Mektubat

İyirmi Altıncı Məktub

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Bu Iyirmi Altıncı Məktub, birbiriyle münasebeti az dörd mebhastır.

§2

Birinci Mebhas

§3

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§4

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§5

وَاِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللّٰهِ اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ الْعَلٖيمُ

§6

Hüccetü’l-Kur’an Ale’ş-şeytan və Hizbihi

§7

İblisi ilzam, şeytanı ifham ( إفحام ), ehl-i tuğyanı iskât eden Birinci Mebhas; bîtarafane muhakeme içinde şeytanın müthiş bir desisesini kat’î bir surette reddeden bir vakıadır. O vakıanın mücmel bir kısmını on sene evvel Lemaat’ta yazmışdım. Belə ki:

§8

Bu risalenin telifinden on bir sene evvel ramazan-ı şerifte İstanbul’da Bayezid Cami-i Şerifi’nde hâfızları dinliyordum. Birden şahsını görmedim lakin manevî bir ses işittim kimi mənə geldi. Zihnimi özünə çevirdi. Hayalen dinledim.

§9

Baktım ki mənə deyər:

§10

Sən Kur’an’ı çox âlî, çox parlak görürsən. Bîtarafane muhakeme et, elə bak. Yani bir beşer kelâmı farz et, bak. Əcəba o meziyetleri, o ziynetleri görəcək misin?

§11

Hakikaten mən də ona aldandım. Beşer kelâmı farz edib elə baktım. Gördüm ki necə Bayezid’in elektrik düğmesi çevrilip söndürülünce ortalık karanlığa düşer. Elə də o farz ilə Kur’an’ın parlak ışıkları gizlenmeye başladı. O vaxt anladım ki mənim ilə konuşan şeytandır. Məni vartaya yuvarlandırır. Kur’an’dan istimdad ettim. Birden bir nur kalbime geldi. Müdafaaya kat’î bir qüvvət verdi. O vaxt şöylece şeytana qarşı münazara başladı.

§12

Dedim:

§13

Ey şeytan! Bîtarafane muhakeme, iki taraf ortasında bir vaziyettir. Halbuki hem sənin hem insandaki sənin şakirdlerin, dediğiniz bîtarafane muhakeme isə taraf-ı muhalifi iltizamdır, bîtaraflık deyildir. Muvakkaten bir dinsizliktir. Çünki Kur’an’a kelâm-ı beşer deyə bakmak və elə muhakeme etmək, şıkk-ı muhalifi esas tutmaktır. Bâtılı iltizamdır, bîtarafane deyildir, bəlkə bâtıla tarafgirliktir.

§14

Şeytan dedi ki:

§15

Elə isə ne Allah’ın kelâmı ne də beşerin kelâmı deme. Ortada farz et, bak.

§16

Mən dedim:

§17

O da ola bilməz. Çünki münâzaun fîh bir mal bulunsa əgər iki müddeî birbirine yaxın isə və kurbiyet-i mekân varsa; o vaxt o mal, ikisinden başqa birinin elinde və ya ikisinin əlləri yetişəcək bir surette bir yere bırakılacaq. Hangisi ispat etse o alır. Əgər o iki müddeî birbirinden gayet uzaq, biri maşrıkta, biri mağribde isə o vaxt kaideten sahibü’l-yed kim isə onun elinde bırakılacaqdır. Çünki ortada buraxmaq kabil deyildir.

§18

İşte Kur’an qiymətli bir maldır. Beşer kelâmı Cənabı-Haqqın kelâmından ne qədər uzaksa o iki taraf o qədər, bəlkə hədsiz birbirinden uzaktır. İşte, serâdan süreyyaya qədər birbirinden uzaq o iki taraf ortasında buraxmaq mümkün deyildir. Hem ortası yoxdur. Çünki vücud və adem kimi və nakîzeyn kimi iki zıttırlar. Ortası ola bilməz.

§19

Elə isə Kur’an üçün sahibü’l-yed, taraf-ı İlahîdir. Elə isə onun elinde qəbul edilip öylece delail-i ispata bakılacaq. Əgər o biri taraf onun kelâmullah olduğuna dair bütün bürhanları birer birer çürütse elini ona uzatabilir. Yoxsa uzatamaz. Heyhat! Minlərlə berahin-i kat’iyenin mıhlarıyla arş-ı a’zama çakılan bu muazzam pırlantayı hangi el bütün o mıhları söküp o direkleri kesip onu düşürebilir?

§20

Bax, ey şeytan! Sənin rağmına ehl-i hak və insaf bu suretteki hakikatli muhakeme ilə muhakeme edərlər. Hattâ en kiçik bir delilde də Kur’an’a qarşı imanlarını ziyadeleştirirler.

§21

Sənin və şakirdlerinin gösterdiyi yol isə: Bir kere beşer kelâmı farz edilse yani arşa bağlanan o muazzam pırlanta yere atılsa; bütün mıhların kuvvetinde və çox bürhanların metanetinde bir tək bürhan lâzım ki onu yerden kaldırıp arş-ı manevîye çaksın. Tâ küfrün zulümatından kurtulup imanın envarına erişsin. Halbuki buna muvaffak olmaq çox güçtür. Onun üçün sənin desisen ilə bu zamanda, bîtarafane muhakeme surəti altında çokları imanlarını kaybedirlər.

§22

Şeytan döndü və dedi:

§23

Kur’an beşer kelâmına benzir. Onların muhaveresi tarzındadır. Demək, beşer kelâmıdır. Əgər Allah’ın kelâmı olsa ona yakışacaq, hər cihetçe hârikulâde bir tarzı olacaktı. Onun sanatı necə beşer sanatına benzemir, kelâmı da benzememəli?

§24

Cevaben dedim:

§25

Necə ki Peygamberimiz (asm) mu’cizatından və hasaisinden başqa, ef’al və ahval və etvarında beşeriyette kalıp beşer kimi âdet-i İlahiyeye və evamir-i tekviniyesine münkad və mutî olmuş. O da soğuk çeker, elem çeker və hâkeza… Hər bir ahval və etvarında hârikulâde bir vaziyet verilmemiş. Tâ ki ümmetine ef’aliyle imam olsun, etvarıyla rehber olsun, umum harekâtıyla ders versin. Əgər hər etvarında hârikulâde olsa idi, bizzat hər cihetçe imam olamazdı. Hər kəsə mürşid-i mutlak olamazdı. Bütün ahvaliyle Rahmeten li’l-âlemîn olamazdı.

§26

Eynilə elə də Kur’an-ı Hakîm ehl-i şuura imamdır, cin və inse mürşiddir, ehl-i kemale rehberdir, ehl-i həqiqətə muallimdir. Elə isə beşerin muhaveratı və üslubu tarzında olmaq zarurî və kat’îdir.

§27

Çünki cin və ins münâcatını ondan alır, duasını ondan öğrenir, mesailini onun dili ilə zikredir, edeb-i muaşereti ondan taallüm edir və hâkeza… Hər kəs onu merci yapır.

§28

Elə isə əgər Hazret-i Musa aleyhisselâmın Tûr-i Sina’da işittiği kelâmullah tarzında olsa idi, beşer bunu dinlemekte və işitmekte tahammül edemezdi və merci edemezdi. Hazret-i Musa aleyhisselâm kimi bir ulü’l-azm ancaq bir neçə kelâmı işitmeye tahammül etmişdir. Musa aleyhisselâm demiş: اَهٰكَذَا كَلَامُكَ ؟ قَالَ اللّٰهُ: لٖى قُوَّةُ جَمٖيعِ الْاَلْسِنَةِ

§29

Şeytan yenə döndü, dedi ki:

§30

Kur’an’ın mesaili kimi çox zatlar o çeşit mesaili din adına söylürlər. Onun üçün bir beşer, din adına belə bir şey etmək mümkün deyil mi?

§31

Cevaben Kur’an’ın nuruyla dedim ki:

§32

Evvela: Dindar bir adam din muhabbeti üçün “Hak böyledir. Həqiqət budur. Allah’ın emri böyledir.” deyər. Yoxsa Allah’ı öz keyfine konuşturmaz. Hədsiz derece haddinden tecavüz edib Allah’ın taklidini yapıp onun yerinde konuşmaz. فَمَنْ اَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَبَ عَلَى اللّٰهِ düsturundan titrer.

§33

Və sâniyen: Bir beşer öz başına belə yapması və muvaffak olması heç bir cihetle mümkün deyildir. Bəlkə yüz derece muhaldir. Çünki birbirine yaxın zatlar birbirini taklit edebilirler. Bir cinsten olanlar, birbirinin suretine girebilirler. Mertebece birbirine yaxın olanlar, birbirinin makamlarını taklit edebilirler. Muvakkaten insanları iğfal edərlər lakin daimî iğfal edemezler. Çünki ehl-i dikkat nazarında alâküllihal etvar və ahvali içindeki tasannuatlar və tekellüfatlar sahtekârlığını gösterəcək, hilesi devam etmeyəcək.

§34

Əgər sahtekârlıkla taklide çalışan; ötekinden gayet uzaksa mesela, âdi bir adam, İbn-i Sina kimi bir dâhîyi ilimde taklit etmək istese və bir çoban bir padşahın vaziyetini takınsa əlbəttə heç kimseyi aldatamayacaq. Bəlkə öz maskara olacaq. Hər bir hali bağıracaq ki: Bu sahtekârdır!

§35

İşte –hâşâ yüz min defa hâşâ– Kur’an, beşer kelâmı farz edildiyi vaxt necə ki bir yıldız böceği min sene tekellüfsüz həqiqi bir yıldız olaraq rasad ehline görünsün. Hem bir sinek bir sene tamamen tavus suretini tasannusuz, temaşa ehline göstersin. Hem sahtekâr, âmî bir nefer; namdar, âlî bir müşirin tavrını takınsın, makamında otursun, çox zaman elə kalsın, hilesini ihsas etmesin. Hem müfteri, yalancı itikadsız bir adam; müddet-i ömründe daima en sadık en emin en mutekid bir zatın keyfiyetini və vaziyetini en müdakkik nazarlara qarşı telaşsız göstersin, dâhîlerin nazarında tasannuu saklansın?

§36

Bu isə yüz derece muhaldir, ona heç bir zîakıl mümkün diyemez və elə də farz etmək, bedihî bir muhali vaki farz etmək kimi bir hezeyandır.

§37

Eynilə elə də Kur’an’ı kelâm-ı beşer farz etmək; lâzım gəlir ki âlem-i İslâm’ın semasında bilmüşahede olduqca parlaq və daima envar-ı həqiqətləri neşreden bir yıldız-ı həqiqət, bəlkə bir şems-i kemalât telakki edilen Kitab-ı Mübin’in mahiyeti –hâşâ sümme hâşâ– bir yıldız böceği hükmünde tasannucu bir beşerin hurafatlı bir düzmesi olsun və en yakınında olanlar və dikkatle ona bakanlar farkında bulunmasın və onu daima âlî və menba-ı həqiqətlər bir yıldız bilsin.

§38

Bu isə yüz derece muhal olmakla birlikdə, sən ey şeytan yüz derece şeytanetinde ileri gitsen buna imkân verdiremezsin, bozulmamış heç bir aklı kandıramazsın! Yalnız manen çox uzaqdan baktırmakla aldatırsan! Yıldızı, yıldız böceği kimi kiçik gösterirsən.

§39

Sâlisen: Hem Kur’an’ı beşer kelâmı farz etmək, lâzım gəlir ki âsârıyla, tesiratıyla, netaiciyle âlem-i insaniyetin bilmüşahede en ruhlu və hayat-feşan, en hakikatli və saadet-resan, en cem’iyetli və mu’ciz-beyan, âlî meziyetleriyle yaldızlı bir Furkan’ın gizli həqiqəti –hâşâ– muavenetsiz, ilimsiz bir tək insanın fikrinin tasniatı olsun və yakınında onu temaşa eden və merakla dikkat eden böyük zekâlar, ulvi dehalar onda heç bir zaman heç bir cihette sahtekârlık və tasannu eserini görmesin; daima ciddiyeti, samimiyeti, ihlası bulsun!

§40

Bu isə yüz derece muhal olmakla birlikdə, bütün ahvaliyle, akvaliyle, harekâtıyla bütün hayatında emaneti, imanı, emniyeti, ihlası, ciddiyeti, istikameti gösteren və ders veren və sıddıkînleri yetiştiren en yüksək en parlak en âlî haslet telakki edilen və qəbul edilen bir zatı; en emniyetsiz en ihlassız en itikadsız farz etmekle, muzaaf bir muhali vaki görmək kimi şeytanı də utandıracaq bir hezeyan-ı fikrîdir.

§41

Çünki bu meselenin ortası yoxdur. Çünki farz-ı muhal olaraq Kur’an, kelâmullah olmazsa arştan ferşe düşer kimi sukut edər. Ortada kalmaz. Mecma-ı həqiqətlər iken, menba-ı hurafat olur. Və o hârika fermanı gösteren zat, hâşâ sümme hâşâ əgər Resulullah olmazsa a’lâ-yı illiyyînden esfel-i safilîne sukut etmək və menba-ı kemalât derecesinden maden-i desais makamına düşmek lâzım gəlir. Ortada kalamaz. Çünki Allah adına iftira eden, yalan söyleyen en edna bir dereceye düşer.

§42

Bir sineği, daimî bir surette tavus görmək və tavusun böyük evsafını onda hər vaxt müşahede etmək ne qədər muhal isə bu mesele də elə muhaldir. Fitrətən akılsız, sarhoş bir divane lâzım ki buna ihtimal versin.

§43

Râbian: Hem Kur’an’ı kelâm-ı beşer farz etmək lâzım gəlir ki mənî-Âdem’in en böyük və muhteşem ordusu olan ümmet-i Muhammediyenin (asm) mukaddes bir kumandanı olan Kur’an, bilmüşahede qüvvətli kanunlarıyla, esaslı düsturlarıyla, nâfiz emirleriyle o çox böyük orduyu, iki cihanı fethedəcək bir derecede bir nizam-nizam-intizam verdiyi və bir inzibat altına aldığı və maddî və manevî teçhiz ettiği və umum efradın derecatına göre akıllarını talim və kalplerini terbiye və ruhlarını teshir və vicdanlarını tathir, aza və cevarihlerini istimal və istihdam ettiği halde –hâşâ, yüz min hâşâ– kuvvetsiz, kıymetsiz, asılsız bir düzme farz edib yüz derece muhali qəbul etmək lâzım gelmekle beraber…

§44

Müddet-i hayatında ciddi harekâtıyla Hakk’ın kanunlarını mənî-Âdem’e ders veren və samimi ef’aliyle həqiqətin düsturlarını beşere talim eden və hâlis və makul akvaliyle istikametin və saadetin usûllerini gösteren və tesis eden və bütün tarihçe-i hayatının şehadetiyle Allah’ın azabından çox havf eden və hamıdan çox Allah’ı bilen və bildiren və nev-i beşerin beşten birisine və küre-i arzın yarısına min üç yüz əlli sene kemal-i haşmetle kumandanlık eden və cihanı velveleye veren şöhret-şiar şuunatıyla nev-i beşerin bəlkə kainatın elhak medar-ı fahri olan bir zatı –hâşâ yüz min defa hâşâ– Allah’tan korkmaz və bilməz və yalandan çekinmez, haysiyetini tanımaz farz etmekle, yüz derece muhali birden irtikâb etmək lâzım gəlir.

§45

Çünki bu meselenin ortası yoxdur. Çünki farz-ı muhal olaraq Kur’an kelâmullah olmazsa arştan düşse orta yerde kalamaz. Bəlkə yerde en yalancı birinin malı olduğunu qəbul etmək lâzım gəlir. Bu isə ey şeytan, yüz derece sən katmerli bir şeytan olsan bozulmamış heç bir aklı kandıramazsın və çürümemiş heç bir qəlbi ikna edemezsin.

§46

Şeytan döndü, dedi:

§47

Necə kandıramam? Ekser insanlara və insanın meşhur âkıllarına Kur’an’ı və Muhammed’i inkâr ettirdim və kandırdım.

§48

Cavab:

§49

Evvela: Gayet uzaq mesafeden bakılsa en böyük bir şey, en kiçik bir şey kimi görünebilir. Bir yıldız, bir mum kadardır denilebilir.

§50

Sâniyen: Hem tebeî və sathî bir nazarla bakılsa gayet muhal bir şey, mümkün görünebilir. Bir zaman bir ihtiyar adam ramazan hilâlini görmək üçün semaya bakmış. Gözüne bir beyaz kıl inmiş. O kılı ay zannetmiş. “Ay’ı gördüm.” demiş. İşte muhaldir ki hilâl, o beyaz kıl olsun. Lakin kasden və bizzat aya baktığı və o saçı tebeî və dolayısıyla və ikinci derecede göründüğü üçün o muhali mümkün telakki etmiş.

§51

Sâlisen: Hem qəbul etməmək başkadır, inkâr etmək başkadır. Adem-i qəbul bir lâkaytlıktır, bir göz kapamaktır və cahilane bir hükümsüzlüktür. Bu surette çox muhal şeyler onun içinde gizlenebilir. Onun aklı onlarla uğraşmaz. Amma inkâr isə o adem-i qəbul deyil bəlkə o qəbul-ü ademdir, bir hükümdür. Onun aklı hərəkət etmeye mecburdur. O halde sənin kimi bir şeytan onun aklını elinden alır. Sonra inkârı ona yutturur.

§52

Hem ey şeytan! Bâtılı hak və muhali mümkün gösteren gaflet və dalalet və safsata və inat və mağlata və mükâbere və iğfal və görenek kimi şeytanî desiselerle, çox muhalatı intac eden küfür və inkârı o bedbaht insan suretindeki heyvanlara yutturmuşsun.

§53

Râbian: Hem Kur’an’ı kelâm-ı beşer farz etmək, lâzım gəlir ki: Âlem-i insaniyetin semasında yıldızlar kimi parlayan asfiyalara, sıddıkînlere, aktablara bilmüşahede rehberlik eden və bilbedahe mütemadiyen hak və hakkaniyeti, sıdk və sadakati, emn və emaneti umum tabakat-ı ehl-i kemale talim eden və erkân-ı imaniyenin həqiqətləriyle və erkân-ı İslâmiyenin desatiriyle iki cihanın saadetini temin eden və bu icraatının şehadetiyle bizzarure hâlis hak və safi həqiqət və gayet doğru və çox ciddi olmaq lâzım gelen bir kitabı; öz evsafının və tesiratının və envarının zıddıyla muttasıf tasavvur edib –hâşâ hâşâ– tasniat və iftiraların mecmuası nazarıyla bakmak; sofestaîleri və şeytanları də utandıracaq və titretəcək şenî’ bir hezeyan-ı küfrî olmakla beraber…

§54

İzhar ettiği din və şeriat-ı İslâmiyenin şehadetiyle və müddet-i hayatında gösterdiyi bi’l-ittifak fevkalâde takvasının və hâlis və safi bəndəlikinin delâletiyle və bi’l-ittifak özündə göründüğü ahlâk-ı hasenesinin iktizasıyla və yetiştirdiyi bütün ehl-i həqiqətin və sahib-i kemalâtın tasdikiyle en mutekid en metin en emin en sadık bir zatı –hâşâ sümme hâşâ yüz min kere hâşâ– itikadsız, en emniyetsiz, Allah’tan korkmaz, yalandan çekinmez bir vaziyette farz edib muhalatın en çirkin və menfur bir suretini və dalaletin en zulümlü və zulümatlı bir tarzını irtikâb etmək lâzım gəlir.

§55

Elhasıl: On Doqquzuncu Məktub’un On Səkkizinci İşaret’inde denildiyi kimi necə kulaklı âmî tabakası i’caz-ı Kur’an fehminde demiş: Kur’an, bütün dinlediyim və dünyada mevcud kitaplara kıyas edilse hiçbirisine benzemir və onların derecesinde deyildir. Elə isə ya Kur’an umumun altındadır və ya umumun fevkinde bir derecesi vardır. Umumun altındaki şık isə muhal olmakla birlikdə, heç bir düşman hattâ şeytan də diyemez və qəbul etməz. Elə isə Kur’an, umum kitabların fevkindedir. Elə isə mu’cizedir.

§56

Eynilə elə də biz də ilm-i usûl və fenn-i mantıkça sebr ü taksim denilen en kat’î hüccetle deriz:

§57

Ey şeytan və ey şeytanın şakirdleri! Kur’an, ya arş-ı a’zamdan və ism-i a’zamdan gelmiş bir kelâmullahtır veyahut –hâşâ sümme hâşâ yüz min kere hâşâ– yerde Allah’tan korkmaz və Allah’ı bilməz, itikadsız bir beşerin düzmesidir. Bu isə ey şeytan! Sâbık hüccetlere qarşı bunu sən diyemezsin və diyemezdin və diyemeyəcəksən. Elə isə bizzarure və bilâ-şübhə Kur’an, Hâlık-ı kainat’ın kelâmıdır. Çünki ortası yoxdur və muhaldir və ola bilməz. Necə ki kat’î bir surette ispat ettik, sən də gördün və dinledin.

§58

Hem Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, ya Resulullah’tır və bütün resullerin ekməli və bütün mahlukatın efdalidir veyahut –hâşâ yüz min defa hâşâ– Allah’a iftira ettiği və Allah’ı bilmediyi və azabına inanmadığı üçün itikadsız, esfel-i safilîne sukut etmiş bir beşer farz etmək (Hâşiye[1]) lâzım gəlir. Bu isə ey iblis! Ne sən və ne də güvendiyin Avrupa feylesofları və Asya münafıkları bunu diyemezsiniz və diyememişsiniz və diyemeyeceksiniz və dememişsiniz və demeyeceksiniz. Çünki bu şıkkı dinleyəcək və qəbul edəcək dünyada yoxdur. Onun içindir ki güvendiyin o feylesofların en müfsidleri və o münafıkların en vicdansızları də dirlər ki: “Muhammed-i Arabî (asm) çox akıllı idi və çox güzel ahlâklı idi.”

§59

Madam ki bu mesele iki şıkka münhasırdır və madam ki ikinci şık muhaldir və heç bir kimse buna sahib çıkmır və madam ki kat’î hüccetlerle ispat ettik ki ortası yoxdur. Əlbəttə və bizzarure sənin və hizbü’ş-şeytanın rağmına olaraq bilbedahe və bihakkalyakîn, Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalam Resulullah’tır və bütün resullerin ekməlidir və bütün mahlukatın efdalidir.

§60

عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ الْمَلَكِ وَالْاِنْسِ وَالْجَانِّ

§61

Şeytanın İkinci Kiçik Bir İtirazı

§62

Sure-i قٓ وَ الْقُرْاٰنِ الْمَجٖيدِ i okurken

§63

مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ اِلَّا لَدَيْهِ رَقٖيبٌ عَتٖيدٌ ۞ وَجَٓاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذٰلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحٖيدُ ۞ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ ذٰلِكَ يَوْمُ الْوَعٖيدِ ۞ وَ جَٓاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَٓائِقٌ وَ شَهٖيدٌ ۞ لَقَدْ كُنْتَ فٖى غَفْلَةٍ مِنْ هٰذَا فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَٓاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدٖيدٌ ۞ وَ قَالَ قَرٖينُهُ هٰذَا مَا لَدَىَّ عَتٖيدٌ ۞ اَلْقِيَا فٖى جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنٖيدٍ

§64

Bu âyetleri okurken şeytan dedi ki: “Kur’an’ın en mühim fesahatini, siz onun selasetinde və vuzuhunda buluyorsunuz. Halbuki bu ayədə haradan haraya atlır? Sekerattan tâ kıyamete atlır. Nefh-i Sûr’dan muhasebenin hitamına intikal edir və ondan cəhənnəmə idhali zikredir. Bu acib atlamaklar içinde hangi selaset kalır? Kur’an’ın ekser yerlerinde, belə birbirinden uzaq meseleleri birleştirir. Belə münasebetsiz vaziyetle selaset, fesahat harada kalır?”

§65

Cavab: Bəyanı Möcüzə Quran’ın esas-ı i’cazı, en mühimlerinden belâgatından sonra îcazdır. Îcaz, i’caz-ı Kur’an’ın en metin və en mühim bir esasıdır. Kur’an-ı Hakîm’de bu mu’cizane îcaz, o qədər çoktur və o qədər güzeldir ki ehl-i tetkik, qarşısında hayrettedirler.

§66

Mesela

§67

وَ قٖيلَ يَٓا اَرْضُ ابْلَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَقْلِعٖى وَغٖيضَ الْمَٓاءُ وَقُضِىَ الْاَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِىِّ وَقٖيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمٖينَ

§68

Qısa bir neçə cümle ilə Tufan hâdise-i azîmesini netaiciyle elə îcazkârane və mu’cizane beyan edir ki çox ehl-i belâgatı, belâgatına secde ettirmiş.

§69

Hem mesela

§70

كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِطَغْوٰيهَا ۞ اِذِ انْبَعَثَ اَشْقٰيهَا ۞ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللّٰهِ نَاقَةَ اللّٰهِ وَسُقْيٰيهَا ۞ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ بِذَنْبِهِمْ فَسَوّٰيهَا ۞ وَلَا يَخَافُ عُقْبٰيهَا

§71

İşte kavm-i Semud’un acib və mühim hâdisatını və netaicini və sû-i âkıbetlerini, belə qısa bir neçə cümle ilə îcaz içinde bir i’caz ilə selasetli və vuzuhlu və fehmi ihlâl etməz bir tarzda beyan edir.

§72

Hem mesela

§73

وَذَا النُّونِ اِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَنْتَ سُبْحَانَكَ اِنّٖى كُنْتُ مِنَ الظَّالِمٖينَ

§74

İşte اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ cümlesinden فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ cümlesine qədər çox cümleler matvîdir. O mezkûr olmayan cümleler; fehmi ihlâl etmir, selasete zərər vermir. Hazret-i Yunus aleyhisselâmın kıssasından mühim esasları zikreder. Mütebâkisini akla havale edər.

