Bu Məktub səkkiz meseledir.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mektubat
Iyirmi Səkkizinci Məktub
Birinci Risale Olan Birinci Mesele
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
اِنْ كُنْتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ
Sâniyen, üç sene evvel mənimlə görüştükten üç gün sonra tabiri çıkmış, tevili tezahür etmiş eski bir rüyanızın, indi tabirini istiyorsunuz. Şimdilik o güzel, mübarək, müjdeli rüya mürur-u zamana uğramış, manasını göstermiş olan o rüyaya qarşı belə desem hakkım yox mu:
نَه شَبَمْ نَه شَبْ پَرَسْتَمْ مَنْ § غُلَامِ شَمْسَمْ اَزْ شَمْسْ مٖى گُويَمْ خَبَرْ
اٰنْ خَيَالَاتٖى كِه دَامِ اَوْلِيَاسْتْ § عَكْسِ مَهْرُويَانِ بُوسْتَانِ خُدَاسْتْ
Bəli qardaşım, sənin ilə mahz-ı həqiqət dersini müzakereye alışmışız. Hayalatlara qarşı kapısı açık olan rüyaları, tahkikî bir surette mevzubahs etmək, tahkik mesleğine tam uygun gelmediğinden o cüz’î hâdise-i nevmiye münasibətilə, mevtin kiçik bir kardeşi olan nevme ait ilmî və düsturî olaraq altı nükte-i həqiqəti, âyât-ı Kur’aniyenin işarə ettiği vecihte beyan edeceğiz. Yedincisinde, sənin rüyana qısa bir tabir veriləcək.
Birincisi: Sure-i Yusuf’un mühim bir esası, rüya-yı Yusufiye olduğu kimi وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا ayəsi misillü çox âyetlerle, rüyada və nevmde perdeli olaraq ehemmiyetli həqiqətlər var olduğunu gösterir.
İkincisi: Kur’an ilə tefe’üle və rüyaya itimada ehl-i həqiqət taraftar deyillər. Çünki Kur’an-ı Hakîm, ehl-i küfrü kesretle və şiddetli bir tarzda vurur. Tefe’ülde, kâfire ait şiddeti, tefe’ül eden insana çıktığı vaxt, yeis verir; qəlbi müşevveş edir.
Hem rüya də xeyr iken, bazı aks-i hakikatle göründüğü üçün şer telakki edilir, yeise düşürür, kuvve-i maneviyeyi kırar, sû-i zan verir. Çox rüyalar var ki: Surəti dehşetli, zərərli, mülevves iken; tabiri və manası çox güzel olur. Hər kəs rüyanın suretiyle manasının həqiqəti mabeynindeki münasebeti bulamadığı üçün lüzumsuz telaş edər, meyus olur, keder edər.
İşte yalnız bu cihet içindir ki ehl-i həqiqət kimi və İmam-ı Rabbanî misillü başta نَه شَبَمْ نَه شَبْ پَرَسْتَمْ dedim.
Üçüncüsü: Hadîs-i sahih ilə nübüvvetin qırx cüzünden bir cüzü nevmde rüya-yı sadıka surətində tezahür etmiş. Demək, rüya-yı sadıka hem haktır hem nübüvvetin vezaifine taalluku var. Bu üçüncü mesele, gayet mühim və uzun və nübüvvetle alâkadar və derin olduğundan, başqa vakte ta’lik edirik; şimdilik o kapıyı açmırıq.
Dördüncüsü: Rüya üç nevidir: İkisi, tabir-i Kur’an’la اَضْغَاثُ اَحْلَامٍ da dâhildir; tabire değmir. Manası varsa da ehemmiyeti yox. Ya mizacın inhirafından kuvve-i hayaliye şahsın hastalığına göre bir terkibat, tasvirat yapır; yaxud gündüz və ya daha evvel, hattâ bir iki sene evvel eyni vakitte başına gelen müheyyic hâdisatı, hayal tahattur edər; ta’dil və tasvir edər, başqa bir şəkil verir. İşte bu iki kısım اَضْغَاثُ اَحْلَامٍ dır, tabire değmir.
Üçüncü kısım ki rüya-yı sadıkadır. O, doğrudan doğruya mahiyet-i insaniyedeki latîfe-i Rabbaniye, âlem-i şehadetle bağlanan və o âlemde dolaşan duyguların kapanmasıyla və durmasıyla, âlem-i gayba qarşı bir münasibət bulur, bir menfez açar. O menfez ilə vukua gelmeye hazırlanan hâdiselere bakar və Levh-i Mahfuz’un cilveleri və mektubat-ı kaderiyenin numuneleri nevinden birisine rast gəlir, bazı vakıat-ı həqiqiyeyi görür. Və o vakıatta, bazen hayal tasarruf edər, surət libasları giydirir. Bu kısmın çox envaı və tabakatı var. Bazı eynilə gördüğü kimi çıkar, bazen bir ince perde altında çıkır, bazen kalınca bir perde ilə sarılır.
Hadîs-i şerifte gelmiş ki: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın bidayet-i vahiyde gördüğü rüyalar; subhun inkişafı kimi zahir, açık, doğru çıkırdı.
Beşincisi: Rüya-yı sadıka, hiss-i kable’l-vukuun fazla inkişafıdır. Hiss-i kable’l-vuku isə herkeste cüz’î küllî vardır. Hattâ hayvanlarda də vardır. Hattâ bir zaman mən, bu hiss-i kable’l-vukuu, zahirî və bâtınî meşhur duygulara ilâvə olaraq, insanda və hayvanda “sâika” və “şâika” adı ilə eyni “sâmia” və “bâsıra” kimi iki hiss-i âheri ilmen bulmuşdum. Ehl-i dalalet və ehl-i felsefe, o gayr-ı meşhur hislere –hata edərək– ahmakçasına “sevk-i tabiî” dirlər. Hâşâ sevk-i tabiî deyil bəlkə bir nevi ilham-ı fitri olaraq insan və heyvanı qədər-i İlahî sevk edir.
Mesela, kedi kimi bazı heyvan; gözü kör olduğu vaxt, o sevk-i qədərî ilə gedər, gözüne ilaç olan bir otu bulur, gözüne sürer, iyi olur.
Hem rûy-i zeminin sıhhiye memurları hükmünde və bedevî hayvanatın cenazelerini kaldırmakla muvazzaf kartal kimi âkilü’l-lahm kuşlara bir günlük mesafeden bir heyvan cenazesinin vücudu, o sevk-i qədərî ilə və o hiss-i kable’l-vuku ilhamıyla və o sâika-i İlahî ilə bildirilir və bulurlar.
Hem yeni dünyaya gelmiş bir arı yavrusu; yaşı bir gün iken havada bir günlük mesafeye gedər, havada izini kaybetmeyerek o sevk-i qədərî ilə və o sâika ilhamıyla döner, yuvasına girer.
Hattâ hər kəsin başında çox defa tekerrür edir ki birisinden bahsediyorken, âni kapı açılarak tahminin fevkinde eyni adam gəlir. Hattâ Kürtçe durub-u emsaldendir: نَاڤِ گُرْبٖينَه پَالَانْدَارْ لٖى وَرٖينَه Yani “Kurdun bahsini ettiğin zaman topuzu hazırla, vur çünki kurt gəlir.” Demək, bir hiss-i kable’l-vuku ilə latîfe-i Rabbaniye icmalen o adamın gelmesini hisseder. Lakin ağlın şuuru ihata etmediyi üçün; kasden deyil, ihtiyarsız olaraq bahsetmeye sevk edər. Ehl-i feraset bazen keramet kimi geldiğini beyan edər.
Hattâ bir zaman məndə bu nevi hassasiyet fazla idi. Bu hali bir düstur içine almaq istədim lakin yakıştıramadım və yapamadım. Lakin ehl-i salahatte və bâhusus ehl-i velayette bu hiss-i kable’l-vuku fazla inkişaf edər, kerametkârane âsârını gösterir.
İşte umum sadə xalq üçün də bir nevi velayete mazhariyet var ki rüya-yı sadıkada, evliya kimi gaybî və istikbalî olan şeyleri görürlər. Bəli, uyku necə ki sadə xalq üçün rüya-yı sadıka cihetinde bir mertebe-i velayet hükmündedir; elə də umum üçün gayet güzel və muhteşem bir sinema-i Rabbaniyenin seyrangâhıdır. Lakin güzel ahlâklı güzel düşünür. Güzel düşünen, güzel levhaları görür. Fena ahlâklı fena düşündüyünden, fena levhaları görür.
Hem hər kəs üçün âlem-i şehadet içinde, âlem-i gayba bakan bir penceredir. Hem mukayyed və fâni insanlar üçün saha-i ıtlak bir meydan və bir nevi bekaya mazhar və mazi və müstakbel, hal hükmünde bir temaşagâhtır. Hem tekâlif-i hayatiye altında ezilen və meşakkat çeken ruh sahibiların istirahatgâhıdır.
İşte bu kimi sırlar içindir ki Kur’an-ı Hakîm وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتًا nevindeki âyetlerle, həqiqət-i nevmiyeyi ehemmiyetle ders verir.
Altıncısı və en mühimmi: Rüya-yı sadıka mənim üçün hakkalyakîn derecesine gelmiş və çoxlu tecrübatımla, qədər-i İlahînin hər şeye muhit olduğuna bir hüccet-i kātı’ hükmüne geçmişdir.
Bəli bu rüyalar, mənim üçün hususan bu bir neçə sene zarfında o dereceye gelmişdir ki mesela, yarın başıma geləcək en kiçik hâdisat və en ehemmiyetsiz muamelat və hattâ en âdi muhaverat yazılı olduğunu və daha gelmeden muayyen olduğunu və gecede onları görmekle, dilim ilə deyil, gözüm ilə okuduğum mənə kat’î olmuşdur. Bir deyil, yüz deyil bəlkə min defa; gecede, heç düşünmediyim halde gördüyüm bazı adamlar veyahut söylediyim meseleler, o gecenin gündüzünde az bir tabir ilə eynilə çıkır.
Demək, en cüz’î hâdisat vukua gelmeden evvel hem mukayyeddir hem yazılmışdır. Demək tesadüf yox, hâdisat başıboş gelmir, nizam-nizam-intizamsız değillerdir.
Yedincisi: Sənin müjdeli, mübarək və güzel rüyanın tabiri, Kur’an üçün və bizim üçün çox güzeldir. Hem zaman tabir etti və edir, tabirimize ihtiyaç bırakmır. Hem kısmen tabiri güzel olaraq çıkmış. Sən dikkat etsen anlarsın. Yalnız bir iki noktasına işarə ederiz. Yani bir həqiqət beyan ederiz. Sənin həqiqət-i rüya nevinden olan vakıalar, o həqiqətin temessülatıdır. Belə ki:
O vâsi meydanlık, âlem-i İslâmiyet’tir. Meydanlığın nihayetindeki mescid, Isparta vilayetidir. Etrafı bulanık çamurlu su, hal və zamanın sefahet və atalet və bid’atlar bataklığıdır. Sən salamatlıqla, bulaşmadan, süratle mescide eriştiğin; hamıdan evvel envar-ı Kur’aniyeye sahib çıxıb kalbini bozmadan sağlam kaldığına işarətir. Mesciddeki kiçik cemaat isə Hakkı, Hulusi, Səbri, Süleyman, Rüşdü, Bekir, Mustafa, Ali, Zühdü, Lütfü, Hüsrev, Re’fet kimi Sözler’in hameleleridir. Ufak kürsü isə Barla kimi kiçik bir köydür. Yüksək ses isə Sözler’deki qüvvət və sürat-i intişarlarına işarətir. Birinci safta sənə tahsis edilen makam isə Abdurrahman’dan sənə münhal kalan yerdir. O cemaat; telsiz âletlerin âhizeleri hükmünde, bütün dünyaya ders işittirmek istəmək işarəi və həqiqəti isə inşâallah tamamıyla sonra çıkacaq. Indi efradı birer kiçik çərdək iseler də ileride tevfik-i İlahî ilə birer şecere-i âliye hükmüne geçerler və birer telsiz telgrafın merkezi olurlar. Sarıklı kiçik genç bir zat isə Hulusi’ye omuz omuza verəcək bəlkə geçəcək biri, nâşirler və talebeler içine girmeye namzettir. Bazılarını zannederim lakin kat’î hükmedemem. O genç, kuvve-i velayetle meydana atılacaq bir zattır. Sair nöqtələrı sən mənim bedelime tabir et.
Sənin kimi dostlarla uzun konuşmak hem tatlı hem makbul olduğundan; bu qısa meselede uzun konuştum, bəlkə də israf ettim. Lakin nevme ait olan âyât-ı Kur’aniyenin bir nevi tefsirine işarə etmək niyetiyle başladığımdan, inşâallah o israf affolur və ya israf olmaz.
***
İkinci Mesele Olan İkinci Risale
Hazret-i Musa aleyhisselâm, Hazret-i Azrail aleyhisselâmın gözüne tokat vurmuş, ilâ âhir mealindeki hadîse dair ehemmiyetli bir münakaşayı qaldırmaq və halletmek üçün yazılmışdır.
Eğirdir’de bir münakaşa-i ilmiye işittim. O münakaşa, hususan bu zamanda yanlıştır. Hattâ münakaşayı bilmiyordum. Məndən də sual edildi. Muteber bir kitabda, hadîs-i Şeyheyn’in ittifakına alâmet olan ق işarəiyle bir hadîs mənə gösterildi. “Hadîs midir, deyil midir?” sual edildi.
Mən dedim: Belə muteber bir kitabda, Şeyheyn hadîsinin ittifakına hükmeden bir zata itimat etmək lâzım; demək hadîstir. Lakin hadîsin, Kur’an kimi bazı müteşabihatı var. Ancaq havas onların manalarını bulabilir. Bu hadîsin zahiri də müşkülat-ı hadîsin müteşabihat kısmından olmaq ihtimali var, dedim. Əgər bilseydim medar-ı münakaşa olmuş, elə qısa deyil bəlkə belə cavab verecektim:
Evvela: Bu çeşit mesaili münakaşa etmenin birinci şartı; insaf ilə hakkı bulmak niyetiyle, inatsız bir surette, ehil olanların mabeyninde, sû-i telakkiye səbəb olmadan müzakeresi caiz ola bilər.
O müzakere hak üçün olduğuna delil şudur ki: Əgər hak, muarızın elinde zahir olsa müteessir olmasın, bəlkə memnun olsun çünki bilmediyi şeyi öğrendi. Əgər öz elinde zahir olsa fazla bir şey öğrenmedi, bəlkə gurura düşmek ihtimali var.
Sâniyen: Sebeb-i münakaşa, əgər hadîs isə hadîsin meratibini və vahy-i zımnînin derecatını və tekellümat-ı Nebeviyenin aksamını bilmək lâzım. Sadə xalq içinde müşkülat-ı hadîsiyeyi münakaşa etmək, izhar-ı fazl surətində avukat kimi öz sözünü doğru göstermek və enaniyetini, hakka və insafa tercih etmək surətində deliller aramak caiz deyildir.
Madam ki bu mesele açılmış, medar-ı münakaşa edilmiş, biçarə avam-ı nâsın zihninde sû-i təsir edir. Çünki bu kimi müteşabih hadîsleri aklına sığıştıramadığı üçün; əgər inkâr etse dehşetli bir kapı açar, yani küçücük aklına sığışmayan kat’î hadîsleri də inkâra yol açar. Əgər zahir-i hadîsin manasını tutarak elə qəbul edib neşretse ehl-i dalaletin itirazatına və “Hurafattır.” demelerine yol açar.
