Sure-i Feth’in âhirindeki ayənin yeddi nevi ihbar-ı gaybîsine dairdir.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Lem'alar
Yeddinci Ləma
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ اِنْ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِنٖينَ مُحَلِّقٖينَ رُؤُسَكُمْ وَ مُقَصِّرٖينَ لَا تَخَافُونَ فَعَلِمَ مَا لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرٖيبًا ۞ هُوَ الَّذٖٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَدٖينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَهٖيدًا ۞ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا سٖيمَاهُمْ فٖى وُجُوهِهِمْ مِنْ اَثَرِ السُّجُودِ ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجٖيلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِهٖ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغٖيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَ اَجْرًا عَظٖيمًا
Sure-i Feth’in bu üç âyetinin çox vücuh-u i’cazı vardır. Bəyanı Möcüzə Quran’ın on vücuh-u külliye-i i’caziyesinden ihbar-ı bilgayb vechi, bu üç ayədə yeddi səkkiz vecihle görünür.
BİRİNCİSİ:
لَقَدْ صَدَقَ اللّٰهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا … الخ
Feth-i Mekke’yi vukuundan evvel kat’iyetle haber verir. İki sene sonra haber verdiyi tarzda vuku bulmuşdur.
İKİNCİSİ:
فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذٰلِكَ فَتْحًا قَرٖيبًا
İfade edir ki: Sulh-u Hudeybiye, çendan zahiri İslâm aleyhinde görülmüş və Kureyşîler bir derece galip görünmüş olduğu halde manen Sulh-u Hudeybiye, manevî böyük bir fetih hükmünde olacaq və sair fütuhatın da anahtarı olacaq deyə ihbar edir.
Filhakika, Sulh-u Hudeybiye ilə çendan maddî kılınç, kılıfına muvakkaten konuldu. Lakin Kur’an-ı Hakîm’in bârika-âsâ elmas kılıncı çıktı; kalpleri, akılları fethetti. Musalaha münasibətilə birbiriyle ihtilat ettiler. Mehasin-i İslâmiyet, envar-ı Kur’aniye, inat və taassubat-ı kavmiye perdelerini yırtarak hükmünü icra ettiler.
Mesela, bir dâhiye-i harp olan Hâlid Min Velid və bir dâhiye-i siyaset olan Amr İbnü’l-Âs kimi mağlubiyeti qəbul etmeyen zatlar, Sulh-u Hudeybiye ilə cilvesini gösteren seyf-i Kur’anî onları mağlup edib, Medine-i Münevvere’ye kemal-i inkıyad ilə İslâmiyet’e gerden-dâde-i teslim olduktan sonra Hazret-i Hâlid, bir “Seyfullah” şekline girdi və fütuhat-ı İslâmiyenin bir kılıncı oldu.
Mühim Bir Sual: Fahrü’l-âlemîn və Habib-i Rabbü’l-âlemîn Hazret-i Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın sahabelerinin, müşrikîne qarşı Uhud’un nihayetinde və Huneyn’in bidayetinde mağlubiyetinin hikməti nedir?
Cavab: Müşrikler içinde, o zamanda saff-ı sahabede bulunan ekâbir-i sahabeye istikbalde mukabil geləcək Hazret-i Hâlid kimi çox zatlar bulunduğundan, şanlı və şerefli olan istikballeri nöqtə-i nazarında bütün bütün izzetlerini kırmamak üçün hikmet-i İlahiye, hasenat-ı istikbaliyelerinin bir mükâfat-ı muaccelesi olaraq mazide onlara vermiş, bütün bütün izzetlerini kırmamış.
Demək mazideki sahabeler, müstakbeldeki sahabelere qarşı mağlup olmuşlar. Tâ o müstakbel sahabeler, berk-i süyuf korkusuyla deyil bəlkə bârika-i həqiqət şevkiyle İslâmiyet’e girsin və o şehamet-i fitriyeleri çox zillet çekmesin.
ÜÇÜNCÜSÜ:
لَا تَخَافُونَ
kaydıyla ihbar edir ki: “Sizler emniyet-i mütləq içinde Kâbe’yi tavaf edeceksiniz.” Halbuki Ceziretü’l-Arap’taki bedevî akvam, çoğu düşman olmakla birlikdə, Mekke etrafı və Kureyş kabilesi kısm-ı a’zamı düşman iken, yaxın bir zamanda heç havf hissedilmezken Kâbe’yi tavaf edeceksiniz ihbarıyla Ceziretü’l-Arab’ı itaat altına və bütün Kureyş’i İslâmiyet içine və emniyet-i tamme vaz’edilmesine delâlet və ihbar edər. Eynilə haber verdiyi kimi vukua gelmişdir.
DÖRDÜNCÜSÜ:
هُوَ الَّذٖٓى اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدٰى وَ دٖينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ
Kemal-i kat’iyetle ihbar edir ki: “Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın getirdiyi din, umum dinlere galebe çalacaq.” Halbuki o zamanda yüzer milyon tebaası bulunan Nasâra və Yahudi və Mecusi dinleri və Roma, Çin və İran Hükûmeti kimi yüzer milyon tebaası bulunan cihangir devletlerin edyan-ı resmîleri iken, öz kiçik kabilesine qarşı tam galebe edemeyen bir vaziyette bulunan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamın getirdiyi din, umum dinlere galip və umum devletlere muzaffer olacağını ihbar edir. Hem gayet vuzuh və kat’iyetle ihbar edir. İstikbal, o haber-i gaybîyi, Bahr-i Muhit-i Şarkî’den Bahr-i Muhit-i Garbî’ye qədər İslâm kılıncının uzamasıyla tasdik etmişdir.
BEŞİNCİSİ:
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا … اِلٰى اٰخِرِ
Bu ayənin başı, sahabelerin enbiyadan sonra nev-i beşer içinde en mümtaz olduklarına səbəb olan secaya-yı âliye və mezaya-yı gâliyeyi haber vermekle, mana-yı sarîhiyle; tabakat-ı sahabenin istikbalde muttasıf oldukları ayrı ayrı mümtaz has sıfatlarını ifade etmekle birlikdə, mana-yı işarîsiyle; ehl-i tahkikçe vefat-ı Nebevîden sonra makamına geçəcək Hulefa-yı Raşidîn’e hilafet tertibi ilə işarə edib hər birisinin en meşhur medar-ı imtiyazları olan sıfât-ı hâssayı də haber verir. Belə ki:
وَالَّذٖينَ مَعَهُ maiyet-i mahsusa və sohbet-i hâssa ilə və en evvel vefat edərək yenə maiyetine girmekle meşhur və mümtaz olan Hazret-i Sıddık’ı gösterdiyi kimi…
اَشِدَّٓاءُ عَلَى الْكُفَّارِ ilə istikbalde küre-i arzın devletlerini fütuhatıyla titretəcək və adaletiyle zalimlere sâıka kimi şiddet gösterəcək olan Hazret-i Ömer’i gösterir.
Və رُحَمَٓاءُ بَيْنَهُمْ ilə istikbalde en mühim bir fitnenin vukuu hazırlanırken kemal-i mərhəmət və şefkatinden İslâmlar içinde kan dökülmemek üçün ruhunu feda edib teslim-i nəfs edərək Kur’an okurken mazlumen şehit olmasını tercih eden Hazret-i Osman’ı da haber verdiyi kimi…
تَرٰيهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللّٰهِ وَ رِضْوَانًا saltanat və hilafete kemal-i liyakat və kahramanlıkla girdiyi halde və kemal-i zühd və ibadət və möhtaclıq və iktisadı ihtiyar eden və rükû və sücudda devamı və kesreti herkesçe musaddak olan Hazret-i Ali’nin istikbaldeki vaziyetini və o fitneler içindeki harpleriyle mes’ul olmadığını və niyeti və matlubu fazl-ı İlahî olduğunu haber verir.
ALTINCISI:
ذٰلِكَ مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ
fıkrası, iki cihet ilə ihbar-ı gaybîdir.
Birincisi: Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalam kimi ümmi bir zata nisbeten gayb hükmünde olan Tevrat’taki evsaf-ı sahabeyi haber verir. Bəli, Tevrat’ta –On Doqquzuncu Məktub’ta beyan edildiyi kimi– âhir zamanda geləcək Peygamber’in sahabeleri hakkında Tevrat’ta bu fıkra var: “Kudsîlerin bayrakları beraberlerindedir.” Yani onun sahabeleri ehl-i taat və ibadət və ehl-i salahat və velayettirler ki o vasıfları “kudsîler” yani “mukaddes” tabiriyle ifade etmişdir. Tevrat’ın çoxlu ayrı ayrı lisanlara tercüme edilmesi vasıtasıyla o qədər tahrifat olduğu halde, bu Sure-i Feth’in مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ hükmünü müteaddid âyâtıyla tasdik edir.
İkinci cihet ihbar-ı gaybî şudur ki: مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ fıkrasıyla ihbar edir ki: “Sahabeler və tabiînler, ibadətte elə bir dereceye gelecekler ki ruhlarındaki nuraniyet, yüzlerinde parlayacaq və cephelerinde kesret-i sücuddan hasıl olan bir hâtem-i velayet nevinde alınlarında sikkeler görünəcək.” Bəli, istikbal bunu vuzuh ilə və kat’iyet ilə və parlak bir surette ispat etmişdir.
Bəli, o qədər acib fitneler və dağdağa-i siyaset içinde, gece və gündüzde Zeynelâbidîn kimi min rekat namaz kılan və Taus-u Yemenî kimi qırx sene yatsı abdestiyle sabah namazını eda eden çox mühim çoxlu zatlar مَثَلُهُمْ فِى التَّوْرٰيةِ sırrını göstermişlerdir.
YEDİNCİSİ:
وَ مَثَلُهُمْ فِى الْاِنْجٖيلِ كَزَرْعٍ اَخْرَجَ شَطْاَهُ فَاٰزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوٰى عَلٰى سُوقِهٖ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغٖيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ
fıkrası, iki cihetle ihbar-ı gaybîdir.
Birincisi: Nebiyy-i Ümmi’ye nisbeten gayb hükmünde olan İncil’in sahabeler hakkındaki ihbarını ihbardır. Bəli İncil’de, âhir zamanda geləcək Peygamber’in (asm) vasfında مَعَهُ قَضٖيبٌ مِنْ حَدٖيدٍ وَاُمَّتُهُ كَذٰلِكَ kimi ayələr var. Yani Hazret-i İsa (as) kimi kılınçsız deyil bəlkə sahibü’s-seyf bir peygamber geləcək, cihada memur olacaq və onun sahabeleri də kılınçlı və cihada memur olacaklardır. O kadîb-i hadîd sahibi, reis-i âlem olacaq. Çünki İncil’in bir yerinde deyər: “Mən gidirəm, tâ Âlemin Reisi gelsin.” Yani Âlemin Reisi gəlir.
Demək olur ki İncil’in bu iki fıkrasından anlaşılır ki sahabeler, çendan mebdede az və zayıf görünecekler. Lakin çərdəklər kimi neşv ü nema bularak yükselip kalınlaşıp kuvvetleşerek, küffarın gayzlarını onlara yutkundurup boğduracaq vakitte, kılınçlarıyla nev-i beşeri özlərinə musahhar edib, reisleri olan Peygamber’in (asm) isə âleme başçı olduğunu ispat edecekler. Eynilə bu Sure-i Feth’in âyetinin mealini ifade edir.
İkinci Vecih: Bu fıkra ihbar edir ki sahabeler, çendan azlığından və zaafından Sulh-u Hudeybiye’yi qəbul etmişler; əlbəttə, hər halde az bir zamandan sonra süraten elə bir inkişaf və ihtişam və qüvvət kesbedecekler ki rûy-i zemin tarlasında dest-i kudretle ekilen nev-i beşerin o zamanda gafletleri cihetiyle qısa, kuvvetsiz, nâkıs, bereketsiz sümbüllerine nisbeten gayet yüksək və qüvvətli və meyvedar və bereketli bir surette çoğalacaklar və qüvvət bulacaklar və haşmetli hükûmetleri gıptadan, hasedden və kıskançlıktan gelen bir gayz içinde bırakacaklar. Bəli istikbal, bu ihbar-ı gaybîyi çox parlak bir surette göstermişdir.
Bu ihbarda hafî bir îma daha var ki sahabeyi tavsifat-ı mühimme ilə sena ederken, en böyük bir mükâfatın vaadi, makamca lâzım geldiyi halde مَغْفِرَةً kelimesiyle işarə edir ki istikbalde sahabeler içinde fitneler vasıtasıyla mühim kusurlar olacaq. Çünki mağfiret, kusurun vukuuna delâlet edər. Və o zamanda sahabeler nazarında en mühim matlub və en yüksək ihsan “mağfiret” olacaq və en böyük mükâfat isə af ilə mücazat etmemektir.
مَغْفِرَةً kəlməsi, necə bu latîf îmayı gösterir. Elə də surenin başındaki لِيَغْفِرَلَكَ اللّٰهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَاَخَّرَ cümlesiyle münasebettardır. Surenin başı, həqiqi günahlardan mağfiret deyil; çünki ismet var, günah yox. Bəlkə makam-ı nübüvvete lâyık bir mana ilə Peygambere müjde-i mağfiret və âhirinde sahabelere mağfiret ilə müjde etmekle, o îmaya bir letafet daha katar.
İşte âhir-i Feth’in mezkûr üç ayəsi, on vücuh-u i’cazından yalnız ihbar-ı gaybî vechinin çox vücuhundan yalnız yeddi vechini bahsettik. Cüz-i ihtiyarî və kadere dair Iyirmi Altıncı Söz’ün âhirinde, bu âhirki ayənin hurufatının vaziyetindeki mühim bir lem’a-i i’caza işarə edilmişdir. Bu âhirki ayə, cümleleriyle sahabeye baktığı kimi kayıtlarıyla də yenə sahabenin ahvaline bakır. Və elfazıyla, sahabenin evsafını ifade ettikleri kimi hurufatıyla və o âyetteki hurufatın tekerrür-ü adediyle yenə Ashab-ı Bedir, Uhud, Huneyn, Suffa, Rıdvan kimi tabakat-ı meşhure-i sahabede bulunan zatlara işarə ettikleri kimi ilm-i cifrin bir nev’i və bir anahtarı olan tevafuk cihetiyle və ebced hesabıyla daha çox esrarı ifade edir.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***
Sure-i Feth’in âhirindeki ayənin mana-yı işarîsiyle verdiyi ihbar-ı gaybî münasibətilə; geləcək ayədə eyni haber, eyni mana-yı işarî ilə verdiyi münasebetle bir nebze ondan bahsediləcək.
BİR TETİMME
وَلَهَدَيْنَاهُمْ صِرَاطًا مُسْتَقٖيمًا ۞ وَمَنْ يُطِعِ اللّٰهَ وَ الرَّسُولَ فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذٖينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّٖنَ وَ الصِّدّٖيقٖينَ وَ الشُّهَدَٓاءِ وَ الصَّالِحٖينَ وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖيقًا
Bu ayənin beyanında minlərlə nüktelerinden iki nükteye işarə edeceğiz.
Birinci Nükte: Bəyanı Möcüzə Quran mefahimiyle, mana-yı sarîhiyle ifade-i həqiqətlər ettiği kimi; üsluplarıyla, hey’atıyla çox maânî-i işariyeyi də ifade edir. Hər bir ayənin çox tabaka-i manaları var. Kur’an, ilm-i muhitten geldiyi üçün bütün manaları murad ola bilər. İnsanın cüz’î fikri və şahsî iradesiyle olan kelâmlar kimi bir iki manaya inhisar etməz.
İşte bu sırra binaen âyât-ı Kur’aniyenin ehl-i tefsir tarafından hədsiz həqiqətləri beyan edilmiş. Müfessirînin beyan etmediyi daha çox həqiqətləri var. Və bilhassa hurufatında və mana-yı sarîhinden başqa, işaratında çox ulûm-u mühimme vardır.
İkinci Nükte: İşte bu âyet-i kerîme مِنَ النَّبِيّٖنَ وَ الصِّدّٖيقٖينَ وَ الشُّهَدَٓاءِ وَ الصَّالِحٖينَ وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖيقًا tabiriyle sırat-ı müstakimin ehli və həqiqi niam-ı İlahiyeye mazhar, nev-i beşerdeki taife-i enbiya və kafile-i Sıddıkîn və cemaat-i şüheda və esnaf-ı salihîn və enva-ı tabiînin bulunduklarını ifade etmekle birlikdə, âlem-i İslâmiyet’te o beş kısmın en mükemmelini də ayrıca sarahaten gösterdikten sonra o beş kısmın imamları və baştaki rüesalarını sıfât-ı meşhureleriyle zikretmekle onlara delâlet edib ifade ettiği kimi ihbar-ı gayb nevinden bir lem’a-i i’caz ilə o taifelerin istikbaldeki reislerinin vaziyetlerini bir vecihle tayin edir.
Bəli مِنَ النَّبِيّٖنَ necə ki sarahatle Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalama bakır. وَالصِّدّٖيقٖينَ fıkrasıyla Ebubekiri’s-Sıddık’a bakır. Hem Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamdan sonra ikinci olduğuna və en evvel yerine geçeceğine və “Sıddık” ismi, ümmetçe ona unvan-ı mahsus və sıddıkînlerin başında görüneceğine işarə ettiği kimi…
وَالشُّهَدَٓاءِ kelimesiyle Hazret-i Ömer, Hazret-i Osman, Hazret-i Ali Rıdvanullahi Aleyhim Ecmaîn’i üçünü birlikdə ifade edir. Hem üçü Sıddık’tan sonra nübüvvetin hilafetine mazhar olacaklarını və üçü də şehit olacaklarını, fazilet-i şehadetleri də sair fezaillerine ilâvə edileceğini işarə və gaybî bir surette ifade edir.
وَالصَّالِحٖينَ kelimesiyle Ashab-ı Suffa, Bedir, Rıdvan kimi mümtaz zevata işarə edərək وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖيقًا cümlesiyle mana-yı sarîhiyle onların ittibaına teşvik və tabiînlerdeki tebaiyeti çox müşerref və güzel göstermekle, mana-yı işarîsiyle hulefa-i erbaanın beşincisi olaraq və اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدٖى ثَلَاثُونَ سَنَةً hadîs-i şerifin hükmünü tasdik ettiren müddet-i hilafeti azlığıyla birlikdə kıymetini azîm göstermek üçün o mana-yı işarîsiyle Hazret-i Hasan radıyallahu anhı gösterir.
Elhasıl: Sure-i Feth’in âhirki ayəsi, hulefa-i erbaaya baktığı kimi bu ayə də teyiden, ihbar-ı gayb nevinden onların istikbaldeki vaziyetlerine kısmen işarə suretiyle bakar. İşte Kur’an’ın enva-ı i’cazından olan ihbar-ı gayb nevinin lemaat-ı i’caziyesi âyât-ı Kur’aniyede o qədər çoktur ki hasra gəlməz. Ehl-i zahirin qırx əlli ayəyə hasretmeleri, nazar-ı zahirî iledir. Həqiqətdə isə binden geçer. Bazen bir ayədə dörd beş vecihle ihbar-ı gaybî bulunur.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***
BU TETİMMEYE İKİNCİ BİR İZAH (*[1])
Bu âhir-i Feth’in işarə-i gaybiyesini teyid eden hem Fatiha-i Şerife’deki sırat-ı müstakim ehli və صِرَاطَ الَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ âyetindeki murad kimler olduğunu beyan eden hem ebedü’l-âbâdın olduqca uzun yolunda en nurani, ünsiyetli, kesretli, cazibedar bir kafile-i rüfekayı gösteren və ehl-i iman və ashab-ı şuuru şiddetle o kafileye tebaiyet noktasında iltihak və refakate mu’cizane sevk eden bu ayə فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذٖينَ اَنْعَمَ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيّٖنَ وَ الصِّدّٖيقٖينَ وَ الشُّهَدَٓاءِ وَ الصَّالِحٖينَ وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖيقًا yenə âhir-i Feth’in âhirki ayəsi kimi ilm-i belâgatta “maârîzu’l-kelâm” və “müstetbeatü’t-terakib” tabir edilen mana-yı maksuddan başqa işarî və remzî manalarla hulefa-i erbaa və beşinci halife olan Hazret-i Hasan’a (ra) işarə edir. Gaybî umûrdan bir neçə cihette haber verir. Belə ki:
Necə ki bu ayə, mana-yı sarîhi ilə nev-i beşerde niam-ı âliye-i İlahiyeye mazhar olan ehl-i sırat-ı müstakim olan kafile-i enbiya və taife-i sıddıkîn və cemaat-i şüheda və enva-ı salihîn və sınıf-ı tabiîn “muhsinîn” olduğunu ifade ettiği kimi âlem-i İslâm’da də o taifelerin en ekməli və en efdali bulunduğunu və Nebiyy-i âhir zaman’ın sırr-ı veraset-i nübüvvetten teselsül eden taife-i verese-i enbiya və Sıddık-ı Ekber’in maden-i sıddıkıyetinden teselsül eden kafile-i sıddıkîn və hulefa-yı selâsenin şehadet mertebesiyle merbut bulunan kafile-i şüheda وَ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ sırrıyla bağlanan cemaat-i salihîn və اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ sırrını imtisal eden və sahabelerin və Hulefa-yı Raşidîn’in refakatinde giden esnaf-ı tabiîni ihbar-ı gaybî nevinden gösterdiyi kimi…
وَالصِّدّٖيقٖينَ kelimesiyle mana-yı işarî cihetinde Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamdan sonra makamına geçəcək və halifesi olacaq və ümmetçe “Sıddık” unvanıyla şöhret bulacaq və sıddıkîn kafilesinin reisi olacaq Hazret-i Ebubekiri’s-Sıddık’ı ihbar edir.
وَالشُّهَدَٓاءِ kelimesiyle Hulefa-yı Raşidîn’den üçünün şehadetini haber verir və Sıddık’tan sonra üç şehit, halife olacaklar. Çünki “şüheda” cem’dir. Cem’in ekalli üçtür. Demək Hazret-i Ömer, Hazret-i Osman, Hazret-i Ali radıyallahu anhüm Sıddık’tan sonra riyaset-i İslâmiyet’e geçecekler və şehit olacaklar. Eyni haber-i gaybî vuku bulmuşdur.
Hem وَالصَّالِحٖينَ kaydıyla Ehl-i Suffa kimi taat və ibadətte Tevrat’ın senasına mazhar olmuş ehl-i salahat və takva və ibadət, istikbalde kesretle bulunacağını ihbar etmekle beraber…
وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖيقًا cümlesi sahabeye, ilim və amelde refakat və tebaiyet eden tabiînlerin tebaiyetini tahsin etmekle, ebed yolunda o dörd kafilenin refakatlerini hasen və güzel göstermekle beraber…
Hazret-i Hasan’ın (ra) bir neçə ay kimi kısacık müddet-i hilafeti, çendan az idi. Lakin اِنَّ الْخِلَافَةَ بَعْدٖى ثَلَاثُونَ سَنَةً hükmüyle və o ihbar-ı gaybiye-i Nebeviyenin tasdiki ilə və اِنَّ ابْنٖى حَسَنٌ هٰذَا سَيِّدٌ سَيُصْلِحُ اللّٰهُ بِهٖ بَيْنَ فِئَتَيْنِ عَظٖيمَتَيْنِ hadîsindeki mu’cizane ihbar-ı gaybi-yi Nebevîyi tasdik eden və iki böyük ordu, iki cemaat-i azîme-i İslâmiyenin musalahasını temin eden və nizâı ortalarından kaldıran Hazret-i Hasan’ın (ra) kısacık müddet-i hilafetini ehemmiyetli gösterip, hulefa-i erbaaya bir beşinci halife göstermek üçün ihbar-ı gaybî nevinden mana-yı işarîsiyle və وَ حَسُنَ اُولٰٓئِكَ رَفٖيقًا kelimesinde beşinci halifenin ismine ilm-i belâgatta “müstetbeatü’t-terakib” tabir edilen bir sır ilə işarə edir.
İşte mezkûr işarî ihbarlar kimi daha çox sırlar var. Sadedimize gelmediyi üçün şimdilik kapı açılmadı. Kur’an-ı Hakîm’in çox âyâtı var ki hər bir ayə çox vecihlerle ihbar-ı gaybî nevindendir. Bu nevi ihbarat-ı gaybiye-i Kur’aniye binlerdir.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***
Hâtime
Kur’an-ı Hakîm’in tevafuk cihetinden tezahür eden i’cazî nüktelerinden bir nüktesi şudur ki: Kur’an-ı Hakîm’de ism-i Allah, Rahman, Rahîm, Rab və ism-i Celal yerindeki Hüvə’nin mecmuu, dörd min küsurdur. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ (Hesab-ı ebcedin ikinci nev’i ki huruf-u heca tertibiyledir) o da dörd min küsur edər. Böyük adetlerde kiçik kesirler, tevafuku bozmadığından kiçik kesirlerden kat’-ı nazar edildi. Hem الٓمٓ tazammun ettiği iki vav-ı atıf ilə birlikdə iki yüz seksen küsur edər. Eynilə Sure-i El-Bakara’nın iki yüz seksen küsur ism-i Celal’ine və hem iki yüz seksen küsur âyâtın adedine tevafuk etmekle birlikdə, ebcedin hecaî tarzındaki ikinci hesabıyla, yenə dörd min küsur edər. O da yukarıda zikri geçmiş beş esma-i meşhurenin adedine tevafuk etmekle birlikdə بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ in kesirlerinden kat’-ı nazar, adedine tevafuk edir.
Demək, bu sırr-ı tevafuka binaen الٓمٓ hem müsemmasını tazammun eden bir isimdir hem El-Bakara’ya isim hem Kur’an’a isim hem ikisine muhtasar bir fihriste hem ikisinin enmuzeci və hülâsası və çərdəyi hem بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ in mücməlidir. Ebcedin meşhur hesabıyla بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ ism-i Rab adedine müsavi olmakla birlikdə الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ deki müşedded ر iki ر sayılsa o vaxt doqquz yüz doksan olub çoxlu esrar-ı mühimmeye medar olub on doqquz harfiyle on doqquz min âlemin miftahıdır.
Bəyanı Möcüzə Quran’da lafza-i Celal’in tevafukat-ı latîfesindendir ki bütün Kur’an’da sahifenin âhirki satırın yuxarı kısmında seksen lafza-i Celal, birbirine tevafukla baktığı kimi aşağıki kısımda da eynilə seksen lafza-i Celal, birbirine tevafukla bakar. Tam o âhirki satırın ortasında yenə əlli beş lafza-i Celal, birbiri üstüne düşüp ittihat edərək güya əlli beş lafza-i Celal’den terekküp etmiş bir tək lafza-i Celal’dir. Âhirki satırın başında yalnız və bazı üç harfli qısa bir kəlmə fâsıla ilə iyirmi beş tam tevafukla tam ortadaki əlli beşin tam tevafukuna zammedilince seksen tevafuk olub, o satırın nısf-ı evvelindeki seksen tevafuka və nısf-ı âhirdeki yenə seksen tevafuka tevafuk edir.
Əcəba belə latîf, zarif, muntazam, mevzun, i’cazlı bu tevafukat; nüktesiz, hikmetsiz olur mu? Hâşâ, ola bilməz. Bəlkə o tevafukatın ucuyla mühim bir define açılabilir.
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
Said Nursî
***
[1] * Qardaşlarım hər ikisini faydalı bulmasından iki izahı birlikdə kaydetmişler, yoxsa biri kâfi idi.