§75

Hem mesela, Sure-i Yusuf’ta فَاَرْسِلُونِ kelimesinden يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّٖيقُ ortasında yeddi səkkiz cümle îcaz ilə tayyedilmiş. Heç fehmi ihlâl etmir, selasetine zərər vermir.

§76

Bu çeşit mu’cizane îcazlar Kur’an’da çox çoktur. Hem çox güzeldir.

§77

Amma Sure-i Kaf’ın ayəsi isə ondaki îcaz çox acib və mu’cizanedir. Çünki kâfirin çox müthiş və çox uzun və bir günü əlli min sene olan istikbaline və o istikbalin dehşetli inkılabatında kâfirin başına geləcək elîm və mühim hâdisata birer birer barmaq basır. Şimşek kimi fikri, onlar üstünde gezdirir. O çoxlu uzun zamanı, hazır bir sahife kimi nazara gösterir. Zikredilmeyen hâdisatı hayale havale edib ulvi bir selasetle beyan edər.

§78

وَاِذَا قُرِئَ الْقُرْاٰنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَاَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

§79

Bax, ey şeytan! Indi bir sözün daha varsa selə…

§80

Şeytan deyər: Bunlara qarşı gelemem, müdafaa edemem. Lakin çox ahmaklar var, məni dinlirlər və insan surətində çox şeytanlar var, mənə yardım edirlər və feylesoflardan çox firavunlar var, enaniyetlerini okşayan meseleleri məndən ders alırlar. Sənin bu kimi sözlerin neşrine set çekerler. Bunun üçün sənə teslim-i silah etmem!

§81

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§82

***

§83

İkinci Mebhas

§84

Bu Mebhas, mənə daimî hizmet edenlerin, ahlâkımda gördükleri acib ihtilaftan gelen hayretlerine qarşı hem iki talebemin mənim hakkımda haddimden fazla hüsn-ü zanlarını ta’dil etmək üçün yazılmışdır.

§85

Mən görürəm ki Kur’an-ı Hakîm’in həqiqətlərine ait bazı kemalât, o həqiqətləre dellâllık eden vasıtalara verilir. Bu isə yanlıştır. Çünki me’hazin kudsiyeti, çox bürhanlar kuvvetinde tesirat gösterir; onun ilə ahkâmı umuma qəbul ettirir. Ne vaxt dellâl və vekil gölge etse yani onlara teveccüh edilse o me’hazdeki kudsiyetin təsiri kaybolur. Bu sır içindir ki mənə qarşı haddimden çox fazla teveccüh gösteren kardeşlerime bir həqiqəti beyan edəcəyəm. Belə ki:

§86

Bir insanın müteaddid şahsiyeti ola bilər. O şahsiyetler ayrı ayrı ahlâkı gösterirlər. Mesela, böyük bir memurun, memuriyet makamında bulunduğu vaxt bir şahsiyeti var ki vakar iktiza edir, makamın izzetini muhafaza edəcək etvar istəyir. Mesela, hər ziyaretçi üçün tevazu göstermek tezellüldür, makamı tenzildir. Lakin öz hanesindeki şahsiyeti, makamın aksiyle bazı ahlâkı istəyir ki ne qədər tevazu etse iyidir. Az bir vakar gösterse tekebbür olur. Və hâkeza…

§87

Demək bir insanın, vazifesi itibarıyla bir şahsiyeti bulunur ki həqiqi şahsiyeti ilə çox noktalarda muhalif düşer. Əgər o vazife sahibi, o vazifeye həqiqi lâyıksa və tam müstaid isə o iki şahsiyeti birbirine yaxın olur. Əgər müstaid değilse mesela bir nefer, bir müşir makamında oturtulsa o iki şahsiyet birbirinden uzaq düşer; o neferin şahsî, âdi, kiçik hasletleri; makamın iktiza ettiği âlî, yüksək ahlâk ilə kabil-i telif olamır.

§88

İşte bu biçarə kardeşinizde üç şahsiyet var. Birbirinden çox uzaq hem də çoxlu uzaktırlar.

§89

Birincisi: Kur’an-ı Hakîm’in hazine-i âlîsinin dellâlı cihetindeki muvakkat, sırf Kur’an’a ait bir şahsiyetim var. O dellâllığın iktiza ettiği çox yüksək ahlâk var ki o ahlâk mənim deyil, mən sahib değilim. Bəlkə o makamın və o vazifenin iktiza ettiği seciyelerdir. Məndə bu neviden ne görseniz mənim deyil, onunla mənə bakmayınız, o makamındır.

§90

İkinci şahsiyet: Bəndəlik vaxtında dərgah-ı İlahiyeye müteveccih olduğum vaxt, Cənabı-Haqqın ihsanıyla bir şahsiyet verilir ki o şahsiyet bazı âsârı gösterir. O âsâr, mana-yı bəndəlikin esası olan: “Kusurunu bilmək, möhtaclıq və acizliyini anlamaq, tezellül ilə dərgah-ı İlahiyeye iltica etmək” nöqtələrından gəlir ki o şahsiyetle, özümü hamıdan çox bedbaht, âciz, fakir və kusurlu görürəm. Bütün dünya məni medh ü sena etse məni inandıramaz ki mən iyiyim və sahib-i kemalim.

§91

Üçüncüsü: Həqiqi şahsiyetim, yani Eski Said’in bozması bir şahsiyetim var ki o da Eski Said’den irsiyet kalma bazı damarlardır. Bazen riyaya, hubb-u câha bir arzu bulunur. Hem asil bir hanedandan olmadığımdan, hısset derecesinde bir iktisat ilə düşkün və pest ahlâklar görünür.

§92

Ey qardaş!ler! Sizi bütün bütün kaçırmamak üçün bu şahsiyetimin gizli çox fenalıklarını və sû-i hallerini söylemeyəcəyəm.

§93

İşte qardaşlarım, mən müstaid və makam sahibi olmadığım üçün bu şahsiyetim, dellâllık və bəndəlik vazifelerindeki ahlâktan və âsârdan çox uzaktır. Hem دَادِ حَقْ رَا قَابِلِيَّتْ شَرْطْ نٖيسْتْ kaidesince Cənabı-Haqq, merhametkârane kudretini mənim hakkımda belə göstermiş ki en edna bir nefer kimi bu şahsiyetimi, en a’lâ bir makam-ı müşiriyet hükmünde olan hizmet-i esrar-ı Kur’aniyede istihdam edir. Yüz minlərlə şükür olsun. Nəfs cümleden süflî, vazife cümleden a’lâ. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّٖى

§94

***

§95

Üçüncü Mebhas

§96

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§97

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَاُنْثٰى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَٓائِلَ لِتَعَارَفُوا

§98

Yani لِتَعَارَفُوا مُنَاسَبَاتِ الْحَيَاةِ الْاِجْتِمَاعِيَّةِ فَتَعَاوَنُوا عَلَيْهَا لَا لِتَنَاكَرُوا فَتَخَاصَمُوا

§99

Yani “Sizi taife taife, millet millet, kabile kabile yaratmışım; tâ birbirinizi tanımalısınız və birbirinizdeki hayat-ı içtimaiyeye ait münasebetlerinizi bilesiniz, birbirinize muavenet edesiniz. Yoxsa sizi kabile kabile yaptım ki yekdiğerinize qarşı inkâr ilə yabani bakasınız, husumet və adâvet edesiniz deyildir!”

§100

Bu mebhas yeddi meseledir.

§101

Birinci Mesele: Bu âyet-i kerîmenin ifade ettiği həqiqət-i âliye, hayat-ı içtimaiyeye ait olduğu üçün hayat-ı içtimaiyeden çekilmek isteyen Yeni Said dili ilə deyil bəlkə İslâm’ın hayat-ı içtimaiyesiyle münasebettar olan Eski Said dili ilə, Kur’an-ı Azîmüşşan’a bir hizmet maksadıyla və haksız hücumlara bir siper teşkil etmək fikriyle yazmaya mecbur oldum.

§102

İkinci Mesele: Bu âyet-i kerîmenin işarə ettiği “tearüf və teavün düsturu”nun beyanı üçün deriz ki: Necə ki bir ordu fırkalara, fırkalar alaylara, alaylar taburlara, bölüklere, tâ takımlara qədər tefrik edilir. Tâ ki hər neferin muhtelif və müteaddid münasebatı və o münasebata göre vazifeleri tanınsın, bilinsin. Tâ o ordunun efradları, düstur-u teavün altında, həqiqi bir vazife-i umumiye görsün və hayat-ı içtimaiyeleri, a’danın hücumundan masûn kalsın. Yoxsa tefrik və inkısam; bir bölük bir bölüğe qarşı rekabet etsin, bir tabur bir tabura qarşı muhasamet etsin, bir fırka bir fırkanın aksine hərəkət etsin deyildir.

§103

Eynilə elə də heyet-i içtimaiye-i İslâmiye böyük bir ordudur, kabail və tavaife inkısam edilmiş. Lakin min bir bir birler adedince cihet-i vahdetleri var. Hâlıkları bir, Rezzakları bir, Peygamberleri bir, kıbleleri bir, kitabları bir, vatanları bir, bir bir bir minlərlə qədər bir, bir…

§104

İşte bu qədər bir, birler; uhuvveti, muhabbeti və vahdeti iktiza edirlər. Demək kabail və tavaife inkısam, bu ayənin ilan ettiği kimi tearüf içindir, teavün içindir; tenakür üçün deyil, tahasum üçün deyildir!..

§105

Üçüncü Mesele: Fikr-i milliyet, bu asırda çox ileri gitmiş. Hususan dessas Avrupa zalimleri, bunu İslâmlar içinde menfî bir surette uyandırırlar; tâ ki parçalayıp onları yutsunlar.

§106

Hem fikr-i milliyette bir zevk-i nefsanî var, gafletkârane bir ləzzət var, şeametli bir qüvvət var. Onun üçün bu zamanda hayat-ı içtimaiye ilə meşgul olanlara “Fikr-i milliyeti bırakınız!” denilmez.

§107

Lakin fikr-i milliyet iki kısımdır. Bir kısmı menfîdir, şeametlidir, zararlıdır; başkasını yutmakla beslenir, diğerlerine adâvetle devam edər, müteyakkız davranır. Bu isə muhasamet və keşmekeşe sebeptir. Onun içindir ki hadîs-i şerifte ferman etmiş: اَلْاِسْلَامِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ Və Kur’an da ferman etmiş:

§108

اِذْ جَعَلَ الَّذٖينَ كَفَرُوا فٖى قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ فَاَنْزَلَ اللّٰهُ سَكٖينَتَهُ عَلٰى رَسُولِهٖ وَعَلَى الْمُؤْمِنٖينَ وَاَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوٰى وَكَانُٓوا اَحَقَّ بِهَا وَاَهْلَهَا وَكَانَ اللّٰهُ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلٖيمًا

§109

İşte bu hadîs-i şerif və bu âyet-i kerîme, kat’î bir surette menfî bir milliyeti və fikr-i unsuriyeti qəbul etmirlər. Çünki müsbet və mukaddes İslâmiyet milliyeti, ona ihtiyaç bırakmır.

§110

Bəli, əcəba hangi unsur var ki üç yüz əlli milyon vardır? Və o İslâmiyet yerine o unsuriyet fikri, fikir sahibine o qədər kardeşleri hem ebedî kardeşleri kazandırsın? Bəli, menfî milliyetin tarihçe çoxlu zararları görülmüş.

§111

Ezcümle: Emevîler bir parça fikr-i milliyeti siyasetlerine karıştırdıkları üçün hem âlem-i İslâm’ı küstürdüler hem özləri də çox felaketler çektiler.

§112

Hem Avrupa milletleri, bu asırda unsuriyet fikrini çox ileri sürdükleri üçün Fransız və Alman’ın çox şeametli ebedî adâvetlerinden başqa, Harb-i Umumî’deki hâdisat-ı müthişe də menfî milliyetin nev-i beşere ne qədər zərərli olduğunu gösterdi.

§113

Hem bizdə iptida-i Hürriyet’te, –Babil kalesinin harabiyeti zamanında “tebelbül-ü akvam” tabir edilen “teşaub-u akvam” və o teşaub sebebiyle dağılmaları kimi– menfî milliyet fikriyle, başta Rum və Ermeni olaraq çoxlu “kulüpler” namında sebeb-i tefrika-i kulûb, muhtelif milletçiler cemiyetleri teşekkül etti. Və onlardan indiyə qədər, ecnebilerin boğazına gidenlerin və pərişan olanların halleri, menfî milliyetin zararını gösterdi.

§114

Indi isə en ziyade birbirine möhtac və birbirinden mazlum və birbirinden fakir və ecnebi tahakkümü altında ezilen anâsır və kabail-i İslâmiye içinde, fikr-i milliyetle birbirine yabani bakmak və birbirini düşman telakki etmək, elə bir felakettir ki təsvir edilməz.

§115

Âdeta bir sineğin ısırmaması üçün müthiş yılanlara arka çevirip sineğin ısırmasına qarşı mukabele etmək kimi bir divanelikle; böyük ejderhalar hükmünde olan Avrupa’nın doymak bilməz hırslarını, pençelerini açtıkları bir zamanda, onlara ehemmiyet vermeyip bəlkə manen onlara yardım edib menfî unsuriyet fikriyle şark vilayetlerindeki vatandaşlara və ya cenup tarafındaki dindaşlara adâvet besleyip onlara qarşı cephe almaq, çox zararları və mehaliki ilə birlikdə; o cenup efradları içinde düşman olaraq yoxdur ki onlara qarşı cephe alınsın. Cenuptan gelen Kur’an nuru var, İslâmiyet ziyası gelmiş; o içimizde vardır və hər yerde bulunur.

§116

İşte o dindaşlara adâvet isə dolayısıyla İslâmiyet’e, Kur’an’a dokunur. İslâmiyet və Kur’an’a qarşı adâvet isə bütün bu vatandaşların hayat-ı dünyeviye və hayat-ı uhreviyesine bir nevi adâvettir. Hamiyet adına hayat-ı içtimaiyeye hizmet edeyim deyə iki hayatın temel taşlarını harap etmək; hamiyet deyil, hamakattir!

§117

Dördüncü Mesele: Müsbet milliyet, hayat-ı içtimaiyenin ehtiyac-ı dâhilîsinden ileri gəlir; teavüne, tesanüde sebeptir; menfaatli bir qüvvət temin edər; uhuvvet-i İslâmiyeyi daha ziyade teyid edəcək bir vasıta olur.

§118

Bu müsbet fikr-i milliyet İslâmiyet’e hâdim olmalı, kale olmalı, zırhı olmalı; yerine geçmeməli. Çünki İslâmiyet’in verdiyi uhuvvet içinde min uhuvvet var, âlem-i bekada və âlem-i berzahta o uhuvvet bâki kalır. Onun üçün uhuvvet-i milliye ne qədər da kavî olsa onun bir perdesi hükmüne geçebilir. Yoxsa onu onun yerine ikame etmək; eyni kalenin taşlarını, kalenin içindeki elmas hazinesinin yerine koyup o elmasları dışarı atmak nevinden ahmakane bir cinayettir.

§119

Bax, ey ehl-i Kur’an olan bu vatanın evlatları! Altı yüz sene deyil bəlkə Abbasîler zamanından beri min senedir Kur’an-ı Hakîm’in bayraktarı olaraq, bütün cihana qarşı meydan okuyup Kur’an’ı ilan etmişsiniz. Milliyetinizi, Kur’an’a və İslâmiyet’e kale yaptınız. Bütün dünyayı susturdunuz, müthiş tehacümatı def’ettiniz, tâ

§120

يَاْتِى اللّٰهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُٓ اَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنٖينَ اَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرٖينَ يُجَاهِدُونَ فٖى سَبٖيلِ اللّٰهِ

§121

âyetine güzel bir mâsadak oldunuz. Indi Avrupa’nın və Frenk-meşrep münafıkların desiselerine uyup bu ayənin evvelindeki hitaba mâsadak olmaktan çekinmelisiniz və korkmalısınız!

§122

Cây-ı dikkat bir hal: Türk milleti anâsır-ı İslâmiye içinde en kesretli olduğu halde, dünyanın hər tarafında olan Türkler isə Müslüman’dır. Sair unsurlar kimi müslim və gayr-ı müslim olaraq iki kısma inkısam etmemişdir. Harada Türk taifesi varsa Müslüman’dır. Müslümanlıktan çıkan və ya Müslüman olmayan Türkler, Türklükten də çıkmışlardır (Macarlar kimi). Halbuki kiçik unsurlarda də hem müslim və hem də gayr-ı müslim var.

§123

Ey Türk qardaş! Bilhassa sən dikkat et! Sənin milliyetin İslâmiyet’le imtizaç etmiş. Ondan kabil-i tefrik deyil. Tefrik etsen mahvsın! Bütün sənin mazideki mefahirin, İslâmiyet defterine geçmiş. Bu mefahir, zemin yüzünde heç bir kuvvetle silinmediyi halde, sən şeytanların vesveseleriyle, desiseleriyle o mefahiri kalbinden silme!

§124

Beşinci Mesele: Asya’da uyanan akvam, fikr-i milliyete sarılıp eynilə Avrupa’yı hər cihetle taklit edərək, hattâ çox mukaddesatları o yolda feda edərək hərəkət edirlər. Halbuki hər milletin kamet-i kıymeti başqa bir elbise istəyər. Bir cins kumaş hətta olsa tarzı, ayrı ayrı olmaq lâzım gəlir. Bir kadına, bir jandarma elbisesi giydirilmez. Bir ihtiyar hocaya, tango bir kadın libası giydirilmediyi kimi… Körü körüne taklit də çox defa maskaralık olur. Çünki:

§125

Evvela: Avrupa bir dükkân, bir kışla isə Asya bir mezraa, bir cami hükmündedir. Bir dükkâncı dansa gedər, bir çiftçi gidemez. Kışla vaziyeti ilə mescid vaziyeti bir olmaz.

§126

Hem ekser enbiyanın Asya’da zuhuru, ağleb-i hükemanın Avrupa’da gelmesi, qədər-i ezelînin bir remzi, bir işarəidir ki Asya akvamını intibaha getirəcək, terakki ettirəcək, idare ettirəcək; din və kalptir. Felsefe və hikmət isə din və kalbe yardım etməli, yerine geçmeməli.

§127

Sâniyen: Din-i İslâm’ı Hristiyan dinine kıyas edib Avrupa kimi dine lâkayt olmaq, çox böyük bir hatadır. Evvela: Avrupa, dinine sahiptir. Başta Wilson, Loid George, Venizelos kimi Avrupa büyükleri, papaz kimi dinlerine mutaassıp olmaları şahittir ki Avrupa dinine sahiptir, bəlkə bir cihette mutaassıptır.

§128

Sâlisen: İslâmiyet’i Hristiyan dinine kıyas etmək, kıyas-ı maalfârıktır, o kıyas yanlıştır. Çünki Avrupa, dinine mutaassıp olduğu zaman medeni değildi; taassubu terk etti, medenileşti.

§129

Hem din, onların içinde üç yüz sene muharebe-i dâhiliyeyi intac etmiş. Müstebit zalimlerin elinde avamı, fukarayı və ehl-i fikri ezmeye vasıta olduğundan; onların umumunda muvakkaten dine qarşı bir küsmek hasıl olmuştu.

§130

İslâmiyet’te isə tarihler şahittir ki bir defadan başqa dâhilî muharebeye sebebiyet vermemiş.

§131

Hem ne vaxt ehl-i İslâm, dine ciddi sahib olmuşlarsa o zamana nisbeten yüksək terakki etmişler. Buna şahit, Avrupa’nın en böyük üstadı, Endülüs Devlet-i İslâmiyesidir.

§132

Hem ne vaxt, cemaat-i İslâmiye dine qarşı lâkayt vaziyeti almışlar, pərişan vaziyete düşerek tedenni etmişler.

§133

Hem İslâmiyet, vücub-u zekât və hurmet-i riba kimi minlərlə şefkat-perverane mesail ilə fukarayı və avamı himaye ettiği اَفَلَا يَعْقِلُونَ ۞ اَفَلَا يَتَفَكَّرُونَ ۞ اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ kimi kelimatıyla aklı və ilmi istişhad və ikaz ettiği və ehl-i ilmi himaye ettiği cihetle daima İslâmiyet, fukaraların və ehl-i ilmin kalesi və melcei olmuşdur. Onun üçün İslâmiyet’e qarşı küsmeye heç bir səbəb yoxdur.

§134

İslâmiyet’in Hristiyanlık və sair dinlere cihet-i farkının sırr-ı hikməti şudur ki:

§135

İslâmiyet’in esası, mahz-ı tevhiddir; vesait və esbaba tesir-i həqiqi vermir, icad və makam cihetiyle qiymət vermir.

§136

Hristiyanlık isə “velediyet” fikrini qəbul ettiği üçün vesait və esbaba bir qiymət verir, enaniyeti kırmaz. Âdeta rububiyet-i İlahiyenin bir cilvesini azizlerine, büyüklerine verir. اِتَّخَذُٓوا اَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ اَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللّٰهِ âyetine mâsadak olmuşlar. Onun içindir ki Hristiyanların dünyaca en yüksək mertebede olanları, gurur və enaniyetlerini muhafaza etmekle birlikdə sâbık Amerika Reisi Wilson kimi mutaassıp bir dindar olur.

§137

Mahz-ı tevhid dini olan İslâmiyet içinde, dünyaca yüksək mertebede olanlar, ya enaniyeti və gururu bırakacaq və ya dindarlığı bir derece bırakacaq. Onun üçün bir kısmı lâkayt kalırlar, bəlkə dinsiz olurlar.

§138

Altıncı Mesele: Menfî milliyette və unsuriyet fikrinde ifrat edenlere deriz ki:

§139

Evvela: Bu dünya yüzü, hususan bu memleketimiz, eski zamandan beri çox muhaceretlere və tebeddülata maruz olmakla birlikdə; merkez-i hükûmet-i İslâmiye bu vatanda teşkil olduktan sonra, akvam-ı saireden pervane kimi çokları içine atılıp tavattun etmişler. İşte bu halde Levh-i Mahfuz açılsa ancaq həqiqi unsurlar birbirinden tefrik edilebilir.

§140

Elə isə həqiqi unsuriyet fikrine, hareketi və hamiyeti bina etmək, manasız və hem çox zararlıdır. Onun içindir ki: Menfî milliyetçilerin və unsuriyet-perverlerin reislerinden və dine qarşı çox lâkayt biri, mecbur olmuş, demiş: “Dil, din bir isə millet birdir.” Madam ki belədir. Həqiqi unsuriyete deyil; bəlkə dil, din, vatan münasebatına bakılacaq. Əgər üçü bir isə zaten qüvvətli bir millet, əgər biri noksan olursa tekrar milliyet dairesine dâhildir.

§141

Sâniyen: İslâmiyet’in mukaddes milliyeti, bu vatan evladının hayat-ı içtimaiyesine kazandırdığı yüzer faydadan iki faydayı misal olaraq beyan edeceğiz:

§142

Birincisi: Bu devlet-i İslâmiye iyirmi otuz milyon iken, bütün Avrupa’nın böyük devletlerine qarşı hayatını və mevcudiyetini muhafaza ettiren, bu devletin ordusundaki nur-u Kur’an’dan gelen bu fikirdir: “Mən ölsem şehidim, öldürsem gaziyim.” Kemal-i şevk ilə və aşk ilə ölümün yüzüne gülerek istikbal etmiş. Daima Avrupa’yı titretmiş. Əcəba dünyada basit fikirli, safi kalpli olan neferatın ruhunda belə ulvi fedakârlığa sebebiyet verəcək, hangi şey gösterilebilir? Hangi hamiyet onun yerine ikame edilebilir? Və hayatını və bütün dünyasını severek ona feda ettirebilir?

§143

İkincisi: Avrupa’nın ejderhaları (böyük devletleri) hər ne vaxt bu devlet-i İslâmiyeye bir tokat vurmuşlarsa üç yüz əlli milyon İslâm’ı ağlatmış və inletmiş. Və o müstemlekat sahipleri, onları inletmemek və sızlatmamak üçün elini çekmiş, elini kaldırırken indirmiş. Bu heç bir cihette istisgar edilmeyəcək manevî və daimî bir qüvvətü’z-zahr yerine hangi qüvvət ikame edilebilir? Gösterilsin! Bəli, o azîm manevî qüvvətü’z-zahrı, menfî milliyet ilə və istiğnakârane hamiyet ilə gücendirmeməli!

§144

Yeddinci Mesele: Menfî milliyette fazla hamiyet-perverlik gösterenlere deriz ki: Əgər bu milleti ciddi severseniz, onlara şəfqət ederseniz elə bir hamiyet taşıyınız ki onların ekserisine şəfqət sayılsın. Yoxsa ekserisine merhametsizcesine bir tarzda, şefkate möhtac olmayan bir kısm-ı kalilin muvakkat gafletkârane hayat-ı içtimaiyelerine hizmet isə hamiyet deyildir.

§145

Çünki menfî unsuriyet fikriyle yapılacaq hamiyetkârlığın, milletin sekizden ikisine muvakkat faydası dokunabilir. Lâyık olmadıkları o hamiyetin şefkatine mazhar olurlar. O sekizden altısı, ya ihtiyardır ya hastadır ya musibetzededir ya çocuktur ya çox zayıftır ya çox ciddi olaraq âhireti düşünür müttakidirler ki bunlar hayat-ı dünyeviyeden ziyade müteveccih oldukları hayat-ı berzahiyeye və uhreviyeye qarşı bir nur, bir teselli, bir şəfqət istəyərlər və hamiyetkâr mübarək əllərə möhtactırlar. Bunların ışıklarını söndürmeye və tesellilerini kırmaya hangi hamiyet müsaade edər? Heyhat! Harada millete şəfqət, harada millet yolunda fedakârlık?