Madam ki bu müteşabih hadîse lüzumsuz və zərərli bir tarzda nazar-ı dikkat celbedilmiş və bu çeşit hadîsler çox vârid olmuş, əlbəttə şüpheleri izale edəcək bir həqiqəti beyan etmək lâzım gəlir. Bu hadîs kat’î olsun və ya olmasın, o həqiqəti zikretmek gerektir.
İşte yazdığımız risalelerde, ezcümle Iyirmi Dördüncü Söz’ün Üçüncü Dal’ında On İki Asıl ilə və Dördüncü Dal’ında və On Doqquzuncu Məktub’un vahyin taksimatına dair mukaddimesindeki bir esasında tafsilata iktifaen, burada icmalen o həqiqətə bir işarə ederiz. Belə ki:
Melaike, insan kimi bir surete inhisar etməz; müşahhas iken, bir küllî hükmündedir. Hazret-i Azrail aleyhisselâm, kabz-ı ervaha müekkel olan melaikelerin nâzırıdır.
“Her ölünün ruhunu, Hazret-i Azrail aleyhisselâm mı bizzat kabzedir? Yoxsa aveneleri mi kabzedirlər?” Bu hususta üç meslek var:
Birinci Meslek: Azrail aleyhisselâm, hər kəsin ruhunu kabzeder. Bir iş bir işe mani olmaz, çünki nuranidir. Nurani bir şey, hədsiz âyineler vasıtasıyla hədsiz yerlerde bizzat bulunabilir və temessül edər. Nuraninin temessülatı, o nurani zatın hâssasına mâliktir; onun eyni sayılır, gayrı deyildir. Güneşin âyinelerdeki misalleri, güneşin ziya və hararetini gösterdiyi kimi; melaike kimi ruhanîlerin də âlem-i misalin ayrı ayrı âyinelerinde misalleri onların aynılarıdır, hâssalarını gösterirler. Lakin âyinelerin kabiliyetine göre temessül edirlər.
Necə ki Hazret-i Cebrail aleyhisselâm, bir vakitte Dıhye surətində sahabeler içinde göründüğü dakikada, minlərlə yerde başqa suretlerde və arş-ı a’zam önünde, şarktan garba qədər geniş və muhteşem kanatlarıyla secde edirdi. Hər yerde, o yerin kabiliyetine göre temessülü varmış; bir anda minlərlə yerde bulunuyormuş.
İşte bu mesleğe göre; kabz-ı ruh vaxtında, insanın âyinesine temessül eden melekü’l-mevtin insanî və cüz’î bir misali, Hazret-i Musa aleyhisselâm kimi bir ulü’l-azm və celalli və hiddetli bir zatın tokadına maruz olmaq və o misalî melekü’l-mevtin libası hükmündeki suret-i misaliyesindeki gözünü çıkarmak; ne muhaldir ne fevkalâdedir ne də gayr-ı makuldür.
İkinci Meslek odur ki: Hazret-i Cebrail, Mikâil, Azrail kimi melaike-i izam, birer nâzır-ı umumî hükmünde; öz nevilerinden və özlərinə benzer kiçik tarzda aveneleri vardır. Və o muavinler, enva-ı mahlukata göre ayrı ayrıdırlar. Sulehanın (Hâşiye[1]) ervahını kabzeden başkadır; ehl-i şakavetin ervahını kabzeden yenə başkadır. Necə ki وَالنَّازِعَاتِ غَرْقًا ۞ وَالنَّاشِطَاتِ نَشْطًا ayəsi işarə edir ki: “Kabz-ı ervah eden, taife taifedir.”
Bu mesleğe göre; Hazret-i Musa aleyhisselâm, Hazret-i Azrail aleyhisselâma deyil bəlkə Azrail’in bir avenesinin misalî cesedine, fitri celaletine və hulkî celadetine və Cənabı-Haqqın yanında nazdar olmasına binaen, ona bir tokat aşk etmək gayet makuldür. (Hâşiye[2])
Üçüncü Meslek: Iyirmi Doqquzuncu Söz’ün Dördüncü Esas’ında beyan edildiyi kimi və ehadîs-i şerifenin delâlet ettiği üzere: “Bazı melaikeler var ki qırx min başı var. Hər başında, qırx min dili var. (Demək, seksenbin gözü də var.) Hər bir dilde, qırx min tesbihat var.” Bəli, madam ki melaikeler âlem-i şehadetin envaına göre müekkeldirler; âlem-i ervahta o envaın tesbihatlarını təmsil edirlər, əlbəttə elə olmaq lâzım gəlir.
Çünki mesela, küre-i arz bir mahluktur, Cənabı-Haqq’ı tesbih edir. Deyil qırx min, bəlkə yüz minlərlə baş hükmünde envaları var. Hər nev’in, yüz minlərlə dil hükmünde efradları var və hâkeza… Demək küre-i arza müekkel meleğin qırx min, bəlkə yüz minlərlə başı olmalı. Və hər başında da yüz minlərlə dil olmalı və hâkeza…
İşte bu mesleğe binaen, Hazret-i Azrail aleyhisselâmın hər ferde müteveccih bir yüzü və bakar bir gözü vardır. Hazret-i Musa aleyhisselâmın Hazret-i Azrail aleyhisselâma tokat vurması, hâşâ Azrail aleyhisselâmın mahiyet-i asliyesine və şekl-i həqiqisine deyil və bir tahkir deyil və adem-i qəbul deyil; bəlkə vazife-i risaletin daha devamını və bekasını arzu ettiği üçün öz eceline dikkat eden və hizmetine set çekmek isteyen bir göze şamar vurmuş və vurur…
اَللّٰهُ اَعْلَمُ بِالصَّوَابِ ۞ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ ۞ قُلْ اِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ
هُوَ الَّذٖٓى اَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ اٰيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ اُمُّ الْكِتَابِ وَاُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَاَمَّا الَّذٖينَ فٖى قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَٓاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَٓاءَ تَاْوٖيلِهٖ وَمَا يَعْلَمُ تَاْوٖيلَهُٓ اِلَّا اللّٰهُ وَالرَّاسِخُونَ فِى الْعِلْمِ يَقُولُونَ اٰمَنَّا بِهٖ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبّنِاَ وَمَا يَذَّكَّرُ اِلَّٓا اُولُوا الْاَلْبَابِ
***
Üçüncü Mesele Olan Üçüncü Risale
Bu mesele umum ihvanımın ekseri hal dili ilə və bir kısmının lisan-ı kāl ilə ettikleri umumî bir sualin, has və hususi və mahremce bir cavabıdır.
Sual: Sənin ziyaretine gelen hər kəsə dirsən ki: “Mənim şahsımdan bir himmet beklemeyiniz və şahsımı mübarək tanımayınız. Mən makam sahibi değilim. Âdi bir neferin müşir makamının evamirini tebliği kimi mən də manevî bir müşiriyet makamının evamirini tebliğ edirəm. Hem müflis bir adamın, gayet qiymətli və zengin elmas və mücevherat dükkânının dellâlı olduğu kimi; mən də mukaddes və Kur’anî bir dükkânın dellâlıyım.” dirsən.
Halbuki “Aklımız ilme möhtac olduğu kimi kalbimiz də bir feyiz istəyər, ruhumuz bir nur istəyər və hâkeza çox cihetle çox şeyler istirik. Səni hâcatımıza yarayacaq adam zannedip sənin ziyaretine gelirik. Bizə âlimden ziyade bir sahib-i velayet, sahib-i himmet və sahib-i kemalât lâzım. Əgər həqiqət-i hal dediyin kimi isə ziyaretinize yanlış geldik.” hal dilileri dir.
Cavab: Beş noktayı dinləyin, sonra düşününüz. Ziyaretiniz beyhude mi, yoxsa faydalı mıdır? O vaxt hükmediniz.
Birinci Nöqtə: Necə ki bir padşahın âdi bir hizmetkârı və biçarə bir neferi; padşah adına feriklere, paşalara hedâyâ-yı şahanesini və nişanlarını verir, onları minnettar edir. Əgər ferikler və müşirler “Bu âdi nefere nədən tenezzül edib elinden ihsan və nişanları alırıq?” deseler mağrurane bir divaneliktir. Əgər o nefer də vazifesinin haricinde müşire kıyam etmezse, özünü ondan yüksək görse axmaqçesine bir divaneliktir.
Hem əgər o memnun olan feriklerden biri, müteşekkirane o neferin kulübeciğine tenezzülen misafir gitse; kuru ekmekten başqa bulmayan o nefer mahcup kalmamak üçün o hali gören və bilen padşah –əlbəttə o neferini mahcup etməmək üçün– matbah-ı şahaneden, sadık hizmetkârının muhterem misafirine tabla gönderir.
Elə də Kur’an-ı Hakîm’in sadık bir hizmetkârı, ne qədər âdi olursa olsun Kur’an adına, en böyük insanlara emirlerini çekinmeyerek tebliğ edər və en zengin ruhlu olanlara Kur’an’ın âlî elmaslarını yalvararak mütezellilane deyil bəlkə müftehirane və ehtiyacsızyane satar. Onlar ne qədər böyük olursa olsun, o âdi hizmetkâra, vazife başında iken tekebbür edemezler. Və o hizmetkâr də onların ona müracaatında, özünə medar-ı gurur bulamaz və haddinden tecavüz etməz.
Əgər o hazine-i kudsiyenin müşterileri içinde bazıları, o biçarə hizmetkâra velayet nazarıyla baksalar və böyük tanısalar; əlbəttə həqiqət-i Kur’aniyenin merhamet-i kudsiyesi şanındandır ki o hizmetkârını mahcup etməmək üçün hazine-i hâssa-i İlahiyeden, o hizmetkârın heç haberi və medhali olmadan, onlara meded versin və himmet edərək feyizdar etsin.
İkinci Nöqtə: İmam-ı Rabbanî və Müceddid-i Elf-i Sânî Ahmed-i Farukî (ra) demiş: “Həqiqətlər-i imaniyeden bir tək meselenin inkişafı və vuzuhu, mənim indimde minlərlə ezvak və keramata müreccahtır. Hem bütün tarîkatların gayesi və neticesi, həqiqətlər-i imaniyenin inkişafı və vuzuhudur.” Madam ki belə bir tarîkat kahramanı belə hükmedir; əlbəttə həqiqətlər-i imaniyeyi kemal-i vuzuh ilə beyan eden və esrar-ı Kur’aniyeden tereşşuh eden Sözler, velayetten matlub olan neticeleri verebilirler.
Üçüncü Nöqtə: Bundan on bir sene evvel, Eski Said’in gafil kafasına müthiş tokatlar indi. اَلْمَوْتُ حَقٌّ kaziyesini düşündü. Özünü bataklık çamurunda gördü. Meded istedi, bir yol aradı, bir halâskâr taharri etti. Gördü ki yollar muhtelif, tereddütte kaldı. Gavs-ı A’zam olan Şeyh-i Geylanî radıyallahu anhın “Fütuhu’l-Gayb” namındaki kitabıyla tefe’ül etti. Tefe’ülde bu çıktı:
اَنْتَ فٖى دَارِ الْحِكْمَةِ فَاطْلُبْ طَبٖيبًا يُدَاوٖى قَلْبَكَ
Acibdir ki o vaxt mən, Dârülhikmeti’l-İslâmiye azası idim. Güya ehl-i İslâm’ın yaralarını tedaviye çalışan bir hekim idim. Halbuki en ziyade hasta mən idim. Hasta evvela özünə bakmalı, sonra hastalara bakabilir.
İşte Hazret-i Şeyh mənə deyər ki: “Sen özün hastasın, özünə bir tabip ara!” Mən dedim: “Sen tabibim ol!” Tuttum, özümü ona muhatap addederek o kitabı mənə hitap edir kimi okudum. Lakin kitabı çox şiddetli idi. Gururumu dehşetli kırırdı. Nəfsimdə şiddetli ameliyat-ı cerrahiye yaptı. Dayanamadım, yarısına qədər özümü ona muhatap edərək okudum; bitirmeye tahammülüm kalmadı. O kitabı dolaba koydum. Lakin sonra, ameliyat-ı şifakâraneden gelen acılar gitti, ləzzət geldi. O birinci üstadımın kitabını tamam okudum və çox istifadə ettim. Və onun virdini və münâcatını dinledim, çox istifaza ettim.
Sonra İmam-ı Rabbanî’nin Mektubat kitabını gördüm, elime aldım. Hâlis bir tefe’ül edərək açtım. Acayiptendir ki bütün Mektubat’ında yalnız iki yerde “Bedîüzzaman” lafzı var. O iki məktub mənə birden açıldı. Pederimin ismi Mirza olduğundan, o məktubların başında “Mirza Bedîüzzaman’a Məktub” deyə yazılı olaraq gördüm. Fesübhanallah dedim, bu mənə hitap edir. O zaman Eski Said’in bir lakabı “Bedîüzzaman”dı. Halbuki hicretin üç yüz senesinde, Bedîüzzaman-ı Hemedanî’den başqa o lakapla iştihar etmiş zatları bilmiyordum. Halbuki İmam’ın zamanında də elə bir adam vardı ki ona o iki məktubu yazmış. O zatın hali, mənim halime benziyormuş ki o iki məktubu öz derdime deva buldum.
Yalnız, İmam o məktublarında tavsiye ettiği kimi çox məktublarında musırrane bunu tavsiye edir: “Tevhid-i kıble et.” Yani birini üstad tut, arkasından git, başkasıyla meşgul olma. Bu en mühim tavsiyesi, mənim istidadıma və ahval-i ruhiyeme muvafık gelmedi. Ne qədər düşündüm: “Bunun arkasından mı, yoxsa ötekinin mi, yoxsa daha ötekinin mi arkasından gideyim?” tahayyürde kaldım. Hər birinde ayrı ayrı cazibedar hâsiyetler var. Biriyle iktifa edemiyordum.
O tahayyürde iken, Cənabı-Haqqın rahmetiyle kalbime geldi ki: Bu muhtelif turukların başı və bu cetvellerin menbaı və bu seyyarelerin güneşi, Kur’an-ı Hakîm’dir. Həqiqi tevhid-i kıble bunda olur. Elə isə en a’lâ mürşid də və en mukaddes üstad da odur. Ona yapıştım. Nâkıs və pərişan istidadım əlbəttə lâyıkıyla o Mürşid-i Həqiqi’nin âb-ı həyat hükmündeki feyzini massedip alamır lakin ehl-i qəlb və sahib-i halin derecatına göre o feyzi, o âb-ı həyatı yenə onun feyziyle gösterebiliriz.
Demək Kur’an’dan gelen o Sözler və o Nurlar, yalnız aklî mesail-i ilmiye deyil; bəlkə kalbî, ruhî, halî mesail-i imaniyedir və çox yüksək və qiymətli maarif-i İlahiye hükmündedirler.
Dördüncü Nöqtə: Sahabelerden və tabiîn və tebe-i tabiînden en yüksək mertebeli velayet-i kübra sahibi olan zatlar, nefs-i Kur’an’dan bütün letaiflerinin hisselerini aldıklarından və Kur’an onlar üçün həqiqi və kâfi bir mürşid olduğundan gösterir ki: Hər vaxt Kur’an-ı Hakîm, həqiqətləri ifade ettiği kimi velayet-i kübra feyizlerini də ehil olanlara ifaza edər.
Bəli, zahirden həqiqətə geçmek iki suretledir:
Biri: Tarîkat berzahına girip seyr ü sülûk ilə kat’-ı meratib edərək həqiqətə geçmektir.
