Azametli bahtsız bir kıtanın,
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Münazarat
Münazarat
şanlı tâli’siz bir devletin,
değerli sahipsiz bir kavmin
REÇETESİ
veyahut
Bediüzzaman’ın
MÜNAZARATI
Bu Münazarat Risalesi, Hz. Üstad Bediüzzaman’ın Devr-i Meşrutiyet’te Şark’ta aşiretler arasında seyahat ederken telif ettiği bir eserdir.
İlk əvvəl H. 1329’da İstanbul’da Matbaa-i Ebuzziyada tabedilmişdir. M. 1950 və müteakip senelerde Isparta’da teksir ilə neşredilen Mektubat mecmuasının ikinci cildinde Hutbe-i Şamiye ilə birlikte Hz. Üstadımızın tensibiyle neşredilmişdir. Lakin Üstadımız ilk matbu nüshayı öz dest-i hattıyla tashih etmiş və 42. sahifesinde “Dine zərər olmasın, ne olursa olsun.” sualinin başına öz mübarək dest-i hattıyla “Buradan başlansın.” deyə işarəlemişdir. İşte buna binaen Hatt-ı Kur’an Mektubat’ta Münazarat Risalesi “Buradan başlansın.” dan itibaren yazılmış və elə də neşredilmişdir. Hz. Üstadımız bazı hâşiyeler ilâvə etmiş və tashihatta bulunmuşdur.
Mektubat’ta bulunan bu Münazarat’tan başqa bir də yenə Hüsrev Ağabeyin hattıyla müstakil olaraq 1951’de Hz. Üstadımız Emirdağı’nda iken, Eskişəhər’de teksir edilip neşredilen “Hutbe-i Şamiye’nin bir zeyli ilə Eski Said’in qırx beş sene evvel aşâirin suallerine verdiyi cavablar” ismi ilə bir Münazarat daha neşredilmişdir. Bilâhare yeni harfle neşredilen Münazaratlar, Hz. Üstad zamanında neşredilen bu nüshalara göredir. Ancaq mezkûr sebeplere binaen nüsha farkları meydana gelmişdir. Gerek Münazarat, gerek Divan-ı Harb-i Örfî və sair bütün Nur Mecmua və Risalelerinin neşrinde Hz. Üstadımızın tashihleri me’haz və esas alınmışdır.
Hz. Üstadımız, Kastamonu və Emirdağ Lâhikalarında Münazarat və Divan-ı Harb-i Örfî’den bahsettiğinde tashihat yapılması lüzumunu belirtmiş, bilâhare bizzat özləri bu tashihatı yapmışlardır.
Emirdağ Lâhikası el yazma nüshalarda bulunan Hz. Üstadın bu cümlesi: “Hususan eski Divan-ı Harb-i Örfîdeki müdafaatı, Risale-i Nur’un mesleğine uymayan bazı cümleleri tayyedilsin.” kimi Hz. Üstadımızın Münazarat və Divan-ı Harb-i Örfî kimi eski âsârı hakkında belə beyanları var. Hz. Üstadımız, bu eserlerini neşrederken defaatle tashihat yaptığına bizler şahidiz. Eski matbu Münazarat’taki Hz. Üstadımızın öz mübarək dest-i hattıyla yaptığı tashihler də meydandadır.
Biz, Nurların neşriyle alâkadar bazı kardeşlerle birlikdə; evvela Hz. Üstadımızın matbu nüshada yaptığı tashihler esas alınarak və digər nüshalar da Hz. Üstadımızın nazarından geçmesi və qəbul etmesi mülahazasıyla umumunu cem’edərək, indiyə qədər neşredilen nüshalar da dikkate alınarak Münazarat Risalesi beləliklə neşredilmektedir.
Hz. Üstadımızın Hizmetinde Bulunan Talebeleri
Hal aldatır… Aldanmayınız.
İstikbal hesabına konuşur…
Elə dinləyin.
(Şarktaki aşiretlerin suallerine cavab olaraq hazırlanıp H. 1329 (M. 1911) də neşredilen bu eser, bilâhare Müellif Bediüzzaman Said Nursî tarafından tekrar gözden geçirilerek neşredilmişdir.)
Qırx beş sene evvel, Eski Said’in aşâirin suallerine verdiyi cavabların bir kısmıdır
بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ
S- Dine zərər olmasın, ne olursa olsun?
C- İslâmiyet güneş gibidir, üflemekle sönmez. Gündüz gibidir, göz yummakla gece olmaz. Gözünü kapayan, yalnız özünə gece yapar. Hem də mağlup biçarə bir reise yaxud müdahin memurlara veyahut mantıksız bir kısım zabitlere itimat edilirse və dinin himayesi onlara bırakılırsa mı daha iyidir, yoxsa efkâr-ı âmme-i milletin arkasındaki hissiyat-ı İslâmiyenin madeni olan –hər kəsin kalbindeki şefkat-i imaniye olan– envar-ı İlahînin lemaatının içtimalarından və hamiyet-i İslâmiyenin şerarat-ı neyyiranesinin imtizacından hasıl olan amud-u nuraninin və o seyf-i elmasın hamiyetine bırakılırsa mı daha iyidir, siz muhakeme ediniz.
Bəli, bu amud-u nurani inin himayetini; şehametinin başına, murakabenin gözüne, hamiyetinin omuzuna alacaqdır. Görüyorsunuz ki lemaat-ı müteferrika tele’lüe başlamış. Yavaş yavaş incizab ilə imtizaç edəcəkdir. Fenn-i hikmette takarrur etmişdir ki: Hiss-i dinî, lâsiyyema (bâhusus) din-i hakk-ı fitrinin sözü daha nâfiz, hükmü daha âlî, təsiri daha şedittir.
Elhasıl: Başkasına itimat etmeyen, nefsiyle teşebbüs edər. Sizə bir misal söyleyəcəyəm: Siz göçersiniz. Göçerin malı koyundur, o işi bilirsiniz. Indi hər biriniz, bazı koyunları bir çobanın uhdesine vermişsiniz. Halbuki çoban tembel və muavini kayıtsız, köpekleri değersizdir. Tamamıyla ona itimat etseniz, rahatla evlerinizde yatsanız, biçarə koyunları müstebit kurtlar və hırsızlar və belalar içinde bıraksanız daha mı iyidir, yoxsa onun adem-i kifayetini bilmekle nevm-i gafleti terk edib hanesinden hər biri bir kahraman kimi koşsun, koyunların etrafında halka tutup bir çobana bedel min muhafız olmakla heç bir kurt və hırsız cesaret etmesin daha mı iyidir? Əcəba Mamhuran hırsızlarını tövbekâr və sofi eden, bu sır deyil midir? Bəli, ruhları ağlamak istedi, biri bahane oldu ağladılar.
Bəli, bəli; neam, neam… Sivrisinek tantanasını kesse, bal arısı demdemesini bozsa sizin şevkiniz heç bozulmasın, heç teessüf etmeyiniz. Çünki kainatı nağamatıyla raksa gətirən həqiqətlərin esrarını ihtizaza veren musika-i İlahiye heç durmur. Mütemadiyen güm güm edər.
Padişahların padşahı olan Sultan-ı Ezelî, Kur’an denilen musika-i İlahiyesi ilə umum âlemi doldurarak kubbe-i âsumanda şiddetli ses getirmekle, sadef-i kehf-misal olan ulema və meşayih və hutebanın dimağ, qəlb və femlerine vurarak, aks-i sadâsı onların lisanlarından çıxıb seyr ü seyelan edərək, çeşit çeşit sadâlarla dünyayı güm güm ilə ihtizaza gətirən o sadânın tecessüm və intıbaıyla; umum kütüb-ü İslâmiyeyi bir tanbur və kanunun bir teli və bir şeridi hükmüne gətirən və hər bir tel, bir neviyle onu ilan eden o sadâ-yı semavî və ruhanîyi qəlbin kulağıyla işitmeyen və ya dinlemeyen; əcəba o sadâya nisbeten sivrisinek kimi bir emîrin demdemelerini və karasinekler kimi bir hükûmetin adamlarının vızvızlarını işitəcək midir?
Elhasıl: İnkılab-ı siyasî cihetiyle dininden havf eden adamın dinde hissesi; beytü’l-ankebut kimi zayıf düşmüş cehalettir, onu korkutur; taklittir, onu telaşa düşürttürür. Çünki itimad-ı nəfsin fıkdanı və aczin vücudu cihetiyle, saadetini yalnız hükûmetin cebinden zannettiğinden kalbini, aklını da hükûmetin kesesinden tahayyül edər, korkar.
S- Bazı adam, dediğiniz kimi demir. Bəlkə “Mehdi gəlmək lâzımdır.” deyər. Çünki dünya şeyhuhet itibarıyla müşevveşedir; İslâmiyet ağrazın teneffüsü ilə mütezelziledir.
C- Əgər Mehdi acele edib gelse baş-göz üstüne, hemen gelməli. Çünki güzel bir zemin müheyya və mümehhed oldu. Zannettiğiniz kimi çirkin deyildir. Güzel çiçəklər, baharda vücud-pezir olur. Rahmet-i İlahî şanındandır ki bu milletin sefaleti, nihayet-pezir olsun. Bununla birlikdə kim dese “Zaman bütün berbat oldu.” eskisine temayül gösterse; bilmediyi halde İslâmiyet’in muhalefetinden neş’et eden eski seyyiatı, bazı ecnebilerin zannı kimi İslâmiyet’e isnad etmektir.
S- Efkârı teşviş eden, hürriyet və meşrutiyeti takdir etmeyen kimlerdir?
C- Cehalet ağanın, inat efendinin, garaz beyin, intikam paşanın, taklit hazretlerinin, mösyö gevezeliğin taht-ı riyasetlerinde, insan milletinden menba-ı saadetimiz olan meşvereti inciten bir cemiyettir.
Mənî-beşerde ona intisap eden; bir dirhem zararını min lira milletin menfaatine feda etmeyen hem də menfaatini ızrar-ı nâsta gören hem də muvazenesiz, muhakemesiz mana veren hem də meyl-i intikam və garaz-ı şahsîsini feda etmediyi halde, mağrurane millete ruhunu feda etmək davasında bulunan hem də beylik və ya tavaif-i mülûk mukaddimesi olan muhtariyet və ya istibdad-ı mutlak manasıyla bir cumhuriyet kimi gayr-ı makul fikirlerde bulunan hem də zulüm görmüş, kin bağlamış, hürriyet və meşrutiyetin birinci ihsanı olan af və istirahat-i umumiyeyi fikr-i intikamına yediremediğinden hər kəsin âsabına dokundurmakla tâ heyecana gəlib terbiye görmekle teşeffi isteyenlerdir.
S- Nədən bunların umumuna fena dirsən? Halbuki hayırhahımız kimi görünürlər.
C- Heç bir müfsid mən müfsidim demez. Daima suret-i haktan görünür. Yaxud bâtılı hak görür. Bəli, kimse demez ayranım ekşidir. Lakin siz mihenge vurmadan almayınız. Çünki çox silik söz ticarette gezir. Hattâ mənim sözümü də mən söylediyim üçün hüsn-ü zan edib tamamını qəbul etmeyiniz. Bəlkə mən də müfsidim və ya bilmediyim halde ifsad edirəm. Elə isə hər söylenen sözün kalbe girmesine yol vermeyiniz. İşte sizə söylediyim sözler hayalin elinde kalsın, mihenge vurunuz. Əgər altın çıktı isə kalpte saklayınız. Bakır çıktı isə çox gıybeti üstüne və bedduayı arkasına takınız, mənə reddediniz, gönderiniz.
S- Nədən hüsn-ü zannımıza sû-i zan edersin? Eski padişahlar və eski hükûmetler səni haktan çeviremedi. Jön Türkler sizi özlərinə râm və müdaheneci edemediler. Çünki səni hapsettiler, asacaklardı; sən tezellül etmedin. Merdane çıktın. Hem sənə böyük maaş vereceklerdi, qəbul etmedin. Demək sən onların taraftarlığı üçün demirsən. Demək hak taraftarısın…
C- Bəli hakkı tanıyan, hakkın hatırını heç bir hatıra feda etməz. Çünki hakkın hatırı âlîdir. Heç bir hatıra feda edilmemek gerektir. Lakin bu hüsn-ü zannınızı qəbul etmem. Çünki bir müfside, bir dessasa hüsn-ü zan edebilirsiniz. Delil və âkıbete baxın.
S- Necə anlayacağız? Biz cahiliz, sizin kimi ehl-i ilmi taklit ederiz.
C- Çendan cahilsiniz lakin âkılsınız. Hanginizle zebib yani üzümü paylaşsam, zekâvetiyle mənə hile edə bilər. Demək cehliniz özür deyil. İşte müştebih ağacları gösteren, semereleridir. Elə isə mənim və onların fikirlerimizin neticelerine baxın. İşte birisinde istirahat və itaattir. Ötekisinde ihtilaf və zərər saklanmışdır.
Sizə bir misal daha söyleyəcəyəm: Bu sahrada bir nâr görünür. Mən derim nurdur; nâr olsa da eski nârdan kalma zayıf, yuxarı tabakasıdır. Geliniz etrafına halka tutup temaşa edelim. İstifaza edib tâ tabaka-i nâriye yırtılsın, istifadə eyleyelim. Əgər dediyim kimi nur isə zaten istifadə edeceğiz. Əgər onların dedikleri kimi nâr olsa karıştırmadık ki bizi yaksın. Onlar dirlər ki: “Ateş sûzandır.” Əgər nur olursa qəlb və gözlerini kör edər. Əgər nâr dedikleri nur-u saadet dünyanın hangi tarafına çıkmış isə milyonlarla insanın tulum kimi kan suyu üzerine boşaltılmış isə söndürülmemiş. Hattâ bu iki senedir mülkümüzde iki üç defa söndürülmesine teşebbüs edildi. Lakin söndürmek isteyenler, özləri söndüler.
S- Sən dedin ateş deyil, indi ateş nazarıyla bakırsan.
C- Bəli nur, fenalara nârdır.
S- O fırkadan ehl-i fazl kısmına ne deyəcəyik? Onlar iyi adamlardır.
C- Çox iyiler var ki iyilik zannıyla fenalık yapırlar.
S- Necə iyilikten fenalık gəlir?
C- Muhali tələb etmək, özünə fenalık etmektir.
Zerratı günahkârlardan mürekkeb bir hükûmet, tamamıyla masum ola bilməz. Demək nöqtə-i nazar, hükûmetin hasenatı seyyiatına tereccuhudur. Yoxsa seyyiesiz hükûmet muhal-i âdidir. Mən elə adamlara, anarşist nazarıyla bakıram. Çünki onlardan biri –Allah etmesin– min sene yaşayacaq olsa âdeta mümkün hükûmetin hangi suretini görse hülya ilə yenə razı olmayacaq. Bu hülyanın neticesi olan meylü’t-tahrip ilə o surəti bozmaya çalışacaq. Bu halde böylelerin fena zannetdikləri Jön Türkler nazarlarında də mel’un, anarşist və iğtişaşçı fırkasından addolunurlar. Meslekleri ihtilal və fesattır.
S- Bəlkə onlar eski hali istəyirlər?
C- Sizə qısa bir söz söyleyəcəyəm. Ezber edebilirsiniz. İşte eski hal muhal ya yeni hal və ya izmihlal.
Özü İslâm, millet-i hâkimesi İslâm, üssü’l-esas-ı siyaseti də bu düsturdur: Bu devletin dini, din-i İslâm’dır. Bu esası vikaye etmək vazifemizdir. Çünki milletimizin mâye-i hayatiyesidir.
S- Demək, hükûmet bundan sonra da İslâmiyet və din üçün hizmet edəcək midir?
C- Hayhay! Bazı akılsız dinsizler müstesna olmaq şartıyla, hükûmetin hedef-i maksadı –velev gizli və uzaq olsa hətta– uhuvvet-i imaniye sırrıyla üç yüz milyonu bir vücud eden və nurani olan İslâmiyet’in silsilesini takviye və muhafaza etmektir. Çünki nöqtə-i istinad və nöqtə-i istimdad yalnız odur.
Yağmurun kataratı, nurun lemaatı dağınık və yayılmış kaldıkça çabuk kurur, çabuk söner. Lakin sönmemek və mahvolmamak üçün Cenab-ı Feyyaz-ı Mutlak bizə لَا تَتَفَرَّقُوا və لَا تَق۟نَطُوا ilə ezel canibinden nida edir. Bəli, şeş cihetten nağme-i لَا تَق۟نَطُوا eyler hurûş.
Bəli, zaruret və incizab və temayül və tecarüb və tecavüb və tevatür; o katarat və lemaatı musafaha ettirerek, ortalarındaki mesafeyi tayyedip bir havz-ı âb-ı həyatı və dünyayı ışıklandıracaq bir elektrik-i nevvareyi teşkil edəcəkdir. Çünki kemalin cemali dindir. Hem din; saadetin ziyasıdır, hissin ulviyetidir, vicdanın selâmetidir.
S- Indi hürriyet bahsini sual edeceğiz. Nedir bu hürriyet ki o qədər tevilat onda birbiriyle çekişirlər? Və hakkında acib, garib rüyalar görülür?
C- Iyirmi seneden beri onu, hattâ rüyalarda takip eden və o sevda ilə hər şeyi terk eden biri sizə güzel cavab verebilir.
S- Hürriyeti bizə çox fena tefsir etmişler. Hattâ âdeta hürriyette insan hər ne sefahet və rezalet işlerse başkasına zərər vermemek şartıyla bir şey denilmez deyə bizə anlatmışlar. Əcəba belə midir?
C- Öyleler hürriyeti deyil bəlkə sefahet və rezaletlerini ilan edirlər və çocuk bahanesi kimi hezeyan edirlər. Çünki nâzenin hürriyet, âdab-ı şeriatla müteeddibe və mütezeyyine olmaq lâzımdır. Yoxsa sefahet və rezaletteki hürriyet, hürriyet deyildir. Bəlkə hayvanlıktır, şeytanın istibdadıdır, nefs-i emmareye esir olmaktır.
Hürriyet-i umumî, efradın zerrat-ı hürriyatının muhassalıdır. Hürriyetin şe’ni odur ki: Ne nəfsinə ne gayriye zərəri dokunmasın.
عَلٰى اَنَّ كَمَالَ ال۟حُرِّيَّةِ اَن۟ لَا يَتَفَر۟عَنَ وَاَن۟ لَا يَس۟تَه۟زِئَ بِحُرِّيَّةِ غَي۟رِهٖ اِنَّ ال۟مُرَادَ حَقٌّ لٰكِنَّ ال۟مُجَاهَدَةَ لَي۟سَت۟ فٖى سَبٖيلِهَا
S- Bazı nâs, sənin kimi mana vermirlər. Hem də bazı Jön Türklerin a’mal və etvarı pis tefsir edilir. Çünki bazı; ramazanı yer, rakı içer, namazı terk edər. Belə, Allah’ın emrinde hıyanet eden, necə millete sadakat edəcəkdir?
C- Bəli, neam… Hakkınız var. Lakin hamiyet ayrı, iş ayrıdır. Bence bir qəlb və vicdan, fezail-i İslâmiye ilə mütezeyyin olmazsa ondan həqiqi hamiyet və sadakat və adalet beklenilmez. Lakin iş və sanat başqa olduğu üçün fâsık bir adam güzel çobanlık edə bilər. Ayyaş bir adam, ayyaş olmadığı vakitte iyi saat yapabilir. İşte indi salahat və mahareti, tabir-i âherle fazileti və hamiyeti, nur-u qəlb və nur-u fikri cem’edenler vezaife kifayet etmezler. Elə isə ya maharettir və ya salahattir. Sanatta maharet isə müreccahtır. Hem də o sarhoş namazsızlar Jön Türk deyillər bəlkə şeyn Türk’türler. Yani fena və çirkin Türk’türler. Genç Türklerin râfızîleridirler. Hər şeyin bir râfızîsi var. Hürriyetin râfızîsi də süfehadır.
Ey Türkler və Kürtler! İnsaf ediniz. Bir râfızî bir hadîse yanlış mana verse və ya yanlış amel etse; əcəba hadîsi inkâr etmək mi lâzımdır yoxsa o râfızîyi tahtie edib namus-u hadîsi muhafaza etmək mi lâzımdır?
Bəlkə hürriyet budur ki: Kanun-u adalet və te’dibden başqa, heç kimse kimseye tahakküm etmesin. Hər kəsin hukuku mahfuz kalsın, hər kəs harekât-ı meşruasında şahane serbest olsun.
لَا يَج۟عَل۟ بَع۟ضُكُم۟ بَع۟ضًا اَر۟بَابًا مِن۟ دُونِ اللّٰهِ nehyinin sırrına mazhar olsun.
S- Demək biz eskiden beri hürriyetimize mâlik idik. Hürriyetimiz tev’em olaraq bizimlə doğmuş. Elə isə başkalar keyiflensin, bizə ne?
C- Bəli, zaten o sevda-yı hürriyettir ki sizi tahammülsûz meşakkatlere mütehammil kılmış. Və medeniyetin müşa’şa bu qədər mehasininden sizin anka-i meşrebaneniz sizi ehtiyacsız etmişdir. Lakin ey göçerler! Sizdə olanı yarı hürriyettir. Digər yarısı da başkasının hürriyetini bozmamaktır. Hem də kut-u lâyemut və vahşet ilə âlûde olan hürriyet, sizin dağ komşularınız olan hayvanlarda da bulunur. Vakıâ bu biçarə vahşi heyvanların bir ləzzəti və tesellisi varsa o da hürriyetleridir.
Lâkin güneş kimi parlak, hər ruhun maşukası və cevher-i insaniyetin küfvü o hürriyettir ki: Saadet-saray-ı medeniyette oturmuş və marifet və fazilet və İslâmiyet terbiyesiyle və hulleleriyle mütezeyyine olan hürriyettir.
S- Ne dirsən? Bu sena ettiğin hürriyet hakkında denilmişdir:
حُرِّيَّةٌ حَرِيَّةٌ بِالنَّارِ لِاَنَّهَا تَخ۟تَصُّ بِال۟كُفَّارِ
C- O biçarə şair, hürriyeti Bolşevizm mesleği və ibahe mezhebi zannetmiş. Hâşâ! Bəlkə insana qarşı hürriyet, Allah’a qarşı bəndəliki intac edər.
Hem də çox adamlar görmüşüm, Sultan Abdülhamid’e Ahrar’dan ziyade hücum ederdi və derdi: “Hürriyeti və Kanun-u Esasî’yi otuz sene evvel qəbul ettiği üçün fenadır.” İşte yahu, Sultan Abdülhamid’in mecbur olduğu istibdadını hürriyet zanneden və kanun-u esasînin müsemmasız isminden ürken adamın sözünde ne qiymət olur.
Hem də iyirmi senelik İslâmiyet’in bir fedaisi də demişdir:
حُرِّيَّةٌ عَطِيَّةُ الرَّح۟مٰن اِذ۟ اَنَّهَا خَاصِّيَّةُ ال۟اٖيمَانِ
S- Necə, hürriyet imanın hâssasıdır?
C- Çünki rabıta-i iman ilə Sultan-ı kainat’a hizmetkâr olan adam, başkasına tezellül ilə tenezzül etmeye və başkasının tahakküm və istibdadı altına girmeye, o adamın izzət və şehamet-i imaniyesi bırakmadığı kimi; başkasının hürriyet və hukukuna tecavüz etmeyi də o adamın şefkat-i imaniyesi bırakmaz. Bəli, bir padşahın doğru bir hizmetkârı, bir çobanın tahakkümüne tezellül etməz. Bir bîçareye tahakküme də o hizmetkâr tenezzül etməz. Demək, iman ne qədər mükemmel olursa o derece hürriyet parlar. İşte asr-ı saadet…
S- Bir böyük adama və bir veliye və bir şeyhe və bir böyük âlime qarşı necə hür olacağız? Onlar meziyetleri üçün bizə tahakküm etmək haklarıdır. Biz onların faziletlerinin esiriyiz.
C- Velayetin, şeyhliğin, büyüklüğün şe’ni tevazu və mahviyettir. Tekebbür və tahakküm deyildir. Demək tekebbür eden, sabiyy-i müteşeyyihtir. Siz də böyük tanımayınız.
S- Nədən tekebbür küçüklük alâmetidir?
C- Çünki hər bir insan üçün, içinde görünəcək və onunla nâsı temaşa edəcək bir mertebe-i haysiyet və şöhret vardır. İşte o mertebe əgər kamet-i istidadından daha yüksək isə o, o seviyede görünmek üçün tekebbür ilə ona uzanıp tetavül və tekebbür edəcəkdir. Əgər qiymət və istihkakı daha bülend isə tevazu ilə takavvüs edib ona eğiləcəkdir.
S- Çoxâlâ, qəbul ettik ki hürriyet iyidir, güzeldir. Lakin bu Rum və Ermenilerin hürriyeti çirkin görünür, bizi düşündürür. Reyin nedir?
C- Evvela: Onların hürriyeti, onlara zulmetmemek və rahat bırakmaktır. Bu isə şer’îdir. Bundan fazlası; sizin fenalığınıza, divaneliğinize qarşı bir tecavüzleridir, cehaletinizden bir istifadeleridir.
Sâniyen: Farz ediniz ki hürriyetleri bildiğiniz kimi sizə fena olsun. Lâkin yenə biz ehl-i İslâm zərərli değiliz. Çünki içimizdeki Ermeniler üç milyon olmadığı kimi gayr-ı müslimler də on milyon yoxdur. Halbuki bizim milletimiz və ebedî kardeşlerimiz üç yüz milyondan ziyade iken, bunlar üç müthiş kayd-ı istibdat ilə mukayyed olub ecnebilerin istibdad-ı manevîlerinin taht-ı esaretlerinde ezilirler.
İşte hürriyetimizin bir şubesi olan gayr-ı müslimlerin hürriyeti, bizim umum milletimizin hürriyetinin rüşvetidir. Və o müthiş istibdad-ı manevînin dâfiidir. Və o kayıtların anahtarıdır. Və ecnebilerin, bizim dûşümüze çöktürdükleri müthiş istibdad-ı manevînin râfi’idir.
Bəli Osmanlıların hürriyeti; koca Asya tâli’inin keşşafıdır, İslâmiyet’in bahtının miftahıdır, ittihad-ı İslâm surunun teməlidir.
S- Nedir o üç kayıt ki istibdad-ı manevî onunla âlem-i İslâmiyet’i kaydetmişdir?
C- Mesela, Rus hükûmetinin istibdadı, bir kayıttır. Rus milletinin tahakkümü də digər bir kayıttır. Âdât-ı küfriye və zalimanelerinin tagallübü də üçüncü bir kayıttır. İngiliz hükûmeti, gerçi zâhiren müstebit değilse də milleti mütehakkimedir. Âdâtı də mütegallibedir. İşte sizə Hindistan bir bürhan və Mısır yarı bürhandır.
Binaenaleyh milletimiz ya üç və ya bir buçuk kayıt ilə mukayyeddir. Buna mukabil, bizim gayr-ı müslimlerin ayaklarında yalnız bir yalancı kaydımız vardı. Ona bedelen çox nazlarını çektiğimiz kimi onlar neslen və serveten ziyadeleştiler; biz bir nevi hizmetkârlık olan memuriyet və əsgərlik cihetiyle servet və nesilce aşağıya düştük. Fikr-i milliyet, hürriyetin pederidir. Yenə esir Ekrad və Etrak idi.
İşte o yalancı kaydı, üç veya on milyonun ayağında açıyoruz. Tâ ki üç kayıt ile mukayyed üç yüz milyon İslâm’ın hürriyetine meydan açılsın. Elbette âcilen (عَاجِلًا ) üçü veren və âcilen (اٰجِلًا ) üç yüzünü kazanan, hasaret etmiyor. وَسَيَا۟خُذُ ال۟اِس۟لَامُ بِيَمٖينِهِ مِنَ ال۟حُجَّةِ سَي۟فًا صَارِمًا جَزَّارًا مُهَنَّدًا وَبِشِمَالِهِ مِنَ ال۟حُرِّيَّةِ لِجَامَ فَرَسٍ عَرَبِىٍّ مُش۟رِقِ اللَّو۟نِ فَالِقًا بِفَا۟سِهِ وَقَو۟سِهِ رُؤُسَ ال۟اِس۟تِب۟دَادِ الَّذٖى بِهِ ان۟دَرَسَ بَسَاتٖينُنَا
S- Heyhat! Necə hürriyetimiz umum âlem-i İslâm’ın hürriyetinin mukaddimesi və fecr-i sadıkı olur?
C- İki cihet ilə:
Birincisi: Bizdə olan istibdat, Asya’nın hürriyetine zulmanî bir set çekmişdi. Ziya-yı hürriyet o muzlim perdeden geçemez idi ki gözleri açsın, kemalâtı göstersin. İşte bu seddin tahribiyle, fikr-i hürriyet Çin’e qədər yayıldı və yayılacaqdır. Lakin Çin ifrat edib komünist oldu. Âlemdeki terazinin hürriyet gözü ağır geldiğinden, birdenbire terazinin o biri gözünde olan vahşet və istibdadı kaldırdı, gitgide kalkacaq. Əgər siz sahife-i efkârı okusanız, tarîk-i siyaseti görseniz, huteba-i umumî olan –doğru konuşan– ceraidi dinleseniz anlayacaqsanız ki: Arabistan, Hindistan, Cava, Mısır, Kafkas, Afrika və emsallerinde o derece fikr-i hürriyetin galeyanıyla, âlem-i İslâm’ın efkârında elə bir tahavvül-ü azîm və inkılab-ı acib və terakki-i fikrî və teyakkuz-u tam intac etmişdir ki pahasına yüz sene verse idik yenə ucuzdu.
Çünki hürriyet, milliyeti gösterdi. Milliyet sadefinde olan İslâmiyet’in cevher-i nuranisi tecelliye başladı. İslâmiyet’in ihtizazını ihbar etti ki: Hər bir Müslim, cüz-ü fert kimi başıboş deyildir. Bəlkə hər biri, mürekkebat-ı mütedâhile-i mütesaideden bir cüzdür. Sair eczalar ilə cazibe-i umumiye-i İslâmiye noktasında birbiriyle sıla-i rahimleri vardır.
Bu ihbar bir kavî ümit verir ki nöqtə-i istinad, nöqtə-i istimdad gayet kavî və metindir. Bu ümit, yeisle öldürülen kuvve-i maneviyemizi ihya etti. Bu həyat, âlem-i İslâm’daki galeyan eden fikr-i hürriyetten istimdad edərək umum âlem-i İslâm üzerine çökmüş olan istibdad-ı manevî-i umumînin perdelerini parça parça edəcəkdir. عَلٰى رَغ۟مِ اَن۟فِ اَبِى ال۟يَا۟سِ
İkinci Cihet: Indiyə qədər ecnebiler bahane mahane tutarlardı. Milletimizi eziyorlardı. Indi isə ellerinde urûk-u insaniyetkâranelerine və ya damar-ı mutaassıbanelerine və ya âsab-ı dessasanelerine dokunduracaq, ellerinde serrişte-i bahane olacaq elə nöqtə bulamazlar. Bulsalar da tutamazlar. Bâhusus medeniyet, hubb-u insaniyeti tevlid edər.
S- Heyhat! Bizə teselli veren bu ulvi eməli yeise inkılab ettiren və etrafımızda hayatımızı zehirlendirmek və devletimizi parça parça etmək üçün ağızlarını açmış olan o müthiş yılanlara ne deyəcəyik?
C- Korkmayınız. Medeniyet, fazilet, hürriyet âlem-i insaniyette galebe çalmaya başladığından, bizzarure terazinin o biri yüzü şey’en fe-şey’en hafifleşəcəkdir. Farz-ı muhal olaraq, Allah etmesin, əgər bizi parça parça edib öldürseler emin olunuz, biz iyirmi olaraq öleceğiz, üç yüz olaraq dirileceğiz. Başımızdan rezail və ihtilafatın gubarını silkip həqiqi münevver və müttehid olaraq kervan-ı mənî-beşere pişdarlık edeceğiz. Biz, en şedit, en kavî və en bâki həyatı intac eden elə bir ölümden korkmayız. Biz ölsek də İslâmiyet sağ kalır. O milliyet-i kudsiye sağ olsun. فَكُلُّ اٰتٍ قَرٖيبٌ
S- Gayr-ı müslimlerle necə müsavi olacağız?
C- Müsavat isə fazilet və şerefte deyildir, hukuktadır. Hukukta isə şah və geda birdir. Əcəba bir şeriat, karıncaya bilerek ayak basmayınız dese tazibinden men’etse; necə mənî-Âdem’in hukukunu ihmal edər? Kellâ… Biz imtisal etmedik. Bəli, İmam-ı Ali’nin (ra) âdi bir Yahudi ilə muhakemesi və medar-ı fahriniz olan Salahaddin-i Eyyübî’nin miskin bir Hristiyan ilə mürafaası, sizin bu yanlışınızı tashih edər zannederim.
S- Rum və Ermenilerin hürriyeti bizi teşviş edir. Bir kere tecavüze başlırlar, bir kere “Hürriyet və meşrutiyet bizimdir, biz yaptık.” dirlər. Bizi meyus edirlər?
C- Zannedirəm tecavüzleri, eskiden sizdən tahayyül ettikleri tecavüze qarşı bir teşeffi-i gayz və bundan sonra sizdən tevehhüm ettikleri tecavüze qarşı bir nümayiş gibidir. Əgər tamamıyla iman etseler ki tecavüz sizdən olmaz, adalete kanaat edeceklerdir. Əgər adalete kanaat etmezlerse hak, hakkın qüvvəti ilə burunlarını kırıp ikna ettirəcəkdir.
Hem də “Meşrutiyeti biz istihsal ettik.” olan sözleri yalandır. Hürriyet və meşrutiyet; askerimizin süngüsüyle, cemiyet-i milliyenin kalemiyle sahife-i vücuda geldi. Elə herzegûların arzuları, beylik və muhtariyetin ammizadesi olan adem-i merkeziyet-i siyasiye idi. Sonra da yüzde doksan bizə ittiba ettiler. Beşi geveze, bir neçə tanesi də zevzeklik edib eski hülyalarından vazgeçmek istemirlər.
S- Yahudi və Nasâra ilə muhabbetten Kur’an’da nehiy vardır: لَا تَتَّخِذُوا ال۟يَهُودَ وَالنَّصَارٰٓى اَو۟لِيَٓاءَ Bununla birlikdə necə dost olunuz dersiniz?
C- Evvela: Delil kat’iyyü’l-metin olduğu kimi kat’iyyü’d-delâlet olmaq gerektir. Halbuki tevil və ihtimalin mecali vardır. Çünki nehy-i Kur’anî âmm deyildir, mutlaktır. Mutlak isə takyid olunabilir. Zaman bir böyük müfessirdir, kaydını izhar etse itiraz olunmaz.
Hem də hüküm müştak üzerine olsa me’haz-i iştikakı, illet-i hüküm gösterir. Demək bu nehiy, Yahudi və Nasâra ilə Yahudiyet və Nasraniyet olan âyineleri hasebiyledir.
Hem də bir adam zatı üçün sevilmez. Bəlkə muhabbet, sıfat və ya sanatı içindir. Elə isə hər bir Müslüman’ın hər bir sıfatı Müslüman olması lâzım olmadığı kimi hər bir kâfirin də bütün sıfat və sanatları kâfir olmaq lâzım gəlməz. Binaenaleyh Müslüman olan bir sıfatı və ya bir sanatı, istihsan etmekle iktibas etmək nədən caiz olmasın? Ehl-i kitabdan bir haremin olsa əlbəttə sevəcəksən.
Sâniyen: Zaman-ı saadette bir inkılab-ı azîm-i dinî vücuda geldi. Bütün ezhanı nöqtə-i dine çevirdiğinden, bütün muhabbet və adâveti o noktada toplayıp muhabbet və adâvet ederlerdi. Onun üçün gayr-ı müslimlere olan muhabbetten nifak kokusu gelirdi.
Lâkin indi âlemdeki bir inkılab-ı acib-i medeni və dünyevîdir. Bütün ezhanı zapt və bütün ukûlü meşgul eden nöqtə-i medeniyet, terakki və dünyadır. Zaten onların ekserisi, dinlerine o qədər mukayyed değildirler. Binaenaleyh onlarla dost olmamız, medeniyet və terakkilerini istihsan ilə iktibas etmektir. Və hər saadet-i dünyeviyenin esası olan asayişi muhafazadır.
İşte bu dostluk, kat’iyen nehy-i Kur’anîde dâhil deyildir.
S- Bir kısım Jön Türk deyər: “Demeyiniz Hristiyanlara hey kâfir. Çünki ehl-i kitaptırlar.” Nədən kâfir olana kâfir demeyeceğiz?
C- Kör adama, hey kör demediğiniz kimi… Çünki eziyettir. Eziyetten nehiy var:
مَن۟ اٰذٰى ذِمِّيًّا ... الخ
Sâniyen: Kâfirin iki manası vardır: Biri və en mütebadiri, dinsiz və münkir-i Sâni’ deməkdir. Bu mana ilə ehl-i kitaba ıtlak etmeye hakkımız yoxdur. İkincisi: Peygamberimizi və İslâmiyet’i münkir deməkdir. Bu mana ilə onlara ıtlak etmək hakkımızdır. Onlar də razıdırlar. Lâkin örfen evvelki mananın tebadüründen, bir kelime-i tahkir və eziyet olmuşdur.
Hem də daire-i itikadı, daire-i muamelata karıştırmaya mecburiyet yoxdur. Kabildir, o kısım Jön Türklerin muradı bu olsun.
S- Çox fena şeyleri işitirik. Bâhusus gayr-ı müslimler də güya bir İslâm kızını almışlar. Filan yerde belə olmuş, digər yerde belə olmuş. Olmuş, olmuş, olmuş ilâ âhir.
C- Bəli, maatteessüf daha yeni və bulanık bir devlette və cahil və pərişan bir millette, belə fena və pis şeylerin vukuu zarurî gibidir. Eskiden daha berbadı vardı. Lakin indi görünür. Bir dert görünürse devası âsândır.
Hem də böyük işlerde yalnız kusurları gören, cerbezelik ilə aldanır və ya aldatır. Cerbezenin şe’ni, bir seyyieyi sümbüllendirerek hasenata galip etmektir.
Mesela, bu aşiretin hər bir ferdi, bir günde attığı balgamı, cerbeze ilə vehmen tayy-ı mekân edərək, birden bir şahısta tahayyül edib başqa efradı ona kıyas edərək o nazar ilə baksa veyahut bir sene zarfında birisinden gelen rayiha-i keriheyi, cerbeze ilə tayy-ı zaman tevehhümüyle, birden dakika-i vâhidede, o şahıstan sudûrunu tasavvur etse; əcəba ne derece evvelki adam müstakzer, ikinci adam müteaffin olur? Hattâ hayal gözünü kapasa, vehim də burnunu tutsa, mağaralarından kaçsalar hakları var. Ağıl onları tevbih etmeyəcəkdir.
İşte bu cerbezenin tavr-ı acibi; zaman və mekânda müteferrik şeyleri toplar, bir yapar. O siyah perde ilə hər şeyi temaşa edər. Hakikaten cerbeze, envaıyla garaibin makinesidir. Görünür ki cerbeze-âlûd bir âşığın nazarında, umum kainat birbirine muhabbet ilə müncezib və rakkasane hərəkət edir və gülüşür. Çocuğunun vefatıyla matem tutan bir validenin nazarında, umum kainat hüzün-engizane ağlaşır. Hər kəs istediyi və haline münasib gördüğü meyveyi koparır.
Bu makamda sizə bir təmsil îrad edəcəyəm. Mesela, sizdən bir adam yalnız bir saat tenezzüh etmək üzere gayet müzeyyen və müzehher bir bahçeye girse; nekaisten müberra olmaq, cinan-ı cennetin mahsusatından və hər kemale bir noksanı karıştırmak, bu âlem-i kevn ü fesadın mukteziyatından olmakla bu bahçenin müteferrik köşelerinde də bazı pis və murdar şeyler bulunduğu üçün –inhiraf-ı mizaç sevki və emriyle– yalnız o taaffünatı taharri və o murdar şeylere idame-i nazar edər. Güya onda yalnız o var. Hülyanın hükmüyle fena hayal tevessü edərək, o bostanı bir selhhane və mezbele surətində gösterdiğinden midesi bulanır və istifra edər, kemal-i nefret ilə kaçar. Əcəba beşerin lezzet-i hayatını gussedar eden belə bir hayale, hikmət və maslahat rûy-i rıza gösterir mi?
Güzel gören güzel düşünür, güzel düşünen güzel rüya görür. Güzel rüya gören, hayatından ləzzət alır.
S- Gayr-ı müslimin askerliği necə caiz olur?
C- Dörd vecihle:
Evvela: Əsgərlik kavga içindir. Dünkü gün siz; o dehşetli ayı ilə boğuştuğunuz vaxt karılar, çingeneler, çocuklar, itler sizə yardım ettiklerinden sizə ayıp mı oldu?
Sâniyen: Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın, Arap müşriklerinden muahid və halîfleri vardı. Birlikdə kavgaya giderlerdi. Bunlar isə ehl-i kitaptır. Orduda toplu olmayıp müteferrik olduklarından, bizdeki ekseriyet və qüvvət-i hissiyat, mazarrat-ı mütevehhimeye qarşı set çeker.
Sâlisen: Düvel-i İslâmiyede velev nadiren olsun gayr-ı müslim, askerlikte istihdam olunmuşdur. Yeniçeri Ocağı buna şahittir.
…
S- Eskiden İslâmlar zengin, onlar fakir idiler. Indi hər yerde kaziye bilakistir. Hikməti nedir?
C- İki səbəbi bilirəm:
Birincisi: لَي۟سَ لِل۟اِن۟سَانِ اِلَّا مَا سَعٰى olan ferman-ı Rabbanîden müstefad olan meyelan-ı sa’y və اَل۟كَاسِبُ حَبٖيبُ اللّٰهِ olan ferman-ı Nebevîden müstefad olan şevk-i kesb, bazı telkinat ilə o meyelan kırıldı və o şevk də söndü.
Çünki i’lâ-yı kelimetullah bu zamanda maddeten terakkiye mütevakkıf olduğunu bilmeyen və dünya مِن۟ حَي۟ثُ هِىَ مَز۟رَعَةُ ال۟اٰخِرَةِ cihetiyle kıymetini takdir etmeyen və kurûn-u vustâ və kurûn-u uhranın ilcaatını tefrik eylemeyen və birbirinden gayet uzaq, biri mezmum və biri memduh olan tahsil və kesbde olan kanaati ilə mahsul və ücretteki kanaati temyiz etmeyen və birbirinden nihayet derecede baîd, hattâ biri tembelliğin unvanı, diğeri həqiqi ihlasın sadefi olan iki təvəkkülü (ki biri, meşietin muktezası olan esbab arasındaki nizama qarşı temerrüd hükmünde olan, tertib-i mukaddimattaki bir təvəkkül-ü tembelane; diğeri, İslâmiyet’in muktezası olan, netice itibarıyla gerden-dâde-i tevfik olaraq vazife-i İlahiyeye karışmamakla terettüb-ü neticede mü’minane təvəkküldür) ikisini birbiriyle iltibas eden və “Ümmetî! Ümmetî!” sırrını teferrüs etmeyen və خَي۟رُ النَّاسِ مَن۟ يَن۟فَعُ النَّاسَ hikmetini anlamayan bazı adamlar və bilmeyen bir kısım vaizlerdir ki o meyelanı kırdılar, o şevki də söndürdüler.
İkinci Səbəb: Biz, gayr-ı tabiî və tembelliğe müsait və gururu okşayan imaret maişetine el atıp belamızı bulduk.
S- Necə?
C- Maişet üçün tarîk-i tabiî və meşru və canlı; sanattır, ziraattır, ticarettir. Gayr-ı tabiî isə memuriyet və hər neviyle imarettir. Bence imareti, ne nam ilə olursa olsun, medar-ı maişet edenler bir nevi cerrar və aceze və seeledir. Lakin hilebaz kısmında… Bence memuriyete və ya imarete giren, yalnız hamiyet və hizmet üçün girməlidir. Yoxsa yalnız maişet və menfaat üçün girse bir nevi çingenelik edər.
İşte memuriyet filcümle və əsgərlik bi’l-cümle bizdə olduğu üçün servetimizi israf eline verib neslimizi etrafa saçıp zayi ettik. Əgər elə gitse idi biz də elden giderdik. İşte onların əsgər olması, zarurete yaxın bir maslahat-ı mürseledir. Hem də mecburuz. Mesalih-i mürsele isə İmam-ı Mâlik mezhebinde bir illet-i şer’iye ola bilər.
S- Indi Ermeniler kaymakam və vali olurlar, necə olur?
C- Saatçi və makineci və süpürgeci oldukları kimi… Çünki meşrutiyet, hâkimiyet-i millettir. Hükûmet hizmetkârdır. Meşrutiyet doğru olursa kaymakam və vali başçı deyillər, bəlkə ücretli hizmetkârlardır. Gayr-ı müslim başçı ola bilməz lakin hizmetkâr olur. Farz ediniz ki memuriyet bir nevi riyaset və bir ağalıktır. Gayr-ı müslimlerden üç min adamı ağalığımıza, riyasetimize şerik ettiğimiz vakitte; millet-i İslâmiyeden aktar-ı âlemde üç yüz min adamın riyasetine yol açılır. Biri zayi edib bini kazanan zərər etməz.
S- Şeriatın bazı ahkâmı mesela, valilerin vazifelerine taalluku var.
C- Bundan sonra bizzarure hilafeti təmsil eden Meşihat-ı İslâmiye və diyanet dairesi hem âlî hem mukaddes hem ayrı hem nezzare olacaqdır. Indi hâkim şahıs deyil, efkâr-ı âmme olduğu üçün onun nevinden şahs-ı manevî bir fetva emini istəyər.
S- Eskiden beri işitirik ki: “Bazı Jön Türkler masondurlar, dine zərər edirlər.”
C- İstibdat, özünü ibka etmək üçün bu telkinatı vermişdir. Bazı lâübalilik də bu vehme qüvvət verir. Lakin emin olunuz ki onların masonluğa girmeyen kısmının maksatları, dine zərər deyildir. Bəlkə milletin selâmetini temin etmektir. Lakin bazıları, dine lâyık olmayan bârid taassuba müfritane ilişirlər.
Demək hürriyete və meşrutiyete hizmetleri sebkat eden veyahut qəbul eyleyenleri, Jön Türk tesmiye ediyorsunuz. İşte onların bir kısmı, İslâmiyet fedaileridir. Bir kısmı da salamatlıq-i millet fedaileridir. Onların ukde-i hayatiyelerini teşkil eden, mason olmayan ekseri İttihat və Terakki’dir. Və sizin bu aşâiriniz qədər ulema və meşayih, Jön Türkler meyanında mevcuddur.
Vakıâ onlarda birtakım edepsiz, çox sefih masonlar dahi bulunur; lâkin yüzde ondur. Yüzde doksanı sizin kimi mutekid müslimlerdir. (Və’l-hükmü li’l-ekser) بِقَاعِدَةِ اَنَّ زَي۟نَ عَي۟نِ الرِّضَا حُس۟نُ النَّظَرِ بِاللُّط۟فِ وَالشَّف۟قَةِ وَاَنَّ نُورَ ال۟فُؤَادِ بِالرِّف۟قِ وَالرَّح۟مَةِ وَلَقَد۟ سَمٰى عَلَى ال۟حَقِّ بِاِق۟دَامِ التَّو۟فٖيقِ وَسَعِدَ مَنِ اخ۟تَارَ ال۟اِس۟تِضَاءَ بِمِص۟بَاحِ (اَنَا عِن۟دَ حُس۟نِ ظَنِّ عَب۟دٖى بٖى)
Hüsn-ü zan ediniz, sû-i zan hem sizə hem onlara zərər verir.
S- Nədən sû-i zannımız onlara zərər versin?
C- Onların bir kısmı sizin kimi tahkiksiz, taklit ilə İslâmiyet’in zevahirini bilirler. Taklit isə teşkikat ilə yırtılır. O halde bazılarına bâhusus dinde sathî, felsefe ilə mütevaggil olursa “dinsiz” dediğiniz vaxt, ihtimal ki tereddüde düşüp mesleği İslâmiyet’ten hariçmiş kimi vesveselerle “Herçi bâd âbâd” deyərək meyusane bəlkə muannidane İslâmiyet’e münafî harekâta başlar.
Bax, ey bîinsaflar! Gördünüz, necə bazı bîçarelerin dalaletine səbəb oluyorsunuz. Fena adama, iyisin iyisin denilse iyileşmesi və iyi adama, fenasın fenasın denildikçe fenalaşması çox vuku bulmuşdur.
S- Nədən?
C- Faraza, bazılarının altında böyük fenalıkları varsa da hücum edilmemek gerektir. Çünki çox fenalık vardır ki iyilik perdesi altında kaldıkça və perde yırtılmadıkça və ondan tegafül edildikçe, mahdud və mahsur kaldığı kimi sahibi də perde-i hicab və hayâ altında özünün ıslahına çalışır. Lâkin vaktâ ki perde yırtılsa hayâ atılır, hücum gösterilse fenalık fena tevessü edər.
Mən 31 Mart Hâdisesi’nde buna yaxın bir hal gördüm. Çünki İslâmiyet’in meşrutiyet-perver və hamiyetli fedaileri, cevher-i həyat makamında bildikleri nemət-i meşrutiyeti şeriata tatbik edib ehl-i hükûmeti adalet namazında kıbleye irşad və nam-ı mukaddes şeriatı meşrutiyet qüvvəti ilə i’lâ və meşrutiyeti şeriat qüvvəti ilə ibka və bütün seyyiat-ı sâbıkayı, muhalefet-i şeriat üzerine ilka etmək üçün bazı telkinatta və teferruatın tatbikatında bulundular. Sonra, sağını solundan fark edemeyenler, hâşâ şeriatı istibdada müsait zannederek tuti kuşları taklidi kimi “Şeriat isteriz!” demekle, həqiqi maksat ortada anlaşılmaz oldu. Zaten planlar serilmişdi. İşte o zaman yalan olaraq hamiyet maskesini takınan bazı herifler, o ism-i mukaddese tecavüz ettiler.
İşte cây-ı ibret bir nöqtə-i siyah!
وَلَقَد۟ قَعَدَتِ ال۟هِمَّةُ بِتِل۟كَ النُّق۟طَةِ وَلَم۟ تَق۟تَدِر۟ عَلَى النُّهُوضِ وَلَقَد۟ شَوَّشَت۟ طَن۟طَنَةُ ال۟اَغ۟رَاضِ صَدَاءَ مُوسٖيقَةِ ال۟حُرِّيَّةِ.. وَلَقَد۟ تَقَلَّصَتِ ال۟مَش۟رُوطِيَّةُ مُن۟حَصِرَةً اِس۟مًا عَلٰى قَلٖيلٖينَ فَتَفَرَّقَت۟ عَن۟هَا حُمَاةُ ذِمَارِهَا
S- Nədən dinsiz zannetdiyimiz bazılarından bizə zərər gelsin?
C- Hayal perdesi üstünde sizə bir timsal manzarasını göstererek mazarratını anlatacağam:
İşte bu sahrada gayet muhteşem bir bostan içinde bir kasır var. Kasrın bir köşesinde sizin Beytüşşebab Kaplıcası kimi bir kaplıca olduğunu tahayyül ediniz. Siz dışarıda bürudetin tazyikiyle, kar’ın tokadıyla, rüzgârın sillesiyle ihtiyaren və ya ıztıraren saray içine girmeye mecbursunuz. Lâkin kapıda bir iki kör və havuz içinde bazı çıplak adamları görmüş və ya işitmişsiniz. Bundan tevehhüm ediyorsunuz ki o saray, körhane və ya çıplakhanedir. Siz girdiğinizde, onlar kimi olmaq üçün taat libasını çıkarıyorsunuz və onların avretini görmemek üçün akide denilen həqiqət gözünü kapatıyorsunuz. Halbuki onlar, muhteşem odalarda gözleri açık və avretleri mestûr olaraq mütefekkirane meşveret və bazı köşelerdeki kör və çıplakların setr və tedavisine hizmet edirlər. İşte sən, bu suret-i vahşiyane və eblehanede avretin açık, gözün kapalı olaraq içlerine girsen; əcəba bundan daha böyük maskaralık və zərər ola bilər mi?
Hakikaten bence, bir Müslüman neslinden gelen bir adamın ağıl və fikri İslâmiyet’ten tecerrüd etse hətta fıtratı və vicdanı heç bir vaxt İslâmiyet’ten vazgeçemez. En axmaq en sefih hətta sedd-i rasîn-i istinadımız olan İslâmiyet’e bütün mevcudiyetiyle taraftardır, lâsiyyema siyasetten haberdar olanlar…
Hem zaman-ı saadetten indiyə qədər heç bir tarih bizə bildirmir ki bir Müslüman; muhakeme-i akliyesiyle başqa bir dini, İslâmiyet’e tercih etmiş olsun və delil ilə başqa bir dine dâhil olmuş olsun. Dinden çıkanlar var, o başqa mesele. Taklit isə ehemmiyetsizdir. Halbuki edyan-ı saire müntesipleri mütləq fevc fevc, muhakeme-i akliye ilə və bürhan-ı kat’î ilə daire-i İslâmiyet’e dâhil olmuşlar və olmaktadırlar. Əgər biz, doğru İslâmiyet’i və İslâmiyet’e lâyık doğruluğu və istikameti göstersek bundan sonra onlardan fevc fevc dâhil olacaklardır.
Hem də tarih bizə bildirir ki: Ehl-i İslâm’ın temeddünü, həqiqət-i İslâmiyet’e ittibaları nisbetindedir. Başkaların temeddünü isə dinleriyle makûsen mütenasiptir.
Hem də həqiqət bizə bildirir ki: Mütenebbih olan beşer, dinsiz ola bilməz. Lâsiyyema uyanmış, insaniyeti tanımış, müstakbele və ebede namzet olmuş adam; dinsiz yaşayamaz. Çünki uyanmış bir beşer, kainatın tehacümüne qarşı istinad edəcək və gayr-ı mahdud âmâline neşv ü nema verəcək və istimdadgâhı olacaq noktayı yani din-i hak olan dane-i həqiqəti, elde etmezse yaşamaz.
Bu sırdandır ki herkeste din-i hakkı bulmak üçün bir meyl-i taharri uyanmışdır. Demək, istikbalde nev-i beşerin din-i fitrisi İslâmiyet olacağına beraatü’l-istihlal vardır.
Ey insafsızlar! Umum âlemi yutacaq, birleştirəcək, besleyəcək, ziyalandıracaq bir istidatta olan həqiqət-i İslâmiyet’i necə dar buldunuz ki fukaraya və mutaassıp bir kısım hocalara tahsis edib İslâmiyet’in yarı ehlini dışarıya atmak istiyorsunuz. Hem də umum kemalâtı câmi’, bütün nev-i beşerin hissiyat-ı âliyesini besleyəcək mevaddı muhit olan o kasr-ı nurani-yi İslâmiyet’i, ne cüretle matem tutmuş bir siyah çadır kimi bir kısım fukaraya və bedevîlere və mürtecilere has olduğunu tahayyül ediyorsunuz? Bəli, hər kəs âyinesinin müşahedatına tabidir. Demək sizin siyah və yalancı âyineniz sizə elə göstermişdir.
S- İfrat edirsən, hayali həqiqət gösterirsən. Bizi də techil ilə tahkir edirsən. Zaman âhir zamandır, gittikçe daha fenalaşacaq.
C- Nədən dünya hər kəsə terakki dünyası olsun da yalnız bizim üçün tedenni dünyası olsun? Elə deyilmi? İşte mən də sizinlə konuşmayacağam, bu tarafa dönürəm, müstakbeldeki insanlarla konuşacağam:
Ey üç yüz seneden sonraki yüksək asrın arkasında gizlenmiş və sâkitane Nur’un sözünü dinleyen və bir nazar-ı hafî-i gaybî ilə bizi temaşa eden Saidler, Hamzalar, Ömerler, Osmanlar, Tahirler, Yusuflar, Ahmedler vesaireler! Sizlərə hitap edirəm. Başlarınızı kaldırınız “Sadakte!” deyiniz. Və belə demək sizlərə borç olsun. Bu muasırlarım, varsın məni dinlemesinler. Tarih denilen mazi derelerinden sizin yüksək istikbalinize uzanan telsiz telgrafla sizin ilə konuşuram. Ne yapayım, acele ettim, kışta geldim; sizler cennet-âsâ bir baharda geleceksiniz. Indi ekilen nur toxumları, zemininizde çiçək açacaqdır. Biz hizmetimizin ücreti olaraq sizdən bunu beklirik ki: Mazi kıtasına geçmek üçün geldiğiniz vaxt, mezarımıza uğrayınız; o bahar hediyelerinden bir neçə tanesini medresemin mezar taşı denilen və kemiklerimizi misafir eden və Horhor torpağının kapıcısı olan kalenin başına takınız. Kapıcıya tenbih edeceğiz, bizi çağırınız. Mezarımızdan هَنٖيئًا لَكُم۟ sadâsını işiteceksiniz.
وَلَو۟ مِنَ الشَّاهِدِ عَلٰى طَي۟فِ الضَّي۟فِ
Bu zamanın memesinden bizimlə süt emen və gözleri arkada maziye bakan və tasavvuratları özləri kimi hakikatsiz və ilerileşmiş (ayrılmış) olan bu çocuklar, varsınlar bu kitabın həqiqətlərini hayal tevehhüm etsinler. Çünki mən bilirəm ki bu kitabın mesaili həqiqət olaraq sizdə tahakkuk edəcəkdir.
Ey muhataplarım! Mən çox bağırıram. Çünki asr-ı sâlis-i aşrın yani on üçüncü asrın minaresinin başında durmuşum, sureten medeni və dinde lâkayt və fikren mazinin en derin derelerinde olanları camiye davet edirəm.
Bax, ey iki hayatın ruhu hükmünde olan İslâmiyet’i bırakan iki ayaklı mezar-ı müteharrik bedbahtlar! Mesîl-i neslin kapısında durmayınız. Mezar sizi beklir, çekiliniz tâ ki həqiqət-i İslâmiyeyi hakkıyla kainat üzerinde temevvücsâz edəcək olan nesl-i cedid gelsin!..
S- Eskiler bizdən a’lâ və ya bizim kimi; gelenler bizdən daha fena gelecekler?
C- Ey Türkler və Kürtler, əcəba indi bir miting yapsam sizin min sene evvelki ecdadınızı və iki asır sonraki evlatlarınızı bu gürültühane olan asr-ı hazır meclisine davet etsem; əcəba sağ tarafta saf tutan eski ecdadınız demeyecekler mi:
“Hey mirasyedi yaramaz çocuklar! Netice-i hayatımız siz misiniz? Heyhat! Bizi akîm bir kıyas ettiniz, bizi kısır bıraktınız!”
Hem də sol tarafında duran və şehristan-ı istikbalden gelen evlatlarınız, sağdaki ecdadlarınızı tasdik edərək demeyecekler mi ki:
“Ey tembel pederler! Siz misiniz hayatımızın suğra və kübrası? Siz misiniz bu şanlı ecdadımızla bizi rabteden rabıtamızın hadd-i evsatı? Heyhat! Ne qədər hakikatsiz və karıştırıcı və müşagabeli bir kıyas oldunuz!”
Bax, ey bedevî göçerler və ey inkılab softaları! Manzara-i hayal üstünde gördünüz ki bu böyük mitingde iki taraf da sizi protesto ettiler.
S- Bu qədər tahkire müstahak değiliz. Biz eslâfın ezyalini tutmakla birlikdə, ahlâfın teşebbüsatından də geri kalmamaya söz veririk.
فَفَتَح۟نَا السَّم۟عَ لِكَلَامِكَ فَمَر۟حَبًا بِهِ
C- Nedamet ettiğinizden vazifeniz olan suale avdet edebilirsiniz.
S- Ulema-i eslâf istibdadın fenalığından bahsetmişler mi?
C- Min kere bəli. Çünki ağleb-i şuara kasidelerinde, çox müellifler kitablarının dibacelerinde zamandan şikâyet və dehre itiraz və feleğe hücum etmiş və dünyayı ayak altına alıb çiğnemişler. Əgər qəlb kulağıyla və ağıl gözüyle dinleyip baksanız göreceksiniz ki bütün itirazat okları, mazinin muzlim perdesine sarılan istibdadın bağrına gedər. Və işiteceksiniz ki bütün vaveylâlar istibdat pençesinin tesirinden gəlir. Gerçi istibdat görünmürdü və ismi belli değildi lâkin hər kəsin ruhu istibdadın manasıyla tesemmüm ederdi və bir zehir atanı bilirdi. Bazı qüvvətli dâhîler nefes aldıkça amîk və derin bir feryat koparırlardı. Lakin ağıl onu güzelce tanımazdı. Çünki karanlıkta və toplanmamış idi.
Vaktâ ki o mana-yı istibdadı, def’i muhal bir bela-yı semavî zannettiler; zamana hücum və dehrin başına tokat və feleğin bağrına oklar atmaya başladılar. Çünki bir kaide-i mukarreredir: Bir şey cüz-ü ihtiyarînin dairesinden və cüz’iyetten çıxıb külliyet dairesine girse veyahut bihasebi’l-âde def’i muhal olsa zamana isnad edilir və kabahat dehre atılır, taşlar feleğin kubbesine vurulur. Əgər iyi temaşa etsen görəcəksən ki feleğe atılan taşlar, döndüğü vaxt bir yeis olaraq kalpte tahaccür edər.
اُن۟ظُر۟ كَي۟فَ اَطَالُوا فٖيمَا لَا يَل۟زَمُ وَكُلَّمَا اَضَائَت۟ لَهُمُ السَّعَادَةُ اَث۟نَو۟ا عَلٰى مَن۟ سَادَهُم۟ وَكُلَّمَا اَظ۟لَمَ عَلَي۟هِم۟ شَتَمُوا الزَّمَانَ
S- Əcəba bu zaman və dehrin şikâyetinden Sâni’-i Zülcelal’in sanat-ı bedî’ine itiraz çıxmaz mı?
C- Xeyr, aslâ! Bəlkə manası şudur: Güya şikâyetçi deyər ki: İstediyim emir və arzu etdiyim şey və teşehhi etdiyim hal isə hikmet-i ezeliyenin düsturu ilə tanzim olunan âlemin mahiyeti müstaid və inayet-i ezeliyenin pergârıyla nakşolunan feleğin kanunu müsait və meşiet-i ezeliyenin matbaasında tabolunan zamanın tabiatı muvafık və mesalih-i umumiyeyi tesis eden hikmet-i İlahî razı değillerdir ki bu âlem-i imkân, Feyyaz-ı Mutlak’ın yed-i kudretinden bu ukûlümüzün hendesesiyle və tehevvüsümüzün iştihasıyla istediyimiz semeratı koparsın. Verse də tutamaz, düşse də kaldıramaz.
Bəli, bir şahsın tehevvüsü üçün böyük bir daire-i muhitayı hərəkət-i mühimmesinden durdurmaz.
S- Çox âlim və şairler, zamanlarında böyük hâkimleri ifrat ilə sena etmişler. Halbuki o hâkimlerin çoğuna müstebit nazarıyla bakırsan? Demək iyi etmemişler.
C- وَلَو۟لَا خِلَالُ سُنَّةِ الشِّع۟رِ مَا دَرٰى بُنَاةُ ال۟مَعَالٖى كَي۟فَ تُب۟نَى ال۟مَكَارِمُ kaidesince onların niyetleri: Ümerayı seyyiattan latîf bir hile ilə vazgeçirmek və onlara hasenat arkasında müsabaka üçün garib bir bahşiş-i şairaneyi ortaya koymak. Lâkin o bahşiş koca bir milletin sırtından alındığından istibdatkârane hərəkət etmişlerdir. Demək, çendan niyette iyi etmişler lâkin amelde yanlış gitmişler.
S- Nədən?
C- Çünki kaside və bazı teliflerinde böyük bir kavmin mehasinini manen garet edib bir müstebide verib və ondan gösterdiklerinden bu noktadan bilmeyerek istibdadı alkışlamışlar.
S- Biz Türkler və Kürtler, bizdə kalbimizin dolusu bəlkə cesedimiz mâlâmâl bəlkə inbisat edib bu derelerde dağ olaraq tahaccür etmiş kalemiz olan bir şecaat vardır. Və başımızın dolusu zekâvetimiz var. Və sinemizi mâlâmâl edəcək gayret vardır. Və bedenimizi və azalarımızı dolduracaq itaat vardır. Və dereleri hayatlandıracaq və dağları müzeyyen edəcək efradımız var. Nədən belə sefil və müflis və zelil kaldık ki hem yol üstünde də kaldık. Terakkiye binenler bizi çiğneyip istikbale doğru koşup gidirlər. Komşumuz olan milletler bizdən az iken, kuvvetleri bizdən çox qısa iken üzerimize tetavül edirlər?
اِنَّ رِك۟سَهُم۟ يَغ۟لِبُ طَاهِرَنَا
C- Hînâ, Meşrutiyet’te tövbenin kapısı açıktır və tövbe edenler çoktur. Şimdiki rüesaya tevbih və ta’nifte hakkım yoxdur. Mən taşımı sâbıka atıram. Bazılarının hatırı kırılsa da mazur tutulsun. Yalnız hakkın hatırı kırılmasın. Çünki milletin hatırı, onların hatırından daha âlî, daha gâlîdir.
İşte o tedenninin mühim bir səbəbi: Bazı rüesa ilə haksız olaraq millete fedakârlık iddia eden sahtekâr hamiyet-füruşlar və ya velayeti dava eden ehliyetsiz bazı müteşeyyihlerdir. Lakin sünnet-i seniyeye muhalif olan bu sünnet-i seyyie, yenə istibdadın seyyiatındandır.
S- Necə?
C- Çünki hər bir millet üçün o milletin cesaret-i milliyesini teşkil eden və namus-u milliyesini muhafaza eden və qüvvəti onda toplanacaq bir manevî havuz vardır. Və sehavet-i milliyesini teşkil eden və menafi-i umumiyesini temin eden və fazla kalan malları onda tahazzün edəcək bir hazine-i maneviyesi vardır. İşte o iki kısım reisler, bilerek və ya bilmeyerek, o havuzun və o hazinenin etrafında delik melik açtılar. Mâye-i bekayı və madde-i həyatı çektiler. Havuzu kurutup hazineyi boş bıraktılar. Belə gitse devlet milyarlar borç altında kalıp düşəcək. Necə bir adamın kuvve-i gazabiyesi olan dâfiası və kuvve-i şeheviye olan cazibesi olmazsa ölmüş olmuş olur və hay iken meyyittir. Hem də bir şimendiferin buhar kazanı delik melik olsa pərişan və hareketten muattal kalır. Hem də bir tesbihin ipi kırılsa dağılır. Elə də bir şahs-ı manevî olan bir milletin qüvvət və malının havuzu və hazinesini boşaltan başlar; o milleti serseri, pərişan və mevcudiyetsiz edib fikr-i milliyetin ipini kesip parça parça edərlər. Bəli, حَقٖيقَتِ كَت۟م۟ نَمٖى كُنَم۟ بَرَاىِ دِلِ عَامٖى چَن۟د۟ bazı avamın hatırı üçün həqiqətin hatırını kırmayacağam.
S- Bu makam, nihayet derecede tafsile değer bir makamdır. Mücmel və mübhem bırakma!
C- Zaman-ı sâbık, vahşet və cehaletinizi istihdam edərək pis bir tarîk ilə və müheyya ettiği planlarla, bir kısım büyükler cebir qüvvəti ilə o menbaı və o madeni delip zülâl-i həyatı kumistan və şûristan sahrasına akıttılar. Bazı tembel və cerrarlar yeşillendi. Hattâ onlar, servet-i dünyadan tenfir yolunda pençesini kiçik bir “sayd”a (ava) atan bîçarelerin hassas və zayıf damarlarını tutarlardı. Tâ pençeleri o sayddan açılsın, onlar o avı kaçırsınlar.
Bəli, hər milletin –o milletin menfaati üçün– bir miktar malı ilə fedakârlık edib bir sehaveti vardır. İşte bizdeki sehavet-i milliye sû-i istimal edildi. Başqa milletin sehavet-i milliyesi zeyn-âb (havuz) kimi içine girer, milletin cevfinde hazine tutar. Ulûm və maarif, altına su verir.
Hem də zaman-ı sâbıkta bir kısım büyükler, namus-u milleti muhafaza eden cesaret-i milliyeyi sû-i istimal edib zemin-i ihtilaf olan kumistana atıp kaybettiler. Hər biri o qüvvətin bir zarfını başkasının boynuna vurup kırdılar və kırıldı. Hattâ beş yüz min kahraman ilə namus-u milleti muhafaza etmeye müstaid olan bir qüvvət-i azîmeyi mabeynlerinde sarf edib ihtilafat zemininde mahvettiklerinden, özlərini terbiyeye müstahak ederlerdi. Əgər meşrutiyetten və hürriyet-i şer’iyeden istifadə edib o delikleri kapatıp və ya zeyn-âb suretine çevirseniz, o qiymətli qüvvəti harice sarf etmək üçün devletimizin eline verseniz; pahasına mərhəmət və adalet və medeniyeti kazanacaqsanız.
— Əgər isterseniz sizin ilə becayiş olacağam. Mən sorayım, siz cavab veriniz.
C- فَاس۟ئَل۟ وَلَا تَجِد۟ بِهٖ خَبٖيرًا
S- Ermeni milleti sizdən daha cesur ola bilər mi?
C- Xeyr, aslâ! Olmamış və ola bilməz.
S- Nədən onların bir fedaisini yandırıp parça parça ederlerdi, esrarını və arkadaşını izhar etmezdi. Halbuki sizin bir yiğidinize bir bıçak vurulsa bütün esrarını kanıyla birlikdə fışkırtarak döker. Bu, şecaatçe böyük bir tefavüttür. Səbəbi nedir?
C- Biz asıl sebebini teşhis edemirik. Lakin biliriz ki zerreyi dağ kimi edər və arslanı tilkiye mağlup ettirir bir nöqtə vardır. Sənin vazifeni kaldıramırıq. Vücudunu bildik, mahiyetini sən şerh et.
C- Elə isə dinləyin və kulaklarınızı beş açınız. İşte fikr-i milliyetle uyanmış bir Ermeni’nin himmeti, mecmu-u millettir. Güya onun milleti küçülmüş, o olmuş və ya onun kalbinde yerleşmiş. Onun ruhu ne qədər tatlı və qiymətli olsa da milletini daha ziyade tatlı və böyük bilir. Min ruhu da olsa feda etmeye iftihar edər. Çünki kendince yüksək düşünür.
Halbuki şimdikilere demirəm, lâkin sizin eskiden bir yiğidiniz uyanmamış, nura girmemiş, İslâmiyet milletinin namusunu bilmemiş, yalnız bir menfaat və ya bir garaz və ya bir adamın və ya bir aşiretin namusunu mülahaza edər, qısa düşünürdü. Əlbəttə tatlı hayatını elə kiçik şeylere hər kəs feda etməz. Faraza, İslâmî fikr-i milliyetle onlar kimi temaşa etseydiniz kahramanlığınızı, âleme tasdik ettirip yüksək tabakalara çıkacaktınız. Əgər Ermeniler sizin kimi sathî və qısa düşünseydiler nihayette korkak və sefil olacaklardı.
Hakikaten sizin hârikulâde şecaate istidadınız vardır. Çünki bir menfaat və ya cüz’î bir haysiyet və ya itibarî bir şeref üçün və ya “Filan yiğittir.” sözlerini işitmek kimi kiçik emirlere hayatını istihfaf eden və ya ağasının namusunu isti’zam üçün özünü feda eden kimseler; əgər uyansalar hazinelere değer olan İslâmiyet milliyetine yani üç yüz milyon İslâm’ın uhuvvetlerini və manevî yardımlarını kazandıran İslâmiyet milliyetine, minlərlə ruhu da olsa əcəba istihfaf-ı həyat etmezler mi? Əlbəttə hayatını on paraya satan, on liraya minlərlə şevkle satar.
Maatteessüf güzel şeylerimiz gayr-ı müslimler eline geçtiği kimi güzel olan ahlâklarımızı da yenə gayr-ı müslimler çalmışlar. Güya bir kısım içtimaî ahlâk-ı âliyemiz yanımızda revaç bulmadığından bizə darılıp onlara gitmiş. Və onların bir kısım rezaili, özləri içinde çox revaç bulmadığından cehaletimizin pazarına getirilmiş.
Hem böyük bir taaccüble görmür musunuz ki: Terakkiyat-ı hazıranın üssü’l-esası və bəlkə din-i hakkın muktezası olan “Mən ölürsem devletim, milletim və ahbaplarım sağdırlar.” kimi kelime-i beyza və haslet-i hamrayı gayr-ı müslimler çalmışlar. Çünki onların bir fedaisi deyər: “Mən ölürsem milletim sağ olsun, içinde bir hayat-ı maneviyem vardır.” Və bütün sefaletin və şahsiyatın esası olan “Mən öldükten sonra dünya ne olursa olsun. İsterse tufan olsun.” Veyahut وَاِن۟ مِتُّ عَط۟شًا فَلَا نَزَلَ ال۟قَط۟رُ olan kelime-i hamka və seciye-i avrâ, himmetimizin elini tutmuş rehberlik edir.
İşte en iyi haslet ki dinimizin muktezasıdır. Biz ruhumuzla, canımızla, vicdanımızla, fikrimizle və bütün kuvvetimizle deməliyik ki: “Biz ölsek milletimiz olan İslâmiyet haydır, ile’l-ebed bâkidir. Milletim sağ olsun. Sevab-ı uhrevî mənə kâfidir. Milletin hayatındaki hayat-ı maneviyem məni yaşattırır, âlem-i ulvide məni mütelezziz edər. وَال۟مَو۟تُ يَو۟مُ نَو۟رُوزِنَا ” deyip Nur’un və hamiyetin nurlu rehberlerini özümüzə rehber etməliyik.
S- Biz kuvvetimizi necə toplayıp namus-u İslâmiye-i milliyeyi muhafaza edeceğiz?
C- Fikr-i milliyet ilə milletin cevfinde havz-ı kevser kimi bir havz-ı marifet və muhabbet yapınız. Altındaki suyunu çeken delikleri, maarif ilə kapatınız. İçine su akıtan yukarıdaki mecraları, fazilet-i İslâmiye ilə açınız. Böyük bir çeşme var, indiyə qədər sû-i istimal ilə şûristana dağılıp bazı seele və acezeye neşv ü nema verdi. Bu çeşmeye güzel bir mecra yapınız, mesai-yi şer’iye ilə bu havuza dökünüz. Sonra da bostan-ı kemalâtınıza su veriniz. Bu, heç bitmez və tükenmez bir menbadır.
S- Nedir o çeşme?
C- Zekât. Sizler Hanefî və Şafiîsiniz.
Sual:
حَبَّذَا وَنِع۟مَت۟ اِن۟ لَم۟ تَذ۟هَب۟ غَائِضَةً بَل۟ فَاضَت۟ اِلٰى تِل۟كَ ال۟خَزٖينَة
Cavab:
اَجَل۟ اِنَّ فٖيكُم۟ ذَكَاوَةً اِنَّمَا تَتَزَاهَرُ بِالزَّكَاةِ
S- Necə?
C- Əgər ezkiya, zekâvetlerinin zekâtını və ağniya, velev zekâtın zekâtını milletin menfaatine sarf etseler, milletimiz də başqa milletlere yolda karışabilir.
S- Daha başqa?
C- İanat-ı milliye-i İslâmiye denilen nüzur və sadakāt, zekâtın ammizadeleridirler, asabiyetini çekerler, hizmette yardım edecekler.
S- Nədən çox âdât-ı müstemirremizi tezyif edirsən?
C- Hər bir zamanın bir hükmü vardır. Bu zaman, bazı ihtiyarlanmış âdâtın mevtine və neshine hükmedir. Mazarratlarının menfaatlerine olan tereccuhu, idamına fetva verir.
S- Hər şeyden evvel bizə lâzım olan nedir?
C- Doğruluk.
S- Daha?
C- Yalan söylememek.
S- Sonra?
C- Sıdk, ihlas, sadakat, sebat, tesanüd.
S- Yalnız?
C- Bəli.
S- Nədən?
C- Küfrün mahiyeti yalandır. İmanın mahiyeti sıdktır. Bu bürhan kâfi deyil midir ki hayatımızın bekası, imanın və sıdkın və tesanüdün devamıyladır.
S- En evvel rüesamız ıslah olunmalı?
C- Bəli, reisleriniz malınızı ceplerine indirip hapsetdikləri kimi akıllarınızı da sizdən almışlar və ya dimağınızda hapsetmişler. Elə isə indi onların yanındaki akıllarınızla konuşacağam:
Eyyühe’r-rüus və’r-rüesa!.. Tekâsülî olan təvəkkülden sakınınız. İşi birbirinize havale etmeyiniz. Elinizdeki malımızla və yanınızdaki aklımızla bizə hizmet ediniz. Çünki bu mesakini istihdam ilə ücretinizi almışsınız. İşte hizmet vaktidir.
فَعَلَي۟كُم۟ بِالتَّدَارُكِ لِمَا ضَيَّع۟تُم۟ فِى الصَّي۟فِ
S- Bir iki senedir herkeste bir arzu-yu diyanet və meyelan-ı hak uyanmışdır. Hattâ bizim Gevdan, Mamhuran hırsızları da Şeyh Ahmed’in bir nəsihəti ilə sofi olmuşlar.
وَقَد۟ قَطَعَ الطَّرٖيقَ عَلَى الشَّقَاوَةِ هٰذَا ال۟مَيَلَانُ
C- Reşadet-penah meşrutiyet və şeyh-i Risale-i Nur sayesindedir.
Çünki meşrutiyet-i şer’iye taht-ı efkâra çıktı, hablü’l-metin-i milliyeti ihtizaza getirdi, nurani urvetü’l-vüska olan İslâmiyet ihtizaza geldi. Hər bir Müslim anladı ki başıboş deyil. Menfaat-i müştereke ilə və hiss-i mücerred ilə başkalarıyla bağlıdır. Umum İslâm bir aşiret kimi birbiriyle merbuttur.
Necə bir aşiretten bir adam bir iyilik etse umum aşiret bu namus ilə iftihar edər, hissedar olur. O namus bir olaraq kalmaz. Binlerle âyinede görünen bir mum kimi minlərlə olur. O aşiretin rabıta-i hayatiyesine nur və qüvvət verir. Əgər biri bir cinayet işlese bütün efrad-ı aşiret onunla bir derece müttehem sayılır. Mesela, bu mecliste olan adamlar birbiriyle bağlı olur. Biri özünü çamura atsa arkadaşlarını ya birlikdə düşürəcək və ya tahrik ilə taciz edəcək. Binaenaleyh indi bir günah “bir”likte kalmaz, bine çıkar. Bir xeyr كَمَثَلِ حَبَّةٍ اَن۟بَتَت۟ سَب۟عَ سَنَابِلَ فٖى كُلِّ سُن۟بُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ hükmüne geçer.
İşte bu nüktedir ki ya fikren və ya ruhen uyanmışlara ağlamaya hâhiş vermişdir. Bir bahane ilə ağlarlar, tövbekâr olurlar. Lâkin minare başında olan ağıl, kalîb-i qəlb dibinde bulunan sebebini iyi göremir.
Elhasıl: İslâm uyandı və uyanır. Fenalığı fena, iyiliği iyi olaraq gördüler. Bəli, bu dereler aşâirini tövbekâr eden bax bu sırdır. Hem də bütün İslâm yavaş yavaş bu istidadı almakta və kesbetmektedir. Lâkin sizler, bedevî olduğunuzdan və fıtrat-ı asliyeniz oldukça bozulmamış olduğundan İslâmiyet’in kudsî milliyetine daha yakınsınız.
S- Misafirperverlik müstahsen bir âdetimiz olduğunu bilirken nədən kimseye misafir olmursan? Talebelerinizi də ekmeğimizi yemekten, hediyemizi almaktan men’edirsən. Halbuki sizə iyilik etmək borcumuzdur və hakkınızdır. İşte bu âdetimiz قَد۟ اَكَلَ الدَّه۟رُ عَلَي۟هَا وَشَرِبَ Nədən bu âdet-i müstemirreyi tezyif edirsən?
C- Evvela: İlim azizdir, zelil etmək istemem. Hem də sizə göstermek isterim ki: Bir kısım ehl-i ilim vardır ki dünyaya tenezzül etməz və sanat-ı ilmi, medar-ı maişet etməz. Talebe isə cerrar və seeleden ayrıdır.
Sâniyen: Vazifelerinde ihmal ilə kanaat gösteren və maaşlarıyla kanaat etmeyen, harcırahları əllərini misafirlikten çektirmemiş olan bazı memurlara fiilen nəsihət etmək isterim.
Sâlisen: Vâridat-ı zulmiyeleri kesilmiş olan bazı büyüklere, zulümat-ı zulme sapıp çox geniş açtığı masarifin kapısının seddine yol gösterirəm.
Râbian: Millet içinde seyahat edenler, əcəba millet üçün mi veyahut keyif üçün midir? Bir mizan göstermekle hile və hamiyete bir mihenk gösterirəm.
S- Sən halkın ihsanına mani olursan. Əcəba bundan sehavetin tezyifi çıxmaz mı?
C- İhsan ihsandır, əgər nev’e olsa və ya muhtaca və fakire olsa… Sehavet o vaxt tam sehavettir, əgər millet üçün olsa yaxud milleti tazammun eden bir ferde olsa güzeldir. Əgər möhtac olmayan şahsa olsa şahsı tembel edər, çingeneliğe alıştırır.
Elhasıl: Millet bâkidir, fert fâni…
اَل۟مِلَّةُ بَاقِيَةٌ وَمَا اَمَدَّهَا وَال۟فَر۟دُ فَانٖى وَمَا يَتَمَثَّلُهُ
Sual: مَا تَقُولُ فِى ال۟اِح۟سَانَاتِ الشَّخ۟صِيَّةِ فِى السَّلَفِ اُمَنَاءِ ال۟اُمَّةِ وَرُشَدَاءِهَا وَسُيُوفِ الدَّو۟لَةِ وَصَلَاحِهَا تَجَلَّتِ ال۟عُبُوسِيَّةُ بِمَكَارِمِهَا بِاِه۟دَاءِ عَشَرَةِ دَنَانٖيرَ لِشِع۟رٍ لَا يُوَازِنُ شَعٖيرَةً
C- فٖيهِ مَا فٖيهِ... مَعَ اَنَّهَا بِالنِّهَايَةِ قَدِ ان۟جَرَّت۟ اِلَى النَّو۟عِ وَال۟مِلَّةِ لِاَنَّ اللِّسَانَ الَّذٖى خَدَمَهُ الشِّع۟رُ خَي۟طُ ال۟مِلِّيَّةِ مَعَ اَنَّ هٰذَا الزَّمَانَ هُوَ الَّذٖى كَشَفَ عَن۟ اِح۟تِيَاجِ ال۟مِلِّيَّةِ وَفَتَحَ ال۟بَابَ لِهٰذَا ال۟مَق۟صَدِ ال۟عَالٖى
S- Mütegallib başlar, öz özlərinə düştüler. Zulmün kapısı, onların yüzlerine qarşı kapatıldı. Düşenlere ayak vurulmaz. Sekeratta olanları bırak öz haline, sekeratını tamam etsin.
C- İsterim ki hürriyet-i şer’iyenin sünnetini onlara ezber ettirəcəyəm. Əgər ölmedilerse temessül etsinler. Bəli, yalnız istibdadın qüvvəti ilə terbiye olan başlar, bi’l-istihkak düştüler. Lâkin içlerinde gayet hamiyetli adamlar var, onlara teşekkür ederiz. Bazı mütekâsil var, onlardan şikâyet ederiz. Bazı mütehayyir, mütereddid var; onları irşad etmək isteriz. Bazı ölmüşler var, miraslarını muhafaza etmək isteriz. Tâ yeni çıkmalar almasınlar.
نَعَم۟ اَنَّ بَي۟نَهُم۟ حُمَاةً لِل۟مِلِّيَّةِ فَنَش۟كُرُهُم۟ وَمُتَكَاسِلٖينَ فَنَش۟كُوهُم۟ وَمُتَحَيِّرٖينَ فَنُر۟شِدُهُم۟ وَاَم۟وَاتًا فَنُحَافِظُ عَلٰى مٖيرَاثِهِم۟ لِئَلَّا يَا۟خُذَهُ مَن۟ ...
S- Sən eskiden umum şeyhlere muhabbet hattâ müteşeyyihlere də hüsn-ü zan ederdin. Nədən indi bid’aya düşmüş bir kısım müteşeyyihlere hücum edirsən?
C- Bazen adâvet, şiddet-i muhabbetten gəlir. Bəli, nəfsim üçün onları ne qədər severdim, nefs-i İslâmiyet üçün min derece daha ziyade onlara âşıktım.
وَلَقَدِ ان۟تَقَشَ فٖى سُوَي۟دَاءِ قُلُوبِهِمُ الطَّاهِرَةِ الصِّب۟غَةُ الرَّبَّانِيَّةُ وَفٖى خَلَدِهِم۟ ضِيَاءُ ال۟حَقٖيقَةِ
نَدٖيمَان۟ بَادَهَا خُور۟دَن۟د رَف۟تَن۟د۟
تَهٖى خُم۟خَانَهَا كَر۟دَن۟دُ و رَف۟تَن۟د۟
Lâkin onların asl-ı esas-ı mesleği, kulûbün tenviri və rabtı yani fazilet-i İslâmiye üzerine sülûk yani hamiyet-i İslâmiye ilə tahattüm yani İslâmiyet üçün hayatta zühd və ravhı terk yani ihlas üçün terk-i menafi-i şahsî yani tesis-i muhabbet-i umumiyeye teveccüh yani ittihad-ı İslâm’a hizmet və irşad…
فَتَاَسُّفًا قَد۟ اَسَاؤُا مُتَّكِئٖينَ وَتَكَاسَلُوا فٖى خِد۟مَتِهِم۟ فَحٖينَئِذٍ اُرٖيدُ تَح۟وٖيلَ هِمَمِهِم۟ اِلٰى مَج۟رٰيهَا ال۟حَقٖيقِىِّ ال۟قَدٖيمِ
S- Daima ittihad-ı İslâm’dan bahsedersin. Sən bizə tarif et?
C- İki Mekteb-i Musibet Şehadetnamesi ismindeki eserimde tarif etmişim. Indi ileride o kasr-ı muallânın bir taşını, bir nakşını gösterəcəyəm. İşte kâbe-i saadetimiz olan ittihad-ı münevver-i İslâm’ın Hacerü’l-Esved’i, Kâbe-i Mükerreme’dir və dürret-i beyzası, Ravza-i Mutahhara’dır; Mekke-i Mükerreme’si, Ceziretü’l-Arap’tır; Medine-i medeniyet-i münevveresi, tam hürriyet-i şer’iyeyi tatbik eden Devlet-i Osmaniye’dir.
Əgər İslâmiyet milliyetini və ittihad-ı İslâm’ın taşını və nakşını istersen bax bak:
Hayâ və hamiyetten neş’et eden civanmerdane humret (1); hörmət və merhametten tevellüd eden masumane tebessüm (2); fesahat və melahattan hasıl olan ruhanî halâvet (3); aşk-ı şebabîden, şevk-i baharîden neş’et eden semavî neşe (4); hüzn-ü gurûbîden, ferah-ı seherîden vücuda gelen melekûtî ləzzət (5); hüsn-ü mücerredden, cemal-i mücelladan tecelli eden mukaddes ziynet (6) (Hâşiye ) birbiri ilə imtizaç edib ondan çıkan levn-i nurani ancaq o şark və garbın kab-ı kavseyni olan kâbe-i saadetinin tâk-ı muallâsının kavs-i kuzahının elvan-ı seb’asının lacivert levninin timsali bəlkə bu levnin manzarası bir derece irae edilebilir.
Lâkin ittihat, cehil ilə olmaz. İttihat, imtizac-ı efkârdır. İmtizac-ı efkâr, marifetin şuâ-ı elektrikiyle olur.
S- Nədən eskiden sükût ettin?
C- لِاَنَّ ال۟اِس۟تِب۟دَادَ كَانَ مَانِعًا لِل۟اِتِّحَادِ فَكُن۟تُ سَكَتُّ عَلٰى جَم۟رِ ال۟غَضٰى
S- Bid’alara düşen şeyhlere hücum hatardır. İçlerinde evliya bulunur.
اَلَّا تَخَافُ اَن۟ تُصٖيبَهُم۟ بِجَهَالَةٍ فَتُص۟بِحَ عَلٰى مَا فَعَل۟تَ مِنَ النَّادِمٖينَ
Cavab:
اِنَّ ال۟مَو۟لٰى جَلَّ جَلَالُهُ قَد۟ وَسَمَ بِقُد۟رَتِهٖ عَلٰى جِبَاهِهِمُ الرَّفٖيعَةِ نَق۟شَ ال۟حَقٖيقَةِ وَمُرَادٖى اَن۟ اُر۟شِدَ مَن۟ طَاشَ فَه۟مُهُ مِن۟ ذٰلِكَ النَّق۟شِ
Bəli, mənim hücumum onların aleyhinde deyil, lehlerindedir. Tâ ki onların suretiyle özünü gösteren bazı ehliyetsiz, onların kıymetini tenzil etmesin.
Məni tehdit ilə vazgeçiremezler. Azm-i kat’î ilə maksadımın yoluna tesadüf eden hər bir mehalike girəcəyəm. Bu hayat-ı dünyeviyeyi edna bir Ermeni, milleti üçün feda ettiği halde; mən ki bu həyat ilə alâkam çox zayıf… Bâhusus yeddi defadır bu həyat elimden uçacaktı, emaneten elimde bırakılmış. Bunu vermekten minnet etmək hakkım deyildir. O ruh, kafesten ağaca uçmak; ağıl, re’sten yeise kaçmak istedikleri halde ileride feda üçün ibka edildi. Bu həyat ilə tehdit etmək hiçtir.
Kaldı ki hayat-ı uhreviye ilə tehdit edirlər. Ondan da heç minnet çekmem. Şimdiki nâr-ı teessüfle muhterik bir ruh olsun, onların bedduasıyla cehennemde yansın; o teessüf ateşini içinden çıkarmak ilə vicdan, maksattan bir Firdevs tazammun ettiği kimi hayal də emelden bir cenneti teşkil edəcəkdir.
Umumun malûmu olsun ki: İki elimde iki hayatımı tutmuşum, iki hasım üçün iki meydan-ı mübarezede iki harp ilə meşgulüm. Tək hayatlı olan adam meydanıma çıkmasın.
S- Şimdiki şeyhlerden ne istersin?
C- Daima onların demdemelerinin mevzuu olan ihlası hem də tekke denilen manevîleşmiş kışlalarda, tarîkat denilen ruhanîleşmiş askerlikte ona murabıt oldukları cihad-ı ekberi və terk-i iltizam-ı nefsi hem də onların şiarı olan, zühdün manası olan terk-i menafi-i şahsiyeyi hem də daima iddiasında bulundukları və mizac-ı İslâmiyet’in mâyesi olan muhabbeti isterim. Çünki onlar, bizi istihdam edərək ücretlerini almışlar. Indi bizə hizmet etmək borçlarıdır.
S- Necə olsunlar?
C- Ya başlarımızdan kalksınlar yaxud inat, gıybet və taraftarlığı mabeynlerinden kaldırsınlar. Çünki bir kısım dalalet və bid’at fırkalarının teşekkülüne, bazı bid’atkâr müteşeyyihler sebebiyet vermişdir.
S- Necə birbiriyle ittihat və ittifak edecekler? Halbuki bazıları bazılarını münkirdir. Onların düsturlarındandır ki münkir ilə muhabbet bəlkə ünsiyet də haramdır. İnkâr meselesi mühimdir?
C- Öyleyse sizə belə bir hitap etmək hakkımdır:
Ey divaneler! İşitmediniz mi, anlamamış mısınız ki اِنَّمَا ال۟مُؤ۟مِنُونَ اِخ۟وَةٌ bir namus-u İlahîdir. Və ya körleşmiş misiniz ki görmür musunuz ki لَا يُؤ۟مِنُ اَحَدُكُم۟ حَتّٰى يُحِبَّ لِاَخٖيهِ مَا يُحِبُّ لِنَف۟سِهِ bir düstur-u Nebevîdir. Əcəba bu sıdk və kizb mabeyninde mütereddid olan inkâr meselesi, necə oldu bu iki esas-ı azîm və metine nâsih olabildi? Bu inkâr meselesi doğru olsun, Allah’ın kelâmı deyil ki mensuh olmasın. İşte zaman onu nesheder. Zərəri faydasına galebesi, neshine fetva verir. Mensuh ilə amel caiz deyildir.
S- Bəlkə birbirleriyle adâvetleri, birbirinden gördükleri nâmeşru bazı ef’al içindir?
C- Əcəba ne cihetle, ne insaf ilə, ne surətlə Sübhan Dağı qədər ağır və böyük olan iman və İslâmiyet və insaniyet və cinsiyet sebebiyle hasıl olan muhabbet; belə çocuğun bahanesiyle bazı nâmeşru harekât vesilesinden mütehassıl olan adâvete qarşı hafif və mağlup olmuşdur?
Bəli, muhabbeti iktiza eden İslâmiyet və insaniyet, Cebel-i Uhud gibidir. Adâveti intac eden esbab, bazı kiçik çakıl taşları gibidir. Muhabbeti adâvete mağlup ettiren adam, nazar-ı həqiqətdə Cebel-i Uhud’u bir çakıl taşından aşağı derecesine indirmek qədər ahmakane hərəkət etmişdir.
Adâvetle muhabbet, ziya ilə zulmet kimi içtima edə bilməz. Adâvet galebe çalsa muhabbet mümaşata inkılab edər. Muhabbet galebe çalsa adâvet terahhum və acımaya inkılab edər.
Mənim mezhebim; muhabbete muhabbet etmektir, husumete husumet etmektir. Yani dünyada en sevdiyim şey muhabbet və en darıldığım şey də husumet və adâvettir.
S- Veli olan şeyhin, müddeî olan müteşeyyih ilə farkları nedir?
C- Əgər hedef-i maksadı, İslâm’ın ziya-yı qəlb və nur-u fikriyle ittihat və mesleği muhabbet və şiarı terk-i iltizam-ı nəfs və meşrebi mahviyet və tarîkatı hamiyet-i İslâmiye olsa kabildir ki bir mürşid və həqiqi şeyh olsun.
Lâkin əgər mesleği tenkis-i gayr ilə meziyetini izhar və husumet-i gayr ilə muhabbetini telkin və inşikak-ı asâyı istilzam eden hiss-i taraftarlık və meyelan-ı gıybeti intac eden özünə muhabbeti, başkasına olan husumete mütevakkıf gösterilse o bir müteşeyyih-i müteevviğdir, bir zi’b-i mütegannimdir. Din ilə dünyanın saydına gedər. Ya bir lezzet-i menhuse və ya bir içtihad-ı hata onu aldatmış, o da özünü iyi zannedip böyük meşayihe və zevat-ı mübarekeye sû-i zan yolunu açmışdır!
S- Sözlerin iyi lakin dinleyen harada? Meslek âlî, ittiba edenler aşağıdır.
Cavab:
اِنَّمَا ال۟اَع۟مَالُ بِالنِّيَّاتِ مَا لَا يُد۟رَكُ كُلُّهُ لَا يُت۟رَكُ كُلُّهُ اَل۟مَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هَوٰى وَ السَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هُدٰى
S- Âlem-i İslâm ulemasının ortalarındaki müthiş ihtilafata ne dersin? Reyin nedir?
C- Mən, âlem-i İslâmiyet’e gayr-ı muntazam və ya nizam-nizam-intizamı bozulmuş bir meclis-i mebusan və bir encümen-i şûra nazarıyla bakıram. Şeriattan işitirik ki rey-i cumhur budur, fetva bunun üzerinedir. İşte bu, bu meclisteki rey-i ekseriyetin naziresidir. Rey-i cumhurdan maada olan akval, əgər həqiqət və mağzdan hâlî və boş olmazsa istidadatın reylerine bırakılır. Tâ hər bir istidat, terbiyesine münasib gördüyünü intihab etsin. Lâkin burada iki nöqtə-i mühimme vardır:
Birincisi: Bu istidadın meyelanı ilə intihab olunan və bir derece həqiqəti tazammun eden və ekalliyette kalan kavl, nefsü’l-emirde mukayyed və o istidat ilə mahsus olduğu halde, sahibi ihmal edib mutlak bıraktı. Etbaı iltizam edib tamim etti. Mukallidi taassup edib o kavlin hıfzı üçün muhaliflerin hedmine çalıştılar. Bu noktadan müsademe, müşagabe, cerh və red, o derece meydan aldı ki ayakları altından çıkan toz və ağızlarından feveran eden duman və lisanlarından püsküren berkler, şimşekli və bazen rahmetli bir bulut, şems-i İslâmiyet’in tecellisine bir hicab teşkil etmişdir. Lâkin ziya-yı şemsten tefeyyüz etmesine istidat bahşeden rahmetli bulut derecesinde kalmadı. Yağmuru vermediyi kimi ziyayı də men’etmektedir.
İkincisi: Ekalliyette kalan kavl, əgər içindeki həqiqət və mağz, onu intihab eden istidatlardaki heves və heva və mevrus âyineye və mizacına galebe çalmazsa o kavl bir hatar-ı azîmde kalır. Çünki istidat onunla insibağ edib onun muktezasına inkılab etmək lâzım iken o, onu özünə çevirir və telkîh edər, öz emrine musahhar edər. İşte bu noktada hüda hevaya tahavvül və mezhep də mizaçtan teşerrüb edər. Arı su içer bal akıtır, yılan su içer zehir döker.
S- Əcəba kainatta bu meclis-i âlî-i İslâmî, bu sergerdan küre şehrinde bir nizam-nizam-intizamı daha bulmayacaq mıdır?
C- İman ederim ki umum âlem-i İslâm, millet-i insaniyede və Âdem kavminde bir meclis-i mebusan-ı mukaddese hükmüne geçəcəkdir. Selef və halef, asırlar üzerine birbirine baxıb mabeynlerinde bir encümen-i şûra teşkil edeceklerdir. Lakin birinci kısım olan ihtiyar babalar, sâkitane və sitayişkârane dinleyeceklerdir.
S- Taaddüd-ü zevcat və esir və köle kimi bazı mesaili, bazı ecnebiler serrişte edərək medeniyet nöqtə-i nazarında şeriata bazı evham və şübehatı îrad edirlər.
C- Şimdilik mücmelen bir kaide söyleyəcəyəm. Tafsilini müstakil bir risale ilə beyan etmək fikrindeyim.
İşte İslâmiyet’in ahkâmı iki kısımdır:
Biri: Şeriat ona müessistir, bu isə hüsn-ü həqiqi və hayr-ı mahzdır.
İkincisi: Şeriat, muaddildir. Yani gayet vahşi və gaddar bir suretten çıkarıp ehvenü’ş-şer və muaddel və tabiat-ı beşere tatbiki mümkün və tamamen hüsn-ü həqiqiye geçebilmek üçün zaman və zeminden alınmış bir surete ifrağ etmişdir. Çünki birden tabiat-ı beşerde umumen hüküm-ferma olan bir emri birden ref’ etmək, bir tabiat-ı beşeri birden kalbetmek iktiza edər.
Binaenaleyh şeriat vâzı-ı esaret deyildir, bəlkə en vahşi suretten belə tamamen hürriyete yol açacaq və geçebiləcək surete indirmişdir, ta’dil etmişdir.
Hem də dörde qədər taaddüd-ü zevcat tabiata, akla, hikmete muvafık olmakla birlikdə şeriat bir taneden dörde çıkarmamış, bəlkə səkkiz dokuzdan dörde indirmişdir. Bâhusus taaddüdde elə şerait koymuşdur ki ona müraat etmekle heç bir mazarrata müeddi olmaz. Bazı noktada şer olsa da ehvenü’ş-şerdir. Ehvenü’ş-şer isə bir adalet-i izafiyedir. Heyhat!.. Âlemin hər halinde hayr-ı mahz ola bilməz.
…
Maatteessüf sû-i tesadüf ilə hükûmete itiraz edenlerden ehl-i ifrat və ehl-i tefrite rast geldim. Ehl-i ifratın bir kısmı, Arap’tan sonra İslâmiyet’in kıvamı olan Etrak’i tadlil ediyorlardı. Hattâ bir kısmı o derece tecavüz etti ki ehl-i kanunu tekfir ederdi. Otuz sene evvel olan kanun-u esasîyi və hürriyetin ilanını tekfire delil gösterirdi, وَمَن۟ لَم۟ يَح۟كُم۟ بِمَٓا اَن۟زَلَ اللّٰهُ... اِلٰى اٰخِرِ hüccet ederdi. Biçarə bilmezdi ki: مَن۟ لَم۟ يَح۟كُم۟ bi-ma’nâ مَن۟ لَم۟ يُصَدِّق۟ dır. Əcəba sâbık istibdadı, hürriyet zanneden və kanun-u esasîye itiraz eden adamlara necə itiraz etmeyəcəyəm? Çendan onlar hükûmete itiraz ederlerdi, lâkin onlar istibdadın daha dehşetlisini istediler. Bunun üçün onları reddederdim. İşte indi ehl-i hürriyeti tadlil eden, bu kısımdandır.
İkinci kısım olan ehl-i tefriti gördüm. Dini bilmirlər, ehl-i İslâm’a insafsızca itiraz edirlər, taassubu delil gösteriyorlardı. İşte indi Osmanlılıktan tecerrüd edib tam tamına Avrupa’ya temessül etmək fikrinde bulunanlar, bu kısımdandır.
Eyyühe’l-avam! Indi Allah’a ısmarladık. Siz durunuz, havas ilə konuşulacaq bir davam var. Hükûmet və eşraf və İttihat-Terakki’ye (mason olmayan kısmına) qarşı bir mühim meselem var.
Ey tabaka-i havas! Biz sadə xalq və ehl-i medrese sizdən hakkımızı isteriz.
S- Ne istersin?
C- Sözünüzü fiiliniz tasdik etmək, başkasının kusurunu kendinize özür göstermemek, işi birbirine atmamak, üzerinize vâcib olan hizmetimizde tekâsül etməmək, vasıtanızla zayi olan mâfâtı telafi etmək, ahvalimizi dinlemek, hâcatımızla istişare etmək, bir parça keyfinizi terk etmək və keyfimizi sormak istirik.
Elhasıl: Vilayat-ı Şarkiye və ulemasının istikbalini temin etmək istirik. İttihat və terakki manasındaki hissemizi isteriz. Üzerinize hafif, yanımızda çox azîm bir şey isteriz.
S- Maksadını mübhem bırakma, ne istersin?
C- Camiü’l-Ezher’in kız kardeşi olan, Medresetü’z-Zehra adı ilə dârülfünunu mutazammın çox âlî bir medresenin, Kürdistan’ın merkezi hükmünde olan Bitlis’te və iki refikasıyla Bitlis’in iki cenahı olan Van və Diyarbekir’de tesisini isteriz. Emin olunuz biz Kürtler başkalara benzemirik. Yakînen bilirik ki içtimaî hayatımız Türklerin həyat və saadetinden neş’et edər.
S- Necə? Ne kimi? Ne üçün?
C- Ona bazı şerait və vâridat və semerat vardır.
S- Şeraiti nedir?
C- Sekizdir.
Birincisi: Medrese nam me’luf və me’nus və cazibedar və şevk-engiz itibarı olduğu halde böyük bir həqiqəti tazammun ettiğinden rağabatı uyandıran o mübarək medrese adı ilə tesmiye.
İkincisi: Fünun-u cedideyi, ulûm-u medaris ilə mezc və derc və lisan-ı Arabî vâcib, Kürdî caiz, Türkî lâzım kılmak.
S- Bu mezcde ne hikmət var ki o qədər taraftarsın, daima söylürsən?
C- Dörd kıyas-ı fâsid ilə hasıl olan safsatanın zulmünden muhakeme-i zihniyeyi halâs etmək, meleke-i feylesofanenin taklid-i tufeylaneye ettiği mugalatayı izale etmək.
S- Ne kimi?
C- Vicdanın ziyası, ulûm-u diniyedir. Ağlın nuru, fünun-u medeniyedir. İkisinin imtizacıyla həqiqət tecelli edər. O iki cenah ilə talebenin himmeti pervaz edər. İftirak ettikleri vaxt birincisinde taassup, ikincisinde hile, şübhə tevellüd edər.
Üçüncü şart: Zülcenaheyn və Kürtlerin və Türklerin mutemedi olan Ekrad ulemasından və ya istînas etmək üçün lisan-ı mahallîye aşina olanları müderris olaraq intihab etmektir.
Dördüncüsü: Ekrad’ın istidatları ilə istişare etmək, onların sabavet və besatetlerini nazara almaktır. Çünki çox libas var; bir kamete güzel, başkasına çirkin gəlir. Çocukların talimi, ya cebir ilə ya hevesatlarını okşamak ilə olur.
Beşinci şart: Taksimü’l-a’mal kaidesini bitamamiha tatbik etmək tâ şubeler birbirine medhal və mahreç olmakla birlikdə, hər bir şubeden mütehassıs çıkabilsin.
Altıncı şart: Bir mahreç bulmak və müdavimlerin tefeyyüzünü temin etmək hem də mekatib-i âliye-yi resmiyeye müsavi tutmak və imtihanları, onların imtihanları kimi müntic kılmak, akîm bırakmamaktır.
Yeddinci şart: Dârü’l-muallimîni muvakkaten bu dârülfünun dairesinde merkez kılmak, mezcetmektir. Tâ ki nizam-nizam-intizam və tefeyyüz ondan buna geçsin və fazilet və diyanet, bundan ona geçsin; tebadül ilə hər biri ötekine bir kanat verib zülcenaheyn olsun.
…
S- Vâridatı nedir?
C- Hamiyet və gayret.
S- Sonra?
C- Bu medrese çərdək kimi bi’l-kuvve bir şecere-i tûbayı tazammun eylir. Əgər hamiyet və gayretle yeşillense tabiatıyla madde-i hayatını cezb ilə sizin kuru kesenizden istiğna edəcəkdir.
S- Ne cihetle?
C- Çox cihetle.
Birincisi: Evkaf, hakkıyla nizam-nizam-intizama girse bu havuza tevhid-i medaris tarîkıyla bir mühim çeşmeyi akıtacaqdır.
İkincisi: Zekâttır. Çünki biz hem Hanefî, hem Şafiîyiz. Bir zamandan sonra o Medresetü’z-Zehra, İslâmiyet’e və insaniyete göstereceği hizmetle şübhəsiz bir kısım zekâtı bi’l-istihkak özünə münhasır edəcəkdir. Bâhusus zekâtın zekâtı da olsa kâfidir.
Üçüncüsü: Bu medrese neşredeceği semeratla, tamim edeceği ziya ilə, İslâmiyet’e edeceği hizmetle ukûl yanında en a’lâ bir mektep olduğu kimi; kulûb yanında en ekmel bir medrese, vicdanlar nazarında en mukaddes bir zaviyeyi təmsil edəcəkdir. Necə medrese, elə də mektep, elə də tekke olduğundan İslâmiyet’in ianat-ı milliyesi olan nüzur və sadakāt kısmen ona teveccüh edəcəkdir.
Dördüncüsü: Mezkûr tebadül üçün dârü’l-muallimîn ilə imtizaç ettiğinden dârü’l-muallimînin vâridatı bir derece tevsi ilə muvakkaten və âriyeten –əgər mümkün isə– verilse bir zaman sonra istiğna edəcək, o âriyeyi iade edəcəkdir.
S- Bunun semeratı nedir ki on bəlkə əlli beş seneden beri bağırırsan?
C- İcmali: Kürt və Türk ulemasının istikbalini temin və maarifi, Kürdistan’a medrese kapısıyla sokmak və meşrutiyetin və hürriyetin mehasinini göstermek və ondan istifadə ettirmektir.
S- İzah etsen fena olmaz.
C- Birincisi: Medarisin tevhid və ıslahı…
İkincisi: İslâmiyet’i, onu paslandıran hikâyat və İsrailiyat və taassubat-ı bârideden kurtarmak. Bəli İslâmiyet’in şe’ni; metanet, sebat, iltizam-ı hak olan salabet-i diniyedir. Yoxsa cehilden, adem-i muhakemeden neş’et eden taassup deyildir. Bence taassubun en dehşetlisi, bazı Avrupa mukallidlerinde və dinsizlerinde bulunur ki sathî şüphelerinde muannidane ısrar gösterirlər. Bürhan ilə temessük eden ulemanın şanı deyildir.
Üçüncüsü: Mehasin-i meşrutiyeti neşir üçün bir kapı açmaktır. Bəli, aşâirde meşrutiyeti incitəcək niyet yoxdur. Lakin istihsan edilmezse istifadə edilmez, o daha zarardır. Hasta, tiryakı zehir-âlûd zannetse əlbəttə istimal etməz.
Dördüncüsü: Maarif-i cedideyi medarise sokmak üçün bir tarîk və ehl-i medresenin nefret etmeyeceği saf bir menba-ı fünun açmaktır. Çünki mükerreren söylemişim: Fena bir tefehhüm, meş’um bir tevehhüm indiyə qədər set çekmişdir.
Beşincisi: Yüz defa söylemişim, yenə söyleyəcəyəm: Ehl-i medrese, ehl-i mektep, ehl-i tekkenin musalahalarıdır. Tâ temayül və tebadül-ü efkârıyla lâekall maksatta ittihat eylesinler. Teessüf ilə görülür ki onların tebayün-ü efkârı, ittihadı tefrik ettiği kimi; tehalüf-ü meşaribi də terakkiyi tevkif etmişdir. Çünki hər biri mesleğine taassup, başkasının mesleğine sathiyeti itibarıyla tefrit və ifrat edərək biri diğerini tadlil, o biri də berikini techil eylir.
Elhasıl: İslâmiyet hariçte temessül etse bir menzili mektep, bir hücresi medrese, bir köşesi zaviye, salonu də mecmaü’l-küll… Biri diğerinin noksanını tekmil üçün bir meclis-i şûra olaraq bir kasr-ı meşîd-i nurani timsalinde arz-ı dîdar edəcəkdir. Âyenə kendince güneşi təmsil ettiği kimi bu Medresetü’z-Zehra də o kasr-ı İlahîyi haricen təmsil edəcəkdir.
Eyyühe’l-eşraf! Biz sizə hizmet ettiğimiz kimi siz də bizə hizmet ediniz. Yoksa…
Ey bizə vesayete möhtac çocuk nazarıyla bakan ehl-i hükûmet! Sizə itaat ettiğimiz kimi saadetimizi temin ediniz. Və illâ…
Ey Kürt və Türk’ün cemiyet-i milliye vazifesini bi’l-istihkak omuzunuza alan eski İttihat və Terakki! İyi ettiniz, mezcettiniz. İyi etseniz iyi… Və illâ فَرُدُّوا ال۟اَمَانَاتِ اِلٰى اَه۟لِهَا
S- Ulemaya çoxlu itab edilir, hattâ…
C- Böyük hem çox böyük bir insafsızlık!..
S- Nədən?
C- Ademin kabahatini, vücuda vermək qədər ahmaklıktır.
S- Ne demək?
C- Bir zatta ilim, adem-i hilim ilə iktiranı cihetiyle, adem-i hilimden neş’et eden kabahati ilə ilmi mahkûm etmək ne derece eblehliktir. Elə də İslâm’ın kudsiyetini daima telkin eden və ahkâm-ı diniyeyi iktidarlarınca tebliğ eden və indi millet-i İslâmiye mabeyninde en ziyade hörmət və muhabbet və merhamete müstahak olan biçarə ulemayı, zamana yakışacaq ulemanın adem-i vücudundan neş’et eden kabahati və günahı ilə mahkûm etmək və o kabahat və o günahı o bîçarelere hamletmek, ahmaklık deyildir də ya nedir?
Bəli, vücudlarından zərər gelmemiş, istediyimiz ulemanın ademinden gelmişdir. Çünki zekiler galiben mektebe gittiler. Zenginler, medresenin maişetine tenezzül etmediler. Medrese də –nizam-nizam-intizam və tefeyyüz və mahreç bulunmadığından– zamana göre ulemayı yetiştiremedi. Sakınınız! Ulemaya buğzetmek, böyük bir hatardır.
S- Niyeti hâlis olanlar azdır. Sənin niyetin hâlis olsa muvaffak olacaqsan, niyetine bak?
C- Lillahi’l-hamd və lâ fahr. İhlas-ı niyeti ihlâl eden və anâsır-ı garaz olan neseb və nesil və tama’ və havf məni bilmirlər. Mən də onları tanımıram və ya tanımak istemirəm. Çünki meşhur bir nesebim yox ki mazisini muhafazaya çalışayım. Mən ebu lâşey olduğumdan bir neslim də yoxdur ki istikbalini temin edeyim. Elə bir cünunum var ki Divan-ı Harp dehşet və tahvifiyle tedavisine muktedir olamadı. Elə bir cehaletim var ki məni ümmi edib dinar və dirhemin nakşını okuyamıram.
Kaldı ticaret-i uhrevî. Elə bir ahdetmişim ki re’sü’l-malı da kaybetsem mesleğimden dönmeyəcəyəm. Şimdiden hasaret edirəm, çox günaha düşürəm.
Bir şey kaldı: O da şöhret-i kâzibedir. İşte mən ondan usandım, kaçıram. Çünki uhdesinden gelmediyim çox vazifeyi mənə yükletir.
S- Nədən meşrutî hükûmete və dinsiz olmayan Jön Türklere mümkün olduğu qədər hüsn-ü zan edirsən?
C- Mümkün olduğu derecede sû-i zan ettiğiniz üçün mən hüsn-ü zan ederim. Əgər elə isə zaten iyi. Yoxsa tâ elə olsunlar, yol gösterirəm.
S- İttihat və Terakki hakkında reyin nedir?
C- Kıymetlerini takdir ilə birlikdə, siyasiyyunlarındaki şiddete muterizim. Lâkin onların iktisadî və maarifî olan –bâhusus şarkî vilayetlerdeki– şubelerini bir derece istihsan və tebrik ederim.
C- Həyat bir faaliyet və harekettir. Şevk isə matiyyesidir. İşte himmetiniz şevke binip mübareze-i həyat meydanına çıktığı vaxt, en evvel düşman-ı şedit olan yeis rast gəlir. Kuvve-i maneviyesini kırar. Siz o düşmana qarşı لَا تَق۟نَطُوا kılıncını istimal ediniz.
Sonra müzahametsiz olan hakkın hizmetinin yerini zapt eden meylü’t-tefevvuk istibdadı hücuma başlar. Himmetin başına vurur, atından düşürttürür. Siz كُونُوا لِلّٰهِ hakikatini o düşmana gönderiniz.
Sonra da ilel-i müteselsiledeki terettübü atlamakla müşevveş eden acûliyet çıkar, himmetin ayağını kaydırır. Siz وَاص۟بِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا yu siper ediniz.
Sonra da medeni-i bi’t-tab olduğundan ebna-yı cinsinin hukukunu muhafazaya və hakkını onlar içinde aramaya mükellef olan insanın âmâlini dağıtan fikr-i infiradî və tasavvur-u şahsî qarşı çıkar. Siz də خَي۟رُ النَّاسِ اَن۟فَعُهُم۟ لِلنَّاسِ olan mücahid-i âlîhimmeti mübarezesine çıkarınız.
Sonra başkasının tekâsülünden görenek fırsat bulup hücum edib belini kırar. Siz də عَلَى اللّٰهِ لَا غَي۟رِهٖ فَل۟يَتَوَكَّلِ ال۟مُتَوَكِّلُونَ olan hısn-ı hasîni himmete melce ediniz.
Sonra da acizlik və nəfsin itimatsızlığından neş’et eden tefviz və işi birbirine buraxmaq olan düşman-ı gaddar gəlir. Himmetin elini tutup oturtturur. Siz də لَا يَضُرُّكُم۟ مَن۟ ضَلَّ اِذَا اه۟تَدَي۟تُم۟ olan həqiqət-i şâhika üzerine çıkarınız. Tâ o düşmanın eli o himmetin dâmenine yetişmesin.
Sonra Allah’ın vazifesine müdahale etmək olan dinsiz düşman gəlir; himmetin yüzünü tokatlar, gözünü kör edər. Siz də اِس۟تَقِم۟ كَمَٓا اُمِر۟تَ وَلَا تَتَاَمَّر۟ عَلٰى سَيِّدِكَ olan kâr-aşina və vazife-şinas olan həqiqəti gönderiniz. Tâ onun haddini bildirsin.
Sonra umum meşakkatin anası və umum rezaletin yuvası olan meylü’r-rahat gəlir. Himmeti kaydeder, zindan-ı sefalete atar. Siz də لَي۟سَ لِل۟اِن۟سَانِ اِلَّا مَا سَعٰى olan mücahid-i âlîcenabı o cellad-ı sehhara gönderiniz.
Bəli, sizə meşakkatte böyük rahat var. Çünki fıtratı müteheyyic olan insanın rahatı, yalnız sa’y və cidaldedir.
اِنَّ لَكُم۟ فِى ال۟مَشَقَّةِ الرَّاحَةَ اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ ال۟مُتَهَيِّجَةَ فِط۟رَتُهُ رَاحَتُهُ فِى السَّع۟ىِ وَال۟جِدَالِ
Seyahatimde məni tanımayanlar kıyafetime baxıb məni tacir zannedip derlerdi ki:
— Sən tacir misin?
C- Bəli, tacirim hem də kimyagerim.
S- Necə?
C- İki madde var, mezcettirirəm: Bir tiryak-ı şâfî, bir elektrik-i muzi tevellüd edər.
S- Harada bulunur?
C- Medeniyet və fazilet çarşısında; cephesinde insan yazılan və iki ayak üstünde olan sandık içindeki, üstüne qəlb yazılan siyah və ya pırlanta kimi parlak olan bir kutudadır.
S- İsimleri nedir?
C- İman, muhabbet, sadakat, hamiyet.
Ceride-i seyyare, Ebu lâşey, İbnü’z-zaman, Ehu’l-acayip, İbnü ammi’l-garaib
Said El-Kürdî En-Nursî Bediüzzaman
* * *
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
Telifinden otuz dörd sene sonra, Münazarat namındaki esere baktım, gördüm ki: Eski Said’in o zamandaki inkılabdan və o muhitten və tesirat-ı hariciyeden neş’et eden bir halet-i ruhiye ilə yazdığı bu kimi eserlerinde hatîat var. O kusurat və hatîatından bütün kuvvetimle istiğfar edirəm və o hatîattan nedamet edirəm. Cənabı-Haqqın rahmetinden niyazım odur ki: Ehl-i imanın meyusiyetlerini izale niyetiyle ettiği hatîat, hüsn-ü niyetine bağışlansın, affedilsin.
Eski Said’in bu kimi eserlerinde iki esas-ı mühim hükmedir. O iki esasın həqiqətləri vardır lakin ehl-i velayetin keşqiymətı tevilata və rüya-yı sadıkanın tevile möhtac oldukları kimi; o hiss-i kable’l-vukuun də daha ince tabirlere lüzumu varken Eski Said’in o hiss-i kable’l-vuku ilə hissetdiyi o iki həqiqətin tevilsiz, tabirsiz bir surette beyanı, kısmen kusurlu və kısmen hilaf görünür.
Birinci Esas: Ehl-i imanın meyusiyetine qarşı “İstikbalde bir nur var.” deyə müjde verdiğidir. Bir hiss-i kable’l-vuku ilə Risale-i Nur’un istikbalde, dehşetli bir zamanda, çox ehl-i imanın imanlarını takviye edib kurtarmasını hissedip o adese ilə Hürriyet İnkılabı’ndaki siyaset dairelerine bakmış; tabirsiz, tevilsiz tatbike çalışmış. Siyaset və qüvvət və kemiyet noktasında zannetmiş. Doğru hissetmiş lakin tam doğru diyememiş.
İkinci Esas: Eski Said, bazı dâhî siyasî insanlar və hârika ediblerin hissetdikləri kimi çox dehşetli bir istibdadı hissedip ona qarşı cephe almışlardı. O hiss-i kable’l-vuku tabir və tevile möhtac iken bilmeyerek resmî, zayıf və ismî bir istibdat görüb ona qarşı hücum gösteriyorlardı. Halbuki onlara dehşet veren, bir zaman sonra geləcək olan istibdatların zayıf bir gölgesini asıl zannederek elə davranmışlar, elə beyan etmişler. Maksat doğru lakin hedef hata.
İşte Eski Said də eski zamanda belə acib bir istibdadı hissetmiş. Bazı âsârında, ona hücum ilə beyanatı var. O müthiş istibdadat-ı acibeye qarşı meşruta-i meşruayı bir vasıta-i necat görürdü. Və hürriyet-i şer’iye, Kur’an’ın ahkâmı dairesindeki meşveretle o müthiş musibeti def’edər deyə düşünüb öylece çalışmış.
Bəli, zaman gösterdi ki hürriyetperver namını alan bir devletin, o istikbalde gelen istibdadın bir numunesi olaraq üç yüz müstebit memurlarıyla, üç yüz milyon Hindistan’ı üç yüz seneden beri üç yüz adam kimi kolay bağlayıp deprenmeyəcək derecede istibdat altına alarak, eşedd-i zulmü a’zamî bir derecede yani birisinin hatasıyla minlərlə adamı tecziye etmək olan kanun-u müstebidanesine inzibat və adalet namını vermiş, dünyayı aldatmış, ateşe vermiş.
Münazarat namındaki eserde, bazı latîfe surətində bazı kayıtlar, hâşiyecikler bulunur. O eski zaman telifinde zarifü’t-tab talebelerine bir mülâtafe nevindedir. Çünki onlar, o dağlarda beraberinde idiler. Onlara ders surətində beyan ediyormuş.
Hem bu Münazarat Risalesi’nin ruhu və esası hükmünde olan, hâtimesindeki Medresetü’z-Zehra həqiqəti isə istikbalde çıkacaq olan Risale-i Nur’a bir beşik, bir zemin ihzar etmək idi ki bilmediyi, ihtiyarsız olaraq ona sevk olunurdu. Bir hiss-i kable’l-vuku ilə o nurani həqiqəti, bir maddî surette arırdı.
Sonra o həqiqətin maddî ciheti də vücuda gelmeye başladı. Sultan Reşad, on doqquz min altın lirayı Van’da teməli atılan o Medresetü’z-Zehraya verdi, temel atıldı. Lakin sâbık Harb-i Umumî çıktı, geri kaldı. Beş altı sene sonra Ankara’ya gittim, yenə o həqiqətə çalıştım. İki yüz mebustan yüz altmış üç mebusun imzalarıyla, o medresemize –yüz əlli min banknota iblağ edərək– o tahsisat qəbul edildi. Lakin minlərlə teessüf medreseler kapandı, onlar ilə uyuşamadım, yenə geri kaldı.
Lakin Cenab-ı Erhamü’r-Râhimîn o medresenin manevî hüviyetini Isparta vilayetinde tesis eyledi, Risale-i Nur’u tecessüm ettirdi. İnşâallah istikbalde Risale-i Nur şakirdleri, o âlî həqiqətin maddî suretini də tesis etmeye muvaffak olacaklar.
Eski Said’in İttihat-Terakki komitesine şiddet-i muhalefetiyle birlikdə, onların hükûmetine və bilhassa orduya qarşı tarafgirane yüksək takdiratı və iltizamları isə bir hiss-i kable’l-vuku ilə –yağı içinde bulunan– o cemaat-i askeriyede və o cemiyet-i milliyede bir milyona yaxın və evliya mertebesinde olan şüheda, altı yeddi sene sonra tezahür edeceğini hissetmiş. İhtiyarsız olaraq meşrebine muhalif onlara dörd sene tarafgir bulunmuş. Sâbık Harb-i Umumî çalkamasıyla o mübarək yağı alındı, yağı alınmış bir ayrana döndü. Yeni Said də Eski Said’e muhalefet edib yenə mücahedesine döndü.
* * *
Aziz qardaşlarım!
Mahrem Sırr-ı İnna A’tayna’da cifirle istihracım, eynilə Münazarat Risalesi’nde “Bir nur çıkacaq və göreceğiz.” deyə gaybî müjdeler kimi ilhamî və hak bir həqiqəti, fikrimle olan tatbikatımda bir kusur vardı. O kusur, məni düşündürürdü. Münazarat və Sünuhat kimi risalelerdeki müjde-i nuriye isə Risale-i Nur tam halletti. Geniş daire-i siyasiye yerine, yüksək bir daire-i nuriye ilə o kusuru izale ettiği kimi İnna A’tayna sırr-ı mahreminde “On iki on üç sene sonra İslâmiyet’e darbe vuranların başlarında elə müthiş bir patlayış olacaq ki kıyamete qədər unutulmayacaq.” mealindeki istihrac-ı cifrî çox geniş bir dairede olduğu halde, nur müjdesi sırrının aksine olaraq dar bir dairede və hususi bir hükûmette tatbik etmək suretiyle, fikrim o geniş daireyi ihata edemeyerek o həqiqətin suretini değiştirmiş.
Halbuki o istihracın gösterdiyi eyni tarihte, o rejimin müessisi və başı dünyadan göçtü, darbesini yeddi. Və eyni senede, perde altında bilinmeyen və küre-i arzın ekserini və nev-i beşerin kısm-ı a’zamını istibdadı altına alan bir müthiş cereyanın düğümü və düğmesi və manen minlərlə başından bir başı və en müthişi olan o göçüp giden adam, tokat yediyi eyni zamanda, daha sene tamam olmadan, o müthiş cereyanın bütün başları və taraftarları elə semavî müthiş tokatlara və şiddetli fırtınalı musibetlere tutulmaya başladılar; kıyamete qədər azabını çekecekler və çekirlər. Və edyan-ı semaviyeye və İslâmiyet’e ettikleri cinayetlerin cezasını, çox geniş bir dairede gördüler və görürlər. Mimsiz medeniyetin pisliği ilə dünyayı mülevves ettikleri üçün eyni istihracın gösterdiyi tarihte, o mimsiz medeniyetin başına da elə bir semavî tokat indi ki en karanlık vahşetten daha aşağı indirdi.
Elhasıl: Sırr-ı İnna A’tayna’da çox geniş bir daire, dar bir dairede tatbik edilmiş. Nur müjdesi isə dar və manevî lakin yüksək bir daireyi, geniş və maddî bir daire surətində tasvir edilmişdi. Cənabı-Haqq’a yüz min şükredirəm ki bu iki kusurumu, qüvvətli bir ihtar-ı manevî ilə ıslah etti. يُبَدِّلُ اللّٰهُ سَيِّئَاتِهِم۟ حَسَنَاتٍ sırrına mazhar eyledi.
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ ال۟كَائِنَاتِ
* * *
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
Aziz qardaşlarım!
Eski Said’in matbu eski eserlerinden biri elime geçti. Merak və dikkatle baktım. Bu gelen fıkra kalbe geldi. Münasipse Mektubat âhirinde yazılsın.
Evvela: Hürriyet’in üçüncü senesinde, aşâirler arasında meşrutiyet-i meşruayı aşâire tam bildirmek və qəbul ettirmek üçün Ertuş aşâiri içinde hususan Gevdan və Mamhuran’a verdiyi ders və 1329’da Matbaa-i Ebuzziyada tabedilen, qırx bir sene evvel tabedilmiş lakin maatteessüf iyirmi otuz seneden beri arıyordum, bulamamışdım. Bu defa biri bir nüsha bulup mənə göndermiş. Mən də Eski Said kafasını alıb və Yeni Said’in sünuhatıyla dikkatle mütalaa ettim.
Anladım ki Eski Said, acib bir hiss-i kable’l-vuku ilə otuz qırx sene sonra indi vukua gelen vukuat-ı maddiye və maneviyeyi hissetmiş. Və bedevî Ekrad aşâiri perdesi arkasında, bu zamanın medeni perdesini özlərinə maske yapan və vatan-perverlik perdesi altında dinsiz və həqiqi bedevî və həqiqi mürteci yani bu milleti, İslâmiyet’ten evvelki âdetlerine sevk eden hainleri görmüş kimi onlarla konuşup başlarına vurur.
Sâniyen: O matbu eserin yüz beşinci sahifeden tâ yüz dokuza qədər parçaya dikkatle baktım. O zamanda aşâire ders verdiyim o sualler və cavablar vaxtında mühim bir veli içlerinde bulunuyormuş. Mənim də haberim yox. O makamda şiddetli itiraz etti.
Dedi: “Sen ifrat edirsən, hayali həqiqət görürsən, bizi də tahkir edirsən. Âhir zamandır, gittikçe daha fenalaşacaq.”
O vaxt, ona qarşı matbu kitabda belə cavab vermiş:
Hər kəsə dünya terakki dünyası olsun, yalnız bizim üçün mi tedenni dünyasıdır? Elə deyilmi? İşte mən də sizinlə konuşmayacağam, bu tarafa dönürəm; müstakbeldeki insanlarla konuşacağam.
Ey yüzden tâ üç yüz seneden sonraki yüksək asrın arkasında gizlenmiş, sâkitane mənim sözümü dinleyen və bir nazar-ı hafiyy-i gaybî ilə məni temaşa eden Said, Hamza, Ömer, Osman, Yusuf, Ahmed vs. sizə hitap edirəm.
Tarih denilen mazi derelerinden sizin yüksək istikbalinize uzanan telsiz telgraf ilə sizin ilə konuşuram. Ne yapayım acele ettim, kışta geldim. Siz, inşâallah cennet-âsâ bir baharda gelirsiniz. Indi ekilen nur toxumları, zemininizde çiçək açacaklar. Sizdən bunu rica ederim ki mazi kıtasına geçmek üçün geldiğiniz vaxt mezarıma uğrayınız. O çiçeklerin bir neçə tanesini mezar taşı denilen, kemiklerimi misafir eden torpağın kapıcısının başına takınız.
Yani İhtiyar Risalesi’nin On Üçüncü Rica’sında beyan ettiği kimi Medresetü’z-Zehranın mekteb-i iptidaîsi və Van’ın yekpare taşı olan kalesinin altında bulunan Horhor Medresemin vefat etmesi və Anadolu’da bütün medreselerin kapatılması ilə vefat etmelerine işarə edərək umumunun bir mezar-ı ekberi hükmünde olmasına bir alâmet olaraq, o azametli mezara azametli Van Kalesi mezar taşı olmuş. Ey yüz sene sonra gelenler! Bu kalenin başında bir medrese-i Nuriye çiçeğini yapınız. Cismen dirilmemiş lakin ruhen bâki və geniş bir heyette yaşayan Medresetü’z-Zehrayı cismanî bir surette bina ediniz, deməkdir.
Zaten Eski Said, ekser həyatı o medresenin hayaliyle gitmiş və o matbu risalenin yüz qırx yeddinci sahifeden tâ yüz əlli yeddinci sahifeye qədər Medresetü’z-Zehranın tesisine və faydalarına dair ehemmiyetli həqiqətləri yazmış.
Bir fâl-i hayırdır ki iyirmi beş senelik dehşetli və medreseleri öldüren istibdadın kırılması ilə Maarif Vekili Tevfik, Van’da Şark Üniversitesi namında Medresetü’z-Zehrayı inşa etmesine qərar vermesi və ümidin haricinde Başçı Celal də mühim meseleler içinde Tevfik’in fikrine iştirak etmesi, Eski Said’in qırx sene evvelki sözü və ricası doğru çıkacağını gösterir.
Indi qırx beş sene evvelki cavabının izahında üç həqiqət beyan ediləcək.
Birincisi: Eski Said, bir hiss-i kable’l-vuku ilə iki acib hâdiseyi hissetmiş lakin rüya-yı sadıka kimi tabire möhtac imiş. Necə bir kırmızı perde ilə beyaz və ya siyah bir şeye bakılırsa kırmızı görünür. O da siyaset-i İslâmiye perdesiyle o həqiqətə bakmış. Həqiqətin surəti bir derece şeklini değiştirmiş. O hazır böyük veli də o yanlışını görüb o cihette şiddetle itiraz etmiş. İşte o həqiqət iki kısımdır:
Birincisi: Bu Osmanlı ülkesinde böyük bir parlak nur çıkacaq, hattâ hürriyetten evvel çoxlu defa talebelere teselli vermək üçün “Bir nur çıkacaq, gördüyümüz bütün fenalıklara qarşı bu vatana saadet temin edəcək.” dirdi. İşte qırx sene sonra Risale-i Nur, o həqiqəti kör gözlere də gösterdi.
İşte Nur’un zâhiren, kemiyeten dar cihetine bakmayarak həqiqət cihetinde keyfiyeten geniş və fevkalâde menfaatini hissetmesi suretiyle hem də siyaset nazarıyla bütün memleket-i Osmaniyede olacaq kimi ifade etmiş. O böyük veli, onun dar daireyi geniş tasavvurundan ona itiraz etmiş. Hem o zat haklı hem Eski Said bir derece haklıdır.
Çünki Risale-i Nur, imanı kurtarması cihetiyle o dar dairesi madam ki hayat-ı bâkiye və ebediyeyi imanla kurtarır. Bir milyon talebesi, bir milyar hükmündedir. Yani bir milyon deyil bəlkə min insanın hayat-ı ebediyesini temine çalışmak, bir milyar insanın hayat-ı fâniye-i dünyeviye və medeniyetine çalışmaktan daha qiymətli və manen daha geniş olması; Eski Said’in o rüya-yı sadıka kimi olan hiss-i kable’l-vuku ilə o dar daireyi bütün Osmanlı memleketini ihata edeceğini görmüş. Bəlkə inşâallah o görüş, yüz sene sonra Nurların ektiği toxumların sümbüllenmesi ilə eynilə o geniş daire Nur dairesi olacaq, onun yanlış tabirini sahih gösterəcək.
İkinci Həqiqət: Qırx sene evvel Eski Said bu matbu kitabetlerinde, İşaratü’l-İ’caz’ın baştaki ifade-i meramında və sair eserlerinde musırrane və mükerreren talebelerine dirdi ki: Hem maddî hem manevî böyük bir zelzele-i içtimaî və beşerî olacaq. Mənim dünya terki ilə inzivamı və mücerred kalmamı gıpta edecekler dirdi. Hattâ Hürriyetin birinci senesinde, İstanbul’da Camiü’l-Ezherin Reis-i Uleması olan Şeyh Bahît Hazretleri (rh) İstanbul’da Eski Said’e sordu:
مَا تَقُولُ فٖى حَقِّ هٰذِهِ ال۟حُرِّيَّةِ ال۟عُث۟مَانِيَّةِ وَال۟مَدَنِيَّةِ ال۟اَو۟رُوبَائِيَّةِ
Said cevaben demiş:
اِنَّ ال۟عُث۟مَانِيَّةَ حَامِلَةٌ بِدَو۟لَةٍ اَو۟رُوبَائِيَّةٍ فَسَتَلِدُ يَو۟مًا مَا وَال۟اَو۟رُوبَا حَامِلَةٌ بِال۟اِس۟لَامِيَّةِ فَسَتَلِدُ يَو۟مًا مَا
Yani Osmanlı hükûmetindeki hürriyete ne dirsən və Avrupa hakkında fikrin nedir?
O vaxt Eski Said demiş: Osmanlı hükûmeti Avrupa ilə hamiledir, Avrupa kimi bir hükûmeti doğuracaq. Avrupa da İslâmiyet’e hamiledir, o da bir İslâm devleti doğuracaq. Şeyh Bahît’e söylemiş.
O allâme zat demiş: Mən də tasdik edirəm.
Beraberinde gelen hocalara dedi: Mən bununla münazara edib galebe edemem.
Birinci tevellüdü gözümüzle gördük. Bir çeyrek asır Avrupa’dan daha dinden uzaq.
İkinci tevellüd də inşâallah iyirmi otuz sene sonra çıkacaq. Çox emarelerle hem şarkta hem garpta Avrupa içinde bir İslâm devleti çıkacaq.
Üçüncü Həqiqət: Hem Eski Said hem Yeni Said, hem maddî hem manevî böyük bir hâdise, Osmanlı memleketinde böyük və dehşetli və tahribatçı bir zelzele-i beşeriye Osmanlı memleketinde olacaq deyə hiss-i kable’l-vuku ilə Eski Said mükerrer və musırrane haber verirdi. Halbuki o his ilə nur meselesinin aksi ilə gayet geniş daireyi dar görmüş. Zaman onu İkinci Harb-i Umumî ilə tam tasdik ettiği halde, onun o çox geniş daireyi Osmanlı memleketinde gördüyünü belə tabir edir ki:
İkinci Harb-i Umumî beşere ettiği tahribat-ı azîme gerçi çox geniştir. Lakin hayat-ı dünyeviyeye və bekasız medeniyete baktığı cihetinde Osmanlı’daki tahribata nisbeten dardır. Osmanlı’daki manevî zelzele hayat-ı ebediye və saadet-i bâkiyenin zararına bir tahribat və bir zelzele-i maneviye-i İslâmiye manen o İkinci Harb-i Umumî’den daha dehşetli olmasından Eski Said’in o sehvini tashih edir və rüya-yı sadıkasını tam tabir edir və o hiss-i kable’l-vukuunu gözlere gösterir. Və o muteriz ehl-i velayeti zâhiren haklı lakin hakikaten Eski Said’in o hissi daha haklı olduğunu ispatla, o veli zatın itirazını tam reddedir.
Said Nursî
* * *
Hulusi Bey’in Fıkraları
Risale-i Nur məktublarından bu mektubunuzun bendeki tesirlerini hülâsaten arz edeyim:
Sıhhat və âfiyetinizin devamı, şükrümü; bu kimi mesailin hallini isteyenlerin vücudu, ümidimi; nazarımda ilim sayılacaq hər şeyi sizdən öğrendiyim üçün bu vesile ilə həqiqət sahasındaki malûmatımı; hasbe’l-beşeriye fütur hasıl oluyorsa şevkimi; hasta bir talebeniz olduğumdan Kur’an’ın eczahanesinden verdiğiniz bu ilaçlarınızla sıhhatimi; matbaha-i Kur’an’dan intihab buyurduğunuz bu gıdalarla bütün hâsselerimin kuvvetini, hayatın beş derecesini də talim, mevtin itibarî bir keyfiyet olduğunu tefhim, idam-ı ebedînin mutasavver olamayacağına kalbimi takvim buyurduktan sonra, Allah üçün muhabbetin herhalde bu həyat derecelerinde də devam edərək hayat-ı bâkiyede bâki meyvesini vereceğini işarə buyurmakla müddet-i hayatımı nihayətsiz artırmaya səbəb olmuşdur.
Risale-i Nur ilə ihda buyurduğunuz dualar, zaten hər gün sevgili Üstadı düşünmeye kâfi gelmektedir. Kur’an’ın nihayətsiz füyuzatından, tükenmez hazinesinden inayet-i Hak’la edindiğiniz və tebliğe mezun olduğunuz manaları, cevherleri göstermekle, bildirmekle də bu biçarə və müştak talebe və kardeşinize sonuna qədər ders vermək istediğinizi izhar ediyorsunuz ki bu surətlə də ebeden və teşekkürle gözümün önünden, hayalimden ayrılmamaklığınız temin edilmiş olur.
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ هٰذَا مِن۟ فَض۟لِ رَبّٖى
* * *
Muvasalatımın ilk gecesi pederimin misafirlerine tahsis eylediyi odaya devam eden zevata; mütevekkilen alallah, akşam ilə yatsı arasında Risale-i Nur’u okumaya başladım.
Sevgili Üstadım! Evvelce arz etdiyim vechile mən artıq bir şey üçün yaşadığımı zannedirəm. O da üstadım olan dellâl-ı Kur’an’ın vazife-i memure-i maneviyesini îfada özlərinə çox cüz’î bir yardım və Kur’an hesabına cüz’î bir hizmetkârlıktan ibarettir. Orada bulunduğunuz müddetçe Hazret-i Kur’an’dan həqiqət-i iman və İslâm hesabına vaki olacaq istihraç və tecelliyattan mahrum bırakılmamaklığımı hâssaten istirham edirəm.
İnşâallah müstecab olan duanızla Allahu Zülcelal, Risale-i Nur hizmetinde ümit və arzu etdiyim neticeye vâsıl, merhum və mağfur Abdurrahman kimi âhir nefeste iman və tevfik və saadet-i bâkiyede iki cihan serveri Nebiyy-i Ekremimiz Muhammedeni’l-Mustafa (sallallahu teâlâ aleyhi və sellem) Efendimize və siz muhterem Üstadımın arkasında və yakınında komşuluk vermək suretiyle âmâl-i həqiqiyeye nâil buyurur.
* * *
Bəli, İslâmiyet kimi bir âlî tarîkatım, acizlik və möhtaclıq Allah’a qarşı bilmək kimi bir meşrebim, Seyyidü’l-mürselîn kimi bir rehberim, Kur’an-ı Azîmüşşan kimi bir mürşidim, bir dakikada mertebe-i velayete erişmek kimi ulvi bir netice almaq mümkün olan əsgərlik kimi bir mesleğim var.
Üstadım mənə və dinleyen hər zevi’l-ukûle “Tarîkat zamanı deyil, imanı kurtarmak zamanıdır, beş vaxt namazını hakkıyla eda et, namazın nihayetindeki tesbihleri yap, ittiba-ı sünnet et, yeddi kebairi işleme!” dersini vermişdir. Mən gerek bu desə gerek Risale-i Nur ilə verilen derslere, Kur’an’dan istinbat buyurarak gösterdiyi həqiqətlərə qarşı Allah’ın tevfikiyle can u dilden belî dedim, tasdik ettim. Və mənə beləliklə həqiqət dersini veren bu zata da ömrümde ilk defa olaraq Üstad dedim. Hata etmedim, isabet ettim.
* * *
Gönül isterdi ki o muazzam Sözler’e sönük yazılarımla biraz uzun cavab yazayım. Lakin buna muvaffak olamıram. Kabiliyetimin azlığı, istidadımın kısalığı, iktidarımın noksanlığıyla birlikdə uhdeme verilmiş olan bir neçə maddî vazifelerin taht-ı tesirinde dimağım meşgul və âdeta meşbu’ olduğundan, o mübarək cevherlerinize mukabil âdi boncuk hətta ibraz edemeyəcəyəm.
Biliyorsunuz ki çox ifadelerimde sizi taklit ettiğimin birinci səbəbi, merbutiyet-i hâlisanemin; ikincisi, qüdrət-i kalemiyemin kifayetsizliğidir. Lakin mübarək Iyirmi Dördüncü Söz’de misali geçen fakir kimi mən də derim: Ey sevgili Üstadım, əgər gücüm yetse elimden gelse bütün o nurlu Sözler ayarında kelimelerden mürekkeb cümlelerle sizə maruzatta bulunmak isterim. Lakin biliyorsunuz ki yox. Niyetime göre muamele buyurunuz.
Hulusi