§146

Rahmet-i İlahiyeden ümit kesilmez. Çünki Cənabı-Haqq min seneden beri Kur’an’ın hizmetinde istihdam ettiği və ona bayraktar tayin ettiği bu vatandaşların muhteşem ordusunu və muazzam cemaatini, muvakkat arızalarla inşâallah pərişan etməz. Yenə o nuru ışıklandırır və vazifesini idame ettirir…

§147

***

§148

Dördüncü Mebhas

§149

Tenbih: Iyirmi Altıncı Məktub’un dörd mebhası, birbiri ilə münasebettar olmadığı kimi bu Dördüncü Mebhas’ın on mesaili də birbiriyle münasebettar deyildir. Onun üçün münasebeti aramamalı. Necə gelmiş, elə yazılmış. Mühim bir talebesine gönderdiyi məktubun bir parçasıdır. O talebenin beş altı suallerine verilen cevaplardır.

§150

Birincisi

§151

Sâniyen: Mektubunda dirsən: رَبُّ الْعَالَمٖينَ tabir və tefsirinde “on səkkiz min âlem” demişler. O adedin hikmetini sorursan.

§152

Qardaşım, mən indi o adedin hikmetini bilmirəm lakin bu qədər derim ki: Kur’an-ı Hakîm’in cümleleri, birer manaya münhasır deyil bəlkə nev-i beşerin umum tabakatına hitap olduğu üçün hər tabakaya qarşı birer manayı tazammun eden bir küllî hükmündedir. Beyan olunan manalar, o küllî kaidenin cüz’iyatları hükmündedirler. Hər bir müfessir, hər bir ârif, o küllîden bir cüzü zikredir. Ya keşfine, ya deliline veyahut meşrebine istinad edib bir manayı tercih edir. İşte bunda də bir taife, o adede muvafık bir mana keşfetmiş.

§153

Mesela, ehl-i velayetin ehemmiyetle virdlerinde zikir və tekrar ettikleri مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيَانِ ۞ بَيْنَهُمَا بَرْزَخٌ لَا يَبْغِيَانِ cümlesinde; daire-i vücub ilə daire-i imkândaki bahr-i rububiyet və bahr-i bəndəlikten tut, tâ dünya və âhiret bahirlerine, tâ âlem-i gayb və âlem-i şehadet bahirlerine, tâ şark və garp, şimal və cenuptaki bahr-i muhitlerine, tâ Bahr-i Rum və Fars bahrine, tâ Akdeniz və Karadeniz və Boğazına –ki mercan denilen balık ondan çıkır– tâ Akdeniz və Bahr-i Ahmer’e və Süveyş Kanalı’na, tâ tatlı və tuzlu sular denizlerine, tâ torpaq tabakası altındaki tatlı və müteferrik su denizleriyle, üstündeki tuzlu və muttasıl denizlerine, tâ Nil və Dicle və Fırat kimi böyük ırmaklar denilen kiçik tatlı denizler ilə onların karıştığı tuzlu böyük denizlerine qədər, manasındaki cüz’iyatları var. Bunlar umumen murad və maksud ola bilər və onun həqiqi və mecazî manalarıdır.

§154

İşte onun kimi اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ də çoxlu həqiqətləri câmi’dir. Ehl-i keşif və həqiqət, keşiflerine göre ayrı ayrı beyan edərlər.

§155

Mən də belə fehmederim ki: Semavatta minlərlə âlem var. Yıldızların bir kısmı hər biri birer âlem ola bilər. Yerde də hər bir cins mahlukat, birer âlemdir. Hattâ hər bir insan də kiçik bir âlemdir. رَبِّ الْعَالَمٖينَ tabiri isə “Doğrudan doğruya hər âlem, Cənabı-Haqqın rububiyetiyle idare və terbiye və tedbir edilir.” deməkdir.

§156

Sâlisen: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam ferman etmiş:

§157

اِذَا اَرَادَ اللّٰهُ بِقَوْمٍ خَيْرًا اَبْصَرَهُمْ بِعُيُوبِ اَنْفُسِهِمْ

§158

Kur’an-ı Hakîm’de Hazret-i Yusuf aleyhisselâm demiş:

§159

وَمَٓا اُبَرِّئُ نَفْسٖى اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ

§160

Bəli, nəfsini beğenen və nəfsinə itimat eden, bedbahttır. Nefsinin ayıbını gören, bahtiyardır. Elə isə sən bahtiyarsın. Lakin bazen olur ki nefs-i emmare, ya levvameye və ya mutmainneye inkılab edər lakin silahlarını və cihazatını âsaba devreder. Âsab və damarlar isə o vazifeyi âhir ömre qədər görür. Nefs-i emmare çoktan öldüğü halde, onun âsârı yenə görünür.

§161

Çox böyük asfiya və evliya var ki nüfusları mutmainne iken, nefs-i emmareden şekva etmişler. Kalpleri gayet selim və münevver iken, emraz-ı kalpten vaveylâ etmişler. İşte bu zatlardaki, nefs-i emmare deyil bəlkə âsaba devredilen nefs-i emmarenin vazifesidir.

§162

Maraz isə kalbî deyil bəlkə maraz-ı hayalîdir. İnşâallah aziz qardaşım, sizə hücum eden nefsiniz və emraz-ı kalbiniz deyil bəlkə mücahedenin devamı üçün beşeriyet itibarıyla âsaba intikal eden və terakkiyat-ı daimîye sebebiyet veren, dediyimiz kimi bir halettir.

§163

***

§164

İkinci Mesele

§165

Eski hocanın sual ettiği üç meselenin izahatı, Risale-i Nur’un eczalarında vardır. Şimdilik icmalî bir işarə edeceğiz:

§166

Birinci Suali: Muhyiddin-i Arabî, Fahreddin-i Râzî’ye mektubunda demiş: “Allah’ı bilmək, varlığını bilmenin gayrıdır.” Bu ne deməkdir, maksat nedir? Sorur.

§167

Evvela: Ona okuduğun Iyirmi İkinci Söz’ün Mukaddime’sinde, tevhid-i həqiqi ilə tevhid-i zahirînin farkındaki misal və təmsil, maksada işarə edər. Otuz İkinci Söz’ün İkinci və Üçüncü Mevkıfları və Makasıdları, o maksadı izah edər.

§168

Və sâniyen: Usûlü’d-din imamları və ulema-i ilm-i kelâmın akaide dair və vücud-u Vâcibü’l-vücud və tevhid-i İlahîye dair beyanatları, Muhyiddin-i Arabî’nin nazarında kâfi gelmediyi üçün ilm-i kelâmın imamlarından Fahreddin-i Râzî’ye elə demiş.

§169

Bəli, ilm-i kelâm vasıtasıyla kazanılan marifet-i İlahiye, marifet-i kâmile və huzur-u tam vermir. Bəyanı Möcüzə Quran’ın tarzında olduğu vaxt hem marifet-i tammeyi verir hem huzur-u etemmi kazandırır ki inşâallah Risale-i Nur’un bütün eczaları, o Bəyanı Möcüzə Quran’ın cadde-i nuranisinde birer elektrik lambası hizmetini görürlər.

§170

Hem Muhyiddin-i Arabî’nin nazarına, Fahreddin-i Râzî’nin ilm-i kelâm vasıtasıyla aldığı marifetullah ne qədər noksan görülür; elə də tasavvuf mesleğiyle alınan marifet də Kur’an-ı Hakîm’den doğrudan doğruya veraset-i nübüvvet sırrıyla alınan marifete nisbeten o qədər noksandır. Çünki Muhyiddin-i Arabî mesleği, huzur-u daimîyi kazanmak üçün لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ deyip kainatın vücudunu inkâr edəcək bir tarza qədər gelmiş. Və sairleri isə yenə huzur-u daimîyi kazanmak üçün لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ deyip kainatı nisyan-ı mutlak altına almaq kimi acib bir tarza girmişler.

§171

Kur’an-ı Hakîm’den alınan marifet isə huzur-u daimîyi vermekle birlikdə, ne kainatı mahkûm-u adem edər, ne də nisyan-ı mutlakta hapseder. Bəlkə başıbozukluktan çıkarıp Cənabı-Haqq adına istihdam edər. Hər şey mir’at-ı marifet olur. Sa’dî-i Şirazî’nin dediyi kimi: دَرْ نَظَرِ هُوشِيَارْ هَرْ وَرَقٖى دَفْتَرٖيسْتْ اَزْ مَعْرِفَتِ كِرْدِگَارْ Hər şeyde Cənabı-Haqqın marifetine bir pencere açar.

§172

Bazı Sözlerde ulema-i ilm-i kelâmın mesleğiyle, Kur’an’dan alınan minhac-ı həqiqinin farkları hakkında belə bir təmsil söylemişiz ki mesela, bir su getirmek üçün bazıları küngân (su borusu) ilə uzaq yerden, dağlar altında kazar, su getirir. Bir kısım da hər yerde kuyu kazar, su çıkarır. Birinci kısım çox zahmetlidir; tıkanır, kesilir. Lakin hər yerde kuyuları kazıp su çıkarmaya ehil olanlar, zahmetsiz hər bir yerde suyu buldukları kimi; eynilə elə də ulema-i ilm-i kelâm, esbabı nihayet-i âlemde teselsül və devrin muhaliyeti ilə kesip sonra Vâcibü’l-vücud’un vücudunu onunla ispat edirlər. Uzun bir yolda gidilir.

§173

Amma Kur’an-ı Hakîm’in minhac-ı həqiqisi isə hər yerde suyu bulur, çıkarır. Hər bir ayəsi, birer asâ-yı Musa kimi haraya vursa âb-ı həyat fışkırtır. وَ فٖى كُلِّ شَىْءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ düsturunu, hər şeye okutturur.

§174

Hem iman yalnız ilim ilə deyil, imanda çox letaifin hisseleri var. Necə ki bir yemek mideye girse o yemek muhtelif âsaba, muhtelif bir surette inkısam edib tevzi olunur. İlim ilə gelen mesail-i imaniye də ağıl midesine girdikten sonra, derecata göre ruh, qəlb, sır, nəfs və hâkeza letaif özünə göre birer hisse alır, masseder. Əgər onların hissesi olmazsa noksandır.

§175

İşte Muhyiddin-i Arabî, Fahreddin-i Râzî’ye bu noktayı ihtar edir.

§176

***

§177

Üçüncü Mesele

§178

وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنٖٓى اٰدَمَ âyetinin اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا âyetiyle vech-i tevfiki nedir?

§179

Cavab: On Birinci Söz’de və Iyirmi Üçüncü Söz’de və Iyirmi Dördüncü’nün Beşinci Dal’ının İkinci Meyvəsi’nde izahı vardır. Sırr-ı icmalîsi budur ki:

§180

Cənabı-Haqq kemal-i kudretiyle necə bir tək şeyden çox şeyleri yapır, çox vazifeleri gördürür, bir sahifede min kitabı yazır. Elə də insanı, çoxlu enva yerinde bir nev-i câmi’ halk etmiş. Yani, bütün enva-ı hayvanatın muhtelif derecatı qədər, bir tək nevi olan insan ilə o vezaifi gördürmek irade etmiş ki insanların kuvalarına və hissiyatlarına fitrətən bir had bırakmamış; fitri bir kayıt koymamış, serbest bırakmış. Sair hayvanatın kuvaları və hissiyatları mahduddur, fitri bir kayıt altındadır.

§181

Halbuki insanın hər kuvası, hədsiz bir mesafede cevelan edər kimi gayr-ı mütenahî canibine gedər. Çünki insan, Hâlık-ı kainat’ın esmasının nihayətsiz tecellilerine bir âyenə olduğu üçün kuvalarına nihayətsiz bir istidat verilmiş.

§182

Mesela, insan hırs ilə bütün dünya ona verilse هَلْ مِنْ مَزٖيدٍ diyəcək. Hem hodgâmlığıyla, öz menfaatine minlərlə adamın zararını qəbul edər və hâkeza… Ahlâk-ı seyyiede hədsiz dərəcədə inkişafları olduğu və Nemrutlar və Firavunlar derecesine qədər gittikleri və sîga-i mübalağa ilə zalûm olduğu kimi ahlâk-ı hasenede də hədsiz bir terakkiyata mazhar olur, enbiya və sıddıkîn derecesine terakki edər.

§183

Hem insan –heyvanların aksine olaraq– hayata lâzım hər şeye qarşı cahildir, hər şeyi öğrenmeye mecburdur. Hədsiz eşyaya möhtac olduğu üçün sîga-i mübalağa ilə cehûldür. Heyvan isə dünyaya geldiyi vaxt hem az şeylere möhtac hem möhtac olduğu şeyleri bir iki ayda bəlkə bir iki günde, bazen bir iki saatte bütün şerait-i hayatını öğrenir. Güya bir başqa âlemde tekemmül etmiş, elə gelmiş. İnsan isə bir iki senede ancaq ayağa kalkar, on beş senede ancaq menfaat və zərəri fark edər.

§184

İşte cehûl mübalağası, buna da işarə edər.

§185

***

§186

Dördüncü Mesele

§187

جَدِّدُوا اٖيمَانَكُمْ بِلَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ın hikmetini soruyorsunuz. Onun hikməti, çox Sözlerde zikredilmişdir. Bir sırr-ı hikməti şudur ki: İnsanın hem şahsı hem âlemi hər zaman teceddüd ettikleri üçün hər zaman tecdid-i imana möhtacdır.