İkinci Surət: Doğrudan doğruya, tarîkat berzahına uğramadan, lütf-u İlahî ilə həqiqətə geçmektir ki sahabeye və tabiîne has və yüksək və qısa tarîk şudur.
Demək həqiqətlər-i Kur’aniyeden tereşşuh eden Nurlar və o Nurlara tercümanlık eden Sözler, o hâssaya mâlik olabilirler və mâliktirler.
Beşinci Nöqtə: Beş cüz’î misal ilə göstereceğiz ki Sözler, talim-i həqiqətlər ettikleri kimi irşad vazifesini də görürlər.
Birinci Misal: Mən özüm on deyil, yüz deyil, minlərlə defa müteaddid tecrübatımla kanaatim gelmiş ki: Sözler və Kur’an’dan gelen Nurlar; aklıma ders verdiyi kimi kalbime də iman hali telkin edir, ruhuma iman zevki verir və hâkeza…
Hattâ dünyevî işlerimde; keramet sahibi bir şeyhin bir müridi, necə şeyhinden hâcatına dair meded və himmet beklir; mən də Kur’an-ı Hakîm’in kerametli esrarından o hâcatımı beklerken, ümit etmediyim və ummadığım bir tarzda mənə çox defa hasıl olur. Yalnız cüz’iyattan iki kiçik misal:
Biri: On Altıncı Məktub’ta izahı və tafsili geçen; Süleyman isminde bir misafirime, katran ağacı başında koca bir ekmek hârika bir tarzda gösterilmiş. İki gün ikimiz, o hədiyyə-i gaybîden yedik.
İkinci Misal: Gayet kiçik və latîf, bugünlerde vaki olan meseleyi söyleyəcəyəm. Belə ki:
Fecirden evvel hatırıma geldi ki bir zatın kalbine vesvese verəcək bir tarzda tarafımdan sözler söylenilmişdi; keşke dedim onu görseydim, kalbindeki dağdağayı izale etseydim. Eyni dakikada, Nis’e gitmiş bir parça kitabım mənə lâzım idi; keşke elime geçseydi dedim. Sabah namazından sonra oturdum; baktım eyni zat, o kitab parçası elinde olduğu halde içeri girdi. Ona dedim: “Senin elindeki nedir?” Dedi: “Bilmirəm, kapının önünde Nis’ten gelmiş deyə biri mənə verdi; mən də sizə getirdim.” Fesübhanallah dedim; belə bir vakitte bu adamın evinden çıxıb gelmesi və bu Söz’ün Nis’den gelmesi, heç tesadüfe benzemir. Və belə bir adama belə bir parça kitabı eyni dakikada eline verib mənə gönderen, əlbəttə Kur’an-ı Hakîm’in himmetidir deyərək Elhamdülillah dedim; mənim en kiçik, ehemmiyetsiz, hafî arzu-yu kalbimi bilen biri, əlbəttə mənə mərhəmət edir, məni himaye edir; elə isə dünyanın minnetini beş paraya almam.
İkinci Misal: Biraderzadem merhum Abdurrahman, səkkiz seneden beri məndən ayrılıp dünyanın gaflet və evhamlarına bulaştığı halde, şahsıma qarşı haddimden çox fazla hüsn-ü zannı varmış. Məndə olmayan və elimden gelmeyen himmeti istəyir və meded beklirdi. Kur’an-ı Hakîm’in himmeti imdadına yetişti. Haşre dair olan Onuncu Söz’ü, vefatından üç ay evvel eline yetiştirdi. O Söz onu manevî kirlerinden və evham və gafletten temizlemekle birlikdə, âdeta mertebe-i velayete çıkmış kimi vefatından evvel yazdığı mektubunda üç zahir keramet izhar etmiş. Iyirmi Yeddinci Məktub’un fıkraları içinde dercedilmiş, müracaat olunsun.
Üçüncü Misal: Burdurlu Hasan Efendi isminde ehl-i qəlb bir âhiret qardaşım və talebem vardı. Mənə qarşı haddimden çox fazla hüsn-ü zan edərək, böyük bir veliden himmet beklemek kimi biçarə məndən meded beklirdi. Birdenbire heç münasibət yokken, Otuz İkinci Söz’ü Burdur köylerinde oturan birisine mütalaa etmək üzere verdim. Sonra Hasan Efendi hatırıma geldi, dedim: “Şayet Burdur’a gidersen Hasan Efendi’ye ver, beş altı gün mütalaa etsin.” O adam gitmiş, doğrudan doğruya Hasan Efendi’ye vermiş. Hasan Efendi’nin eceli otuz qırx gün kalmıştı. Gayet susamış bir adamın, âb-ı kevser kimi tatlı suya rast gelirken yapışması kimi; elə də Otuz İkinci Söz’e yapışmış, mütemadiyen mütalaa yapa yapa və tefeyyüz ede ede, hususan Üçüncü Mevkıf’ındaki muhabbetullah bahsinde, tamamıyla derdine deva bulmuş və bir kutb-u a’zamdan beklediyi feyzi onda bulmuş. Sağlam olaraq camiye gitmiş, namaz kılmış, orada ruhunu Rahman’a teslim eylemiş, rahmetullahi aleyh.
Dördüncü Misal: Hulusi Bey’in Iyirmi Yeddinci Məktub’taki fıkralarının şehadetiyle; en mühim və müessir tarîkat olan Nakşî tarîkatından ziyade himmet və meded, feyiz və nuru; esrar-ı Kur’aniyenin tercümanı olan nurlu Sözler’de bulmuşdur.
Beşinci Misal: Qardaşım Abdülmecid, biraderzadem Abdurrahman’ın (rahmetullahi aleyh) vefatı üzerine və daha sair elîm ahvalât içinde bir perişaniyet hissetmişdi. Hem elimden gelmeyen manevî himmet və meded beklirdi. Mən onunla muhabere etmiyordum. Birdenbire mühim bir neçə Söz’ü ona gönderdim. O da mütalaa ettikten sonra yazır ki: “Elhamdülillah kurtuldum! Çıldıracaktım. Bu Sözler’in hər biri birer mürşid hükmüne geçti. Çendan bir mürşidden ayrıldım lakin çox mürşidleri birden buldum, kurtuldum.” deyə yazırdı. Mən baktım ki hakikaten Abdülmecid güzel bir mesleğe girip o eski vaziyetlerinden kurtulmuş.
Daha bu beş misal kimi çoxlu misaller var. Onlar gösterirlər ki: Ulûm-u imaniye, hususan doğrudan doğruya ehtiyaca binaen və yaralarına devaen Kur’an-ı Hakîm’in esrarından manevî ilaçlar alınsa və tecrübe edilse; əlbəttə o ulûm-u imaniye və o edviye-i ruhaniye, ehtiyacını hissedenlere və ciddi ihlas ilə istimal edenlere yeter, kâfi gəlir. Onları satan və gösteren eczacı və dellâl ne halde bulunursa bulunsun; âdi olsun, müflis olsun, zengin olsun, makam sahibi olsun, hizmetkâr olsun çox fark yoxdur.
Bəli, güneş varken mumların ışığı altına girmeye ihtiyaç yox. Madam ki güneşi gösterirəm, məndən mum ışığı –bâhusus məndə bulunmazsa– istəmək manasızdır, lüzumsuzdur. Bəlkə onların mənə dua ilə manevî yardım ilə hattâ himmet ilə muavenet etmeleri lâzımdır. Və mən onlardan istimdad etmem və meded istemem, mənim hakkımdır. Onlar, Nurlardan aldıkları feyze kanaat etmək, onların üstünde haktır.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهٖ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ وَ سَلِّمْ
***
Iyirmi Səkkizinci Məktub’un Üçüncü Mesele’sinin Tetimmesi Ola bilər Kiçik və Hususi Bir Mektuptur
Âhiret qardaşlarım və çalışkan talebelerim Hüsrev Efendi və Re’fet Bey!
Sözler namındaki envar-ı Kur’aniyede üç keramet-i Kur’aniyeyi hissediyorduk. Sizler də gayret və şevkinizle bir dördüncüsünü ilâvə ettirdiniz. Bildiyimiz üç isə:
Birincisi: Telifinde fevkalâde suhulet və sürattir. Hattâ beş parça olan On Doqquzuncu Məktub iki üç günde və hər günde üç dörd saat zarfında –mecmuu on iki saat edər– kitapsız, dağda, bağda telif edildi. Otuzuncu Söz hastalıklı bir zamanda, beş altı saatte telif edildi. Iyirmi Səkkizinci Söz olan cənnət bahsi bir və ya iki saatte, Süleyman’ın dere bahçesinde telif edildi. Mən və Tevfik ilə Süleyman, bu sürate hayrette kaldık və hâkeza…
Telifinde bu keramet-i Kur’aniye olduğu kimi…
İkincisi: Yazmasında də fevkalâde bir suhulet, bir iştiyak və usanmamak var. Bu zamanda ruhlara, akıllara usanç veren çox esbab içinde, bu Sözlerden biri çıkar, birden çox yerlerde kemal-i iştiyakla yazılmaya başlanır. Mühim meşgaleler içinde, onlar hər şeye tercih edilir və hâkeza…
Üçüncü Keramet-i Kur’aniye: Bunların okunması də usanç vermir. Hususan ihtiyaç hissedilse okundukça zevk alınır, usanılmır.
İşte siz də dördüncü bir keramet-i Kur’aniyeyi ispat ettiniz: Hüsrev kimi özünə tembel deyən və beş senedir Sözler’i işittiği halde yazmaya cidden tembellik edib başlamayan bir kardeşimiz, bir ayda on dörd kitabı güzel və dikkatli yazması, şübhəsiz dördüncü bir keramet-i esrar-ı Kur’aniyedir. Hususan Otuz Üçüncü Məktub olan otuz üç pencerelerin kıymeti tamamen takdir edilmiş ki gayet dikkatle və güzel yazılmış.
Bəli o risale, marifetullah və iman-ı billah üçün en qüvvətli və en parlak bir risaledir. Yalnız baştaki pencereler gayet icmal və ihtisar ilə gidilmişdir. Lakin gittikçe inkişaf edər, daha ziyade parlar. Zaten sair telifata muhalif olaraq ekser Sözler’in başları mücmel başlar, gittikçe genişlenir, tenevvür edər.
***
Dördüncü Risale Olan Dördüncü Mesele
بِاسْمِهٖ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
İhvanlarıma medar-ı intibah bir hâdise-i cüz’iyeye dair bir suale cevaptır.
Aziz qardaşlarım!
Sual ediyorsunuz ki: Cami-i şerifinize, cuma gecesinde sebepsiz olaraq, mübarək bir misafirin gelmesiyle tecavüz edilmiş. Bu hâdisenin mahiyeti nedir? Nədən sənə ilişirlər?
Cavab: Dörd noktayı, bilmecburiye Eski Said dili ilə beyan edəcəyəm. Bəlkə ihvanlarıma medar-ı intibah olur, siz də cavabınızı alırsınız.
Birinci Nöqtə: O hâdisenin mahiyeti; hilaf-ı kanun və sırf keyfî və zındıka hesabına, cuma gecesinde kalbimize telaş vermək və cemaate fütur getirmek və məni misafirlerle görüştürmemek üçün bir desise-i şeytaniye və münafıkane bir taarruzdur. Garaibdendir ki o geceden evvel olan perşembe günü tenezzüh üçün bir tarafa gitmişdim. Avdetimde güya iki yılan birbirine eklenmiş kimi uzuncasına siyah bir yılan sol tarafımdan geldi, mənim ilə arkadaşımın ortasından geçti. Arkadaşıma, o yılandan dehşet alıb korktun mu deyə sordum:
Gördün mü?
O dedi: Neyi?
Dedim: Bu dehşetli yılanı!
Dedi: Yox, görmedim və göremirəm.
“Fesübhanallah!” dedim. “Bu qədər böyük bir yılan, ikimizin ortasından geçtiği halde necə görmedin?”
O vaxt hatırıma bir şey gelmedi. Lakin sonra kalbime geldi ki: “Bu sənə işarətir, dikkat et!” Düşündüm ki gecelerde gördüyüm yılanlar nevindendir. Yani gecelerde gördüyüm yılanlar isə hıyanet niyetiyle hər ne vaxt bir memur yanıma gelse onu yılan surətində görüyordum. Hattâ bir defa müdüre söylemişdim: “Fena niyetle geldiyin vaxt səni yılan surətində görürəm, dikkat et!” demişdim. Zaten selefini çox vaxt elə görüyordum.
Demək, bu zahiren gördüyüm yılan isə işarətir ki hıyanetleri bu defa yalnız niyette kalmayacaq, bəlkə bilfiil bir tecavüz suretini alacaq. Bu defaki tecavüz –çendan– zahiren kiçik imiş və küçültülmek istenilir. Lakin vicdansız bir muallimin teşvikiyle və iştirakiyle o memurun verdiyi emir; cami içinde, namazın tesbihatında iken “O misafirleri getiriniz!” deyə jandarmalara emretmiş. Maksat da məni kızdırmak. Eski Said damarıyla bu fevka’l-kanun, sırf keyfî muameleye qarşı kovmak ilə mukabele etmekti. Halbuki o bedbaht bilmedi ki Said’in lisanında Kur’an’ın tezgâhından gelen bir elmas kılınç varken, elindeki kırık odun parçasıyla müdafaa etməz; bəlkə o kılıncı belə istimal edəcəkdir. Lakin jandarmaların akılları başlarında olduğu üçün heç bir devlet, heç bir hükûmet namazda, camide, vazife-i diniye bitmeden ilişmediyi üçün namaz və tesbihatın hitamına qədər beklediler. Memur bundan kızmış “Jandarmalar məni dinlemirlər.” deyə kır bekçisini arkasından göndermiş.
Lakin Cənabı-Haqq məni belə yılanlarla uğraşmaya mecbur etmir. İhvanlarıma da tavsiyem budur ki: Zaruret-i kat’iye olmadan bunlarla uğraşmayınız. “Cevabü’l-ahmaki’s-sükût” nevinden, tenezzül edib onlarla konuşmayınız.
Lakin buna dikkat ediniz ki: Canavar bir hayvana qarşı özünü zayıf göstermek, onu hücuma teşci ettiği kimi; canavar vicdanı taşıyanlara qarşı də dalkavukluk etmekle zaaf göstermek, onları tecavüze sevk edər. Elə isə dostlar müteyakkız davranmalı tâ dostların lâkaytlıklarından və gafletlerinden, zındıka taraftarları istifadə etmesinler.
İkinci Nöqtə: وَلَا تَرْكَنُٓوا اِلَى الَّذٖينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ âyet-i kerîmesi fermanıyla: Zulme deyil yalnız âlet olanı və taraftar olanı, bəlkə edna bir meyledenleri də dehşetle və şiddetle tehdit edir. Çünki rıza-yı küfür, küfür olduğu kimi; zulme rıza da zulümdür.
İşte bir ehl-i kemal, kâmilane, bu ayənin çox cevahirinden bir cevherini belə tabir etmişdir:
Muîn-i zalimîn dünyada erbab-ı denâettir
Köpektir zevk alan, sayyad-ı bîinsafa hizmetten.
Bəli bazıları yılanlık edir, bazıları köpeklik edir. Belə mübarək bir gecede, mübarək bir misafirin, mübarək bir duada iken, hafiyelik edib güya cinayet yapıyormuşuz kimi ihbar eden və taarruz eden, əlbəttə bu şiirin mealindeki tokada müstahaktır.
Üçüncü Nöqtə:
Sual: Madam ki Kur’an-ı Hakîm’in feyziyle və nuruyla en mütemerrid və müteannid dinsizleri ıslah və irşad etmeye Kur’an’ın himmetine güvenirsən. Hem bilfiil də yapırsan. Nədən sənin yakınında bulunan bu mütecavizleri çağırıp irşad etmirsən?
Cavab: Usûl-ü şeriatın kaide-i mühimmesindendir: اَلرَّاضٖى بِالضَّرَرِ لَا يُنْظَرُ لَهُ Yani “Bilerek zarara razı olana şəfqət edib lehinde bakılmaz.” İşte mən çendan Kur’an-ı Hakîm’in kuvvetine istinaden dava edirəm ki: “Çox alçak olmamaq və yılan kimi dalalet zehirini serpmekle telezzüz etməmək şartıyla, en mütemerrid bir dinsizi, bir neçə saat zarfında ikna etmezsem də ilzam etmeye hazırım.”
Lakin nihayet derecede alçaklığa düşmüş bir vicdan ki bilerek dinini dünyaya satar və bilerek həqiqət elmaslarını pis, muzır şişe parçalarına mübadele edər derecede münafıklığa girmiş insan suretindeki yılanlara həqiqətləri söylemek; həqiqətləre qarşı bir hürmetsizliktir. كَتَعْلٖيقِ الدُّرَرِ فٖى اَعْنَاقِ الْبَقَرِ darb-ı meseli kimi olur. Çünki bu işleri yapanlar, kaç defa həqiqəti Risale-i Nur’dan işittiler. Və bilerek həqiqətləri zındıka dalaletlerine qarşı çürütmek istəyirlər. Böyleler, yılan kimi zehirden ləzzət alırlar.
Dördüncü Nöqtə: Mənə qarşı bu yeddi senedeki muameleler, sırf keyfî və fevka’l-kanundur. Çünki menfîlerin və esirlerin və zindandakilerin kanunları meydandadır. Onlar kanunen akrabasıyla görüşürler, ihtilattan menolunmazlar. Hər millet və devlette ibadət və taat, tecavüzden masûndur. Mənim emsallerim, şehirlerde akrabalarıyla və ahbaplarıyla birlikdə kaldılar. Ne ihtilattan, ne muhabereden və ne də gezmekten menolunmadılar. Mən menolundum. Və hattâ camiime və ibadətime tecavüz edildi. Şafiîlerce, tesbihat içinde kelime-i tevhidin tekrarı sünnet iken, mənə terk ettirilmeye çalışıldı.
Hattâ Burdur’da eski muhacirlerden Şebab isminde ümmi bir zat, kayınvâlidesiyle birlikdə tebdil-i hava üçün buraya gelmiş. Hemşehrilik itibarıyla mənim yanıma geldi. Üç müsellah jandarma ilə camiden istenildi. O memur, hilaf-ı kanun yaptığı hatayı setretmeye çalışıp: “Affedersiniz gücenmeyiniz, vazifedir.” demiş. Sonra “Haydi git!” deyərək ruhsat vermiş. Bu vakıaya sair şeyler və muameleler kıyas edilse anlaşılır ki: Mənə qarşı sırf keyfî muameledir ki yılanları, köpekleri mənə musallat edirlər. Mən də tenezzül etmirəm ki onlarla uğraşayım. O muzırların şerlerini def’etmək üçün Cənabı-Haqq’a havale edirəm.
Zaten sebeb-i tehcir olan hâdiseyi çıkaranlar, indi memleketlerindedirler. Və qüvvətli rüesalar, aşâirlerin başındadırlar. Hər kəs terhis edildi. Başlarını yesin dünyalarıyla alâkam olmadığı halde, məni və iki zat-ı âheri müstesna bıraktılar. Buna da peki dedim. Lakin o zatlardan biri, bir yere müftü nasbolunmuş; memleketinden başqa hər tarafı gezir və Ankara’ya da gidir. Diğeri İstanbul’da qırx minlərlə hemşehrileri içinde və herkesle görüşebilir bir vaziyette bırakılmış. Halbuki bu iki zat; mənim kimi kimsesiz, yalnız deyillər. Mâşâallah böyük nüfuzları var. Hem… Hem…
Halbuki məni bir köye sokmuşlar, en vicdansız insanlarla məni sıkıştırmışlar. Iyirmi dakikalık bir köye altı senede iki defa gidebildiyim kimi o köye getmək və bir neçə gün tebdil-i hava üçün ruhsat verilmediyi bir derecede, məni muzaaf bir istibdat altında ezirlər. Halbuki bir hükûmet ne şəkildə olursa olsun, kanunu bir olur. Köyler və şahıslara göre ayrı ayrı kanun olmaz. Demək hakkımdaki kanun, kanunsuzluktur.
Buradaki memurlar; nüfuz-u hükûmeti, ağraz-ı şahsiyede istimal edirlər. Lakin Cenab-ı Erhamü’r-Râhimîn’e yüz minlərlə şükür edirəm və tahdis-i nemət surətində derim ki: Bütün onların bu tazyikat və istibdatları; envar-ı Kur’aniyeyi ışıklandıran gayret və himmet ateşine, odun parçaları hükmüne geçir; iş’al edir, parlatır. Və o tazyikleri gören və gayretin hararetiyle inbisat eden o envar-ı Kur’aniye; Barla yerine bu vilayeti, bəlkə ekser memleketi bir medrese hükmüne getirdi. Onlar, məni bir köyde mahpus zannedir. Zındıkların rağmına olaraq, bilakis Barla kürsî-i ders olub Isparta kimi çox yerler medrese hükmüne geçti. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّٖى
***
Beşinci Risale Olan Beşinci Mesele
Şükür Risalesi
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
Bəyanı Möcüzə Quran, tekrar ilə
اَفَلَا يَشْكُرُونَ ۞ اَفَلَا يَشْكُرُونَ ۞ وَسَنَجْزِى الشَّاكِرٖينَ ۞ لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَاَزٖيدَنَّكُمْ ۞ بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ وَ كُنْ مِنَ الشَّاكِرٖينَ
kimi âyetlerle gösterir ki Hâlık-ı Rahman’ın ibadından istediyi en mühim iş, şükürdür. Furkan-ı Hakîm’de gayet ehemmiyetle şükre davet edər. Və şükür etmemekliği, nimetleri tekzip və inkâr surətində gösterip فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ fermanıyla, Sure-i Rahman’da şiddetli və dehşetli bir surette otuz bir defa bu âyetle tehdit edir. Şükürsüzlüğün, bir tekzip və inkâr olduğunu gösterir.
Bəli, Kur’an-ı Hakîm necə ki şükrü netice-i yaradılış gösterir, elə də Kur’an-ı Kebir olan bu kainat də gösterir ki netice-i yaradılış-i âlemin en mühimmi, şükürdür.
Çünki kainata dikkat edilse görünür ki kainatın teşkilatı şükrü intac edəcək bir surette hər bir şey, bir derece şükre bakır və ona müteveccih olur. Güya bu şecere-i yaradılışin en mühim meyvəsi, şükürdür. Və bu kainat fabrikasının çıkardığı mahsulatın en a’lâsı, şükürdür.
Çünki yaradılış-i âlemde görürük ki mevcudat-ı âlem, bir daire tarzında teşkil edilip içinde nöqtə-i merkeziye olaraq həyat halk edilmiş. Bütün mövcudat hayata bakar, hayata hizmet edər, hayatın levazımatını yetiştirir. Demək kainatı halk eden zat, ondan o həyatı intihab edir.
Sonra görürük ki canlı âlemlerini bir daire surətində icad edib insanı nöqtə-i merkeziyede bırakır. Âdeta canlılardan maksud olan gayeler onda temerküz edir, bütün canlıı onun etrafına toplayıp ona hizmetkâr və musahhar edir, onu onlara hâkim edir. Demək Hâlık-ı Zülcelal, canlılar içinde insanı intihab edir, âlemde onu irade və ihtiyar edir.
Sonra görürük ki âlem-i insaniyet də bəlkə heyvan âlemi də bir daire hükmünde teşkil olunur və nöqtə-i merkeziyede rızık vaz’edilmiş. Bütün nev-i insanı və hattâ hayvanatı rızka âdeta taaşşuk ettirip onları umumen rızka hâdim və musahhar etmiş. Onlara hükmeden rızıktır. Rızkı da o qədər geniş və zengin bir hazine yapmış ki hədsiz nimetleri câmi’dir. Hattâ rızkın çox envaından yalnız bir nevinin tatlarını tanımak üçün lisanda kuvve-i zaika namında bir cihaz ilə mat’umat adedince manevî ince ince mizancıklar konulmuşdur. Demək kainat içinde en acib en zengin en garib en şirin en câmi’ en bedî’ həqiqət rızıktadır.
Indi görürük ki hər şey necə ki rızkın etrafında toplanmış, ona bakır; elə də rızık də bütün envaıyla manen və maddeten, halen və kālen şükür ilə kaimdir, şükür ilə olur, şükrü yetiştirir, şükrü gösterir. Çünki rızka iştiha və iştiyak, bir nevi şükr-ü fitridir. Və telezzüz və zevk də gayr-ı şuurî bir şükürdür ki bütün hayvanatta bu şükür vardır. Yalnız insan, dalalet və küfür ilə o fitri şükrün mahiyetini değiştirir, şükürden şirke gidir.
Hem rızık olan nimetlerde gayet güzel süslü suretler, gayet güzel kokular, gayet güzel tatmaklar; şükrün davetçileridir, canlıı şevke davet edər və şevk ilə bir nevi istihsan və ihtirama sevk edər, bir şükr-ü manevî ettirir. Və şüurluun nazarını dikkate celbeder, istihsana tergib edər. Nimetleri ihtirama onu teşvik edər, onun ilə kālen və fiilen şükre irşad edər və şükür ettirir və şükür içinde en âlî və tatlı ləzzəti və zevki ona tattırır.
Yani gösterir ki bu ləzzətli rızık və nemət, qısa və muvakkat bir lezzet-i zahiriyesiyle birlikdə daimî, həqiqi, hədsiz bir ləzzəti və zevki taşıyan iltifat-ı Rahmanîyi şükür ilə kazandırır. Yani rəhmət hazinelerinin Mâlik-i Kerîm’inin hədsiz ləzzətli olan iltifatını düşündürüp bu dünyada də cennetin bâki bir zevkini manen tattırır.
İşte rızık, şükür vasıtasıyla o qədər qiymətli və zengin bir hazine-i câmia olduğu halde, şükürsüzlük ilə nihayet derecede sukut edər.
Altıncı Söz’de beyan edildiyi kimi lisandaki kuvve-i zaika Cənabı-Haqq hesabına, yani manevî vazife-i şükraniye ilə rızka müteveccih olduğu vaxt, o dildeki kuvve-i zaika, rahmet-i bînihaye-i İlahiyenin hədsiz matbahlarına şâkir bir müfettiş, hâmid bir nâzır-ı âlîkadr hükmündedir.
Əgər nəfs hesabına olsa yani rızkı in’am edenin şükrünü düşünmeyerek müteveccih olsa o dildeki kuvve-i zaika, bir nâzır-ı âlîkadr makamından batn fabrikasının yasakçısı və mide tavlasının bir kapıcısı derecesine sukut edər. Necə rızkın bu hizmetkârı şükürsüzlük ilə bu dereceye sukut edər, elə də rızkın mahiyeti və sair hademeleri də sukut edirlər. En yüksək makamdan en edna makama inerler. Kainat Hâlık’ının hikmetine zıt və muhalif bir vaziyete düşerler.
Şükrün mikyası, kanaattir və iktisattır və rızadır və memnuniyettir.
Şükürsüzlüğün mizanı; hırstır və israftır, hürmetsizliktir, haram helâl demeyip rast geleni yemektir.
Bəli hırs, şükürsüzlük olduğu kimi hem sebeb-i mahrumiyettir hem vasıta-i zillettir. Hattâ hayat-ı içtimaiyeye sahib olan mübarək karınca də güya hırs vasıtasıyla ayaklar altında kalmış, ezilir. Çünki kanaat etmeyip senede bir neçə tane buğday kâfi gelirken, elinden gelse minlərlə taneyi toplar. Güya mübarək arı, kanaatinden dolayı başlar üstünde uçar. Kanaat ettiğinden balı insanlara emr-i İlahî ilə ihsan edər, yedirir.
Bəli, Zat-ı Akdes’in alem-i zatîsi və en a’zamî ismi olan lafzullahtan sonra en a’zam ismi olan Rahman, rızka bakar və rızıktaki şükür ilə ona yetişilir. Hem Rahman’ın en zahir manası Rezzak’tır.
Hem şükrün envaı var. O nevilerin en câmii və fihriste-i umumiyesi, namazdır.
Hem şükür içinde safi bir iman var, hâlis bir tevhid bulunur. Çünki bir elmayı yiyen və “Elhamdülillah” deyən adam, o şükür ilə ilan edər ki “O elma, doğrudan doğruya dest-i qüdrətin yadigârı və doğrudan doğruya hazine-i rahmetin hediyesidir.” demesi ilə və itikad etmesi ilə hər şeyi –cüz’î olsun, küllî olsun– onun dest-i kudretine teslim edir. Və hər şeyde rahmetin cilvesini bilir. Həqiqi bir imanı və hâlis bir tevhidi, şükür ilə beyan edir.
İnsan-ı gafil, küfran-ı nemət ilə ne derece hasarete düşdüyünü, çox cihetlerden yalnız bir vechini söyleyeceğiz. Belə ki:
Ləzzətli bir neməti insan yese, əgər şükür etse o yediyi nemət o şükür vasıtasıyla bir nur olur, uhrevî bir meyvə-i cənnət olur. Verdiyi ləzzət ilə, Cənabı-Haqqın iltifat-ı rahmetinin eseri olduğunu düşünmekle, böyük və daimî bir ləzzət və zevk verir. Bu kimi manevî lübleri və hülâsaları və manevî maddeleri ulvi makamlara gönderip maddî və tüflî (posa) və kışrî, yani vazifesini bitiren və lüzumsuz kalan maddeleri füzulât olub aslına, yani anâsıra inkılab etmeye gidir.
Əgər şükür etmezse o muvakkat ləzzət, zeval ilə bir elem və teessüf bırakır və özü də kazurat olur. Elmas mahiyetindeki nemət, kömüre kalbolur.
Şükür ilə zâil rızıklar; daimî lezzetler, bâki meyvələr verir.
Şükürsüz nemət, en güzel bir suretten çirkin bir surete döner. Çünki o gafile göre rızkın âkıbeti, muvakkat bir lezzetten sonra füzulâttır.
Bəli, rızkın aşka lâyık bir surəti var o da şükür ilə o surət görünür. Yoxsa ehl-i gaflet və dalaletin rızka aşkları bir hayvanlıktır. Daha buna göre kıyas et ki ehl-i dalalet və gaflet ne derece hasaret edirlər.
Enva-ı canlı içinde en ziyade rızkın envaına möhtac, insandır. Cənabı-Haqq, insanı bütün esmasına câmi’ bir âyenə və bütün rahmetinin hazinelerinin müddeharatını tartacaq, tanıyacaq cihazata mâlik bir qüdrət möcüzəsi və bütün esmasının cilvelerinin və sanatlarının inceliklerini mizana çekəcək âletleri hâvi bir halife-i arz surətində halk etmişdir. Onun üçün hədsiz bir ihtiyaç verib maddî və manevî rızkın hədsiz envaına möhtac etmişdir. İnsanı, bu câmiiyete göre en a’lâ bir mevki olan ahsen-i takvime çıkarmak vasıtası, şükürdür. Şükür olmazsa esfel-i safilîne düşer, bir zulm-ü azîmi irtikâb edər.
Elhasıl: En a’lâ və en yüksək tarîk olan tarîk-ı bəndəlik və mahbubiyetin dörd esasından en böyük esası şükürdür ki o dörd esas belə tabir edilmiş:
“Deyər tarîk-ı acizlik-mendî lâzım âmed çâr çîz:
Acizlik-i mutlak, möhtaclıq-ı mutlak, şevk-i mutlak, şükr-ü mutlak ey aziz.”
اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنَ الشَّاكِرٖينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الشَّاكِرٖينَ وَ الْحَامِدٖينَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ اٰمٖينَ
وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ
***
Altıncı Risale Olan Altıncı Mesele
Hatt-ı Kur’an Mektubat mecmuasında neşredildiğinden buraya dercedilmedi.
***
Yeddinci Risale Olan Yeddinci Mesele
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
قُلْ بِفَضْلِ اللّٰهِ وَبِرَحْمَتِهٖ فَبِذٰلِكَ فَلْيَفْرَحُوا هُوَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ
Bu mesele yeddi işarətir.
Evvela tahdis-i nemət surətində bir neçə sırr-ı inayetin izharına yeddi səbəbi beyan ederiz:
Birinci Səbəb: Eski Harb-i Umumî’den evvel və evâilinde, bir vakıa-i sadıkada görürəm ki: Ararat Dağı denilen meşhur Ağrı Dağı’nın altındayım. Birden o dağ, müthiş infilak etti. Dağlar kimi parçaları, dünyanın hər tarafına dağıttı. O dehşet içinde baktım ki merhum validem yanımdadır. Dedim: “Ana korkma! Cənabı-Haqqın emridir, o Rahîm’dir və Hakîm’dir.” Birden o halette iken baktım ki mühim bir zat, mənə âmirane dir ki: “İ’caz-ı Kur’an’ı beyan et.”
Uyandım, anladım ki: Bir böyük infilak olacaq. O infilak və inkılabdan sonra, Kur’an etrafındaki surlar kırılacaq. Doğrudan doğruya Kur’an öz özünə müdafaa edəcək. Və Kur’an’a hücum ediləcək, i’cazı onun çelik bir zırhı olacaq. Və bu i’cazın bir nevini bu zamanda izharına, haddimin fevkinde olaraq mənim kimi bir adam namzet olacaq və namzet olduğumu anladım.
Madam ki i’caz-ı Kur’an’ı bir derece beyan, Sözler’le oldu. Əlbəttə o i’cazın hesabına geçen və onun reşehatı və berekâtı nevinden olan hizmetimizdeki inayatı izhar etmək, i’caza yardımdır və izhar etmək gerektir.
İkinci Səbəb: Madam ki Kur’an-ı Hakîm mürşidimizdir, üstadımızdır, imamımızdır, hər bir âdabda rehberimizdir. O, öz özünü medhedir. Biz də onun dersine ittibaen, onun tefsirini medhedeceğiz.
Hem madam ki yazılan Sözler onun bir nevi tefsiridir və o risalelerdeki həqiqətlər isə Kur’an’ın malıdır və hakikatleridir. Və madam ki Kur’an-ı Hakîm ekser surelerde, hususan الٰرٓ larda حٰمٓ lerde öz özünü kemal-i haşmetle gösterir, kemalâtını söylür, lâyık olduğu medhi öz özünə edir. Əlbəttə Sözler’de in’ikas etmiş Kur’an-ı Hakîm’in lemaat-ı i’caziyesinden və o hizmetin makbuliyetine alâmet olan inayat-ı Rabbaniyenin izharına mükellefiz. Çünki o üstadımız elə edər və elə ders verir.
Üçüncü Səbəb: Sözler hakkında tevazu surətində demirəm, bəlkə bir həqiqəti beyan etmək üçün derim ki: Sözler’deki həqiqətlər və kemalât, mənim deyil Kur’an’ındır və Kur’an’dan tereşşuh etmişdir. Hattâ Onuncu Söz, yüzer âyât-ı Kur’aniyeden süzülmüş bazı katarattır. Sair risaleler də umumen öyledir.
Madam ki mən elə bilirəm və madam ki mən fâniyim, gidəcəyəm; əlbəttə bâki olacaq bir şey və bir eser, mənimlə bağlanmamak gerektir və bağlanmamalı. Və madam ki ehl-i dalalet və tuğyan, işlerine gelmeyen bir eseri, eser sahibini çürütmekle eseri çürütmek âdetleridir; əlbəttə sema-yı Kur’an’ın yıldızlarıyla bağlanan risaleler, mənim kimi çox itirazata və tenkidata medar olabilen və sukut edebilen çürük bir direk ilə bağlanmamalı.
Hem madam ki örf-i nâsta, bir eserdeki mezaya, o eserin masdarı və menbaı zannetdikləri müellifinin etvarında aranılır və bu örfe göre, o həqiqətlər-i âliyeyi və o cevahir-i gâliyeyi özüm kimi bir müflise və onların binde birini özündə gösteremeyen şahsiyetime mal etmək, həqiqətə qarşı böyük bir haksızlık olduğu üçün risaleler öz malım deyil, Kur’an’ın malı olaraq Kur’an’ın reşehat-ı meziyatına mazhar olduklarını izhar etmeye mecburum.
Bəli, ləzzətli üzüm salkımlarının hâsiyetleri, kuru çubuğunda aranılmaz. İşte mən də elə bir kuru çubuk hükmündeyim.
Dördüncü Səbəb: Bazen tevazu, küfran-ı neməti istilzam edir bəlkə küfran-ı nemət olur. Bazen də tahdis-i nemət, iftihar olur. İkisi də zarardır. Bunun çarə-i yegânesi ki ne küfran-ı nemət çıksın, ne də iftihar olsun. Meziyet və kemalâtları ikrar edib lakin temellük etmeyerek, Həqiqi Nemət Sahibi’nin eser-i in’amı olaraq göstermektir.
Mesela, necə ki murassa və müzeyyen bir elbise-i fâhireyi biri sənə giydirse və onunla çox güzelleşsen, halk sənə dese: “Mâşâallah çox güzelsin, çox güzelleştin.” Əgər sən tevazukârane desen: “Hâşâ!.. Mən neyim, heç. Bu nedir, harada güzellik?” O vaxt küfran-ı nemət olur və hulleyi sənə giydiren mahir sanatkâra qarşı hürmetsizlik olur. Əgər müftehirane desen: “Evet, mən çox güzelim, mənim kimi güzel harada var, mənim kimi birini gösteriniz.” O vaxt, mağrurane bir fahirdir.
İşte fahirden, küfrandan kurtulmak üçün deməli ki: “Evet, mən güzelleştim lakin güzellik libasındır və dolayısıyla libası mənə giydirenindir, mənim deyildir.”
İşte bunun kimi mən də sesim yetişse bütün küre-i arza bağırarak derim ki: Sözler güzeldirler, hakikattirler lakin mənim değildirler, Qurani-Kərim’in həqiqətlərinden telemmu etmiş şuâlardır.
وَ مَا مَدَحْتُ مُحَمَّدًا بِمَقَالَتٖى § وَ لٰكِنْ مَدَحْتُ مَقَالَتٖى بِمُحَمَّدٍ
düsturuyla derim ki:
وَ مَا مَدَحْتُ الْقُرْاٰنَ بِكَلِمَاتٖى § وَ لٰكِنْ مَدَحْتُ كَلِمَاتٖى بِالْقُرْاٰنِ
Yani “Kur’an’ın həqiqətlər-i i’cazını mən güzelleştiremedim, güzel gösteremedim; bəlkə Kur’an’ın güzel həqiqətləri, mənim tabiratlarımı da güzelleştirdi, ulvileştirdi.”
Madam ki böyledir; həqiqətlər-i Kur’an’ın güzelliği adına, Sözler namındaki âyinelerinin güzelliklerini və o âyinedarlığa terettüp eden inayat-ı İlahiyeyi izhar etmək, makbul bir tahdis-i nimettir.
Beşinci Səbəb: Çox zaman evvel bir ehl-i velayetten işittim ki o zat, eski velilerin gaybî işarəlerinden istihraç etmiş və kanaati gelmiş ki: “Şark tarafından bir nur zuhur edəcək, bid’alar zulümatını dağıtacaq.” Mən, belə bir nurun zuhuruna çox intizar ettim və edirəm. Lakin çiçəklər baharda gəlir. Elə kudsî çiçeklere zemin hazır etmək lâzım gəlir. Və anladık ki bu hizmetimizle o nurani zatlara zemin ihzar edirik.
Madam ki özümüzə ait deyil, əlbəttə Sözler namındaki nurlara ait olan inayat-ı İlahiyeyi beyan etmekte medar-ı fahir və gurur ola bilməz; bəlkə medar-ı həmd və şükür və tahdis-i nemət olur.
Altıncı Səbəb: Sözler’in telifi vasıtasıyla Kur’an’a hizmetimize bir mükâfat-ı âcile və bir vasıta-i teşvik olan inayat-ı Rabbaniye, bir muvaffakıyettir. Muvaffakıyet isə izhar edilir. Muvaffakıyetten geçse, olsa olsa bir ikram-ı İlahî olur. İkram-ı İlahî isə izharı bir şükr-ü manevîdir. Ondan də geçse olsa olsa heç ihtiyarımız karışmadan bir keramet-i Kur’aniye olur. Biz mazhar olmuşuz. Bu nevi ihtiyarsız və habersiz gelen bir kerametin izharı, zararsızdır. Əgər âdi keramatın fevkine çıksa o vaxt olsa olsa Kur’an’ın i’caz-ı manevîsinin şuleleri olur.
Madam ki i’caz izhar edilir, əlbəttə i’caza yardım edenin də izharı i’caz hesabına geçer; heç medar-ı fahir və gurur ola bilməz, bəlkə medar-ı həmd və şükrandır.
Yeddinci Səbəb: Nev-i insanın yüzde sekseni ehl-i tahkik deyildir ki həqiqətə nüfuz etsin və həqiqəti həqiqət tanıyıp qəbul etsin. Bəlkə surete, hüsn-ü zanna binaen, makbul və mutemed insanlardan işittikleri mesaili takliden qəbul edərlər. Hattâ qüvvətli bir həqiqəti, zayıf bir adamın elinde zayıf görür və kıymetsiz bir meseleyi, qiymətli bir adamın elinde görse qiymətli telakki edər.
İşte ona binaen, mənim kimi zayıf və kıymetsiz bir bîçarenin elindeki həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyenin kıymetini, ekser nâsın nöqtə-i nazarında düşürmemek üçün bilmecburiye ilan edirəm ki:
İhtiyarımız və haberimiz olmadan biri bizi istihdam edir, biz bilmeyerek bizi mühim işlerde çalıştırır. Delilimiz də şudur ki: Şuurumuz və ihtiyarımızdan hariç bir kısım inayata və teshilata mazhar oluruq.
Elə isə o inayetleri bağırarak ilan etmeye mecburuz.
İşte geçmiş yeddi esbaba binaen, küllî bir neçə inayet-i Rabbaniyeye işarə edeceğiz.
Birinci İşaret: Iyirmi Səkkizinci Məktub’un Səkkizinci Mesele’sinin Birinci Nüktesi’nde beyan edilmişdir ki “tevafukat”tır.
Ezcümle: Mu’cizat-ı Ahmediye Mektubatında, Üçüncü İşaret’inden tâ On Səkkizinci İşaret’ine qədər altmış sahife; habersiz, bilmeyerek bir müstensihin nüshasında iki sahife müstesna olmaq üzere mütebâki bütün sahifelerde –kemal-i muvazenetle– iki yüzden ziyade “Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam” kelimeleri birbirine bakırlar. Kim insaf ilə iki sahifeye dikkat etse tesadüf olmadığını tasdik edəcək. Halbuki tesadüf, olsa olsa bir sahifede kesretli emsal kelimeleri bulunsa yarı yarıya tevafuk olur ancaq bir iki sahifede tamamen tevafuk edə bilər. O halde belə umum sahifelerde Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam kəlməsi; iki olsun, üç olsun, dörd olsun və ya daha ziyade olsun, kemal-i mizan ilə birbirinin yüzüne baksa əlbəttə tesadüf olması mümkün deyildir. Hem səkkiz ayrı ayrı müstensihin bozamadığı bir tevafukun, qüvvətli bir işarə-i gaybiye, içinde olduğunu gösterir.
Necə ki ehl-i belâgatın kitablarında, belâgatın derecatı bulunduğu halde; Kur’an-ı Hakîm’deki belâgat, derece-i i’caza çıkmış. Kimsenin haddi deyil ki ona yetişsin. Elə də mu’cizat-ı Ahmediyenin bir âyinesi olan On Doqquzuncu Məktub və mu’cizat-ı Kur’aniyenin bir tercümanı olan Iyirmi Beşinci Söz və Kur’an’ın bir nevi tefsiri olan Risale-i Nur eczalarında tevafukat, umum kitabların fevkinde bir derece-i garabet gösterir. Və ondan anlaşılır ki mu’cizat-ı Kur’aniye və mu’cizat-ı Ahmediyenin bir nevi kerametidir ki o âyinelerde tecelli və temessül edir.
İkinci İşaret: Hizmet-i Kur’aniyeye ait inayat-ı Rabbaniyenin ikincisi şudur ki: Cənabı-Haqq; mənim kimi kalemsiz, yarım ümmi, diyar-ı gurbette, kimsesiz, ihtilattan men’edilmiş bir tarzda; qüvvətli, ciddi, samimi, gayyur, fedakâr və kalemleri birer elmas kılınç olan kardeşleri mənə muavin ihsan etti. Zayıf və âciz omuzuma çox ağır gelen vazife-i Kur’aniyeyi, o qüvvətli omuzlara bindirdi. Kemal-i kereminden, yükümü hafifleştirdi.
O mübarək cemaat isə –Hulusi’nin tabiriyle– telsiz telgrafın âhizeleri hükmünde və –Sabri’nin tabiriyle– nur fabrikasının elektriklerini yetiştiren makineler hükmünde ayrı ayrı meziyetleri və qiymətli muhtelif hâsiyetleriyle birlikdə –yenə Sabri’nin tabiriyle– bir tevafukat-ı gaybiye nevinden olaraq, şevk və sa’y ü gayret və ciddiyette birbirine benzer bir surette esrar-ı Kur’aniyeyi və envar-ı imaniyeyi etrafa neşretmeleri və hər yere eriştirmeleri və bu zamanda yani hurufat değişmiş, matbaa yox, hər kəs envar-ı imaniyeye möhtac olduğu bir zamanda və fütur verəcək və şevki kıracaq çox esbab varken, bunların fütursuz, kemal-i şevk və gayretle bu hizmetleri, doğrudan doğruya bir keramet-i Kur’aniye və zahir bir inayet-i İlahiyedir.
Bəli, velayetin kerameti olduğu kimi niyet-i hâlisenin də kerameti vardır. Samimiyetin də kerameti vardır. Bâhusus lillah üçün olan bir uhuvvet dairesindeki kardeşlerin içinde ciddi, samimi tesanüdün çox kerametleri ola bilər. Hattâ belə bir cemaatin şahs-ı manevîsi bir veliyy-i kâmil hükmüne geçebilir, inayata mazhar olur.
Bax, Ey qardaşlarım! və ey hizmet-i Kur’an’da arkadaşlarım! Bir kaleyi fetheden bir bölüğün çavuşuna bütün şerefi və bütün ganimeti vermək necə zulümdür, bir hatadır. Elə də şahs-ı manevînizin qüvvəti ilə və kalemleriniz ilə hasıl olan fütuhattaki inayatı mənim kimi bir bîçareye veremezsiniz. Əlbəttə belə mübarək bir cemaatte, tevafukat-ı gaybiyeden daha ziyade qüvvətli bir işarə-i gaybiye var və mən görürəm lakin hər kəsə və umuma gösteremirəm.
Üçüncü İşaret: Risale-i Nur eczaları, bütün mühim həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyeyi hattâ en muannide qarşı də parlak bir surette ispatı, çox qüvvətli bir işarə-i gaybiye və bir inayet-i İlahiyedir. Çünki həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniye içinde öyleleri var ki en böyük bir dâhî telakki edilen İbn-i Sina, fehminde acizliyini itiraf etmiş “Akıl buna yol bulamaz!” demiş. Onuncu Söz Risalesi, o zatın dehasıyla yetişemediyi həqiqətləri; avamlara da çocuklara da bildirir.
Hem mesela, sırr-ı qədər və cüz-i ihtiyarînin halli üçün koca Sa’d-ı Taftazanî kimi bir allâme; qırx əlli sahifede, meşhur Mukaddimat-ı İsna Aşer adı ilə Telvih nam kitabında ancaq halletdiyi və ancaq havassa bildirdiyi eyni mesaili, kadere dair olan Iyirmi Altıncı Söz’de, İkinci Mebhas’ın iki sahifesinde tamamıyla hem hər kəsə bildirəcək bir tarzda beyanı, eser-i inayət olmazsa nedir?
Hem bütün ukûlü hayrette bırakan və heç bir felsefenin eliyle keşfedilemeyen və sırr-ı yaradılış-i âlem və tılsım-ı kainat denilen və Kur’an-ı Azîmüşşan’ın i’cazıyla keşfedilen o tılsım-ı müşkül-küşa və o muamma-yı hayret-nüma, Iyirmi Dördüncü Məktub və Iyirmi Doqquzuncu Söz’ün âhirindeki remizli nüktede və Otuzuncu Söz’ün tahavvülat-ı zerratın altı adet hikmetinde keşfedilmişdir. Kainattaki faaliyet-i hayret-nümanın tılsımını və yaradılış-i kainatın və âkıbetinin muammasını və tahavvülat-ı zerrattaki harekâtın sırr-ı hikmetini keşif və beyan etmişlerdir, meydandadır, bakılabilir.
Hem sırr-ı ehadiyet ilə şeriksiz vahdet-i rububiyeti hem nihayətsiz kurbiyet-i İlahiye ilə nihayətsiz bu’diyetimiz olan hayret-engiz həqiqətləri kemal-i vuzuh ilə On Altıncı Söz və Otuz İkinci Söz beyan ettikleri kimi; qüdrət-i İlahiyeye nisbeten zerrat və seyyarat müsavi olduğunu və haşr-i a’zamda umum ruh sahibiun ihyası, bir nəfsin ihyası qədər o qüdrətə kolay olduğunu və şirkin yaradılış-i kainatta müdahalesi imtina derecesinde akıldan uzaq olduğunu kemal-i vuzuh ilə gösteren Iyirminci Məktub’taki وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ kəlməsi beyanında və üç təmsili hâvi onun zeyli, bu azîm sırr-ı vahdeti keşfetmişdir.
Hem həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyede elə bir genişlik var ki en böyük zekâ-i beşerî ihata edemediyi halde; mənim kimi zihni müşevveş, vaziyeti pərişan, müracaat ediləcək kitab yokken, sıkıntılı və süratle yazan bir adamda, o həqiqətlərin ekseriyet-i mutlakası dekaikiyle zuhuru; doğrudan doğruya Kur’an-ı Hakîm’in i’caz-ı manevîsinin eseri və inayet-i Rabbaniyenin bir cilvesi və qüvvətli bir işarə-i gaybiyedir.
Dördüncü İşaret: Əlli altmış risaleler (*[3]) elə bir tarzda ihsan edilmiş ki deyil mənim kimi az düşünen və zuhurata tebaiyet eden və tetkike vaxt bulamayan bir insanın; bəlkə böyük zekâlardan mürekkeb bir ehl-i tetkikin sa’y ü gayretiyle yapılmayan bir tarzda telifleri, doğrudan doğruya bir eser-i inayət olduklarını gösterir. Çünki bütün bu risalelerde, bütün derin həqiqətlər, təmsillər vasıtasıyla, en âmî və ümmi olanlara qədər ders verilir. Halbuki o həqiqətlərin çoğunu böyük âlimler “Tefhim edilmez.” deyip deyil avama, bəlkə havassa da bildiremirlər.
İşte en uzaq həqiqətləri, en yaxın bir tarzda, en âmî bir adama ders verəcək derecede; mənim kimi Türkçesi az, sözleri muğlak, çoğu anlaşılmaz və zahir həqiqətləri də müşkülleştirir deyə eskiden beri iştihar bulmuş və eski eserleri o sû-i iştiharı tasdik etmiş bir şahsın elinde bu hârika teshilat və suhulet-i beyan; əlbəttə bilâ-şübhə bir eser-i inayettir və onun hüneri ola bilməz və Qurani-Kərim’in i’caz-ı manevîsinin bir cilvesidir və temsilat-ı Kur’aniyenin bir temessülüdür və in’ikasıdır.
Beşinci İşaret: Risaleler umumiyetle çoxlu intişar ettiği halde, en böyük âlimden tut, tâ en âmî adama qədər və ehl-i qəlb böyük bir veliden tut, tâ en muannid dinsiz bir feylesofa qədər olan tabakat-ı nâs və taifeler o risaleleri gördükleri və okudukları və bir kısmı tokatlarını yedikleri halde tenkit edilmemesi və hər taife derecesine göre istifadə etmesi, doğrudan doğruya bir eser-i inayet-i Rabbaniye və bir keramet-i Kur’aniye olduğu kimi çox tetkikat və taharriyatın neticesiyle ancaq husul bulan o çeşit risaleler, fevkalâde bir süratle hem idrakimi və fikrimi müşevveş eden sıkıntılı inkıbaz vakitlerinde yazılması də bir eser-i inayət və bir ikram-ı Rabbanîdir.
Bəli, ekser qardaşlarım və yanımdaki umum arkadaşlarım və müstensihler bilirlər ki On Doqquzuncu Məktub’un beş parçası, bir neçə gün zarfında hər gün iki üç saatte və mecmuu on iki saatte heç bir kitaba müracaat edilmeden yazılması; hattâ en mühim bir parça və o parçada lafz-ı Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam kelimesinde zahir bir hâtem-i nübüvveti gösteren dördüncü cüz, üç dörd saatte, dağda, yağmur altında ezber yazılmış. Və Otuzuncu Söz kimi mühim və dakik bir risale, altı saat içinde bir bağda yazılmış. Və Iyirmi Səkkizinci Söz, Süleyman’ın bahçesinde bir, nihayet iki saat içinde yazılması kimi ekser risaleler belə olması və eskiden beri sıkıntılı və münkabız olduğum zaman, en zahir həqiqətləri də beyan edemediğimi, bəlkə bilemediğimi yaxın dostlarım bilirlər. Hususan o sıkıntıya hastalık da ilâvə edilse daha ziyade məni dersten, teliften men’etmekle birlikdə; en mühim Sözler və risaleler, en sıkıntılı və hastalıklı zamanımda en süratli bir tarzda yazılması; doğrudan doğruya bir inayet-i İlahiye və bir ikram-ı Rabbanî və bir keramet-i Kur’aniye olmazsa nedir?
Hem hangi kitab olursa olsun, belə həqiqətlər-i İlahiyeden və imaniyeden bahsetmiş isə alâküllihal bir kısım mesaili, bir kısım insanlara zərər verir və zərər verdikleri üçün hər mesele hər kəsə neşredilmemiş. Halbuki bu risaleler isə indiyə qədər heç kimsede –çoklardan sorduğum halde– sû-i təsir və aksü’l-amel və tahdiş-i ezhan kimi bir zərər vermedikleri, doğrudan doğruya bir işarə-i gaybiye və bir inayet-i Rabbaniye olduğu bizce muhakkaktır.
Altıncı İşaret: Indi bence kat’iyet peyda etmişdir ki ekser hayatım ihtiyar və iktidarımın, şuur və tedbirimin haricinde elə bir tarzda geçmiş və elə garib bir surette ona cereyan verilmiş; tâ Kur’an-ı Hakîm’e hizmet edəcək olan bu nevi risaleleri netice versin. Âdeta bütün hayat-ı ilmiyem, mukaddimat-ı ihzariye hükmüne geçmiş. Və Sözler ilə i’caz-ı Kur’an’ın izharı, onun neticesi olacaq bir surette olmuşdur.
Hattâ bu yeddi sene nefyimde və gurbetimde və sebepsiz və arzumun hilafında tecerrüdüm və meşrebime muhalif yalnız bir köyde imrar-ı həyat etmekliğim və eskiden beri ülfet etdiyim hayat-ı içtimaiyenin çox rabıtalarından və kaidelerinden nefret edib terk etmekliğim; doğrudan doğruya bu hizmet-i Kur’aniyeyi hâlis, safi bir surette yaptırmak üçün bu vaziyet verildiğine şüphem kalmamışdır.
Hattâ çox defa mənə verilen sıkıntı və zulmen mənə qarşı olan tazyikat perdesi altında, bir dest-i inayət tarafından merhametkârane, Kur’an’ın esrarına hasr-ı fikr ettirmek və nazarı dağıtmamak üçün yapılmışdır kanaatindeyim.
Hattâ eskiden mütalaaya çox müştak olduğum halde; bütün bütün sair kitabların mütalaasından bir men’, bir mücanebet ruhuma verilmişdi. Belə gurbette medar-ı teselli və ünsiyet olan mütalaayı mənə terk ettiren, anladım ki doğrudan doğruya âyât-ı Kur’aniyenin üstad-ı mutlak olmaları içindir.
Hem yazılan eserler, risaleler –ekseriyet-i mutlakası– hariçten heç bir səbəb gelmeyerek ruhumdan tevellüd eden bir hâcete binaen, âni və def’î olaraq ihsan edilmiş. Sonra bazı dostlarıma gösterdiyim vaxt demişler: “Şu zamanın yaralarına devadır.” İntişar ettikten sonra ekser kardeşlerimden anladım ki tam bu zamandaki ehtiyaca muvafık və derde lâyık bir ilaç hükmüne geçir.
İşte ihtiyar və şuurumun dairesi haricinde, mezkûr haletler və sergüzeşt-i hayatım və ulûmların envalarındaki hilaf-ı âdet ihtiyarsız tetebbuatım; belə bir netice-i kudsiyeye müncer olmaq üçün qüvvətli bir inayet-i İlahiye və bir ikram-ı Rabbanî olduğuna məndə şübhə bırakmamışdır.
Yeddinci İşaret: Bu hizmetimiz zamanında, beş altı sene zarfında, bilâ-mübalağa yüz eser-i ikram-ı İlahî və inayet-i Rabbaniye və keramet-i Kur’aniyeyi gözümüzle gördük. Bir kısmını, On Altıncı Məktub’ta işarə ettik; bir kısmını, Iyirmi Altıncı Məktub’un Dördüncü Mebhası’nın mesail-i müteferrikasında; bir kısmını, Iyirmi Səkkizinci Məktub’un Üçüncü Mesele’sinde beyan ettik. Mənim yaxın arkadaşlarım bunu bilirlər. Daimî arkadaşım Süleyman Efendi çoklarını bilir. Hususan Sözler’in və risalelerin neşrinde və tashihatında və yerlerine yerleştirmekte və tesvid və tebyizinde, fevka’l-me’mul kerametkârane bir teshilata mazhar oluruq. Keramet-i Kur’aniye olduğuna şüphemiz kalmır. Bunun misalleri yüzlerdir.
Hem maişet hususunda o qədər şefkatle beslenirik ki en kiçik bir arzu-yu kalbimizi, bizi istihdam eden sahib-i inayət tatmin etmək üçün fevka’l-me’mul bir surette ihsan edir və hâkeza…
İşte bu hal gayet qüvvətli bir işarə-i gaybiyedir ki biz istihdam olunuruq. Hem rıza dairesinde hem inayət altında bizə hizmet-i Kur’aniye yaptırılır.
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ هٰذَا مِنْ فَضْلِ رَبّٖى
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهٖ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ وَ سَلِّمْ تَسْلٖيمًا كَثٖيرًا اٰمٖينَ
***
Mahrem Bir Suale Cevaptır
Bu sırr-ı inayət eskiden mahremce yazılmış, On Dördüncü Söz’ün âhirine ilhak edilmişdi. Hər nasılsa ekser müstensihler unutup yazmamışlardı. Demək münasib və lâyık mevkii burası imiş ki gizli kalmış.
Məndən sual edirsən: “Neden sənin Kur’an’dan yazdığın Sözler’de bir qüvvət, bir təsir var ki müfessirlerin və âriflerin sözlerinde nadiren bulunur. Bazen bir satırda, bir sahife qədər qüvvət var; bir sahifede, bir kitab qədər təsir bulunur?”
Cavab: –Güzel bir cevaptır– Şeref, i’caz-ı Kur’an’a ait olduğundan və mənə ait olmadığından bilâ-perva derim: Ekseriyet itibarıyla öyledir. Çünki yazılan Sözler tasavvur deyil tasdiktir, teslim deyil imandır, marifet deyil şehadettir şuhuddur, taklit deyil tahkiktir, iltizam deyil iz’andır, tasavvuf deyil hakikattir, dava deyil dava içinde bürhandır.
Bu sırrın hikməti budur ki: Eski zamanda, esasat-ı imaniye mahfuzdu, teslim kavî idi. Teferruatta, âriflerin marifetleri delilsiz də olsa beyanatları makbul idi, kâfi idi. Lakin bu zamanda dalalet-i fenniye, elini esasata və erkâna uzatmış olduğundan, hər derde lâyık devayı ihsan eden Hakîm-i Rahîm olan Zat-ı Zülcelal, Qurani-Kərim’in en parlak mazhar-ı i’cazından olan temsilatından bir şulesini; acizlik və zaafıma, möhtaclıq u ehtiyacıma merhameten hizmet-i Kur’an’a ait yazılarıma ihsan etti.
Felillahi’l-hamd sırr-ı təmsil dürbünüyle, en uzaq həqiqətlər gayet yaxın gösterildi.
Hem sırr-ı təmsil cihetü’l-vahdetiyle, en dağınık meseleler toplattırıldı.
Hem sırr-ı təmsil merdiveniyle, en yüksək həqiqətləre kolaylıkla yetiştirildi.
Hem sırr-ı təmsil penceresiyle; həqiqətlər-i gaybiyeye, esasat-ı İslâmiyeye şuhuda yaxın bir yakîn-i imaniye hasıl oldu. Ağıl ilə birlikdə vehm ü hayal, hattâ nəfs və heva teslime mecbur olduğu kimi şeytan də teslim-i silaha mecbur oldu.
Elhasıl: Yazılarımda ne qədər güzellik və təsir bulunsa ancaq temsilat-ı Kur’aniyenin lemaatındandır. Mənim hissem, yalnız şiddet-i ehtiyacımla taleptir və gayet aczimle tazarruumdur. Dert benimdir, deva Kur’an’ındır.
***
Yeddinci Mesele’nin Hâtimesidir
Səkkiz inayet-i İlahiye surətində gelen işarat-ı gaybiyeye dair gelen və ya gəlmək ihtimali olan evhamı izale etmək və bir sırr-ı azîm-i inayəti beyan etmeye dairdir.
Bu Hâtime dörd nüktedir:
Birinci Nükte: Iyirmi Səkkizinci Məktub’un Yeddinci Mesele’sinde yeddi səkkiz küllî və manevî inayat-ı İlahiyeden hissetdiyimiz bir işarə-i gaybiyeyi “Sekizinci İnayet” adı ilə “tevafukat” tabiri altındaki nakışta o işaratın cilvesini gördüyümüzü iddia etmişdik. Və iddia edirik ki: Bu yeddi səkkiz küllî inayatlar, o derece qüvvətli və kat’îdirler ki hər biri təkbaşına o işarat-ı gaybiyeyi ispat edər. Farz-ı muhal olaraq bir kısmı zayıf görülse hattâ inkâr edilse o işarat-ı gaybiyenin kat’iyetine halel verməz. O səkkiz inayatı inkâr edemeyen, o işaratı inkâr edə bilməz.
Lakin tabakat-ı nâs muhtelif olduğu hem kesretli tabaka olan tabaka-i sadə xalq gözüne daha ziyade itimat ettiği üçün; o səkkiz inayatın içinde en kuvvetlisi deyil bəlkə en zahirîsi tevafukat olduğundan –çendan ötekiler daha qüvvətli lakin bu daha umumî olduğu üçün– ona gelen evhamı def’etmək maksadıyla bir muvazene nevinden, bir həqiqəti beyan etmeye mecbur kaldım. Belə ki:
O zahirî inayət hakkında demişdik: Yazdığımız risalelerde, Kur’an kəlməsi və Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam kelimesinde elə bir derece tevafukat görünür; heç bir şübhə bırakmır ki bir kasd ilə tanzim edilip muvazi bir vaziyet verilir. Kasd və irade isə bizlerin olmadığına delilimiz, üç dörd sene sonra muttali olduğumuzdur. Elə isə bu kasd və irade, bir inayət eseri olaraq gaybîdir. Sırf i’caz-ı Kur’an və i’caz-ı Ahmediyeyi teyid surətində o iki kelimede tevafuk surətində o garib vaziyet verilmişdir.
Bu iki kelimenin mübarekiyeti, i’caz-ı Kur’an və i’caz-ı Ahmediyeye bir hâtem-i tasdik olmakla birlikdə; sair misil kelimeleri də ekseriyet-i azîme ilə tevafuka mazhar etmişler. Lakin onlar, birer sahifeye mahsus. Bu iki kəlmə, bir iki risalenin umumunda və ekser risalelerde görünür. Lakin mükerrer demişiz: Bu tevafukun aslı, sair kitaplarda da çox bulunabilir; amma kasd və irade-i âliyeyi gösterəcək bu derece garabette deyildir.
Indi bu davamızı çürütmek kabil olmadığı halde, zahir nazarlarda çürümüş kimi görmekte bir iki cihet ola bilər:
Biri: “Sizler düşünüb elə bir tevafuku rast getirmişsiniz.” diyebilirler. “Belə bir şey etmək kasd ilə olsa rahat və kolay bir şeydir.”
Buna qarşı deriz ki: Bir davada iki şahid-i sadık kâfidir. Bu davamızdaki kasd və irademiz taalluk etmeyerek, üç dörd sene sonra muttali olduğumuza yüz şahid-i sadık bulunabilir.
Bu münasebetle bir nöqtə söyleyəcəyəm: Bu keramet-i i’caziye, Kur’an-ı Hakîm belâgat cihetinde derece-i i’cazda olduğu nevinden deyildir. Çünki i’caz-ı Kur’an’da, qüdrət-i beşer o yolda gedərək o dereceye yetişemir. Bu keramet-i i’caziye isə qüdrət-i beşerle olamır; qüdrət, o işe karışamır. Karışsa sun’î olur, bozulur. (Hâşiye[4])
Üçüncü Nükte: İşaret-i hâssa, işarə-i âmme münasibətilə bir sırr-ı dakik-i rububiyet və Rahmaniyete işarə edeceğiz:
Bir kardeşimin güzel bir sözü var. O sözü, bu meseleye mevzu edəcəyəm. Sözü də şudur ki: Bir gün güzel bir tevafukatı ona gösterdim, dedi: Güzel! Zaten hər həqiqət güzeldir. Lakin bu Sözler’deki tevafukat və muvaffakıyet daha güzeldir.
Mən də dedim: Bəli, hər şey ya hakikaten güzeldir ya bizzat güzeldir və ya neticeleri itibarıyla güzeldir. Və bu güzellik, rububiyet-i âmmeye və şümul-ü rahmete və tecelli-i âmmeye bakar. Dediyin kimi bu muvaffakıyetteki işarə-i gaybiye daha güzeldir. Çünki bu, rahmet-i hâssaya və rububiyet-i hâssaya və tecelli-i hâssaya bakar bir surettedir. Bunu bir təmsil ilə fehme takrib edeceğiz. Belə ki:
Bir padşahın umumî saltanatı və kanunu ilə merhamet-i şahanesi umum efrad-ı millete teşmil edilebilir. Hər fert, doğrudan doğruya o padşahın lütfuna, saltanatına mazhardır. O suret-i umumiyede, efradın çox münasebat-ı hususiyesi vardır.
İkinci cihet, padşahın ihsanat-ı hususiyesidir və evamir-i hâssasıdır ki umumî kanunun fevkinde, bir ferde ihsan edər, iltifat edər, emir verir.
İşte bu təmsil kimi Zat-ı Vâcibü’l-vücud və Hâlık-ı Hakîm və Rahîm’in umumî rububiyet və şümul-ü rəhməti noktasında hər şey hissedardır. Hər şeyin hissesine isabet eden cihette, hususi onunla münasebettardır. Hem qüdrət və irade və ilm-i muhitiyle hər şeye tasarrufatı, hər şeyin en cüz’î işlerine müdahalesi, rububiyeti vardır. Hər şey, hər şe’ninde ona möhtacdır. Onun ilim və hikmetiyle işleri görülür, tanzim edilir. Ne tabiatın haddi var ki o daire-i tasarruf-u rububiyetinde saklansın və təsir sahibi olub müdahale etsin və ne də tesadüfün hakkı var ki o hassas mizan-ı hikmət dairesindeki işlerine karışsın. Risalelerde iyirmi yerde kat’î hüccetlerle tesadüfü və tabiatı nefyetmişiz və Kur’an kılıncıyla idam etmişiz, müdahalelerini muhal göstermişiz.
Lakin rububiyet-i âmmedeki daire-i esbab-ı zahiriyede, ehl-i gafletin nazarında hikməti və səbəbi bilinmeyen işlerde, tesadüf namını vermişler. Və hikmetleri ihata edilmeyen bazı ef’al-i İlahiyenin kanunlarını –tabiat perdesi altında gizlenmiş– görememişler, tabiata müracaat etmişler.
İkincisi, hususi rububiyetidir və has iltifat və imdad-ı Rahmanîsidir ki umumî kanunların tazyikatı altında tahammül edemeyen fertlerin imdadına Rahmanu’r-Rahîm isimleri imdada yetişirler. Hususi bir surette muavenet edərlər, o tazyikattan kurtarırlar. Onun üçün hər canlı, hususan insan, hər anda ondan istimdad edər və meded alabilir.
İşte bu hususi rububiyetindeki ihsanatı, ehl-i gaflete qarşı da tesadüf altına gizlenmez və tabiata havale edilmez.
İşte bu sırra binaendir ki İ’caz-ı Kur’an və Mu’cizat-ı Ahmediye’deki işarat-ı gaybiyeyi, hususi bir işarə telakki və itikad etmişiz. Və bir imdad-ı hususi və muannidlere qarşı özünü gösterəcək bir inayet-i hâssa olduğunu yakîn ettik. Və sırf lillah üçün ilan ettik. Kusur etmişsek Allah affetsin, âmin!
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا
***
Sözler’in tebyizinde qiymətli hizmeti sebkat eden muallim Ahmed Galib’in fıkrasıdır.
“Elde Kur’an kimi bürhan-ı həqiqət varken
Münkiri ilzam üçün gönlüme sıklet mi gəlir?”
Sözün özdür ey can, tekellüf deyil
Ledün ilminin zübde-i pâkidir
Bu, sümme’t-tedarik tasannuf deyil
Bu bir hikmet-i nur-u irfandır
Ki ehva və lağv və tefelsüf deyil
Müzekkî-i nəfs və musaffi-i ruh
Mürebbi-i dildir, tasavvuf deyil
O Sözler bütün marifet şemsidir
Sözüm doğrudur, bir teellüf deyil
İçin nurudur, lafza akseylemiş
Bir iki satırda teradüf deyil
Mutabık lafızlar birbirine
Bu aslâ tasannu, tesadüf deyil
Dizilmiş nizamla bütün harfleri
Tevafuktur, aslâ tehalüf deyil
Bu bir cilve-i sırr-ı i’cazdır
Ki Kur’an’dandır, tecevvüf deyil
Bu hüsn-ü tesadüf güzeldir güzel
Bu babda ne dense tezauf deyil
Said-i Bedîüzzaman-ı Nursî
Beyanı bedî’dir, taattuf deyil
Teselliye ermemiş elinde qələm
Edər arz-ı dîdar, taharrüf deyil
İsabet buna savb-ı Hak’tan gəlir
Bu kasdî deyildir, tasarruf deyil
Bunu görmeyen bed nazarlar üçün
Telehhüf derim mən, teessüf deyil
Ki var manevî hayretim galiben
Beyanım bu yolda tazarruf deyil
Tevafuk, sözünde ona çox mudur
Tefevvuk, onun üçün teşerrüf deyil
Çox bax Hak onu muvaffak ede
Tevafuk, makam-ı tevakkuf deyil!
Ahmed Galib
(Rahmetullahi aleyh)
***
Merhum Binbaşı Âsım Bey’in fıkrasıdır.
Kasem ederim, doğrudur sözü özüyle birlikdə
Bu həqiqəti qəbul və tasdik etmeyen bed-mâyeler
Kalır dalalet və vâdi-i hüsranda nice seneler
Bunları irşad edib kurtarmaktır hüner
Hidayet erişse əgər, o vaxt boyun əgər
Cümlenin ıslahını niyaz edib Hâlık’a yalvaralım
Həmişə envar-ı Kur’aniye olan Sözler’i okuyup anlatalım
Bu yolda bizler də feyz alıb dilşâd olalım
Fenayı bekaya tebdilde rıza-yı Bâri’ye kavuşalım
Sad-hezar tahsine lâyık bîbaha fıkra-i Galib
Bu həqiqətləri söylemekle olur şübhəsiz galip.
Binbaşı Âsım
(Rahmetullahi aleyh)
***
Səkkizinci Risale olan Səkkizinci Mesele
Bu Mesele, altı sualin cavabı olub səkkiz nüktedir.
Birinci Nükte
Bir dest-i inayət altında hizmet-i Kur’aniyede istihdam edildiğimize dair çox enva-ı işarat-ı gaybiyeyi hissettik və bazılarını gösterdik. Indi o işaratın bir yenisi daha şudur ki:
Ekser Sözler’de tevafukat-ı gaybiye var. (Hâşiye[5]) Ezcümle: Rəsuli-Əkrəm kelimesinde və aleyhissalâtü Vəssalam ibaresinde və Kur’an lafz-ı mübarekesinde, bir nevi cilve-i i’caz temessül ettiğine bir işarə var.
İşarat-ı gaybiye ne qədər gizli və zayıf da olsa hizmetin makbuliyetine və meselelerin hakkaniyetine delâlet ettiği üçün bence çox ehemmiyetlidir və çox kuvvetlidir.
Hem gururumu kırar və sırf bir tercüman olduğumu kat’iyen mənə gösterdi.
Hem heç medar-ı iftihar mənim üçün bir şey bırakmır, yalnız medar-ı şükran olan şeyleri gösterir.
Hem madam ki Kur’an’a aittir və i’caz-ı Kur’an hesabına geçir və kat’iyen cüz-i ihtiyarîmiz karışmır və hizmette tembellik edenleri teşvik edir və risalenin hak olduğuna kanaat verir və bizlərə bir nevi ikram-ı İlahîdir və izharı tahdis-i nimettir. Və aklı gözüne inmiş mütemerridleri iskât edir; əlbəttə izharı lâzımdır, inşâallah zararsızdır.
İşte bu işarat-ı gaybiyenin biri də şudur ki: Cənabı-Haqq kemal-i rəhmət və kereminden, Kur’an’a və imana hizmet ilə meşgul olan bizleri teşvik və kulûbümüzü tatmin üçün; bir ikram-ı Rabbanî və bir ihsan-ı İlahî surətində hizmetimizin makbuliyetine alâmet və yazdığımız hak olduğuna işarə-i gaybiye nevinden, bütün risalelerimizde və bilhassa Mu’cizat-ı Ahmediye və İ’caz-ı Kur’an və Pencereler Risalelerinde, tevafukat-ı gaybiye nevinden bir letafet ihsan etmişdir. Yani bir sahifede, misil olaraq gelen kelimeleri birbirine baktırır.
Bunda bir işarə-i gaybiye verilir ki: “Bir irade-i gaybî ilə tanzim edilir. İhtiyarınıza və şuurunuza güvenmeyiniz. İhtiyarınızın haberi olmadan və şuurunuz yetişmeden, hârika nakışlar və nizam-nizam-intizamlar yapılır.”
Bâhusus Mu’cizat-ı Ahmediye Risalesi’nde lafz-ı Rəsuli-Əkrəm və lafz-ı salavat bir âyenə hükmüne geçip o tevafukat-ı gaybiye işarəini sarîh gösterir. Yeni, acemi bir müstensihin yazısında, beş sahife müstesna, mütebâki iki yüzden fazla salavat-ı şerife birbirine muvazi olaraq bakırlar.
Bu tevafukat isə şuursuz yalnız on adette bir iki tevafuka səbəb olabilen tesadüfün işi olmadığı kimi sanatta maharetsiz, yalnız manaya hasr-ı nazar edərək gayet süratle bir iki saatte otuz qırx sahifeyi telif eden və öz yazmayan və yazdıran mənim kimi bir bîçarenin düşünüşü də əlbəttə deyildir.
İşte altı sene sonra, yenə Kur’an’ın irşadıyla və İşaratü’l-İ’caz olan tefsirin doqquz اِنَّا nın tevafuk suretiyle gelen irşadıyla sonra muttali olmuşum. Müstensihler isə məndən işittikleri vaxt, hayret içinde hayrette kaldılar.
Necə ki lafz-ı Rəsuli-Əkrəm və lafz-ı salavat; On Doqquzuncu Məktub’ta, mu’cizat-ı Ahmediyenin bir nevinin bir nevi kiçik âyinesi hükmüne geçti. Elə də Iyirmi Beşinci Söz olan i’caz-ı Kur’an’da və On Doqquzuncu Məktub’un On Səkkizinci İşaret’inde lafz-ı Kur’an də qırx tabakadan, yalnız gözüne itimat eden tabakasına qarşı, bir nevi mu’cizat-ı Kur’aniyenin, o nev’in qırx cüzünden bir cüzü, tevafukat-ı gaybiye surətində bütün risalelerde tecelli etmekle birlikdə, o cüzün qırx cüzünden bir cüzü, lafz-ı Kur’an içinde tezahür etmiş. Belə ki:
Iyirmi Beşinci Söz’de və On Doqquzuncu Məktub’un On Səkkizinci İşaret’inde yüz defa Kur’an lafzı tekerrür etmiş; çox nadir olaraq bir iki kəlmə hariç kalmış, mütebâkisi bütün birbirine bakır.
İşte mesela, İkinci Şuâ’nın qırx üçüncü sahifesinde yeddi “Kur’an” lafzı var, birbirine bakır. Və sahife əlli altıda səkkizi birbirine bakır, yalnız doqquzuncu müstesna kalmış.
İşte bu –indi gözümüzün önünde– altmış doqquzuncu sahifedeki beş lafz-ı Kur’an, birbirine bakır və hâkeza… Bütün sahifelerde gelen mükerrer lafz-ı Kur’an, birbirine bakır. Çox nadir olaraq beş altı taneden bir tane hariç kalır.
Sair tevafukat isə –bax gözümüzün önünde– sahife otuz üçte, on beş adet اَمْ lafzı var; on dördü birbirine bakır. Hem gözümüzün önünde bu sahifede doqquz iman lafzı var, birbirine bakır; yalnız biri, müstensihin fâsıla vermesiyle az inhiraf etmiş. Hem bu gözümüzün önündeki sahifede iki “mahbub” var –biri üçüncü satırda, biri on beşinci satırdadır– kemal-i mizanla birbirine bakır. Onların ortasında dörd “aşk” dizilmiş, birbirine bakırlar. Daha sair tevafukat-ı gaybiye bunlara kıyas edilsin.
Hangi müstensih olursa olsun; satırları, sahifeleri ne şəkildə olursa olsun alâküllihal bu tevafukat-ı gaybiye elə bir derecede var ki şübhə bırakmır ki ne tesadüfün işi və ne də müellifin və müstensihlerin düşünüşüdür. Lakin bazı hətta daha ziyade tevafukat göze çarpır. Demək, bu risalelere mahsus bir hatt-ı həqiqi vardır. Bazıları, o hətta yakınlaşır. Garaibdendir ki en mahir müstensihlerin deyil bəlkə acemilerin yazılarında daha ziyade görülür.
Bundan anlaşılır ki Kur’an’ın bir nevi tefsiri olan Sözler’deki hüner və zarafet və meziyet kimsenin deyil; bəlkə muntazam, güzel həqiqətlər-i Kur’aniyenin mübarək kametlerine yakışacaq mevzun, muntazam üslup libasları, kimsenin ihtiyar və şuuruyla biçilmez və kesilmez. Bəlkə onların vücududur ki elə istəyər və bir dest-i gaybîdir ki o kamete göre keser, biçer, giydirir. Biz isə içinde bir tercüman, bir hizmetkârız.
Dördüncü Nükte
Beş altı suali tazammun eden birinci sualinizde: “Meydan-ı haşre cem’ və keyfiyet necə və üryan mı olacaq? Və dostlarla görüşmek üçün və Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamı şefaat üçün necə bulacağız? Hədsiz insanlarla bir tək zat necə görüşəcək? Ehl-i cənnət və cehennemin libasları necə olacaq? Və bizə kim yol gösterəcək?” diyorsunuz.
Cavab: Bu sualin cavabı, gayet mükemmel və vâzıh olaraq kütüb-ü ehadîsiyede vardır. Meşrep və mesleğimize ait yalnız bir iki nükteyi söyleyeceğiz. Belə ki:
Evvela: Bir məktubda; meydan-ı haşir, küre-i arzın medar-ı senevîsinde olduğunu və küre-i arz şimdiden manevî mahsulatını o meydanın elvahlarına gönderdiyi kimi; senevî hareketiyle, bir daire-i vücudun temessül və o daire-i vücudun mahsulatıyla bir meydan-ı haşrin teşekkülüne bir mebde olduğu və küre-i arz denilen bu sefine-i Rabbaniyenin merkezindeki cehennem-i suğrayı cehennem-i kübraya boşalttığı kimi sekenesini də meydan-ı haşre boşaltacağı beyan edilmişdir.
Sâniyen: Onuncu və Iyirmi Doqquzuncu Sözler başta olaraq sair Sözlerde, gayet kat’î bir surette o haşrin meydanı ilə birlikdə vücudu kat’î olaraq ispat edilmişdir.
Sâlisen: Görüşmek isə On Altıncı Söz’de və Otuz Bir və Otuz İki’de kat’iyen ispat edilmişdir ki bir zat nuraniyet sırrıyla, bir dakikada minlərlə yerde bulunup milyonlar adamlarla görüşebilir.
Râbian: Cənabı-Haqq, insandan başqa ruh sahibi mahlukatına fitri birer libas giydirdiyi kimi; meydan-ı haşirde sun’î libaslardan üryan olaraq lakin fitri bir libas giydirmesi, ism-i Hakîm muktezasıdır. Dünyada sun’î libasın hikməti, yalnız soğuk və sıcaktan muhafaza və ziynet və setr-i avrete münhasır deyildir; bəlkə mühim bir hikməti, insanın sair nevilerdeki tasarruf və münasebetine və kumandanlığına işarə eden bir fihriste və bir liste hükmündedir. Yoxsa kolay və ucuz, fitri bir libas giydirebilirdi. Çünki bu hikmət olmazsa muhtelif paçavraları vücuduna sarıp giyen insan, şuurlu hayvanatın nazarında və onlara nisbeten bir maskara olur, manen onları güldürür. Meydan-ı haşirde, o hikmət və münasibət yox. O liste də olmaması lâzım gəlir.
Hâmisen: Rehber isə sənin kimi Kur’an’ın nuru altına girenlere, Kur’an’dır. الٓمٓ lerin الٰرٓ ların حٰمٓ lerin başlarına bak, anla ki Kur’an ne qədər makbul bir şefaatçi ne qədər doğru bir rehber ne qədər kudsî bir nur olduğunu gör!
Sâdisen: Ehl-i cənnət və ehl-i cehennemin libasları isə Iyirmi Səkkizinci Söz’de hurilerin yetmiş hulle giymesine dair beyan edilen düstur burada da caridir. Belə ki:
Ehl-i cənnət olan bir insan, cennetin hər nevinden hər vaxt istifadə etmək, əlbəttə arzu edər. Cennetin gayet muhtelif enva-ı mehasini var. Hər vaxt bütün cennetin envaıyla mübaşeret edər. Elə isə cennetin mehasininin numunelerini, kiçik bir mikyasta özünə və hurilerine giydirir. Özü və hurileri birer kiçik cənnət hükmüne geçer.
Necə ki bir insan, bir memlekette münteşir bulunan çiçəklər envaını, numunegâh kiçik bir bahçesinde cem’edər və bir dükkâncı, bütün mallarındaki numuneleri bir listede cem’edər və bir insan, tasarruf ettiği və hükmetdiyi və münasebettar olduğu enva-ı mahlukatın numunelerini, özünə bir elbise və bir levazımat-ı beytiye yapır; elə də ehl-i cənnət olan bir insan, hususan bütün duygularıyla və cihazat-ı maneviyesiyle bəndəlik etmiş və cennetin lezaizine istihkak kesbetmiş isə hər bir duygusunu memnun edəcək, hər bir cihazatını okşayacaq, hər bir letaifini zevklendirəcək bir tarzda, cennetin hər bir nevinden birer mehasini gösterəcək bir tarz-ı libası, özlərinə və hurilerine rahmet-i İlahiye tarafından giydiriləcək.
Və o müteaddid hulleler bir cinsten, bir neviden olmadığına delil, bu mealdeki hadîstir ki: “Huriler yetmiş hulle giydikleri halde, bacaklarındaki ilikleri görünür, setretmir.” Demək, en üstündeki hulleden tâ en alttaki hulleye qədər ayrı ayrı mehasinle, ayrı ayrı tarzda, hissiyatı və duyguları zevklendirəcək, memnun edəcək mertebeler var.
Ehl-i cəhənnəm isə necə ki dünyada gözüyle, kulağıyla, kalbiyle, eliyle, aklıyla və hâkeza bütün cihazatıyla günahlar işlemiş; əlbəttə cehennemde onlara göre elem verəcək, azap çektirəcək və kiçik bir cəhənnəm hükmüne geləcək muhtelifü’l-cins parçalardan yapılmış elbise giydirilmek, hikmete və adalete münafî görünmür.
Beşinci Nükte
Sual ediyorsunuz ki: Zaman-ı fetrette, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın ecdadı bir din ilə mütedeyyin mi idiler?
Cavab: Hazret-i İbrahim aleyhisselâmın, bilâhare gaflet və manevî zulümat perdeleri altında kalan və hususi bazı insanlarda cereyan eden bakiyye-i dini ilə mütedeyyin olduğuna rivayat vardır. Əlbəttə Hazret-i İbrahim aleyhisselâmdan gelen və Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamı netice veren bir silsile-i nuraniyeyi teşkil eden efrad, əlbəttə din-i hak nurundan lâkayt kalmamışlar və zulümat-ı küfre mağlup olmamışlar.
Lakin zaman-ı fetrette وَمَا كُنَّا مُعَذِّبٖينَ حَتّٰى نَبْعَثَ رَسُولًا sırrıyla; ehl-i fetret, ehl-i necattırlar. Bi’l-ittifak, teferruattaki hatîatlarından muahezeleri yoxdur. İmam-ı Şafiî və İmam-ı Eş’arîce küfre də girse, usûl-ü imanîde bulunmazsa yenə ehl-i necattır. Çünki teklif-i İlahî irsal ilə olur və irsal də ıttıla ilə teklif takarrur edər. Madam ki gaflet və mürur-u zaman, enbiya-i sâlifenin dinlerini setretmiş; o ehl-i fetret zamanına hüccet ola bilməz. İtaat etse sevap görür, etmezse azap görməz. Çünki mahfî kaldığı üçün hüccet ola bilməz.
Altıncı Nükte
Dersiniz ki: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın ecdadlarından nebi gelmiş midir?
Cavab: Hazret-i İsmail aleyhisselâmdan sonra bir nass-ı kat’î yoxdur. Ecdadlarından olmayan, yalnız Hâlid İbn-i Sinan və Hanzele namında iki nebi gelmişdir. Lakin ecdad-ı Nebi’den, Kâ’b İbn-i Lüeyy’in meşhur və sarîh və tansis tarzındaki bu şiiri ki:
عَلٰى غَفْلَةٍ يَاْتِى النَّبِىُّ مُحَمَّدٌ § فَيُخْبِرُ اَخْبَارًا صَدُوقًا خَبٖيرُهَا
demesi, mu’cizekârane və nübüvvettarane bir söze benzer. İmam-ı Rabbanî hem delile hem keşfe istinaden demiş ki: Hindistan’da çox nebiler gelmişdir. Lakin bazılarının ya heç ümmeti olmamış veyahut mahdud bir neçə adama münhasır kaldığı üçün iştihar bulmamışlar veyahut nebi ismi verilmemiş.
İşte İmam’ın bu düsturuna binaen, ecdad-ı Nebi’den bu nevi nebilerin bulunması mümkün.
Yeddinci Nükte
Diyorsunuz ki: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın peder və valideleri və ceddi Abdülmuttalib’in imanları hakkında akvâ və esahh olan haber hangisidir?
Cavab: Yeni Said on senedir yanında başqa kitabları bulundurmur, mənə Kur’an yeter dir. Belə teferruat mesailinde, bütün kütüb-ü ehadîsi tetkik edib en akvasını yazmaya vaktim müsaade etmir. Yalnız bu qədər derim ki: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın peder və valideleri ehl-i necattır və ehl-i cennettir və ehl-i imandır. Cənabı-Haqq, Habib-i Ekrem’inin mübarək kalbini və o qəlbin taşıdığı ferzendane şefkatini, əlbəttə rencide etməz.
Əgər denilse: Madam ki belədir, nədən onlar Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalama imana muvaffak olamadılar? Nədən bi’setine yetişemediler?
Cavab: Cənabı-Haqq, Habib-i Ekrem’inin peder və validesini, öz keremiyle, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın ferzendane hissini memnun etmək üçün valideynini minnet altında bulundurmur. Valideynlik mertebesinden, manevî evlat mertebesine getirmemek üçün hâlis öz minnet-i rububiyeti altına alıb onları mesud etmək və Habib-i Ekrem’ini də memnun etmekliği rəhməti iktiza etmiş ki valideynini və ceddini, ona zahirî ümmet etmemiş. Lakin ümmetin meziyetini, faziletini, saadetini onlara ihsan etmişdir.
Bəli, âlî bir müşirin yüzbaşı rütbesinde olan pederi huzuruna girmesi, birbirine zıt iki hissin taht-ı tesirinde bulunur. Padşah o müşir olan Yaver-i Ekrem’ine merhameten, pederini onun maiyetine vermir.
Səkkizinci Nükte
Diyorsunuz ki: Amcası Ebu Talib’in imanı hakkında esahh nedir?
Cavab: Ehl-i Teşeyyu’, imanına kail; Ehl-i Sünnet’in ekserisi, imanına kail deyillər. Lakin mənim kalbime gelen budur ki: Ebu Talib, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın risaletini deyil; şahsını, zatını gayet ciddi severdi. Onun o gayet ciddi o şahsî şəfqəti və muhabbeti, əlbəttə zayie gitmeyəcəkdir.
Bəli, ciddi bir surette Cənabı-Haqqın Habib-i Ekrem’ini sevmiş və himaye etmiş və taraftarlık göstermiş olan Ebu Talib’in; inkâra və inada deyil bəlkə hicab və asabiyet-i kavmiye kimi hissiyata binaen, makbul bir iman getirmemesi üzerine cəhənnəmə gitse də yenə cəhənnəm içinde bir nevi hususi cenneti, onun hasenatına mükâfaten halk edə bilər. Kışta bazı yerde baharı halk ettiği və zindanda –uyku vasıtasıyla– bazı adamlara zindanı saraya çevirdiyi kimi hususi cehennemi, hususi bir nevi cənnətə çevirebilir…
وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللّٰهِ ۞ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***
[1] Hâşiye: Bizdə “Seyda” lakabıyla meşhur bir veliyy-i azîm, sekeratta iken, ervah-ı evliyanın kabzına müekkel melekü’l-mevt gelmiş. Seyda bağırarak demiş ki: “Mən talebe-i ulûmu çox sevdiyim üçün talebe-i ulûmun kabz-ı ervahına müekkel mahsus taife ruhumu kabzetsin!” deyə dərgah-ı İlahiyeye rica etmiş. Yanında oturanlar bu vak’aya şahit olmuşlar.
[2] Hâşiye: Hattâ memleketimizde gayet cesur bir adam, sekerat vaxtında melekü’l-mevti görmüş. Demiş: “Məni yatak içinde yakalırsan!” Kalkmış atına binmiş, kılıncını eline almış, ona meydan okumuş. Merdane, at üstünde vefat etmiş.
[3] * Indi yüz otuzdur.
[4] Hâşiye: On Doqquzuncu Məktub’un On Səkkizinci İşaret’inde; bir nüshada, bir sahifede doqquz Kur’an tevafuk surətində bulunduğu halde birbirine hat çektik, mecmuunda Muhammed lafzı çıktı. O sahifenin mukabilindeki sahifede səkkiz Kur’an tevafukla birlikdə, mecmuunda lafzullah çıktı. Tevafukatta belə bedî’ şeyler çox var.
Bu hâşiyenin mealini gözümüzle gördük.
Bekir, Tevfik, Süleyman, Galib, Said
[5] Hâşiye: Tevafukat isə ittifaka işarətir; ittifak isə ittihada emaredir, vahdete alâmettir; vahdet isə tevhidi gösterir; tevhid isə Kur’an’ın dörd esasından en böyük esasıdır.

