بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
Birinci Söz
وَ بِهٖ نَسْتَعٖينُ
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ وَ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ
Ey qardaş! Məndən bir neçə nəsihət istədin. Sən bir əsgər olduğun üçün əsgərlik təmsilləri ilə, səkkiz hekayəcik vasitəsilə bir neçə həqiqəti nəfsimlə birlikdə dinlə. Çünki mən nəfsimi hamıdan çox nəsihətə möhtac görürəm. Vaxtilə səkkiz ayədən istifadə etdiyim səkkiz sözü bir qədər uzuncasına nəfsimə demişdim. İndi qısaca və sadə xalq dili ilə nəfsimə deyəcəyəm. Kim istəyirsə, birlikdə dinləsin.
Birinci Söz
Bismillah hər xeyrin başıdır. Biz də əvvəlcə ona başlayırıq. Bil ki, ey nəfsim, bu mübarək kəlmə İslamın bir nişanəsi olduğu kimi bütün mövcudatın hal dili ilə daimi zikridir.
Bismillah nə böyük, tükənməz bir qüvvət, nə qədər bitməz bir bərəkət olduğunu anlamaq istəyirsənsə bu təmsili hekayəyə bax və dinlə. Belə ki:
Bədəvi Ərəb səhralarında səyahət edən adama lazımdır ki bir qəbilə başçısının adını alsın və himayəsinə girsin, ta ki quldurların şərindən qurtulub ehtiyaclarını təmin edə bilsin. Yoxsa təkbaşına hədsiz düşmənləri və ehtiyaclarına qarşı pərişan olacaqdır.
Bax, belə bir səyahət üçün iki adam səhraya çıxıb gedirlər. Onlardan biri təvazökar idi, digəri isə qürurlu. Təvazökar olan, bir başçının adını aldı. Qürurlu olan isə almadı. Adı alan şəxs hər yerdə salamatlıqla gəzdi. Bir kātıu’t-tarîke rast gelse deyər: “Mən, filan başçının adı ilə gəzərəm.” Quldur uzaqlaşar, toxunmaz. Bir çadıra daxil olsa, o adla hörmət görər. O biri mağrur, bütün səyahətində elə bəlalar çəkər ki, təsvir edilməz. Daim əsər, daim möhtaclıq çəkərdi. Həm zəlil, həm rəzil oldu.
Bax, ey qürurlu nəfsim, sən həmin səyyahsan. Bu dünya isə bir çöldür. Acizliyin və möhtaclığın hədsizdir. Düşmənin və ehtiyacların sonsuzdur. Madam ki belədir, bu səhranın Əbədi Sahibinin və Əzəli Hakiminin adını al. Ta ki bütün kainata əl açmaqdan və hər hadisə qarşısında əsməkdən qurtulasan.
Bəli, bu kəlmə elə mübarək bir xəzinədir ki sənin nihayətsiz acizliyin və möhtaclığın, səni nihayətsiz qüdrətə, mərhəmətə bağlayaraq Qadir və Rəhim olan Allahın dərgahında acizliyi və möhtaclığı ən məqbul bir şəfaətçi edir.
Bəli, bu kəlmə ilə hərəkət edən kəs o adama bənzəyir ki əsgərliyə yazılır, dövlət adından hərəkət edir. Heç kəsdən qorxusu qalmaz. Qanun adından, dövlət adından deyər, hər işi görər və hər şeyə tab gətirər.
Əvvəldə demişdik: Bütün mövcudat hal dili ilə Bismillah deyir. Elə deyilmi?
Bəli, necə ki görsen, bir tək adam geldi, bütün şəhər əhalisini məcburən bir yerə sövq etdi və məcburi işlərdə işlətdi. Yəqinən bilirsən ki, o adam öz adı ilə, öz qüvvəti ilə hərəkət etmir. Bəlkə o, bir əsgərdir, dövlət adından hərəkət edir, bir padşahın qüvvətinə istinad edir.
Elə də hər şey, Cənabı-Haqqın adına hərəkət edər ki zərrəciklər kimi toxumlar, çərdəklər başlarında böyük ağacları daşıyır, dağ kimi yükləri qaldırırlar.
Demək hər bir ağac, Bismillah deyər. rəhmət xəzinəsinin meyvələrindən əllərini doldurur, bizlərə süfrəçilik edir.
Hər bir bostan, Bismillah deyər. Qüdrət mətbəxindən bir qazan olur ki çeşit çeşit, çoxlu muhtelif leziz təamlar, içində birlikdə bişirilir.
Hər bir inək, dəvə, qoyun, keçi kimi mübarək heyvanlar Bismillah deyər. Rəhmət feyzinden birer süt çeşmesi olur. Bizlərə Rəzzaq olan Allah adına en latîf, en nazif, ab-ı həyat kimi bir qidanı takdim edirlər.
Hər bir nebat və ağac və otların ipək kimi yumşaq kök və damarları, Bismillah deyər. Sərt olan daş və torpağı dələr, keçər. Allah adına, Rəhman adına deyər, hər şey ona musahhar olur. Bəli, havada budaqların yayılması və meyvə vermesi kimi o sərt daş və torpaqtaki köklerin tam bir asanlıqla yayılması və yer altında yemiş vermesi hem şiddətli istiyə qarşı aylarla zərif, yaşıl yarpaqların yaş qalması, təbiətçilərin ağzına şiddətlə şillə vurur. Kor olmuş gözünə barmağını soxur və deyir ki:
En güvendiyin salabet və hararet də emir tahtında hərəkət edirlər ki, o ipək kimi yumşaq damarlar, birer asâ-yı Musa (as) kimi فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ emrine imtisal edərək taşları yarar. Və o sigara kâğıdı kimi ince nâzenin yarpaqlar, birer aza-yı İbrahim (as) kimi ateş saçan hararete qarşı يَا نَارُ كُونٖى بَرْدًا وَ سَلَامًا âyetini okurlar.
Madam ki hər şey manen Bismillah deyər. Allah adına Allah’ın nemətlərini getirip bizlərə verirlər. Biz də Bismillah deməliyik. Allah adına verməliyik, Allah adına almalıyıq. Elə isə Allah adına verməyən gafil insanlardan almamalıyıq.
Sual: Tablacı hükmünde olan insanlara bir qiymət veririk. Əcəba asıl mal sahibi olan Allah, ne qiymət istəyir?
Cavab: Bəli, o Həqiqi Nemət Sahibi, bizdən o qiymətli nemətlərə, mallara bedel istediyi qiymət isə üç şeydir. Biri zikir, biri şükür, biri fikirdir.
Başta Bismillah zikirdir.
Âhirde Elhamdülillah şükürdür.
Ortada, bu qiymətli sənət möcüzəsi olan nemətlər Əhəd və Səməd olan Allah’in qüdrət möcüzəsi və rəhmət hədiyyəsi olduğunu düşünmək və derk etmək fikirdir. Bir padşahın qiymətli bir hədiyyəsini sənə gətirən bir miskin adamın ayağını öpüb hədiyyə sahibini tanımamaq ne derece axmaqlıq isə elə də zahirî mün’imleri medih və muhabbet edib Həqiqi Nemət Sahibini unutmaq, ondan min derece daha belâhettir.
Ey nəfs, belə axmaq olmamaq istersen Allah adına ver, Allah adına al, Allah adına başla, Allah adına işle. Vəssalam.
***
On Dördüncü Lem’a’nın İkinci Makamı
(Makam münasibətilə buraya alınmışdır.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ in minlərlə esrarından altı sırrına dairdir.
İhtar: Besmele’nin rəhmət noktasında parlak bir nuru, sönük aklıma uzaqdan göründü. Onu, öz nəfsim üçün nota surətində kaydetmek istədim. Və iyirmi otuz qədər sırlar ilə o nurun etrafında bir daire çevirmek ilə avlamak və zapt etmək arzu ettim. Lakin maatteessüf şimdilik o arzuma tam muvaffak olamadım. Iyirmi otuzdan beş altıya indi.
“Ey insan!” dediyim vaxt nəfsimi murad edirəm. Bu ders öz nəfsimə has iken ruhen mənimlə münasebettar və nefsi nəfsimdən daha hüşyar zatlara bəlkə medar-ı istifadə olur niyetiyle, On Dördüncü Lem’a’nın İkinci Makamı olaraq müdakkik kardeşlerimin tasviplerine havale edirəm. Bu ders akıldan ziyade kalbe bakar, delilden ziyade zevke nâzırdır.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
قَالَتْ يَٓا اَيُّهَا الْمَلَؤُا اِنّٖٓى اُلْقِىَ اِلَىَّ كِتَابٌ كَرٖيمٌ اِنَّهُ مِنْ سُلَيْمٰنَ وَ اِنَّهُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Bu makamda bir neçə sır zikrediləcəkdir.
Birinci Sır
Bismillahirrahmanirrahîm’in bir cilvesini belə gördüm ki: Kainat simasında, arz simasında və insan simasında birbiri içinde birbirinin numunesini gösteren üç sikke-i rububiyet var.
Biri: Kainatın heyet-i mecmuasındaki teavün, tesanüd, teanuk, tecavübden tezahür eden sikke-i kübra-i uluhiyettir ki “Bismillah” ona bakır.
İkincisi: Küre-i arz simasında nebatat və hayvanatın tedbir və terbiye və idaresindeki teşabüh, tenasüp, nizam-nizam-intizam, insicam, lütuf və merhametten tezahür eden sikke-i kübra-i rahmaniyettir ki “Bismillahirrahman” ona bakır.
Sonra insanın mahiyet-i câmiasının simasındaki letaif-i re’fet və dekaik-ı şəfqət və şuâat-ı merhamet-i İlahiyeden tezahür eden sikke-i ulyâ-i rahîmiyettir ki Bismillahirrahmanirrahîm’deki “Er-Rahîm” ona bakır.
Demək Bismillahirrahmanirrahîm sahife-i âlemde bir satır-ı nurani teşkil eden üç sikke-i ehadiyetin kudsî unvanıdır və qüvvətli bir haytıdır və parlak bir hattıdır. Yani Bismillahirrahmanirrahîm yukarıdan nüzul ilə semere-i kainat və âlemin nüsha-i musağğarası olan insana ucu dayanır. Ferşi arşa bağlar, insanî arşa çıkmaya bir yol olur.
İkinci Sır
Bəyanı Möcüzə Quran, hədsiz kesret-i mahlukatta tezahür eden vâhidiyet içinde ukûlü boğmamak üçün daima o vâhidiyet içinde ehadiyet cilvesini gösterir. Yani, mesela necə ki güneş, ziyasıyla hədsiz eşyayı ihata edir. Mecmu-u ziyasındaki güneşin zatını mülahaza etmək üçün gayet geniş bir tasavvur və ihatalı bir nazar lâzım olduğundan; güneşin zatını unutturmamak üçün hər bir parlak şeyde güneşin zatını aksi vasıtasıyla gösterir. Və hər parlak şey, öz kabiliyetince güneşin cilve-i zatîsiyle birlikdə ziyası, harareti kimi hâssalarını gösterir. Və hər parlak şey güneşi bütün sıfâtıyla kabiliyetine göre gösterdiyi kimi, güneşin ziya və hararet və ziyadaki elvan-ı seb’a kimi keyfiyatlarının hər biri də umum mukabilindeki şeyleri ihata edir.
Elə də وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى –temsilde hata olmasın– ehadiyet və samediyet-i İlahiye, hər bir şeyde, hususan canlıta, hususan insanın mahiyet âyinesinde bütün esmasıyla bir cilvesi olduğu kimi; vahdet və vâhidiyet cihetiyle də mevcudat ilə alâkadar hər bir ismi bütün mövcudatı ihata edir.
İşte vâhidiyet içinde ukûlü boğmamak və qəlblər Zat-ı Akdes’i unutmamak üçün daima vâhidiyetteki sikke-i ehadiyeti nazara verir ki o sikkenin üç mühim ukdesini irae eden Bismillahirrahmanirrahîm’dir.
Üçüncü Sır
Bu hədsiz kainatı şenlendiren, bilmüşahede rahmettir. Və bu karanlıklı mevcudatı ışıklandıran, bilbedahe yenə rahmettir. Və bu hədsiz ehtiyacat içinde yuvarlanan mahlukatı terbiye eden, bilbedahe yenə rahmettir. Və bir ağacın bütün heyetiyle meyvesine müteveccih olduğu kimi bütün kainatı insana müteveccih eden və hər tarafta ona baktıran və muavenetine koşturan, bilbedahe rahmettir. Və bu hədsiz fezayı və boş və hâlî âlemi dolduran, nurlandıran və şenlendiren, bilmüşahede rahmettir. Və bu fâni insanı ebede namzet eden və ezelî və ebedî bir zata muhatap və dost yapan, bilbedahe rahmettir.
Ey insan, madam ki rəhmət belə qüvvətli və cazibedar və sevimli və mededkâr bir həqiqət-i mahbubedir. “Bismillahirrahmanirrahîm” də, o həqiqətə yapış və vahşet-i mutlakadan və hədsiz ehtiyacatın elemlerinden kurtul və o Sultan-ı ezel və ebed’in tahtına yanaş və o rahmetin şefkatiyle və şefaatiyle və şuâatıyla o Sultan’a muhatap və halil və dost ol!
Bəli, kainatın envaını hikmət dairesinde insanın etrafında toplayıp bütün hâcatına kemal-i nizam-nizam-intizam və inayət ilə koşturmak, bilbedahe iki haletten birisidir: Ya kainatın hər bir nev’i öz özünə insanı tanır, ona itaat edir, muavenetine koşur. Bu isə yüz derece akıldan uzaq olduğu kimi çox muhalatı intac edir. İnsan kimi bir âciz-i mutlakta, en qüvvətli bir Sultan-ı Mutlak’ın qüdrəti bulunmak lâzım gəlir. Veyahut bu kainatın perdesi arkasında bir Kadîr-i Mutlak’ın ilmi ilə bu muavenet olur. Demək kainatın envaı, insanı tanır deyil; bəlkə insanı bilen və tanıyan, mərhəmət eden bir zatın tanımasının və bilmesinin delilleridir.
Ey insan! Aklını başına al. Heç mümkün müdür ki: Bütün enva-ı mahlukatı sənə müteveccihen muavenet əllərini uzattıran və sənin hâcetlerine “Lebbeyk!” dedirten Zat-ı Zülcelal səni bilmesin, tanımasın, görmesin! Madam ki səni bilir, rahmetiyle bildiğini bildirir. Sən də onu bil, hörmətlə bildiğini bildir və kat’iyen anla ki: Sənin kimi zayıf-ı mutlak, âciz-i mutlak, fakir-i mutlak, fâni, kiçik bir mahluka koca kainatı musahhar etmək və onun imdadına göndermek; əlbəttə hikmət və inayət və ilim və qüdrəti tazammun eden həqiqət-i rahmettir. Əlbəttə belə bir rəhmət, səndən küllî və hâlis bir şükür və ciddi və safi bir hörmət istəyər. İşte o hâlis şükrün və o safi hürmetin tercümanı və unvanı olan Bismillahirrahmanirrahîm’i də. O rahmetin vusulüne vesile və o Rahman’ın dərgahında şefaatçi yap.
Bəli, rahmetin vücudu və tahakkuku, güneş qədər zahirdir. Çünki necə merkezî bir nakış, hər taraftan gelen atkı və iplerin nizam-nizam-intizamından və vaziyetlerinden hasıl olur. Elə də bu kainatın daire-i kübrasında min bir ism-i İlahînin cilvesinden uzanan nurani atkılar, kainat simasında elə bir sikke-i rəhmət içinde bir hâtem-i rahîmiyeti və bir nakş-ı şəfqəti dokur və elə bir hâtem-i inayəti nescedir ki güneşten daha parlak özünü akıllara gösterir.
Bəli, şems və kameri, anâsır və maadini, nebatat və hayvanatı bir nakş-ı a’zamın atkı ipleri kimi o min bir isimlerin şuâlarıyla tanzim eden və hayata hâdim eden və nebatî və heyvanî olan umum validelerin gayet şirin və fedakârane şefkatleriyle şefkatini gösteren və zevi’l-hayatı hayat-ı insaniyeye musahhar eden və ondan rububiyet-i İlahiyenin gayet güzel və şirin bir nakş-ı a’zamını və insanın ehemmiyetini gösteren və en parlak rahmetini izhar eden o Rahman-ı Zülcemal, əlbəttə öz istiğna-i mutlakına qarşı, rahmetini ehtiyac-ı mutlak içindeki canlıa və insana makbul bir şefaatçi yapmış.
Ey insan, əgər insan isen Bismillahirrahmanirrahîm də, o şefaatçiyi bul!
Bəli, zeminde dörd yüz min muhtelif ayrı ayrı nebatatın və hayvanatın taifelerini, hiçbirini unutmayarak, şaşırmayarak, vaxtı vaktine kemal-i nizam-nizam-intizam ilə hikmət və inayət ilə terbiye və idare eden və küre-i arzın simasında hâtem-i ehadiyeti vaz’eden, bilbedahe bəlkə bilmüşahede rahmettir. Və o rahmetin vücudu, bu küre-i arzın simasındaki mevcudatın vücudları qədər kat’î olduğu kimi o mevcudat adedince tahakkukunun delilleri var.
Bəli, zeminin yüzünde elə bir hâtem-i rəhmət və sikke-i ehadiyet bulunduğu kimi insanın mahiyet-i maneviyesinin simasında də elə bir sikke-i rəhmət vardır ki küre-i arz simasındaki sikke-i mərhəmət və kainat simasındaki sikke-i uzma-yı rahmetten daha aşağı deyil. Âdeta min bir ismin cilvesinin bir nöqtə-i mihrakıyesi hükmünde bir câmiiyeti var.
Ey insan, heç mümkün müdür ki: Sənə bu simayı veren, o simada belə bir sikke-i rəhməti və bir hâtem-i ehadiyeti vaz’eden zat, səni başı boş bıraksın, sənə ehemmiyet vermesin, sənin harekâtına dikkat etmesin, sənə müteveccih olan bütün kainatı abes yapsın, yaradılış şeceresini meyvəsi çürük, bozuk, ehemmiyetsiz bir ağac yapsın! Hem heç bir cihetle şübhə qəbul etmeyen və heç bir vechile noksaniyeti olmayan, güneş kimi zahir olan rahmetini və ziya kimi görünen hikmetini inkâr ettirsin. Hâşâ!
Ey insan! Bil ki o rahmetin arşına yetişmek üçün bir mi’rac var. O mi’rac Bismillahirrahmanirrahîm’dir. Və bu mi’rac ne qədər ehemmiyetli olduğunu anlamaq istəyirsənsə, Bəyanı Möcüzə Quran’ın yüz on dörd surelerinin başlarına və hem bütün mübarək kitabların iptidalarına və umum mübarək işlerin mebdelerine bak. Və Besmele’nin azamet-i kadrine en kat’î bir hüccet şudur ki, İmam-ı Şafiî (ra) kimi çox böyük müçtehidler demişler: “Besmele tək bir ayə olduğu halde, Kur’an’da yüz on dörd defa nâzil olmuşdur.”
Dördüncü Sır
Hədsiz kesret içinde vâhidiyet tecellisi, hitab-ı اِيَّاكَ نَعْبُدُ demekle hər kəsə kâfi gelmir. Fikir dağılır. Mecmuundaki vahdet arkasında Zat-ı Ehadiyeti mülahaza edib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ demeye, küre-i arz vüs’atinde bir qəlb bulunmak lâzım gəlir. Və bu sırra binaen cüz’iyatta zahir bir surette sikke-i ehadiyeti gösterdiyi kimi hər bir nevide sikke-i ehadiyeti göstermek və Zat-ı Ehad’i mülahaza ettirmek üçün hâtem-i rahmaniyet içinde bir sikke-i ehadiyeti gösterir; tâ külfetsiz hər kəs hər mertebede اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ deyip doğrudan doğruya Zat-ı Akdes’e hitap edərək müteveccih olsun.
İşte Kur’an-ı Hakîm, bu sırr-ı azîmi ifade içindir ki kainatın daire-i a’zamından mesela, semavat və arzın yaradılışinden bahsetdiyi vaxt, birden en kiçik bir daireden və en dakik bir cüz’îden bahseder; tâ ki zahir bir surette hâtem-i ehadiyeti göstersin. Mesela, yaradılış-i semavat və arzdan bahsi içinde yaradılış-i insandan və insanın sesinden və simasındaki dekaik-ı nemət və hikmetten bahis açar; tâ ki fikir dağılmasın, qəlb boğulmasın, ruh mabudunu doğrudan doğruya bulsun. Mesela وَمِنْ اٰيَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ ayəsi mezkûr həqiqəti mu’cizane bir surette gösterir.
Bəli, hədsiz mahlukatta və nihayətsiz bir kesrette vahdet sikkeleri, mütedâhil daireler kimi en büyüğünden en kiçik sikkeye qədər envaı və mertebeleri vardır. Lakin o vahdet ne qədər olsa yenə kesret içinde bir vahdettir, həqiqi hitabı tam temin edemir. Onun üçün vahdet arkasında ehadiyet sikkesi bulunmak lâzımdır. Tâ ki kesreti hatıra getirmesin. Doğrudan doğruya Zat-ı Akdes’e qarşı kalbe yol açsın.
Hem sikke-i ehadiyete nazarları çevirmek və kalpleri celbetmek üçün o sikke-i ehadiyet üstünde gayet cazibedar bir nakış və gayet parlak bir nur və gayet şirin bir halâvet və gayet sevimli bir cemal və gayet qüvvətli bir həqiqət olan rəhmət sikkesini və rahîmiyet hâtemini koymuşdur. Bəli, o rahmetin kuvvetidir ki şüurluun nazarlarını celbeder, özünə çeker və ehadiyet sikkesine îsal edər və Zat-ı Ehadiyeyi mülahaza ettirir və ondan اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ deki həqiqi hitaba mazhar edər.
İşte Bismillahirrahmanirrahîm Fatiha’nın fihristesi və Kur’an’ın mücmel bir hülâsası olduğu cihetle, bu mezkûr sırr-ı azîmin unvanı və tercümanı olmuş. Bu unvanı eline alan, rahmetin tabakatında gezebilir. Və bu tercümanı konuşturan, esrar-ı rəhməti öğrenir və envar-ı rahîmiyeti və şəfqəti görür.
Beşinci Sır
Bir hadîs-i şerifte vârid olmuş ki:
اِنَّ اللّٰهَ خَلَقَ الْاِنْسَانَ عَلٰى صُورَةِ الرَّحْمٰنِ –اَوْ كَمَا قَالَ–
Bu hadîsi, bir kısım ehl-i tarîkat, akaid-i imaniyeye münasib düşmeyen acib bir tarzda tefsir etmişler. Hattâ onlardan bir kısım ehl-i aşk, insanın sima-yı manevîsine bir suret-i Rahman nazarıyla bakmışlar. Ehl-i tarîkatın ekserinde sekr, ehl-i aşkın çoğunda istiğrak və iltibas olduğundan, həqiqətə muhalif telakkilerinde bəlkə mazurdurlar. Lakin aklı başında olanlar, fikren onların esas-ı akaide münafî olan manalarını qəbul edə bilməz. Etse hata edər.
Bəli, bütün kainatı bir saray, bir ev kimi muntazam idare eden və yıldızları zerreler kimi hikmetli və kolay çeviren və gezdiren və zerratı muntazam memurlar kimi istihdam eden Zat-ı Akdes-i İlahî’nin şeriki, naziri, zıddı, niddi olmadığı kimi لَيْسَ كَمِثْلِهٖ شَىْءٌ وَهُوَ السَّمٖيعُ الْبَصٖيرُ sırrıyla surəti, misli, misali, şebihi də ola bilməz. Lakin
وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ
sırrıyla, mesel və təmsil ilə şuunatına və sıfât və esmasına bakılır. Demək mesel və təmsil, şuunat nöqtə-i nazarında vardır.
Bu mezkûr hadîs-i şerifin çox makasıdından biri şudur ki insan, ism-i Rahman’ı tamamıyla gösterir bir surettedir. Bəli, sâbıkan beyan ettiğimiz kimi kainatın simasında min bir ismin şuâlarından tezahür eden ism-i Rahman göründüğü kimi zemin yüzünün simasında rububiyet-i mutlaka-i İlahiyenin hədsiz cilveleriyle tezahür eden ism-i Rahman gösterildiyi kimi insanın suret-i câmiasında kiçik bir mikyasta zeminin siması və kainatın siması kimi yenə o ism-i Rahman’ın cilve-i etemmini gösterir deməkdir.
Hem işarətir ki: Zat-ı Rahmanu’r-Rahîm’in delilleri və âyineleri olan canlı və insan kimi mazharlar o qədər o Zat-ı Vâcibü’l-vücud’a delâletleri kat’î və vâzıh və zahirdir ki güneşin timsalini və aksini tutan parlak bir âyenə parlaklığına və delâletinin vuzuhuna işarəen “O âyenə güneştir.” denildiyi vaxt, “İnsanda suret-i Rahman var.” vuzuh-u delâletine və kemal-i münasebetine işarəen denilmiş və denilir. Və ehl-i vahdetü’l-vücudun mutedil kısmı “Lâ mevcude illâ hû” bu sırra binaen, bu delâletin vuzuhuna və bu münasebetin kemaline bir unvan olaraq demişler.
اَللّٰهُمَّ يَا رَحْمٰنُ يَا رَحٖيمُ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ اِرْحَمْنَا كَمَا يَلٖيقُ بِرَحٖيمِيَّتِكَ وَ فَهِّمْنَا اَسْرَارَ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ كَمَا يَلٖيقُ بِرَحْمَانِيَّتِكَ اٰمٖينَ
Altıncı Sır
Ey hədsiz acizlik və nihayətsiz möhtaclıq içinde yuvarlanan biçarə insan! Rəhmət, ne qədər qiymətli bir vesile və ne qədər makbul bir şefaatçi olduğunu bununla anla ki o rəhmət, elə bir Sultan-ı Zülcelal’e vesiledir ki yıldızlarla zerrat birlikdə olaraq kemal-i nizam-nizam-intizam və itaatle –birlikdə– ordusunda hizmet edirlər. Və o Zat-ı Zülcelal’in və o Sultan-ı ezel və ebed’in istiğna-i zatîsi var və istiğna-i mutlak içindedir. Heç bir cihetle kainata və mevcudata ehtiyacı olmayan bir Ganiyy-i Ale’l-ıtlak’tır. Və bütün kainat taht-ı emir və idaresinde və heybet və azameti altında nihayet itaatte, celaline qarşı tezellüldedir.
İşte rəhmət səni ey insan! O Ehtiyacsız-i Ale’l-ıtlak’ın və Sultan-ı Sermedî’nin huzuruna çıkarır və ona dost yapar və ona muhatap edər və sevgili bir abd vaziyetini verir. Lakin necə sən güneşe çata bilmirsən, çox uzaksın, heç bir cihetle yaxınlaşa bilmirsən. Lakin güneşin ziyası, güneşin aksini, cilvesini sənin âyinen vasıtasıyla sənin eline verir. Elə də o Zat-ı Akdes’e və o Şems-i ezel və ebed’e biz çendan nihayətsiz uzağız, yanaşamayız. Lakin onun ziya-i rəhməti, onu bizə yaxın edir.
Bax, ey insan! Bu rəhməti bulan, ebedî tükenmez bir hazine-i nur bulur. O hazineyi bulmasının çarəsi: Rahmetin en parlak bir misali və mümessili və o rahmetin en beliğ bir dili və dellâlı olan və Rahmeten li’l-âlemîn unvanıyla Kur’an’da tesmiye edilen Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın sünnetidir və tebaiyetidir. Və bu Rahmeten li’l-âlemîn olan rahmet-i mücessemeye vesile isə salavattır. Bəli, salavatın manası, rahmettir. Və o canlı mücessem rahmete, rəhmət duası olan salavat isə o Rahmeten li’l-âlemîn’in vusulüne vesiledir. Elə isə sən salavatı özünə, o Rahmeten li’l-âlemîn’e vesile yap və o zatı da rahmet-i Rahman’a vesile ittihaz et. Umum ümmetin Rahmeten li’l-âlemîn olan Aleyhissalâtü Vəssalam hakkında hədsiz bir kesretle rəhmət manasıyla salavat getirmeleri, rəhmət ne qədər qiymətli bir hədiyyə-i İlahiye və ne qədər geniş bir dairesi olduğunu parlak bir surette ispat edər.
Elhasıl: Hazine-i rahmetin en qiymətli pırlantası və kapıcısı Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam olduğu kimi en birinci anahtarı də Bismillahirrahmanirrahîm’dir. Və en kolay bir anahtarı da salavattır.
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ اَسْرَارِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖينَ كَمَا يَلٖيقُ بِرَحْمَتِكَ وَ بِحُرْمَتِهٖ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ اَجْمَعٖينَ وَ ارْحَمْنَا رَحْمَةً تُغْنٖينَا بِهَا عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِوَاكَ مِنْ خَلْقِكَ اٰمٖينَ
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***