§188

Çünki insanın hər bir ferdinin manen çox efradı var. Ömrünün seneleri adedince, bəlkə günleri adedince, bəlkə saatleri adedince birer ferd-i âher sayılır. Çünki zaman altına girdiyi üçün o ferd-i vâhid bir model hükmüne geçer, hər gün bir ferd-i âher şeklini giyer.

§189

Hem insanda bu taaddüd və teceddüd olduğu kimi tavattun ettiği âlem də seyyardır. O gedər, başqası yerine gəlir, daima tenevvü edir; hər gün başqa bir âlem kapısını açır.

§190

İman isə hem o şahıstaki hər ferdin nur-u hayatıdır hem girdiyi âlemin ziyasıdır. لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ isə o nuru açar bir anahtardır.

§191

Hem insanda madam ki nəfs, heva və vehim və şeytan hükmedirlər, çox vaxt imanını rencide etmək üçün gafletinden istifadə edərək çox hileleri edərlər, şübhə və vesveselerle iman nurunu kaparlar.

§192

Hem zahir-i şeriata muhalif düşen və hattâ bazı imamlar nazarında küfür derecesinde təsir eden kelimat və harekât eksik olmur. Onun üçün hər vaxt, hər saat, hər gün tecdid-i imana bir ihtiyaç vardır.

§193

Sual: Mütekellimîn uleması; âlemi, imkân və hudûsun unvan-ı icmalîsi içinde sarıp zihnen üstüne çıkar, sonra vahdaniyeti ispat edərlər. Ehl-i tasavvufun bir kısmı, tevhid içinde tam huzuru kazanmak üçün ‌لَا مَشْهُودَ اِلَّا هُوَ‌ deyip kainatı unutur, nisyan perdesini üstüne çeker, sonra tam huzuru bulur. Və digər bir kısmı həqiqi tevhidi və tam huzuru bulmak üçün ‌لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ‌ deyərək kainatı hayale sarar, ademe atar, sonra huzur-u tam bulur.

§194

Halbuki sən, bu üç meşrepten hariç bir cadde-i kübrayı Kur’an’da gösterirsən. Və onun şiarı olaraq ‌لَا مَعْبُودَ اِلَّا هُوَ ،‌‌ لَا مَقْصُودَ اِلَّا هُوَ‌ dirsən. Bu caddenin tevhide dair bir bürhanını və bir muhtasar yolunu icmalen göster.

§195

Cavab: Bütün Sözler və bütün Məktublar, o caddeyi gösterir. Şimdilik istediğiniz kimi azîm bir hüccetine və geniş və uzun bir bürhanına muhtasaran işarə ederiz. Belə ki:

§196

Âlemde hər bir şey, bütün eşyayı öz Hâlık’ına verir. Və dünyada hər bir eser, bütün âsârı öz müessirinin eserleri olduğunu gösterir. Və kainatta hər bir fiil-i icadî, bütün ef’al-i icadiyeyi öz fâilinin fiilleri olduğunu ispat edər. Və mevcudata tecelli eden hər bir isim, bütün esmayı öz müsemmasının isimleri və unvanları olduğuna işarə edər. Demək hər bir şey, doğrudan doğruya bir bürhan-ı vahdaniyettir və marifet-i İlahiyenin bir penceresidir.

§197

Bəli hər bir eser, hususan canlı olsa kainatın kiçik bir misal-i musağğarıdır və âlemin bir çekirdeğidir və küre-i arzın bir meyvesidir. Elə isə o misal-i musağğarı, o çərdəyi, o meyveyi icad eden, hər halde bütün kainatı icad eden yenə odur. Çünki meyvenin mûcidi, ağacının mûcidinden başqası ola bilməz.

§198

Elə isə hər bir eser, bütün âsârı müessirine verdiyi kimi hər bir fiil də bütün ef’ali, fâiline isnad edər. Çünki görürük ki hər bir fiil-i icadî, ekser mevcudatı ihata edəcək derecede geniş və zerreden şümusa qədər uzun birer kanun-u hallakıyetin ucu olaraq görünür. Demək, o cüz’î fiil-i icadî sahibi kim isə o mevcudatı ihata eden və zerreden şümusa qədər uzanan kanun-u küllî ilə bağlanan bütün ef’alin fâili olmaq gerektir.

§199

Bəli, bir sineği ihya eden, bütün hevamı və kiçik hayvanatı icad eden və arzı ihya eden zat olacaqdır. Hem mevlevî kimi zerreyi döndüren kim isə müteselsilen mevcudatı tahrik edib tâ şemsi seyyaratıyla gezdiren eyni zat olmaq gerektir. Çünki kanun bir silsiledir, ef’al onun ilə bağlıdır.

§200

Demək necə hər bir eser, bütün âsârı müessirine verir və hər bir fiil-i icadî, bütün ef’ali fâiline mal edər. Eynilə elə də kainattaki tecelli eden hər bir isim, bütün isimleri öz müsemmasına isnad edər və onun unvanları olduğunu ispat edər. Çünki kainatta tecelli eden isimler, devair-i mütedâhile kimi və ziyadaki elvan-ı seb’a kimi birbiri içine girir, birbirine yardım edir, birbirinin eserini tekmil edir, tezyin edir.

§201

Mesela, Muhyî ismi bir şeye tecelli ettiği vaxt və həyat verdiyi dakikada Hakîm ismi də tecelli edir, o canlıın yuvası olan cesedini hikmetle tanzim edir. Eyni halde Kerîm ismi də tecelli edir, yuvasını tezyin edər. Eyni anda Rahîm isminin də tecellisi görünür, o cesedin şefkatle havaicini ihzar edər. Eyni zamanda Rezzak ismi tecellisi görünür, o canlıın bekasına lâzım maddî və manevî rızkını ummadığı tarzda verir və hâkeza…

§202

Demək Muhyî kimin ismi isə kainatta nurlu və muhit olan Hakîm ismi də onundur və bütün mahlukatı şefkatle terbiye eden Rahîm ismi də onundur və bütün canlıları keremiyle iaşe eden Rezzak ismi də onun ismidir, unvanıdır və hâkeza…

§203

Demək hər bir isim hər bir fiil hər bir eser elə bir bürhan-ı vahdaniyettir ki kainatın sahifelerinde və asırların satırlarında yazılan və mevcudat denilen bütün kelimatı, kâtibinin nakş-ı kalemi olduğuna delâlet eden birer mühr-ü vahdaniyet, birer hâtem-i ehadiyettir.

§204

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنْ قَالَ «اَفْضَلُ مَا قُلْتُ اَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلٖى لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ وَسَلِّمْ

§205

***

§206

Beşinci Mesele

§207

Sâniyen: Mektubunuzda “Mücerred ‌لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ kâfi midir? Yani ‌مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ‌ demezse ehl-i necat ola bilər mi?” deyə digər bir maksadı soruyorsunuz. Bunun cavabı uzundur. Yalnız indi bu qədər deriz ki:

§208

Kelime-i şehadetin iki kelâmı birbirinden ayrılmaz, birbirini ispat edər, birbirini tazammun edər, biri birisiz olmaz. Madam ki Peygamber aleyhissalâtü Vəssalam Hâtemü’l-enbiya’dır, bütün enbiyanın vârisidir; əlbəttə bütün vusul yollarının başındadır. Onun cadde-i kübrasından hariç, həqiqət və necat yolu ola bilməz. Umum ehl-i marifetin və tahkikin imamları, Sa’dî-i Şirazî kimi deyərlər:

§209

مُحَالَسْتْ سَعْدٖى بَرَاهِ نَجَاتْ § ظَفَرْ بُرْدَنْ جُزْ دَرْ پَىِ مُصْطَفٰى

§210

Hem كُلُّ الطُّرُقِ مَسْدُودٌ اِلَّا الْمِنْهَاجَ الْمُحَمَّدِىَّ demişler.

§211

Lakin bazen olur ki cadde-i Ahmediyede (asm) gittikleri halde, bilmirlər ki cadde-i Ahmediyedir və cadde-i Ahmediye dâhilindedir.

§212

Hem bazen olur ki Peygamber’i bilmirlər lakin gittikleri yol, cadde-i Ahmediyenin eczasındandır.

§213

Hem bazen olur ki bir keyfiyet-i meczubane və ya bir halet-i istiğrakkârane və ya bir vaziyet-i münzeviyane və bedeviyane surətində cadde-i Muhammediyeyi düşünmeyerek yalnız ‌لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ onlara kâfi gəlir.

§214

Lakin bununla birlikdə, en mühim bir cihet budur ki: “adem-i qəbul” başkadır “qəbul-ü adem” başkadır. Bu çeşit ehl-i cezbe və ehl-i uzlet və ya işitmeyen və ya bilmeyen adamlar, Peygamber’i bilmirlər və ya düşünmürlər ki qəbul etsinler. O noktada cahil kalırlar. Marifet-i İlahiyeye qarşı, yalnız ‌لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ bilirlər. Bunlar ehl-i necat olabilirler.

§215

Lakin Peygamber’i işiten və davasını bilen adamlar onu tasdik etmezse Cənabı-Haqq’ı tanımaz. Onun hakkında, yalnız ‌لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ kelâmı, sebeb-i necat olan tevhidi ifade edə bilməz. Çünki o hal, bir derece medar-ı özür olan cahilane adem-i qəbul deyil bəlkə o qəbul-ü ademdir və o inkârdır. Mu’cizatıyla, âsârıyla kainatın medar-ı fahri və nev-i beşerin medar-ı şerefi olan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamı inkâr eden adam, əlbəttə heç bir cihette heç bir nura mazhar ola bilməz və Allah’ı tanımaz. Hər ne isə şimdilik bu qədər yeter.

§216

***

§217

Altıncı Mesele

§218

Sâlisen: Şeytanla münazara namındaki Birinci Mebhas’taki şeytanın mesleğine ait bazı tabirat çox galiz düşmüş. “Hâşâ, hâşâ!” kelimesiyle və farz-ı muhal suretindeki kayıtlarla ta’dil edildiyi halde, yenə məni titretir. Sonra sizə gönderilen parçada bazı ufak tadilat vardı, nüshanızı onunla tashih edebildiniz mi? Fikrinizi tevkil edirəm, o tabirattan lüzumsuz gördüklerinizi tayyedebilirsiniz.

§219

Aziz qardaşım, o mebhas çox mühimdir. Çünki ehl-i zındıkanın üstadı, şeytandır. Şeytan ilzam edilmezse onun mukallidleri kanmazlar. Kur’an-ı Hakîm, kâfirlerin galiz tabirlerini reddetmek üçün zikrettiğinden mənə bir cesaret verildi ki bu şeytanî olan mesleğin bütün bütün çürüklüğünü göstermek üçün –farz-ı muhal surətində– hizbü’ş-şeytanın efradı, mesleklerinin iktizasıyla qəbul etmeye mecbur oldukları və istəyər istəməz manen meslek diliyle diyecekleri ahmakane tabiratlarını titreyerek istimal ettim. Lakin o istimal ilə onları kuyu dibine sıkıştırıp meydanı baştan başa Kur’an hesabına zapt ettik, onların foyalarını meydana çıkardık.

§220

Bu muzafferiyete, bu təmsil içinde bak. Mesela, semavata başı temas etmiş çox yüksək bir minare və o minarenin altında küre-i arzın merkezine qədər bir kuyu kazılmış farz edirik. İşte ezanı umum memlekette umum ahaliye işitilen bir zat, minare başından tâ kuyu dibine qədər hangi mevkide bulunduğunu ispat etmək üçün iki fırka münakaşa edirlər.

§221

Birinci fırka deyər ki: “Minare başındadır, kainata ezan okur. Çünki ezanını işitirik; hayattardır, ulvidir. Çendan hər kəs onu o yüksək yerde görmür lakin hər kəs derecesine göre onu, çıktığı və indiyi vaxt bir makamda, bir basamakta görür və onunla bilir ki: O, yuxarı çıkar və harada görünürse görünsün o, yüksək makam sahibidir.”

§222

Digər şeytanî və ahmak güruh isə deyər: “Yok, makamı minare başı deyil; harada görünürse görünsün, makamı kuyu dibidir.”

§223

Halbuki heç kimse ne onu kuyu dibinde görmüş və ne də görebilir. Faraza əgər taş kimi sakîl, ihtiyarsız olsaydı əlbəttə kuyu dibinde bulunacaktı, biri görecekti.

§224

Indi bu iki muarız fırkanın muharebe meydanı, o minare başından tâ kuyu dibine qədər uzun bir mesafedir. Hizbullah denilen ehl-i Nur cemaati, yüksək nazarlı olanlara o müezzin zatı minare başında gösterirlər. Və nazarları o dereceye çıkmayanlara və kāsıru’n-nazar olanlara, derecelerine göre birer basamakta o müezzin-i a’zamı gösterirlər. Kiçik bir emare, onlara kâfi gəlir və ispat edər ki: O zat, taş kimi camid bir cisim deyil bəlkə istediyi vaxt yuxarı çıkar, görünür, ezan okur bir insan-ı kâmildir.

§225

Digər hizbü’ş-şeytan denilen güruh isə deyərlər: “Ya minare başında hər kəsə gösteriniz veyahut makamı kuyu dibidir.” deyə ahmakane hükmederler. Ahmaklıklarından bilmirlər ki: Minare başında hər kəsə gösterilmemesi, hər kəsin nazarı oraya çıkmamasından ileri gəlir. Hem mugalata surətində, minare başı hariç olaraq bütün mesafeyi zapt etmək istəyirlər.

§226

İşte o iki cemaatin münakaşasını halletmek üçün biri çıkar, o hizbü’ş-şeytana deyər ki: Ey menhus güruh! Əgər o müezzin-i a’zamın makamı kuyu dibi olsa taş kimi camid, hayatsız, kuvvetsiz olmaq lâzım gəlir. Və kuyu basamaklarında və minarenin derecelerinde görünen o olmamaq lâzım gəlir. Madam ki elə görüyorsunuz; əlbəttə o, kuvvetsiz, hakikatsiz, camid olmayacaq. Minare başı onun makamı olacaq. Elə isə ya siz onu kuyu dibinde göstereceksiniz –ki heç bir cihette bunu gösteremezsiniz və heç bir kimseye orada bulunmasını dinletemezsiniz– veyahut susunuz! Meydan-ı müdafaanız kuyu dibidir. Sair meydan və uzun mesafe isə bu mübarək cemaatin meydanıdır; kuyu dibinden başqa, o zatı harada gösterseler davayı kazanırlar.

§227

İşte bu təmsil kimi münazara-i şeytanî mebhası, arştan ferşe qədər olan uzun mesafeyi hizbü’ş-şeytanın elinden alır və hizbü’ş-şeytanı mecbur edir, sıkıştırır. En gayr-ı makul en muhal en menfur mevkii onlara bırakır. En dar və kimse giremeyəcək bir deliğe onları soxur, bütün mesafeyi Kur’an adına zapt edir.

§228

Əgər onlara denilse: “Kur’an nasıldır?” Deyərlər: “Güzel və ahlâk dersini veren bir insan kitabıdır.”

§229

O vaxt onlara denilir: Elə isə Allah’ın kelâmıdır və belə qəbul etmeye mecbursunuz. Çünki siz mesleğinizce “güzel” diyemeyeceksiniz!

§230

Hem əgər onlara denilse: “Peygamber’i necə bilirsiniz?” Deyərlər: “Güzel ahlâklı, çox akıllı bir adam.”

§231

O vaxt onlara deniləcək: “Elə isə imana geliniz. Çünki güzel ahlâklı, akıllı olsa alâküllihal Resulullah’tır. Çünki sizin bu ‘güzel’ sözünüz, hududunuz dâhilinde deyil; mesleğinizce belə diyemezsiniz.” Və hâkeza… Temsildeki sair işarəlere, həqiqətin sair cihetleri tatbik edilebilir.

§232

İşte bu sırra binaen o şeytan ilə münazara edilen Birinci Mebhas, ehl-i imanın imanını muhafaza etmək üçün mu’cizat-ı Ahmediyeyi bilmeye və kat’î bürhanlarını öğrenmeye möhtac etmir. Edna bir emare, kiçik bir delil, onların imanlarını kurtarır. Kuyu dibindeki esfel-i safilînde olmadığına, hər bir hal-i Ahmediye (asm), hər bir haslet-i Muhammediye (asm), hər bir tavr-ı Nebevî (asm) birer mu’cize hükmüne geçer, a’lâ-yı illiyyînde bir makamı bulunduğunu ispat edər.

§233

***

§234

Yeddinci Mesele

§235

Medar-ı ibret bir mesele

§236

Vehme maruz, fütura düşen bazı dostlarıma kuvve-i maneviyeyi teyid edəcək yeddi emarenin delâletiyle, sırf hizmet-i Kur’an’a ait bir ikram-ı Rabbanîyi və bir himayet-i İlahiyeyi beyan etmeye mecburum ki o zayıf damarlı bir kısım dostlarımı kurtarayım.

§237

O yeddi emarenin dördü; dost iken, sırf birer maksad-ı dünyevî üçün şahsıma deyil, Kur’an’a hâdimliğim cihetinde düşman vaziyeti almalarıyla, o maksatlarının aksiyle tokat yediler.

§238

O yeddi emarenin üçü isə ciddi dost idiler və daima da dostturlar lakin dostluğun iktiza ettiği merdane vaziyeti muvakkaten göstermediler, tâ ki ehl-i dünyanın teveccühünü kazanıp birer maksad-ı dünyevî kazansınlar və başlarından emin olsunlar. Halbuki o üç dostum, maatteessüf o maksatlarının aksiyle birer itab gördüler.

§239

Evvelki dörd zahirî dost, sonra düşman vaziyeti gösterenlerin

§240

Birincisi: Bir müdür, kaç vasıta ilə yalvardı. Onuncu Söz’den bir nüsha istedi. Ona verdim. O isə terfi üçün dostluğumu buraxıb düşmanlık vaziyeti aldı. Valiye şekva və ihbar surətində verdi. Hizmet-i Kur’aniyenin bir eser-i ikramı olaraq terfi deyil, azledildi.

§241

İkincisi: Digər bir müdür, dost iken, âmirlerinin hatırı üçün və ehl-i dünyanın teveccühünü kazanmak fikriyle şahsıma deyil, hizmetkârlığım cihetinde rakibane və düşmanane vaziyet aldı, öz maksadının aksiyle tokat yeddi. Ümit edilmediyi bir meselede, iki buçuk seneye mahkûm edildi. Sonra Kur’an’ın bir hizmetkârından dua istedi. İnşâallah bəlkə kurtulacaq, çünki ona dua edildi.

§242

Üçüncüsü: Bir muallim, dost görünürken mən də ona dost baktım. Sonra Barla’ya nakledip yerleşmek üçün düşmanane bir vaziyeti ihtiyar etti, o maksadının aksiyle tokat yeddi. Muallimlikten askerliğe atıldı. Barla’dan uzaklaştırıldı.

§243

Dördüncüsü: Bir muallim (hâfız hem mütedeyyin gördüyüm üçün) Kur’an’ın hizmetinde mənə bir dostluk edəcək niyetiyle ona samimane bir dostluk gösterdim. Sonra o, ehl-i dünyanın teveccühünü kazanmak üçün bir memurun bir tək kelâmıyla bizə qarşı çox soğuk və korkak vaziyeti aldı. Sonra o maksadının aksiyle tokat yeddi. Müfettişinden şiddetli bir tekdir yeddi və azledildi.

§244

İşte bu dörd adam düşman vaziyeti almakla belə tokat yedikleri kimi üç dostum da ciddi dostluğun iktiza ettiği merdane vaziyeti göstermedikleri üçün tokat deyil, bir nevi ihtar nevinde aks-i maksatlarıyla ikaz edildiler:

§245

Birincisi: Gayet mühim və ciddi və həqiqi bir talebem olan bir zat-ı muhterem, mütemadiyen Sözleri yazar, neşrederdi. Müşevveş böyük bir memurun gelmesiyle və bir hâdisenin vukuu ilə; yazdığı Sözleri sakladı, muvakkaten istinsahı da terk etti. Tâ ki ehl-i dünyadan bir zəhmət görmesin və bir sıkıntı çekmesin və onların şerlerinden emin olsun. Halbuki o hizmet-i Kur’aniyenin muvakkaten tatilinden gelen bir eser-i hata olaraq, bir sene mütemadiyen min liraya mahkûmiyet kimi bir bela, gözü önüne konuldu. Ne vaxt istinsaha niyet etti və eski vaziyetine döndü; o davasından tebrie etti, lillahi’l-hamd beraet kazandı. Möhtaclıq-ı haliyle birlikdə min liradan kurtuldu.

§246

İkincisi: Beş seneden beri mert və ciddi və cesur bir dostum, ehl-i dünyanın və yeni gelen bir âmirin hüsn-ü zannını və teveccühünü kazanmak üçün komşum iken, düşünmeyerek ihtiyarsız bir neçə ay mənim ilə görüşmedi. Hattâ bayramda və ramazanda uğramadı. Halbuki maksadının aksiyle karye meselesi neticelendi, nüfuzu kırıldı.

§247

Üçüncüsü: Haftada bir iki defa mənimlə görüşen bir hâfız, imam olmuş. Sarık sarmak üçün iki ay məni terk etti. Hattâ bayramda yanıma gelmedi. Hilaf-ı me’mul olaraq, maksadının aksiyle yeddi səkkiz ay imamlık ettiği halde hilaf-ı âdet bir surette ona sarık bağlattırılmadı.

§248

İşte bu kimi vukuatlar çox var. Lakin bazılarının hatırlarını kırmamak üçün zikretmirəm. Bunlar ne qədər zayıf birer emare isə də lakin içtimaında bir qüvvət hissedilir. Onunla kanaat gəlir ki:

§249

Şahsıma qarşı deyil –çünki nəfsimi heç bir ikrama lâyık görmürəm– bəlkə hizmet-i Kur’an noktasında sırf o cihette bir ikram-ı İlahî və bir himayet-i Rabbaniye altında hizmet ettiğimiz anlaşılır. Dostlarım bunu düşünməli, evhama kapılmamalı.

§250

Madam ki hizmetkârlığıma bir ikram-ı İlahîdir və madam ki fahre deyil bəlkə şükre sebeptir və madam ki وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ fermanı var. Bu sırlara binaen, hususi bir surette dostlarıma beyan edirəm.

§251

***

§252

Səkkizinci Mesele

§253

Iyirmi Yeddinci Söz’ün içtihada mani esbabın beşinci sebebinin üçüncü noktasının üçüncü misalinin hâşiyesidir.

§254

Mühim bir sual: Bazı ehl-i tahkik deyərlər ki: Elfaz-ı Kur’aniye və zikriye və sair tesbihlerin hər biri müteaddid cihetlerle insanın letaif-i maneviyesini tenvir edər, manevî gıda verir. Manaları bilinmezse yalnız lafız ifade etmir, kâfi gelmir. Lafız bir libastır; değiştirilse hər taife öz dili ilə o manalara elfaz giydirse daha nâfi’ olmaz mı?

§255

Cavab: Elfaz-ı Kur’aniye və tesbihat-ı Nebeviyenin lafızları camid libas deyil; cesedin hayattar cildi gibidir, bəlkə mürur-u zamanla cilt olmuşdur. Libas değiştirilir lakin cilt değişse vücuda zarardır. Bəlkə namazda və ezandaki kimi elfaz-ı mübarekeler, mana-yı örfîlerine alem və nam olmuşlar. Alem və isim isə değiştirilmez.

§256

Mən öz nəfsimdə tecrübe etdiyim bir haleti çox defa tetkik ettim gördüm ki o halet, hakikattir. O halet şudur ki:

§257

Sure-i İhlas’ı arefe gününde yüzer defa tekrar edib okuyordum. Gördüm ki bendeki manevî duyguların bir kısmı bir neçə defada gıdasını alır, vazgeçer, durur. Və kuvve-i müfekkire kimi bir kısım də bir zaman mana tarafına müteveccih olur, hissesini alır, o da durur. Və qəlb kimi bir kısım, manevî bir zevke medar bazı mefhumlar cihetinde hissesini alır, o da sükût edər və hâkeza…

§258

Gitgide o tekrarda yalnız bir kısım letaif kalır ki çox geç usanır, devam edər, daha manaya və tetkikata heç ihtiyaç bırakmır. Gaflet kuvve-i müfekkireye zərər verdiyi kimi ona zərər vermir. Lafız və lafz-ı müşebbi’ olduğu bir meal-i icmalî ilə və isim və alem bulundukları mana-yı örfî, onlara kâfi gəlir. Əgər manayı o vaxt düşünse zərərli bir usanç verir. Və o devam eden latîfeler, taallüme və tefehhüme möhtac deyillər; bəlkə tahattura, teveccühe və teşvike ihtiyaç gösterirler. Və o cilt hükmündeki lafızları onlara kâfi gəlir və mana vazifesini görürlər. Və bilhassa o Arabî lafızlar ilə kelâmullah və tekellüm-ü İlahî olduğunu tahattur etmekle, daimî bir feyze medardır.

§259

İşte özüm tecrübe etdiyim bu halet gösterir ki ezan kimi və namazın tesbihatı kimi və hər vaxt tekrar edilen Fatiha və Sure-i İhlas kimi həqiqətlərleri, başqa dil ilə ifade etmək çox zararlıdır.

§260

Çünki menba-ı daimî olan elfaz-ı İlahiye və Nebeviye kaybolduktan sonra, o daimî letaifin daimî hisseleri də kaybolur. Hem hər harfin lâekall on sevabı zayi olması və huzur-u daimî, bütün namazda hər kəs üçün devam etmediğinden gaflet içinde, tercüme vasıtasıyla insanların tabiratı ruha zulmet vermesi kimi zararlar olur.

§261

Bəli, necə İmam-ı A’zam demiş: “‌لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ tevhide alem və isimdir.” Biz də deriz: Kelimat-ı tesbihiye və zikriyenin, hususan ezanda və namazda olanların ekseriyet-i mutlakası, alem və isim hükmüne geçmişler. Alem kimi mana-yı lügavîsinden ziyade, mana-yı örfî-i şer’îsine bakılır. Elə isə değişmeleri şer’an mümkün deyildir.

§262

Hər mü’mine bilmesi lâzım olan mücmel manaları, yani muhtasar bir meali isə en âmî bir adam də çabuk öğrenir. Bütün ömrünü İslâmiyet’le geçiren və kafasını minlərlə malayaniyat ilə dolduran adamlar, bir iki haftada hayat-ı ebediyesinin anahtarı olan bu kelimat-ı mübarekenin meal-i icmalîsini öğrenmemesine necə mazur olabilirler, necə Müslüman olurlar, necə “akıllı adam” denilirler? Və elə heriflerin tembelliklerinin hatırı üçün o nur menbalarının mahfazalarını bozmak kâr-ı ağıl deyildir!

§263

Hem “Sübhanallah” deyən, hangi milletten olursa olsun, Cənabı-Haqq’ı takdis ettiğini anlar. İşte bu qədər kâfi gəlməz mi? Əgər manasına öz dili ilə müteveccih olsa ağıl noktasında bir defa taallüm edər. Halbuki günde yüz defa tekrar edər. O yüz defa, ağlın hisse-i taallümünden başqa, lafızdan və lafza sirayet eden və imtizaç eden meal-i icmalî, çox nurlara və feyizlere medardır. Bâhusus tekellüm-ü İlahî haysiyetiyle aldığı kudsiyet və o kudsiyetten gelen feyizler və nurlar, çox ehemmiyetlidir.

§264

Elhasıl, zaruriyat-ı diniye mahfazaları olan elfaz-ı kudsiye-i İlahiyenin yerine heç bir şey ikame edilemez və yerlerini tutamaz və vazifelerini göremez. Və muvakkat ifade etseler də daimî, ulvi, kudsî ifade edemezler.

§265

Amma nazariyat-ı diniyenin mahfazaları olan elfazlar isə değiştirilmeye lüzum kalmaz. Çünki nəsihət ilə və sair tedris və talim və vaaz ilə o ihtiyaç mündefi olur.

§266

Elhasıl: Lisan-ı nahvî olan lisan-ı Arabînin câmiiyeti və elfaz-ı Kur’aniyenin i’cazı elə bir tarzdadır ki kabil-i tercüme deyildir! Bəlkə “Muhaldir.” diyebilirim. Kimin şüphesi varsa i’caza dair Iyirmi Beşinci Söz’e müracaat etsin. Tercüme dedikleri şeyler isə gayet muhtasar və nâkıs bir mealdir. Belə meal harada; hayattar, çox cihetlerle teşaub etmiş âyâtın həqiqi manaları harada?

§267

***

§268

Doqquzuncu Mesele

§269

Mühim və mahrem bir mesele və bir sırr-ı velayet

§270

Âlem-i İslâm’da Ehl-i Sünnet və Cemaat denilen ehl-i hak və istikamet fırka-i azîmesi, həqiqətlər-i Kur’aniyeyi və imaniyeyi istikamet dairesinde hüvə hüvesine sünnet-i seniyeye ittiba edərək muhafaza etmişler. Ehl-i velayetin ekseriyet-i mutlakası, o daireden neş’et etmişler. Digər bir kısım ehl-i velayet, Ehl-i Sünnet və Cemaat’in bazı desatirleri haricinde və usûllerine muhalif bir caddede görünmüş. İşte bu kısım ehl-i velayete bakanlar iki şıkka ayrıldılar:

§271

Bir kısmı isə Ehl-i Sünnet’in usûlüne muhalif oldukları üçün velayetlerini inkâr ettiler. Hattâ onlardan bir kısmının tekfirine qədər gittiler.

§272

Digər kısım ki onlara ittiba edenlerdir. Onların velayetlerini qəbul ettikleri üçün deyərlər ki: “Hak yalnız Ehl-i Sünnet və Cemaat’in mesleğine münhasır deyil.” Ehl-i bid’adan bir fırka teşkil ettiler, hattâ dalalete qədər gittiler. Bilmediler ki Hər hâdî zat, mühdî ola bilməz. Şeyhleri hatasından mazurdur, çünki meczuptur. Özləri isə mazur olamazlar.

§273

Mutavassıt bir kısım isə o velilerin velayetlerini inkâr etmediler lakin yollarını və mesleklerini qəbul etmediler. Dirlər ki: “Hilaf-ı usûl olan sözleri, ya hale mağlup olub hata ettiler veyahut manası bilinmez müteşabihat misillü şatahattır.”

§274

Maatteessüf birinci kısım, hususan ulema-i ehl-i zahir, meslek-i Ehl-i Sünnet’i muhafaza niyetiyle, çox mühim evliyayı inkâr, hattâ tadlil etmeye mecbur olmuşlar. İkinci kısım olan taraftarları isə o çeşit şeyhlere ziyade hüsn-ü zan ettikleri üçün hak mesleğini buraxıb bid’ate hattâ dalalete girdikleri olmuş.

§275

İşte bu sırra dair, çoxlu zaman zihnimi işgal eden bir halet vardı: Bir zaman mən, bir kısım ehl-i dalalete mühim bir vakitte kahr ilə dua ettim. Bedduama qarşı müthiş bir qüvvət-i maneviye çıktı. Hem duamı geri verirdi hem məni men’etti.

§276

Sonra gördüm ki o kısım ehl-i dalalet, hilaf-ı hak icraatında bir kuvve-i maneviyenin teshilatıyla, arkasına aldığı halkı sürükleyip gidir. Muvaffak olur. Yalnız cebir ilə deyil bəlkə velayet kuvvetinden gelen bir arzu ilə imtizaç ettiği üçün ehl-i imanın bir kısmı o arzuya kapılıp hoş görürlər, çox fena telakki etmirlər.

§277

İşte bu iki sırrı hissetdiyim vaxt dehşet aldım, Fesübhanallah dedim. “Tarîk-ı haktan başqa velayet bulunabilir mi? Hususan müthiş bir cereyan-ı dalalete ehl-i həqiqət taraftar çıkar mı?” dedim. Sonra bir mübarək arefe gününde müstahsen bir âdet-i İslâmiyeye binaen Sure-i İhlas’ı yüzer defa tekrar edərək okuyup onun bereketiyle “Mühim Bir Suale Cavab” namında yazılan mesele ilə birlikdə belə bir həqiqət də rahmet-i İlahiye ilə kalb-i âcizaneme gelmiş. Həqiqət şudur ki:

§278

Sultan Mehmed Fatih’in zamanında hikâye edilen meşhur və manidar “Cibali Baba kıssası” nevinden olaraq bir kısım ehl-i velayet, zahiren muhakeməli və âkıl görünürken, meczupturlar.

§279

Və bir kısmı də bazen sahvede və daire-i akılda görünür, bazen ağlın və muhakemenin haricinde bir hale girer.

§280

Bu kısımdan bir sınıfı ehl-i iltibastır, tefrik etmir. Sekir halinde gördüğü bir meseleyi halet-i sahvede tatbik edər, hata edər və hata ettiğini bilməz.

§281

Meczupların bir kısmı isə indallah mahfuzdur, dalalete sülûk etməz.

§282

Digər bir kısmı isə mahfuz deyillər, bid’at və dalalet fırkalarında bulunabilirler. Hattâ kâfirler içinde bulunabileceği ihtimal verilmiş.

§283

İşte muvakkat və ya daimî meczup olduklarından manen “mübarək mecnun” hükmünde olurlar. Və mübarək və serbest mecnun hükmünde oldukları üçün mükellef deyillər. Və mükellef olmadıkları üçün muaheze olunmurlar. Öz velayet-i meczubaneleri bâki kalmakla birlikdə, ehl-i dalalete və ehl-i bid’aya taraftar çıkarlar. Mesleklerine bir derece revaç verib bir kısım ehl-i imanı və ehl-i hakkı, o mesleğe girmeye meş’umane bir sebebiyet verirler.

§284

***

§285

Onuncu Mesele

§286

Ziyaretçilere ait bazı dostlar tarafından ihtar ilə bir düstur izah edilmek istenilmişdir. Onun üçün yazılmışdır.

§287

Malûm olsun ki: Bizi ziyaret eden, ya hayat-ı dünyeviye cihetinde gəlir; o kapı kapalıdır. Və ya hayat-ı uhreviye cihetinde gəlir. O cihette iki kapı var: Ya şahsımı mübarək və makam sahibi zannedip gəlir, o kapı də kapalıdır. Çünki mən özümü beğenmirəm, məni beğenenleri də beğenmirəm. Cənabı-Haqq’a çox şükür, məni özümə beğendirmemiş. İkinci cihet, sırf Kur’an-ı Hakîm’in dellâlı olduğum cihetledir. Bu kapıdan girenleri, ale’r-re’si və’l-ayn qəbul edirəm.

§288

Onlar da üç tarzda olur: Ya dost olur ya qardaş olur ya talebe olur.

§289

Dostun hâssası və şartı budur ki: Kat’iyen, Sözler’e və envar-ı Kur’aniyeye dair olan hizmetimize ciddi taraftar olsun; və haksızlığa və bid’alara və dalalete kalben taraftar olmasın, özünə də istifadeye çalışsın.

§290

Kardeşin hâssası və şartı şudur ki: Həqiqi olaraq Sözler’in neşrine ciddi çalışmakla birlikdə, beş farz namazını eda etmək, yeddi kebairi işlememektir.

§291

Talebeliğin hâssası və şartı şudur ki: Sözler’i öz malı və telifi kimi hissedip sahib çıksın və en mühim vazife-i hayatiyesini, onun neşir və hizmeti bilsin.

§292

İşte bu üç tabaka mənim üç şahsiyetimle alâkadardır. Dost, mənim şahsî və zatî şahsiyetimle münasebettar olur. Qardaş, abdiyetim və bəndəlik noktasındaki şahsiyetimle alâkadar olur. Talebe isə Kur’an-ı Hakîm’in dellâlı cihetinde və hocalık vazifesindeki şahsiyetimle münasebettardır.

§293

Bu görüşmenin də üç meyvəsi var:

§294

Birincisi: Dellâllık itibarıyla mücevherat-ı Kur’aniyeyi məndən və ya Sözlerden ders almaq. Velev bir ders də olsa.

§295

İkincisi: İbadet itibarıyla uhrevî kazancıma hissedar olur.

§296

Üçüncüsü: Birlikdə dərgah-ı İlahiyeye müteveccih olub rabt-ı qəlb edərək, Kur’an-ı Hakîm’in hizmetinde el ele verib tevfik və hidayet istəmək.

§297

Əgər talebe isə hər sabah mütemadiyen adı ilə, bazen hayaliyle də yanımda hazır olur, hissedar olur.

§298

Əgər qardaş isə bir neçə defa hususi adı ilə və suretiyle dua və kazancımda hazır olub hissedar olur. Sonra umum ihvanlar içinde dâhil olub rahmet-i İlahiyeye teslim edirəm ki dua vaxtında “ihvetî və ihvanî” dediyim vaxt onlar içinde bulunur. Mən bilmezsem rahmet-i İlahiye onları bilir və görür.

§299

Əgər dost isə və feraizi kılar və kebairi terk ederse umumiyet-i ihvan itibarıyla duamda dâhildir.

§300

Bu üç tabaka də məni manevî dua və kazançlarında dâhil etmək şarttır.

§301

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنْ قَالَ «اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا» وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهٖ وَسَلِّمْ

§302

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§303

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَٓا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَٓاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ

§304

اَللّٰهُمَّ يَا مَنْ اَجَابَ نُوحًا فٖى قَوْمِهٖ وَ يَا مَنْ نَصَرَ اِبْرَاهٖيمَ عَلٰى اَعْدَائِهٖ وَ يَا مَنْ اَرْجَعَ يُوسُفَ اِلٰى يَعْقُوبَ وَ يَا مَنْ كَشَفَ الضُّرَّ عَنْ اَيُّوبَ وَ يَا مَنْ اَجَابَ دَعْوَةَ زَكَرِيَّاءَ وَ يَا مَنْ تَقَبَّلَ يُونُسَ ابْنَ مَتّٰى نَسْئَلُكَ بِاَسْرَارِ اَصْحَابِ هٰذِهِ الدَّعْوَاتِ الْمُسْتَجَابَاتِ اَنْ تَحْفَظَنٖى وَ تَحْفَظَ نَاشِرَ هٰذِهِ الرَّسَائِلِ وَ رُفَقَائِهِمْ مِنْ شَرِّ شَيَاطٖينِ الْاِنْسِ وَ الْجِنِّ وَ انْصُرْنَا عَلٰى اَعْدَائِنَا وَ لَا تَكِلْنَا اِلٰى اَنْفُسِنَا وَ اكْشِفْ كُرْبَتَنَا وَ كُرْبَتَهُمْ وَاشْفِ اَمْرَاضَ قُلُوبِنَا وَ قُلُوبِهِمْ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ

§305

***

§306

[1] Hâşiye: Kur’an-ı Hakîm, kâfirlerin küfriyatlarını və galiz tabiratlarını iptal etmək üçün zikrettiğine istinaden, ehl-i dalaletin fikr-i küfrîlerinin bütün bütün muhaliyetini və bütün bütün çürüklüğünü göstermek üçün bu tabiratı farz-ı muhal surətində, titreyerek kullanmaya mecbur oldum.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol