba verilse, vahdetten kesrete girildiyi üçün en kiçik bir şeyin icadı, en böyük bir şeyin icadı kimi çoxlu masraflı, çoxlu müşkülatlı, çoxlu zahmetli olduğunu temsilleriyle ispat edər.
İkincisi: Mevcudatın icadı ya ibda və ihtira suretiyle hiçten və yoktan olacaq veyahut inşa və terkip suretiyle anâsır və eşyadan toplamakla olacaq. Bu iki surette; icad-ı eşya Zat-ı Ferd-i Vâhid’e verilmez də esbabdan istenilse, hədsiz derece müşkülatlı və suubetli və gayr-ı makul, bəlkə də çoxlu muhalatı intac edəcək. Əgər cilve-i ferdiyete və sırr-ı ehadiyete verilse; bir kibrit çakar kimi eserleriyle azameti anlaşılan nihayətsiz kudretiyle, hiçten və ademden veyahut anâsır və eşyadan toplamak suretiyle âyenə-i ilmindeki muayyen ilmî kalıplarla, hədsiz derece kolaylıkla və suhuletle eşyanın icad edildiyi görüləcək.
Üçüncüsü: Əgər bütün eşyanın icadı bir Zat-ı Ferd-i Vâhid’e verilse, bir tək şey kimi kolay olduğunu və əgər esbaba və tabiata havale edilse, bir tək şeyin vücudu umum eşya qədər müşkülatlı olduğunu, üç şirin təmsil ilə izah edər.
Birinci Təmsil: Min nefere ait bir vaziyet və idare, o min neferi idare eden bir zabite havale edilse və bir nefer də on zabitin idaresine verilse, min neferin idaresinin ne qədər kolay olduğunu və bir neferin idaresinin ne qədər müşkülatlı olduğunu…
İkinci Təmsil: Ayasofya kimi kubbeli bir caminin kubbesindeki taşların muallakta durmaları və o vaziyeti teşkil etmeleri taşlardan istenilse, nihayet derecede suubetli olduğunu və bir ustadan o vaziyet istenilse, nihayet derecede kolay olduğunu…
Üçüncü Təmsil: Küre-i arz, Zat-ı Ferd-i Vâhid’in bir memuru olaraq hərəkət etse, o hareketten hasıl olan haşmetli və azametli neticelerin gayet suhuletle husulü, vahdetteki kolaylığı gösterdiyi kimi şirk və küfür yolunda eyni neticeleri istihsal etmək üçün küre-i arzdan milyonlar defa böyük, hədsiz hesapsız cirmleri hudutsuz bir mesafede küre-i arzın etrafında hem küre-i arzın mihver-i yevmîsi üzerindeki devri kimi iyirmi dörd saatte bir defa hem mihver-i senevîsi üzerindeki devri kimi hər senede bir defa dolaştırmak kimi suubet və müşkülatın en dehşetlisi olan bir vaziyetini qəbul etmək lâzım geldiğini və esbab və tabiata icad verenler “kitab, saat, fabrika və saray misalleriyle” echeliyetlerin en antikasını irtikâb ettiklerini izah edər.
Beşinci İşaret: Müdahale-i gayrı şiddetle reddeden, hâkimiyet-i İlahiyedir. لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyetinin sırrıyla və فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَرٰى مِنْ فُطُورٍ âyetinin işarəiyle, zerrattan seyyarata qədər, ferşten arşa qədər heç bir cihette kusur və futur, noksaniyet və müşevveşiyet eseri görülmemesi, ferdiyetin cilve-i a’zamını gösterip vahdete şehadet edər.
Altıncı İşaret: Bütün kemalâtın medarı və esası və kainatın yaradılışindeki hikmetlerin və maksatların menşei və madeni və şüurlu və zîaklın, hususan insanın metalib və arzularının husul bulmasının menbaı və çarə-i yegânesi, ferdiyet-i Rabbaniye və vahdet-i İlahiye olmasıdır.
Yeddinci İşaret: Tevhid-i həqiqiyi bütün meratibiyle en ekmel bir surette ders verib ispat eden və ilan eden Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın risaleti, o tevhidin kat’iyeti derecesinde sabit olduğunu izahla birlikdə; şahsiyet-i maneviye-i Muhammediye aleyhissalâtü Vəssalamın derece-i ehemmiyet və ulviyetine şehadet eden çoxlu delillerden üç tanesini zikreder.
Birincisi: اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sırrıyla, umum ümmetinin bütün zamanlarda işledikleri hasenatın bir misli defter-i hasenatına geçmekle və hususan hər günde umum ümmetin ettikleri salavat duasının kat’î makbuliyeti cihetiyle; o hədsiz duaların iktiza ettikleri makam və mertebeyi düşündürmekle şahsiyet-i maneviye-i Muhammediyenin (asm) kainat içinde necə bir güneş olduğu anlaşıldığını…
İkincisi: Mahiyet-i Muhammediye (asm) âlem-i İslâmiyet’in şecere-i kübrasının menşei, çərdəyi, həyatı, medarı olduğundan, fevka’l-had istidat və cihazatıyla âlem-i İslâmiyet’in maneviyatını teşkil eden kudsî kelimatı, tesbihatı, ibadatı en evvel bütün manalarıyla hissedip yapmasından gelen terakkiyat-ı ruhiyesini düşündürüp, habibiyet derecesine çıkan bəndəlik-i Muhammediyenin (asm) velayeti, sair velayetlerden ne qədər yüksək olduğunu anlatır. O zatın (asm) hadd ü nihayeti olmayan meratib-i kemalâtta ne derece terakki ettiğini bildirir.
Üçüncüsü: Zat-ı Ferd-i Zülcemal bütün nev-i beşer adına, bəlkə umum kainat hesabına Zat-ı Muhammediye aleyhissalâtü Vəssalamı özünə muhatap ittihaz etmekle; əlbəttə onu hədsiz kemalâtta hədsiz feyzine mazhar ettiğini və şahsiyet-i maneviye-i Muhammediye aleyhissalâtü Vəssalam, kainatın manevî bir güneşi və bu kainat denilen Kur’an-ı Kebir’in âyet-i kübrası və o Furkan-ı A’zam’ın və ism-i a’zamın və ism-i Ferd’in cilve-i a’zamının bir âyinesi olduğunu ders verir.
BEŞİNCİ NÜKTE:
فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ âyet-i azîmesiyle اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ لَا تَاْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ âyet-i azîminin bir nüktesi və “Hay” ism-i a’zamının bir cilvesi olub, muhtasaran beş remiz içinde gösterilmiştir.
Birinci Remiz: İsm-i Hay və ism-i Muhyî’nin cilve-i a’zamından olan “Hayat nedir? Mahiyeti və vazifesi nedir?” sualine qarşı, fihristevari, iyirmi doqquz mertebede, iki sahife içerisinde, elə güzel bir surette cavab verilerek tarif edilmişdir ki bu necə acib bir izah, bu necə fesahatli bir tarz-ı beyan, bu necə garib bir tabirattır ki misli görülmemiş. İnsan, bu həqiqətlərin güzelliklerine meftun olur, hayretinden barmaqlarını ısırır, daha fevkinde tarif tasavvur edilemir, takdir və tahsinler içinde təfəkküre dalır.
İkinci Remiz: Hayatın iyirmi doqquz hâssasından iyirmi üçüncü hâssasında, hayatın iki yüzünün də şeffaf və parlak olduğunun və ondaki tasarrufat-ı qüdrət-i Rabbaniyeye esbab-ı zahiriye perde edilmemesinin sırrını izah edir.
Üçüncü Remiz: Kainatın neticesi həyat olduğu kimi hayatın neticesi olan şükür və ibadət də kainatın sebeb-i yaradılışi və maksud neticesi olduğundan, kainatın Sâni’-i Hayy-ı Kayyum’u, hədsiz nimetleriyle özünü canlılara bildirip sevdirmesine mukabil, canlılardan teşekkür istemesi və sevmesine mukabil sevmelerini və qiymətli sanatlarına qarşı medh ü sena etmelerini istediğini və hər bir canlıın həyatı doğrudan doğruya, vasıtasız olaraq Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un dest-i kudretinde olduğunu bildirir.
Dördüncü Remiz: Həyat, imanın altı erkânı olan اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهٖ وَ كُتُبِهٖ وَ رُسُلِهٖ وَ بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَ بِالْقَدَرِ rükünlerine baxıb ispat ettiğini o qədər latîf bir tarzda ders verir, izah edir ki o belâgat-ı ifade, insanı hayran edir.
Beşinci Remiz: Birinci Remzin on altıncı hâssasında zikredilen: Həyat bir şeye girdiyi vaxt, o cəsədi bir âlem hükmüne getirdiğini; cüz isə küll kimi cüz’î isə küllî kimi bir câmiiyet verdiğini çox güzelliklerle gayet şirin bir tarzda izah edir. Hem hâtimesinde, ism-i a’zam bazı evliya üçün ayrı ayrı olduğunu beyan edir.
ALTINCI NÜKTE:
Kayyumiyet-i İlahiyeye bakan ayələrin bir nüktesine və “Kayyum” ism-i a’zamının bir cilve-i a’zamına, muhtasar olaraq beş şuâ ilə işarə edər.
Birinci Şuâ: Bu kainatın Hâlık-ı Zülcelal’i bizatihî Kayyum’dur, Daim’dir, Bâki’dir. Bütün eşya onun Kayyumiyetiyle kaimdir, devam edər, vücudda kalır, beka bulur. O nisbet-i Kayyumiyet bir an kesilse bütün eşya birden mahvolur. Şeriki və naziri yoxdur. Maddeden mücerred, mekândan münezzeh, tecezzi və inkısamı muhal, tagayyür və tebeddülü mümteni; ihtiyaç və aczi imkân haricinde bir Zat-ı Akdes’in bir kısım cilvelerini, bir kısım ehl-i dalalet kimseler, zerrattaki tahavvülat-ı muntazama içinde hissetdikləri hayret-engiz hallakıyet-i İlahiyenin və qüdrət-i Rabbaniyenin cilve-i a’zamının haradan geldiğini bilemediklerinden və qüdrət-i Samedaniyenin cilvesinden gelen umumî qüvvətin haradan idare edildiğini anlayamadıklarından, madde və qüvvəti ezelî tevehhüm etmeleriyle açtıkları inkâr-ı uluhiyet mesleklerindeki yollarının içyüzünü gösteren və hak və həqiqət mesleğinin letafetli yüzünü sırr-ı Kayyumiyetin tecelli-i a’zamıyla izah edib, bütün güzelliğiyle meydana çıkaran gayet dakik və çox amîk və çox geniş bir ifade ilə tabiiyyun və maddiyyun mesleklerini iptal edib, onları techil eden və utandıran âlî bir beyandır.
İkinci Şuâ: İki meseledir.
Birincisi: Hadd ü hesapsız ecram-ı semaviyenin, sonsuz dərəcədə nizam-nizam-intizam və mizan içinde, sırr-ı Kayyumiyetle kıyam və beka və devamları və “Emr-i kün feyekûn”den gelen emirlere kemal-i inkıyadları, ism-i Kayyum’un a’zamî cilvesine bir ölçü olduğu kimi hər bir canlıın cesedini teşkil eden zerrelerin, o cesedin hər azasında o azaya göre toplanmaları və sel kimi akan və fırtınalar içinde çalkanan unsurların, dağılmayarak o cesette muntazaman durmaları və o emr-i İlahiyeye inkıyadları, sırr-ı Kayyumiyeti ilan eden hədsiz diller olduğunu beyan edər.
İkinci Meselesi: Eşyanın sırr-ı Kayyumiyetle münasebettar fayda və hikmetlerine işarə eden çoxlu envaından üç nevine işarə edər.
Birinci Nevi: Eşyanın özünə və insana və insanın maslahatlarına bakar.
İkinci Nevi: Hem umum şüurluun mütalaasına bakar hem Fâtır’ının esmasını bildiren birer ayə və birer kaside olduğunu hədsiz okuyucularına ifade etmesine bakar.
Üçüncü Nevi: Doğrudan doğruya Sâni’-i Zülcelal’e bakar. İşte bu üçüncü nevide bir saniye qədər yaşamak kâfi olmakla birlikdə, اَللّٰهُ الَّذٖى رَفَعَ السَّمٰوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا âyetinin işarəiyle; kayyumiyet-i İlahiye, hədsiz ecrama və nihayətsiz zerrata nöqtə-i istinad olduğunu və bi’l-cümle mevcudatın keyfiyat və ahvalinde minlərlə silsilelerin uçları وَ اِلَيْهِ يُرْجَعُ الْاَمْرُ كُلُّهُ işarəiyle sırr-ı Kayyumiyete bağlı bulunduğunu iş’ar edər.
Üçüncü Şuâ: Hallakıyet-i İlahiye və Faaliyet-i Rabbaniye içindeki sırr-ı Kayyumiyetin bir derece inkişafına işarə eden mukaddimelerin birincisi: Zaman seylinde mütemadiyen çalkanan və göz açtırmadan, nefes aldırmadan âlem-i şehadetten âlem-i gayba gönderilen bu mahlukatın, bu hayret verici seyahat və seyeranı, üç mühim şubeye ayrılan hədsiz və nihayətsiz bir hikmetten ileri gəlir.
Birinci Şubesi: Faaliyetin hər bir nev’i, cüz’î olsun küllî olsun, bir ləzzəti netice vermesi sırrıyla –tabirde hata olmasın– Zat-ı Hayy-ı Kayyum’da bulunan bir aşk-ı lahutînin və bir muhabbet-i kudsiyenin və bir lezzet-i mukaddesenin şuunatı, hədsiz faaliyetle və nihayətsiz hallakıyetle kainatı mütemadiyen tazelendirip çalkalandırdığını…
İkinci Şubesi: Hər bir cemal və hüner sahibi, öz cemalini və hünerini sevmesi və teşhir edib ilan etmesi kaidesiyle; Cemil-i Zülkemal’in min bir Əsmaül-Hüsnasından hər bir isminin hər bir mertebesinde hədsiz enva-ı hüsün ilə hədsiz həqiqətlər-i cemile bulunmasındandır ki o aşk-ı mukaddese-i İlahiye, o sırr-ı Kayyumiyete binaen kainatı mütemadiyen değiştirip tazelendirdiğini…
Üçüncü Şubesi hem Dördüncü Şuâ: Hər mərhəmət və şəfqət sahibi və hər âlîcenab olan zat, başkalarını memnun və mesrur etmekten, sevindirip mesud etmekten ləzzət alması və hər âdil zat, ihkak-ı hak etmekten keyiflenmesi və hər hüner sahibi sanatkâr, yaptığı sanatını teşhir etmekten və sanatının istediyi tarzda işleyerek arzu ettiği neticeleri vermesiyle iftihar etmesi kaidelerine binaen, bu kainatın Sâni’-i Hakîm’i min bir Əsmaül-Hüsnasının hadd ü nihayeti olmayan güzelliklerine bu mevcudatı mazhar etmək üçün bu kainatı belə acib bir hallakıyet-i daime və hayret-engiz bir faaliyet-i Sermediye içinde sırr-ı Kayyumiyet ilə mütemadiyen tazelendirip tecdid ettiğini çox garib, çox şirin, çox latîf, gayet hoş bir ifade ilə izah edir.
Və bir kısım ehl-i dalaletin, “Kainatı belə tağyir və tebdil eden zatın, özünün də mütegayyir və mütehavvil olması lâzım gəlməz mi?” deyə sordukları suale, bilakis Zat-ı Zülcelal’in mütegayyir və mütehavvil olmaması lâzım geldiğini gayet kat’î bir surette beyan eden bir cevapla mukabele edilmişdir.
Beşinci Şuâ: İki meseledir.
Birinci Mesele: İsm-i Kayyum’un cilve-i a’zamına baktırmak üçün hayalî iki dürbünden biriyle, en uzaklarda esîr maddesi içinde sırr-ı Kayyumiyetle durdurulmuş; kısmen tahrik, kısmen tesbit edilmiş milyonlar azametli cirmleri və digər dürbünle canlı mahlukat-ı arziyenin zerrat-ı vücudiyelerinin vaziyet və hareketlerini temaşa ettirir.
Hülâsası: Bu altı ism-i a’zam birbiriyle imtizaç ettiklerinden, bütün kainatın bütün mövcudatını belə durduran, beka və kıyam veren ism-i Kayyum cilve-i a’zamı arkasında tecelli eden ism-i Hayy’ın bütün o mevcudatı həyat ilə ışıklandırdığını və ism-i Hayy’ın arkasında tecelli eden ism-i Ferd’in, o mevcudatı bir vahdet içine alıb yüzlerine birer hâtem-i ehadiyet bastığını və ism-i Ferd’in arkasında tecelli eden ism-i Hakem’in, o mevcudatı meyvedar bir nizam və hikmetli bir nizam-nizam-intizam və semeredar bir insicam içine alıb süslendirdiğini və ism-i Hakem’in cilvesi arkasında tecelli eden ism-i Adl’in, o mevcudatı yıldızlar ordusundan tâ zerreler ordusuna qədər gayet hassas bir mizan-ı adl içinde tutarak “Emr-i kün feyekûn”den gelen emirlere kemal-i inkıyad ilə itaat ettirdiğini və ism-i Adl’in cilvesi arkasında tecelli eden ism-i Kuddüs’ün, o mevcudatı, Cemil-i Mutlak’ın cemal-i zatına və nihayətsiz güzel olan Əsmaül-Hüsnasına lâyık və münasib olacaq gayet güzel âyineler şekline getirdiğini gösterir.
İkinci Mesele: Kayyumiyetin, vâhidiyet və celal noktasında kainatta tecellisi olduğu kimi ehadiyet və cemal noktasında insanda də cilvesinin tezahüratı olduğunu və bu tecelli ilə Zat-ı Zülcemal’in, beşere, melaikelerin fevkinde ettiği ihsanatını və o ihsanatın câmiiyetini və yüksekliğini və genişliğini izah edər. Və kainatı bir sofra-i nemət edib, insana teshir etmesinin və kainatın, insanla mazhar olduğu sırr-ı Kayyumiyetle bir cihette kaim olduğunun hikməti, insanın üç mühim vazifesinden ileri geldiğini ta’dad edər. Və insanın o üç mühim vazifesinden üçüncü vazifesinde, üç vecihle Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a âyinedarlık ettiğini anlatır. Və bu âyinedarlık ettiği vecihlerden üçüncü vecihteki âyinedarlığının da iki yüzü olduğunu; birinci yüzüyle esma-i İlahiyeye, ikinci yüzüyle də şuunat-ı İlahiyeye âyinedarlık ettiğini emsali nâ-mesbuk bir talâkat-ı dil ilə ifade edir ki beşerin dâhîlerini də bu həqiqətlərə meftun edib hayran edər.
Hüsrev
MÜNÂCAT:
Cənabı-Haqq’a ilmelyakîn və hattâ aynelyakîn derecesinde iktisab-ı marifet edərək bəndəlikin (kema hiye hakkıha) iktiza ettiği acizlik və möhtaclıq-ı tammı izhar edərək dərgah-ı İlahiyeye iltica və huzur-u Rahman’a takarrub kimi mezaya-yı insaniyeyi bihakkın talim və dünya və mâfîhaya mâlik və kenz-i mahfîye mutasarrıf olan Ekrem-i enbiya aleyhi ekmelü’t-tahiyyat efendimizin münâcatından və Bəyanı Möcüzə Quran’ın tesbih və tahmid və sena və duaya münhasır yeddi yüz adet âyâtından me’huz nazirsiz bu münâcatın menba-ı manevîsi, evvela başta yaradılış-i âlem hakkında âyât-ı adîdeden və âyet-i celileden; sâniyen, Cevşenü’l-Kebir’in min bir esmasından yaradılış-i mevcudatla münasebettar bir neçə ukdelerinden; sâlisen, “İlim şehrinin kapısı” tabir-i senaiye-i Nebeviyesine bihakkın mazhar İmam-ı Ali kerremallahu vechehu radıyallahu anhın ecram-ı semaviye və mevcudat-ı arziye ilə vücub-u vücud, Vâhid-i Ehad’i ispat ettiği muhteşem bir hitabeyi mukteda-bih ittihaz edərək mevzu və gaye-i maksadı o qədər ta’mik və tevzi edər ki bu həqiqətləre ait takdirat ancaq müellifinin dil və kalemine menut və mütevakkıf olub, yalnız mükerreren sâdır olan emre mutavaat niyet və kasdıyla şürû’ edilen bu fihristte deriz:
Birinci Fıkrada: Semavattaki deveran və bu kesret içindeki acib sükûnetle kemal-i faaliyet, Mabud-u Bi’l-hak olan Vâcibü’l-vücud Vâhid-i Ehad’e delâlet ettiğini…
İkinci Fıkrada: Fezanın bulut, şimşek, yıldırım, rüzgâr, yağmurlarla faaliyet və icraat-ı hayret-efzası yenə mezkûr biküll-i dil olan Vâcibü’l-vücud, Vâhid-i Ehad’e dâll bulunduğunu…
Üçüncü Fıkrada: Unsurlar sair müştemilatıyla və küre-i arz umum mahlukatıyla və teferruatıyla…
Dördüncü Fıkrada: Edille-i sâbıka kimi denizler, nehirler, pınarlar maruf biküll-i ihsan olan Vâcibü’l-vücud, Vâhid-i Ehad’e delâlet ettiğini…
Beşinci Fıkrada: Geçen şehadet kimi; dağlar, zelzele tesiratından zeminin muhafaza və sükûnetine və içindeki inkılabat fırtınalarından selâmetine və denizlerin istilasından halâsına hem havanın muzır gazlardan tasfiyesine və suların iddiharına və canlılara lâzım maddelerin hazinedarlığına ettiği hizmetler və hikmətlər ilə Vâcibü’l-vücud’un vücuduna və vahdetine şehadet ettiğini…
Altıncı Fıkrada: Geçen deliller kimi zemindeki ağacların və nebatatın; yarpaqlar, çiçəklər və meyvelerin cezbedarane hərəkət-i zikriyeleri və tam bir asanlıqla giydirilen cihazat və ziynetleri bilbedahe vücub-u vücud və vahdet-i Bâri’ye delâlet ettiğini…
Yeddinci Fıkrada: Keza ruh sahibiun və hususan nev-i beşerin cisimlerinde mevcud və muntazam saatler və makineler kimi işleyen və işlettirilen dâhilî və haricî aza və cevarih və bilhassa havass-ı hamse-i zahire kimi kemal-i faaliyetle iş gören duygularıyla vahdaniyeti ispat ettiğini…
Səkkizinci Fıkrada: Kainatın hülâsası olan insan və insanın zübdesi olan enbiya və evliya və asfiyanın hülâsaları olan kalplerinin və akıllarının müşahedat və keşqiymət və ilhamat və istihracatıyla, yüzler icma və tevatür kuvvetinde və kat’iyetinde vücub-u vücud və vahdet-i İlahiyeye şehadet ettiklerini kemal-i vuzuh ilə beyan və tahaccür etmiş kalpleri ıslah hem Cenab-ı Kibriya’ya münâcat olan bu yekta ravza-i həqiqət, hâtime-i tazarru və niyazını belə bağlar ki:
Yâ Rabbî və yâ Rabbe’s-semavati və’l-aradîn! Yâ Hâlıkî və yâ Hâlık-ı külli şey! Gökleri yıldızlarıyla, zemini müştemilatıyla və bütün mahlukatı bütün keyfiyatıyla teshir eden kudretinin və iradetinin və hikmetinin və hâkimiyetinin və rahmetinin hakkı üçün nəfsimi mənə musahhar eyle! Və matlubumu mənə musahhar kıl! Kur’an’a və imana hizmet üçün insanların kalplerini Risale-i Nur’a musahhar yap! Və mənə və ihvanıma iman-ı kâmil və hüsn-ü hâtime ver! Hazret-i Musa aleyhisselâma denizi və Hazret-i İbrahim aleyhisselâma ateşi və Hazret-i Davud aleyhisselâma dağı, demiri və Hazret-i Süleyman aleyhisselâma cinni və insi və Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalama şems və kameri teshir ettiğin kimi Risale-i Nur’a kalpleri və akılları musahhar kıl! Və məni və Risale-i Nur talebelerini, nəfs və şeytanın şerrinden və kabir azabından və cəhənnəm ateşinden muhafaza eyle və cennetü’l-firdevste mesud kıl, âmin âmin!
Kelimat-ı niyaziyeleriyle ihtitam eden bu münâcat, ehl-i imanın lâzıme-i gayr-ı müfarıkı olmaya çox lâyık olduğu aşikâr olmasından, ziyade izaha lüzum görülmedi.
Səbri rahmetullahi aleyh
***
Səkkizinci Lem’a’nın Fihristesinden Bir Parça
İşarat-ı gaybiye hakkında bir yazı və bir takriz.
فَاسْتَقِمْ كَمَٓا اُمِرْتَ və فَمِنْهُمْ شَقِىٌّ وَ سَعٖيدٌ âyetlerinin bir nükte-i gaybiyesini, Gavs-ı A’zam Seyyid Abdülkadir-i Geylanî’nin bir keramet-i gaybiyesiyle tefsir edir. Mütevatir keramat-ı hârikaya mazhar olan o Sultanü’l-evliya mematında, eyni hayatında olduğu kimi müridleriyle alâkadar olduğu, ehl-i keşif və ehl-i velayetçe qəbul edilmiş. İşte o zat səkkiz yüz sene mukaddem, izn-i İlahî ilə kerametkârane bu zamanımızı görmüş; yani ona gösterilmiş.
Bu dağdağalı və fitneli zamanda, ona mensup bir kısım Kur’an hizmetkârlarına teselli verib, teşci və teşvik etmək surətində bir meşhur kasidesinin âhirinde beş satır içinde on beş cihetle eyni haberi verir. Hem ilm-i Cifr’in üç dörd vechiyle o beş satırın manası hem kelimatı hem hurufun adedi birbirini teyid edərək eyni hâdiseyi haber verdiğinden, kat’iyet derecesinde, dikkat edenlere kanaat vermiş.
Malûmdur ki istikbalden haber veren enbiya və evliya لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ yasağına qarşı hörmət və teeddüb üçün işarəler və rumuzlarla iktifa etmişler. Bazı bir işarə, bazı iki işarə, en kuvvetlisi beş altı işarəle eyni hâdiseyi göstermişler. Halbuki Gavs-ı A’zam, bu zamandaki hizmet-i Kur’aniyenin heyetini işarə edib, içinde bir hâdimini sarahat derecesinde gösterir.
Bu risale içindeki imzalar ilə gösterildiyi kimi hizmet-i Kur’aniyedeki arkadaşlarıma iştirakim var. Bir kısmı mənim imzam iledir. Bir kısmı onların tasvip və istihraçlarıyla və tasdikleriyle olduğundan mənə ait haddimden fazla hisseyi, onların hatırları üçün qəbul ettim. Yoxsa o risalenin başında söylediyim kimi bunda elə bir hisse-i şerefe hakkım yoxdur.
On sene mukaddem o kaside-i gaybiyeyi görmüşdüm və mənə manevî bir ihtar kimi “Dikkat et!” deyə kalbime gelirdi. O hatırayı iki cihetle dinlemiyordum:
Birincisi: Mənim ehemmiyetli bir kısım ömrüm, şan və şeref perdesi altında hubb-u câh zehiriyle zehirlenip öldüğü üçün yeniden bu surətlə nefs-i emmareye digər bir şeref kapısı açmak istememekti.
İkinci Cihet: Bu muannid zamanda bedihî davaları və zahir hüccetleri qəbul etmeyenlere qarşı belə işarə-i gaybiye nevinden hodfüruşane bir tarzda izhar etmək hoşuma gitmirdi. En nihayet esaretimin səkkizinci senesinde və en işkenceli və en sıkıntılı bir zamanda gayet qüvvətli bir teşvike möhtac olduğumuzdan mənə ihtar edildi ki: “Bunu, tahdis-i nemət və bir şükr-ü manevî nevinden izhar et. Hem korkma, kanaat verəcək derecede kuvvetlidir!”
O risalenin başında dediyim kimi bunu izharda en mühim maksadım: Esrar-ı Kur’aniyeye ait olan risalelerin makbuliyetine Gavs-ı A’zam imza basması nevinden olduğudur.
İkinci Maksadım: O kudsî üstadımın kerametini izhar etmekle, keramat-ı evliyayı inkâr eden mülhidleri iskât edib hizmet-i Kur’aniyeye füturlar verəcək çox esbaba maruz və çox avâika hedef olan arkadaşlarımın kuvve-i maneviyesini takviye və şevklerini tezyid və füturlarını izale etmək idi.
Mənim üçün bir nevi hodfüruşluk nevinden olduğu üçün ehemmiyetli zarardır. Lakin o zararımı, üstadımın və arkadaşlarımın hatırı üçün qəbul ettim.
Bu Keramet-i Gavsiye Risalesi tedricen istihraç edildiyi üçün bir neçə parça oldu və tetimmelere inkısam etti. Gittikçe birbirini tenvir və teyid ettikçe vuzuh peyda edir. İşaratın bazısında zafiyet varsa da sair arkadaşlarının ittifakından aldığı qüvvət o zaafı izale edər.
Hattâ cây-ı hayrettir ki o beş satırın âhirinde, hər birinin mertebesini və has bir sıfatını îma etmək surətində on beşten fazla hizmet-i Kur’aniyedeki mühim kardeşlerimi gösterir. Bu risalede, Keramet-i Gavsiye münasibətilə bir neçə ehemmiyetli meseleler və bir neçə mühim həqiqətlər beyan edilmişdir.
Bu risaleyi hər kəsə tavsiye etmirəm və izin vermirəm. Bəlkə safvet və insaf və ihlas və hususiyeti bulunan kardeşlerime müsaade edirəm. Hem başında olan maksatlarımı düşünerek elə baksın. Məni, bir keramet-füruşluk vaziyetinde tasavvur etmesin.
***
Iyirmi Səkkizinci Lem’a’nın Fihristesinden Bir Parça
BİRİNCİ NÜKTE: Hazret-i İmam-ı Ali radıyallahu anh, Kaside-i Ercuze’sinde اَحْرُفُ عُجْمٍ سُطِّرَتْ تَسْطٖيرًا deyip, bu zamanda tamim edilen ecnebi harflerine baxıb, bu cümledeki harflerin cifrî və ebcedî rakamlarının bu zamana barmaq basmalarıyla vaki cereyan-ı küfriyaneye işarə ettiği kimi hem Ercuze’sinde hem Ercuze’yi teyid və takviye eden Kaside-i Celcelutiye’sinde sarahate yaxın تُقَادُ سِرَاجُ النُّورِ سِرًّا بَيَانَةً § تُقَادُ سِرَاجُ السُّرْجِ سِرًّا تَنَوَّرَتْ fıkrasıyla, o cereyanın qarşısında vücudu ziyasıyla anlaşılan və zulmetin olduqca şiddətli və sisli, yakıcı dehşetine qarşı sönmeyen və gittikçe zulmeti yararak dünyayı ziyalandırmaya çalışan Risale-i Nur’a və müellifine hususi iltifatını اَقِدْ كَوْكَبٖى بِالْاِسْمِ نُورًا وَبَهْجَةً مَدَى الدَّهْرِ وَالْاَيَّامِ يَا نُورُ جَلْجَلَتْ deyip, âhir zamana qədər Risale-i Nur’un bedî’ bir surette ışık vermesini və yanmasını dua və niyaz eden və Bəyanı Möcüzə Quran’ın en mühim bir şakirdi və ulûmunun birinci nâşiri olan Hazret-i İmam-ı Ali radıyallahu anh, bidayet-i İslâm’da Kur’an’ın aleyhine açılan çox kapılara qarşı mübarək ism-i a’zamı şefî tutup kahramanane və merdane həqiqətlər-i şeriatı və esas-ı İslâmiyet’i muhafazaya çalıştığı kimi; âhir zamanda bütün bütün Kur’an’a muhalefet eden zındıka cereyanına qarşı, eyni ism-i a’zamı şefî və melce və tahassungâh ittihaz edib cerh edilmez Kur’an’ın i’cazından gelen və hâtem-i mu’cizeyi gösteren Risale-i Nur’un sönmez nuruyla və susmaz dili ilə şecaatkârane mukabele və mukavemet edib, yerin yüzünü yakıp çox çiçəkləri kurutan zındıka nârını, ism-i a’zamın kibriyalı, azametli nuruyla və ism-i Rahman və Rahîm’in şəfqətli və re’fetli tecellisinden nebean eden âb-ı həyat ilə söndüren və yanan yerlerde kuruyan nehir və bağ çiçeklerine mukabil, dağlarda və kırlarda sema yağmuru və rahmetiyle hararete mütehammil və şiddet-i bürudete dayanıklı çiçəkləri yetiştiren Risale-i Nur’u görmesi və şefkatkârane və tesellidarane və kerametkârane bakması, Hazret-i İmam-ı Ali radıyallahu anhın makam-ı velayetinin iktiza ettiğini hakkalyakîn gösterir.
Hem Kaside-i Celcelutiye’nin bir kerameti olan فَيَا حَامِلَ الْاِسْمِ الَّذٖى جَلَّ قَدْرُهُ dan başlayan üç dörd satırda qüvvətli emare və delilden:
Birinci Emare: فَيَا حَامِلَ الْاِسْمِ الَّذٖى جَلَّ قَدْرُهُ cifir və ebcedî hesabıyla min üç yüz əlli üç senesi ki Risale-i Nur şakirdlerinin en sıkıntılı bir zamanına və o zamanda “Sekine” tabir edilen ism-i a’zamı, yetmiş bir ayə ilə yüz yetmiş bir defa daimî vird eden Risale-i Nur müellifinin isimlerine tevafuk sırrıyla barmaq basması, o zamanda ism-i a’zamı hâmil Risale-i Nur müellifinin hususiyetini və salamatlıqla kurtulacaklarını tebşir etmekle işarə ettiğini; lillahi’l-hamd, salamatlıq ilə kurtulmaları, keramet-i Aleviye’yi tasdik ettiğini…
İkinci Emare: فَقَاتِلْ وَلَا تَخْشَ وَحَارِبْ وَلَا تَخَفْ fıkrasıyla, Eski Harb-i Umumîye iştirak ilə yara bereye və nihayətsiz korkulara maruz kalıp, nihayet Rusya’ya esir giden hem dehşetli bir harb-i âhir zamanda mühim bir vazife ilə mükellef edilip, yılandan daha zehirli akreplerin bulunduğu bir memlekete düşen və gece gündüz yılanlarla harp eden Risale-i Nur müellifine فَقَاتِلْ وَلَا تَخْشَ وَحَارِبْ وَلَا تَخَفْ ilə iltifatını və manevî sıyanet və muhafaza və imdadını haber verir.
Üçüncü Emare: Üç güz mevsiminde medar-ı teselli üç keramettir.
Birincisi: Gavs-ı A’zam radıyallahu anh يَا مُرٖيدٖى كُنْ قَادِرِىَّ الْوَقْتِ لِلّٰهِ مُخْلِصًا تَعٖيشُ سَعٖيدًا tabiriyle on beş emare-i kaviye ilə
İkinci güzde, eyni mevsimde, Hazret-i Ali radıyallahu anh وَيَا مُدْرِكًا لِذٰلِكَ الزَّمَانِ tabiriyle qüvvətli delillerle
Üçüncü güzde, فَيَا حَامِلَ الْاِسْمِ الَّذٖى … اِلٰى اٰخِرِ deyə yenə Hazret-i Ali radıyallahu anh kerametkârane Risale-i Nur müellifine baxıb Səkkiz, On Səkkiz, Iyirmi Səkkizinci Lem’alar olan risalelerin qüvvətli və i’cazlı telifleriyle havfa düşen və teselliye möhtac olan Risale-i Nur şakirdlerinin altı yeddi defa لَا تَخْشَ kelimeleriyle korkularını izale edib teşci etmeleri, Kur’an hizmetkârlarına bir ikram-ı İlahî olduğunu gösterir. Hem وَاقْبِلْ وَلَا تَهْرَبْ fıkrasının yenə evvelki fıkralar kimi muhatabı Saidü’n-Nursî olduğundan “Yâ Saidü’n-Nursî! Qarşıla, kaçma!” deyip teşci edir.
Netice: Doqquz “hem hem”lerin gösterdiyi doqquz həqiqətin, Risale-i Nur’da və müellifinde bilfiil icrası və bilmüşahede görünmesi hattâ düşmanlarının tasdikiyle də sabittir ki: Hazret-i Ali radıyallahu anhın Kaside-i Ercuze və Celcelutiye’sindeki şiddetli alâkadarlığını murad ettiği bir Vâris-i Nebi və Mukavvi-i Din və Hâmil-i ism-i a’zam olan Risale-i Nur və müellifi olduğu çünki bütün dünya meydandadır və bütün nidaları işitirik; ekseriya hareketleri görürük ki hak və həqiqətdə yanılmayan və Kur’an’ın hukukunu emrolunduğu kimi tevilsiz muhafazaya çalışan “Risale-i Nur”dur deyə şek və şübhəsiz olaraq Hazret-i Ali radıyallahu anhın muhatabı o olduğunu kat’î ispat edər.
Hâfız Ali rahmetullahi aleyh
***
[1] Hâşiye: Bu devanın tesirindendir ki misafireten bir köye gittiğimde; orada gözsüz Mehmed Ağa isminde bir zat, gözünün hastalığından şikayeti üzerine, yanımda bulunan Hastalar Risalesi’nin On Dördüncü Devasını okuyunca, onun manevî tesiriyle o zat dedi: “Keşke mən bu sevabı və manevî bu kazancı mənə açan bu hastalığımdan şikayet etmeseydim.” deyə nedametkârane, bir şükür kapısına döndü. Onun üçün o hastalık, onun hakkında bir rahmet-i İlahiye olduğunu kat’î anladı.

