Mesnevî-i Nuriye

Lemalar MN

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Mesnevî-i Nuriye’nin Birinci Parçası Olan Lem’alar Risalesi

§2

(Türkçe Risale-i Nur’un Iyirmi İkinci Söz’ü ilə eyni mealdedir.)

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§4

اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ وَكٖيلٌ ۝ لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ ۝ فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ ۝ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ ۝ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا

§5

Ey daire-i esbabdan zuhur eden işleri, hâdiseleri esbaba isnad eden gafil, cahil! Mal sahibi zannetdiyin esbab, mal sahibi değillerdir. Asıl mal sahibi, onların arkasında iş gören qüdrət-i ezeliyedir. Onlar ancaq o kudretten gelen həqiqi tesirleri ilan və neşretmekle muvazzaftırlar. Demək daire-i esbab, hükûmetin qələm dairesi hükmündedir ki yukarıdan gelen emirlerin tebligatı o daireden yapılır. Çünki izzət və azamet perdeyi iktiza edər; tevhid və celal də şirketi reddeder, təsiri esbaba vermir.

§6

Bəli, Sultan-ı Ezelî’nin memurları vardır amma icraatçıları değillerdir ki saltanat və rububiyetinde ortak olsunlar. Ancaq o memurların vazifesi dellâllıktır ki qüdrətin icraatını ilan edirlər. Və ya o memurlar, nâzır müşahitlerdir ki gördükleri evamir-i tekviniyeye qarşı yaptıkları itaat və inkıyad ilə istidatlarına göre bir nevi ibadət yapmış olurlar.

§7

Demək, esbab ancaq və ancaq qüdrətin izzetini, rububiyetin haşmetini izhar üçün vaz’edilmiş birtakım vasıtalardır. Yoxsa qüdrətin acizlik və ehtiyacı üçün muavenet eden yardımcı değillerdir. Beşer sultanlarının memurları isə sultanların ihtiyaç və aczlerini def’ üçün tayinlerine zaruret hasıl olan yardımcı və ortaklarıdır.

§8

Binaenaleyh Allah’ın memurlarıyla insanın memurları arasında münasibət yoxdur. Yalnız gafil və cahil olanlar hâdiselerde və vukuattaki hikmetleri, güzellikleri göremediklerinden Cənabı-Haqq’tan şekva və şikâyetlere başlarlar. İşte o şekva və şikâyetlerin hedefini değiştirmek üçün esbab vaz’edilmişdir. Çünki kusur onlardan çıkır, onların kabiliyetsizliğinden ileri gəlir. Bu sırra bir misal-i latîf surətində bir temsil-i manevî rivayet edilir ki:

§9

Hazret-i Azrail aleyhisselâm, Cənabı-Haqq’a demiş ki:

§10

— Kabz-ı ervah vazifesinde sənin ibadın məndən şekva edecekler. Məndən küsecekler.

§11

Cənabı-Haqq lisan-ı hikmetle ona demiş ki:

§12

— Sənin ilə ibadımın ortasında musibetler, hastalıklar perdesini bırakacağam. Tâ şekvaları onlara gedib sənə küsmesinler.

§13

Bəli, necə ki hastalıklar perdedir, ecelde tevehhüm olunan fenalıklara mercidirler. Və kabz-ı ervahta həqiqi olaraq hikmət və güzellik, Hazret-i Azrail aleyhisselâmın vazifesine mütealliktir. Elə də Hazret-i Azrail aleyhisselâm da bir perdedir. Kabz-ı ervahta zâhiren merhametsiz görünen və rahmetin kemaline münasib düşmeyen bazı hâlâta merci olmaq üçün o memuriyete bir nâzır və qüdrət-i İlahiyeye bir perdedir.

§14

Bəli, izzət və azamet istəyər ki esbab perdedar-ı dest-i qüdrət ola ağlın nazarında; tevhid və celal istəyər ki esbab əllərini çeksinler tesir-i həqiqiden.

§15

Tenbih

§16

Arkadaş! Tevhid iki çeşit olur:

§17

Biri âmiyane tevhiddir ki: “Allah’ın şeriki yox və bu kainat onun mülküdür.” deyər. Bu kısım tevhid sahiplerinin fikirce gaflet və dalalete düşmeleri korkusu vardır.

§18

İkincisi həqiqi tevhiddir ki: “Allah birdir, mülk onundur, vücud onundur, hər şey onundur.” deyər; lâyetezelzel bir itikada sahiptirler. Bu kısım tevhid sahipleri, hər şeyin üstünde Cənabı-Haqqın sikkesini görür və hər şeyin cephesinde bulunan mührünü, damgasını okur. Və bu sayede huzurî bir tevhid melekesi mâliki olurlar ki dalalet və evhamın taarruzundan kurtulurlar.

§19

Kur’an-ı Hakîm’den istifadə ettiğimiz ikinci kısım tevhidin bir neçə mertebelerini bir neçə lem’a zımnında izah edeceğiz.

§20

Baxın! Hər bir masnuun yüzünde elə bir sikke vardır ki ancaq hər şeyi halk eden Hâlık’a mahsustur. Və hər bir mahlukun cephesinde elə bir hâtem vurulmuşdur ki hər şeyi yapan Sâni’den maada kimsede o hâtem bulunmaz. Və qüdrətin neşretdiyi məktublarından hər bir məktubun âhirinde, taklidi kabil olamayan elə bir turra vardır ki ancaq Sultan-ı ezel və ebed’e hastır.

§21

O kimi sikkelerden yalnız həyat üzerinde parlayan sikke-i i’caza baxın ki həyat ilə bir şeyden çoxlu şeyler husule gəlir, icad edilir. Və çoxlu şeyler də bir şey-i vâhide emr-i Rabbaniyle inkılab edərlər. Mesela su, bir şey-i vâhid iken çoxlu uzuvlara, cihazlara Allah’ın izni ilə menşe olur, icad edilirler. Və mideye giren çoxlu muhtelif yemekler və meyvelerden Hâlık-ı Teâlâ tək bir cismi icad edər, tək bir cisim husule getirir.

§22

İşte qəlb, ağıl, şuur sahibi olan bir adam, bu ciheti düşünürse anlar ki bir şeyden çox şeyleri icad edib çıkartmak və çox şeyleri bir şeye tahvil etmək ancaq hər şeyi halk eden və hər şeyi yapan Sâni’e mahsus bir sikkedir.

§23

Sayısız hâtemlerden canlı mahlukata vaz’edilen həyat hâtemine baxın! Bəli canlı bir mahluk; câmiiyeti itibarıyla kainata kiçik bir misaldir, şecere-i âleme güzel və tatlı bir meyvedir, kevn ü vücuda bir nüvedir ki Cənabı-Haqq o nüvede çoxlu âlemlerin örneklerini dercetmişdir. Sanki o canlı gayet hakîmane muayyen nizamlar ilə bütün vücudlardan sağılmış bir katre və ya bir noktadır. Bu itibarla bir canlıı halk etmək, bütün kainatı yed-i tasarrufuna alan Cənabı-Haqq’tan maada heç bir şeye isnad edilemez.

§24

Bəli, aklı bozulmayan bir şahıs, teemmülü neticesinde anlar ki: Mesela, bal arısını çoxlu şeylere fihriste yapan və kitab-ı kainatın ekser mesailini insanın mahiyetinde yazan və incir nüvesinde incir ağacının programını derceden və insanın kalbini minlərlə âlemlere örnek və pencere yapan və beşerin kuvve-i hâfızasında tarih-i hayatını taallukatıyla birlikdə yazan ancaq və ancaq hər şeyi yaratan Hâlık ola bilər. Və belə bir tasarruf, yalnız və yalnız Rabbü’l-âlemîn’e mahsus bir hâtemdir.

§25

Cənabı-Haqqın canlı mahlukata bastığı həyat hâteminin gayr-ı mütenahî nakış və keyfiyetlerinden bir numuneyi göstereceğiz. Belə ki:

§26

Necə ki suyun katrelerinden, şişenin parçalarından tut, seyyar yıldızlara qədər şeffaf və ya şeffaf kimi hər şeyde şemsin cilvelerinden şemse mahsus bir turra, bir cilve bulunur. Kezalik Şems-i Ezelî’nin də bütün canlı mahlukatta “ihya və nefh-i hayat” cihetiyle bir tecelli-i ehadiyeti vardır ki bütün esbab iktidar və ihtiyar sahibi oldukları farz edilse də o sikkenin ne mislini və ne taklidini, ne münferiden və ne müctemian yapmaktan âcizdirler.

§27

Buna binaen şeffaf şeylerde görünen o timsaller şemsin timsali olub şemsten o şeffaf şeylere in’ikas etmiş olduklarına hükmedilmediyi takdirde, o sayısız katrelerde və zerrelerde hər birisinde həqiqi bir şemsin maddesiyle mevcud bulunduğuna hükmetmek lâzım gəlir.

§28

Kezalik Şems-i Ezelî’nin şuâlar menzilesinde olan tecelli-i esmasının nöqtə-i merkeziyesi olan həyat, Şems-i Ezelî’ye isnad edilmediyi takdirde, bir sineğe, bir çiçeğe varıncaya qədər hər bir canlıta nihayətsiz bir qüdrət, muhit bir ilim, mutlak bir irade kimi Vâcibü’l-vücud’dan maada heç bir şeyde vücudu mümkün olmayan sair sıfatların mevcud olmasına cahilane, ahmakane, gülünç bir bâtıl hüküm lâzım gəlir. Və eyni zamanda, bu bâtıl hüküm ilə hər bir zerreye və hər bir sebebe bir uluhiyet-i mutlakayı isnad etmekle sayısız şerikleri ispat etmək mecburiyeti hasıl olur.

§29

Maahâzâ toxum olacaq bir habbe və ya bir çekirdekteki garib, acib, muntazam vaziyete baxın ki o habbe, toxumu olacaq cismin bütün eczasıyla münasebettar olduğu kimi neviyle yani ebna-yı cinsiyle də və bütün mövcudat ilə də münasebetleri vardır. Və onlara qarşı o münasebetleri nisbetinde vazifeleri vardır.

§30

Əgər o tohumcuk habbenin Kādir-i Mutlak’tan nisbeti kesilip öz nəfsinə isnad edilirse yani öz özünə olmuşdur denilirse hər bir tohumda, hər şeyi görəcək bir gözün və hər şeye muhit bir ilmin bulunmasını itikad etmək lâzım gəlir. Bu isə sâbık temsilde hər bir şeffaf zerrede həqiqi bir şemsin vücudunu iddia etmək kimi gülünç bir hamakattir.

§31

Bir kitab el yazısıyla yazılırsa yalnız bir adama və bir kaleme ihtiyaç vardır. Lakin matbaada basılırsa qələm işini gören çoxlu demir qələmlər lâzımdır. Və o demir harfleri etmək üçün ustalar və âlât və edevat və mürettibler kimi çox şeylere ihtiyaç olur.

§32

Kezalik bu kitab-ı kainatta yazılı satırlar, kəlmələr və harflerin bir Vâhid-i Ehad’in qələm-i kudretiyle yazılmış olduğu cihete hükmeden adam, çox rahat və kolay və makul bir yola sülûk etmiş olur. Lakin o yazıları, o harfleri tabiata və esbaba isnad eden herifler, imtina və muhalin en suubetli və çıxmaz bir yoluna zehab etmiş olurlar. Çünki bu yola zehab edenler üçün tək bir canlıın tab və bastırılması üçün ekser kainatın tab’ına lâzım olan teçhizat lâzımdır. Bu isə vehmin qəbul edemediyi bir hurafedir.

§33

Və keza torpağın, suyun, havanın hər bir cüzünde nebatat adedince manevî gizli matbaalar lâzımdır ki mahiyetleri və cihazları mütehalif sayısız meyvə və çiçeklerin teşkilatını yapabilsinler. Veyahut o nebatatı o qədər ziynet və nizam-nizam-intizamlarıyla birlikdə yeşillendirmek üçün o üç unsurun hər bir cüzünde bütün ağacların, meyvelerin və çiçeklerin hâssalarını, cihazlarını və mizanlarını bilib yapabiləcək bir qüdrət, bir ilim lâzımdır. Çünki bu üç unsurun hər bir cüzü, hər bir nebatın teşkiline medar və menşe ola bilər.

§34

Bəli bir saksıdaki torpaq, cihazları və şekilleri və sair sıfatları muhalif olan herhangi bir nebatın tohumunu yeşillendirmeye kabiliyeti vardır. Binaenaleyh ikinci yola zehab edenlerce o kiçik saksı içerisinde sayısız gizli makine və fabrikaların vücudu lâzım gəlir ki hurafeciler də bundan utanırlar.

§35

Bir kitabda yazılı bir harf, yalnız bir cihetle özünü gösterir və özünə delâlet edər. Lakin o harf, kâtibine çox cihetlerle delâlet edər və nakkaşını tarif edər.

§36

Kezalik kitab-ı kainatta mücessem olaraq yazılan hər bir kəlmə, öz miktarınca özünü gösterirse də çoxlu cihetlerden münferiden və müctemian Sâni’ini gösterir, esmasını izhar edər. Və öz evsafıyla, eşkâliyle, nakışlarıyla âdeta Sâni’ini medih üçün yazılmış bir kasidedir. Buna binaen meşhur Hebenneka kimi ahmaklaşan bir adam də Sâni’-i Zülcelal’in inkârına gitmemek gerektir.

§37

Cənabı-Haqq, bütün cüz və cüz’îlerde sikke-i mahsusasını və bütün küll və küllîlerde has hâtemini vaz’ettiği kimi aktar-ı semavat və arzı, hâtem-i vâhidiyetle və mecmu-u kainatı sikke-i ehadiyetle mühürlemişdir. Mezkûr sikke və hâtemlerden mesela فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ âyetinin işarə ettiği ihya və nefh-i ruh keyfiyetindeki hâtem-i İlahîye baxın ki çoxlu garib haşirleri, acib neşirleri göresiniz.

§38

Bəli, bilhassa arzın ihyasında, hər sene üç yüz binden fazla saha-i vücuda getirilen mahlukatın nevilerinde haşir və neşirler vardır. Lâkin bilinmez bir hikmete binaen, bu haşir və neşirlerin ekserisinde iade edilen emsal aralarındaki misliyet o qədər ayniyete karibdir ki hemen hemen, dirilen evvelkinin ne eyni və ne gayrıdır, denilebilir. Hər ne isə misliyet, ayniyet mevzubahis deyildir. Hər necə olursa olsun, o haşir neşirler beşerin suhulet-i haşrine delâlet ettikleri kimi beşerin haşrine birer misal və birer örnek olabilirler.

§39

İşte birbirine muhalif, nihayet derecede karışık olan o enva-ı kesîreyi kemal-i imtiyaz ilə ihya etmək və hatasız, haltsız, galatsız olaraq mümtazane iade etmək nihayətsiz bir qüdrətə və muhit bir ilme sahib olan Zat-ı Zülcelal’in hâtem-i has və sikke-i mahsusasıdır.

§40

Və keza sath-ı arz sahifesinde kusursuz, noksansız, sehivsiz kemal-i nizam-nizam-intizamla üç yüz binden fazla risaleleri yazmak, elə bir zatın sikke-i mahsusasıdır ki hər şeyin içyüzü, hər şeyin kilidi onun elindedir. Və heç bir şey onun teveccühünü başkasından çevirip özünə hasredemez.

§41

Hülâsa: Sath-ı arzda altı ay zarfında, beşerin haşrini təmsil eden o sayısız haşir və neşirlerde görünen rububiyetin o tasarruf-u azîminde çox yüksək, böyük və ince nakışlı bir hâtemi vardır. Mahlukatın icadında görünen bu nizam-nizam-intizamlar, suhuletler, süratler, imtiyazlar həmişə o hâtemin parıltısından meydana gelirlər.

§42

Bəli, hər bahar mevsiminde çox hakîmane, basîrane, kerîmane faaliyetler başlar və hârikulâde sanatlar yapılır. Və bütün bu ameliyat, kemal-i süratle, suhuletle muntazaman cereyan etmekte olduğu görünür.

§43

İşte, bu hârikulâde faaliyetler elə bir zatın hâtemidir ki heç bir mekânda olmadığı halde, hər mekânda ilim və kudretiyle hazır və nâzırdır.

§44

Baxın! Aktar-ı semavat və arz sahifeleri üstünde hâtem-i ehadiyet göründüğü kimi kainatın heyet-i mecmuasının böyük sahifesi üzerinde də çox vâzıh bir surette hâtem-i tevhid görünmektedir.

§45

Bəli, bu âlem çox muhteşem bir saray və ya muntazam bir fabrika və ya mükemmel bir şehirdir. Bu fabrika-i kainatın eczası, efradı və envaı, âlât və edevatı arasında hakîmane bir muarefe və tanışmak və dostane bir mükâleme və konuşmak və çox kerîmane bir muavenet və yardımlaşmak vardır ki kemal-i süratle olduqca uzun mesafelerden birbirinin savtını işitir və ehtiyacını görür kimi derhal imdadına yetişir, ehtiyacını def’edər.

§46

Bəli, semadaki ecram və yıldızların birbirine və arza verdikleri ziya, hararet, bilhassa arza yaptıkları sair yardımlarını görüyorsunuz. Və keza bulut ilə arz arasında cereyan eden su alışverişine baxın ki arz, suyu buhar şeklinde buluta verir, bulut da öz fabrikalarında lâzım gelen ameliyatı yaptıktan sonra buz, kar, yağmur şeklinde iade edir. Sanki o camid cirmler, hal dilileriyle telsiz telgraf kimi birbiriyle konuşur və yekdiğerine arz-ı ihtiyaç edirlər. Bilhassa bütün o ecram âdeta el ele vermiş kimi kemal-i ciddiyetle zevi’l-hayata lâzım olan şeyleri tedarik etmək hizmetinde sa’y edirlər və bir Müdebbir’in emrine bağlı olub bir gayeye teveccüh edirlər.

§47

Bəli, bu teavün kanununa ittibaen şems, kamer, gece və gündüz, yaz və kış taraflarından yapılan yardımlar sayesinde, bu heyvanların erzakını yetiştiren nebatat izn-i İlahî ilə meydana gəlir. Hayvanat da emr-i Rabbanî ilə beşerin ehtiyacatını yerine getirir. Bal arısıyla ipek böceğinin insanlara yaptıkları yardımlar, bu davayı ispat edər.

§48

Bəli, bu kimi eşya-yı camidenin yekdiğerine yaptıkları bu yardımlar, çox aşikâr bir delildir ki onlar kerîm bir Müdebbir’in hademesi və amelesi olub onun emri ilə izni ilə iş görürler.

§49

Gıda olaraq mahlukata, bilhassa hayvanata taksim edilen rızıklara dikkat lâzımdır ki bu rızık vakt-i muayyeninde yetişir, vakt-i ihtiyaçta sevk edilir. Və derece-i ihtiyaç nisbetinde yapılan sevkiyatta böyük bir nizam-nizam-intizam vardır. İşte bu umumî rızık hakkında görünen geniş və muntazam rəhmət və inayetler ancaq hər şeyin mürebbisi və hər şeyin müdebbiri və hər şey yed-i teshirinde bulunan bir zatın hâtem-i hâssı ola bilər.

§50

Baxın! Âlem-i arz və bütün cüz’iyat üstünde hâtem-i ehadiyet bulunduğu kimi dağınık neviler və muhit unsurlar üstünde də eynilə o hâtem-i ehadiyet bulunur.

§51

Bəli, bir tarlaya toxum ekilmesinden anlaşılır ki o tarla toxum sahibinin mülküdür. Və o toxum da o tarla sahibinin malıdır. Yani o buna, bu da ona şehadet edirlər.

§52

Kezalik kainattaki masnuat, toxum gibidir. Âlem və anâsır da tarla gibidir. Hər iki tarafın hal dilileriyle ettikleri şehadete göre, masnuat ilə âlem-i anâsır, yani toxum ilə tarla və muhit ilə muhat, (həmişə) bir Sâni’-i Vâhid’in yed-i tasarrufundadır. Demək, edna bir mahluka yapılan tasarruf-u həqiqi və zayıf bir mevcuda edilen tevcih-i rububiyet, âlem və anâsır kabza-i tasarrufunda bulunan zata mahsus olduğu kimi herhangi bir unsurun da tedvir və tedbiri, bütün hayvanat və nebatatı kabza-i rububiyetinde tutup terbiye eden eynilə o zata mahsustur. İşte, hâtem-i tevhid dediyimiz budur.

§53

Əgər bir şeye temellük etmeye niyetin varsa meydana çık, özünü tecrübe et, bak ne söylürlər? En cüz’î bir fert “Ancak nevimi yaratan məni yaratabilir.” dir. Çünki efrad arasında misliyet vardır. Və arzın hər tarafında dağınık bir surette bulunan en kiçik bir nevi “Məni yaratabilen ancaq arzı yaratandır.” söylür.

§54

Arza bak ne söylür? Sema ilə aralarında alışverişi bulunduğu üçün “Məni halk edebilen ancaq mecmu-u kainatı halk eden zattır.” dir. Çünki aralarında tesanüd vardır.

§55

Arkadaş! Həyat və ihya və zevi’l-hayat ilə hər bir cüz və cüz’îye və hər bir küll və küllîye və kainatın heyet-i mecmuasına darbedilen tevhid hâtemlerinden bir kısım misalleri, mezkûr beyanattan anlaşıldı. Indi dinlə! Enva və külliyat üstüne vaz’edilen vahdaniyet sikkelerinden bir taneyi zikredeceğiz. Belə ki:

§56

Tək bir semere ilə semeredar şecerenin yaratılışlarındaki suubet və suhulet birdir. Çünki ikisi də bir merkeze bakar, bir kanuna bağlıdır, terbiye və keyfiyetleri birdir.

§57

Malûmdur ki merkezin ittihadı, kanunun vahdeti, terbiyenin vahdaniyeti sayesinde külfet, meşakkat, masraf azalır və elə bir kolaylık hasıl olur ki çoxlu semereleri olan bir ağac yed-i vâhide, tək bir semerenin yapılışı da eyâdi-i kesîreye tevdi edildiyi zaman, hər iki tarafın yapılışları suhuletçe bir olur. Və aralarında yaratılışça fark yoxdur.

§58

Çox adamlar tarafından yapılan bir semerenin terbiyesi üçün lâzım olan cihazat və âlât və edevat vesaire, bir adam tarafından yapılan semeredar şecerenin terbiye və yapılması üçün də eynilə o qədər malzeme lâzımdır. Yalnız keyfiyetçe fark ola bilər.

§59

Mesela: Bir ordu əsgərliyə yapılan elbise tedariki üçün ne qədər âlât, edevat və makine lâzımdır; bir neferin elbisesi üçün də o qədər âlât və edevat lâzımdır. Və keza bir kitabın min nüshasıyla bir nüshasının ücreti matbaaca birdir. Bazen də tək bir nüshanın tab’ı daha fazla bir ücrete tabi tutulur. Buna kıyasen, bir matbaayı buraxıb çox matbaalara baş vurulursa bir neçə kat fazla ücretlerin verilmesi lâzım gəlir.

§60

Bəli, kesret vahdete isnad edilmediyi takdirde, vahdeti kesrete isnad etmək mecburiyeti hasıl olur. Demək, dağınık bir nev’in icadındaki suhulet-i hârika, vahdet və tevhid sırrına bağlıdır.

§61

Arkadaş! Bir nev’in efradı arasındaki tevafuk və bir cinsin envaı arasında aza-yı esasiyede bulunan müşabehet, sikkenin ittihadına, kalemin vahdetine delâlet ettiklerinden anlaşılır ki bütün mütevafık və müteşabihler, yani birbirine benzeyen çokluk, bir Zat-ı Vâhid’in eser-i sanatıdır.

§62

Kezalik inşa və icadlarda görünen bu suhulet-i mütləq, bütün mövcudatın bir Sâni’-i Vâhid’in eseri olduğunu, vücub derecesinde istilzam edir. Aksi halde suubet, güçlük elə bir derece-i imtina və muhaliyete çıkacaqdır ki o cins və nevilerin ademden vücuda çıkmalarına bir set çekilmiş olur.

§63

Binaenaleyh Cənabı-Haqqın zatında şeriki olmadığı kimi –çünki nizam-nizam-intizam bozulur, âlem fesada gedər– fiilinde də şeriki yoxdur. Çünki suubetten, güçlükten dolayı âlemin ademden çıkmamasına səbəb olur.

§64

Arkadaş! Həyat, Hâlık’ın ehadiyetine bürhan olduğu kimi mevt də devam və bekasına bir delildir.

§65

Bəli, necə akan nehirlerin, dalgalanan denizlerin kabarcıkları və yeryüzünde bulunan sair şeffaflar, şemsin ziya və timsallerini göstermekle şemsin vücuduna şehadet ettikleri kimi; o kabarcık kimi şeffaflar ölüp söndükten sonra yerlerine müteselsilen gəlib geçen emsalleri, yenə şemsin ziya və timsallerini gösterdiklerinden, şemsin devam və bekasına və bütün o şuâat, celevat və timsallerin bir Şems-i Vâhid’in eseri olduklarına şehadet edirlər. İşte o şeffaflar, vücudlarıyla şemsin vücuduna və ademleri və ölümleriyle də şemsin devam və bekasına delâlet edirlər.

§66

Kezalik mevcudat, vücuduyla Vâcibü’l-vücud’un vücub-u vücuduna və ölüm və zevaliyle, teceddüdî bir teselsül ilə yerlerine gelen emsali, Sâni’in ezelî və ebedî vâhidiyetine şehadet edirlər.

§67

Bəli, leyl və neharın ihtilafı, fusul-i erbaanın tahavvülü və unsurların tebeddülü hengâmlarında meydana çıkan bu güzel mevcudat və bu latîf masnuatta devamla cereyan eden mübadele və devir və teslim muamelesi kat’î bir şehadetle sermedî, âlî, daimü’t-tecelli bir Sahib-i Cemal’in vücuduna və bekasına və vahdetine şehadet eden kat’î bir bürhandır.

§68

Və keza senevî inkılablarda, müsebbebat ilə esbabın birlikte ölüm və zevali və sonradan ikisinin yenə birlikte iadeleri, esbabın da müsebbebat kimi âciz masnû və mahluklardan olduğuna delâlet ettiği kimi; bu masnuat və mevcudatın, bir Zat-ı Vâhid’in müteceddid bir sanatı olduğuna da şehadet edər.

§69

Arkadaş! Zerrelerden tut seyyarelere qədər və nakışlardan şemslere varıncaya qədər hər şey, zatında, hakikatinde sabit olan “acizlik və möhtaclıq”ın hal dili ilə Sâni’in vücub-u vücudunu ilan edər.

§70

Və keza acziyle birlikdə, nizam-ı umumînin bozulmaması üçün hâmil bulunduğu acib və mühim vazifeler cihetiyle Sâni’in vahdetine delâlet edər.

§71

Binaenaleyh Sâni’in vâcib və vâhid olduğuna hər şeyde iki şahit olduğu kimi Hâlık’ın Ehad və Samed olduğuna da hər bir canlıta iki ayə vardır.

§72

Arkadaş! Mevcudat, Cənabı-Haqqın vücub-u vücud və vahdetine şehadet ettiği kimi celalî, cemalî, kemalî olan cemi’ sıfâtına da delâlet etmekle Hâlık’ın zatında naks və kusur olmadığını və şuunatında, sıfâtında və esmasında və ef’alinde də naks və kusur bulunmadığını ilan edir.

§73

Çünki, eserin kemali bilmüşahede fiilin kemaline, fiilin kemali bilbedahe ismin kemaline, ismin kemali bizzarure sıfatın kemaline, sıfatın kemali hads-i yakînle şuunatın kemaline delâlet edər. Şe’nin kemali isə hakkalyakîn bir surətlə zatın kemalini gösterir.

§74

Binaenaleyh bir kasrın və bir sarayın nukuş və tezyinatındaki mükemmeliyet, sâni’ və mühendisin yaptıkları o nakışlar üstünde və tezyinat altında görünen ef’alin mükemmeliyetine delâlet edər. Ef’alin mükemmeliyeti də o Sâni’in taktığı isim və lakapların mükemmeliyetini gösterir. Esmanın mükemmeliyeti, sıfâtın mükemmeliyetine delâlet edər. Sıfâtın mükemmeliyeti, şuunatın mükemmeliyetini tasrih edər. Şuunatın mükemmeliyeti də o nakkaşın mükemmeliyet-i zatına delâlet edər.

§75

Kezalik kainatta görünen âsârın kemali, hadsî bir müşahede ilə ef’alin mükemmeliyetine, ef’alin kemali də fâilin kemal-i esmasına, esmanın kemali sıfâtın kemaline, sıfâtın kemali şuunat-ı zatiyenin kemaline, şuunatın kemali Zat-ı Zülcelal’in kemaline delâlet edər.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol