Sözler

Otuz Birinci Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Mi’rac-ı Nebeviyeye dairdir

§2

İhtar: Mi’rac meselesi, erkân-ı imaniyenin usûlünden sonra terettüp eden bir neticedir. Və erkân-ı imaniyenin nurlarından meded alan bir nurdur. Erkân-ı imaniyeyi qəbul etmeyen dinsiz mülhidlere qarşı əlbəttə bizzat ispat edilmez. Çünki Allah’ı bilmeyen, Peygamberi tanımayan və melaikeyi qəbul etmeyen və ya semavatın vücudunu inkâr eden adamlara mi’racdan bahsedilmez. Evvela o erkânı ispat etmək lâzım gəlir. Elə isə biz, mi’racda istib’ad ilə vesveseye düşen bir mü’mini muhatap ittihaz edərək ona qarşı beyan edeceğiz. Ara sıra makam-ı istima’da olan mülhidi nazara alıb serd-i kelâm edeceğiz. Bazı sözlerde həqiqət-i mi’racın bir kısım lem’aları zikredilmişdi. İhvanlarımın ısrarı ilə ayrı ayrı o lem’aları həqiqətin aslıyla birleştirmek və kemalât-ı Ahmediyenin (asm) cemaline birden bir âyenə etmək üçün inayəti Allah’tan istedik.

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§4

سُبْحَانَ الَّذٖٓى اَسْرٰى بِعَبْدِهٖ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَى الَّذٖى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ الْبَصٖيرُ ۞

§5

اِنْ هُوَ اِلَّا وَحْىٌ يُوحٰى ۞ عَلَّمَهُ شَدٖيدُ الْقُوٰى ۞ ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوٰى ۞ وَ هُوَ بِالْاُفُقِ الْاَعْلٰى ۞ ثُمَّ دَنَا فَتَدَلّٰى ۞ فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ اَوْ اَدْنٰى ۞ فَاَوْحٰٓى اِلٰى عَبْدِهٖ مَٓا اَوْحٰى ۞ مَا كَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَاٰى ۞ اَفَتُمَارُونَهُ عَلٰى مَا يَرٰى ۞ وَلَقَدْ رَاٰهُ نَزْلَةً اُخْرٰى ۞ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهٰى ۞ عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَاْوٰى ۞ اِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشٰى ۞ مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغٰى ۞ لَقَدْ رَاٰى مِنْ اٰيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرٰى ۞

§6

Evvelki âyet-i azîmenin azîm hazinesinden yalnız اِنَّهُ zamirinde bir düstur-u belâgata istinad eden iki remzin meselemize münasebeti olduğu üçün i’caz bahsinde beyan edildiyi üzere yazacağız.

§7

İşte Kur’an-ı Hakîm, Habib-i Ekrem aleyhi efdalü’s-salâti və ekmelü’s-selâmın mi’racının mebdei olan, Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya olan seyranını zikrettikten sonra اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ الْبَصٖيرُ deyər. Və bu kelâm ilə Sure-i وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى da işarə olunan münteha-yı mi’raca remzeden اِنَّهُ deki zamir, ya Cənabı-Haqq’a râcidir veyahut Peygamberedir (asm).

§8

Peygambere göre olsa kanun-u belâgat və münasebet-i siyak-ı kelâm belə ifade edir ki: Bu seyahat-i cüz’iyede bir seyr-i umumî və bir urûc-u küllî var ki tâ Sidretü’l-münteha’ya, tâ Kab-ı Kavseyn’e qədər meratib-i külliye-i esmaiyede gözüne, kulağına tesadüf eden âyât-ı Rabbaniyeyi və acayib-i sanat-ı İlahiyeyi işitmiş, görmüşdür, deyər. O kiçik, cüz’î seyahati hem küllî hem mahşer-i acayip bir seyahatin anahtarı hükmünde gösterir.

§9

Əgər zamir, Cənabı-Haqq’a râci olsa belə olur ki: Bir abdini bir seyahatte huzuruna davet edib, bir vazife ilə tavzif etmək üçün Mescid-i Haram’dan mecma-ı enbiya olan Mescid-i Aksa’ya gönderip, enbiyalarla görüştürüp, bütün enbiyaların usûl-ü dinlerine vâris-i mutlak olduğunu gösterdikten sonra, tâ Sidretü’l-münteha’ya tâ Kab-ı Kavseyn’e qədər mülk və melekûtunda gezdirdi.

§10

İşte çendan o bir abddir və o seyahat, bir mi’rac-ı cüz’îdir. Lakin bu abdin, bütün kainata taalluk eden bir emanet beraberindedir. Hem bu kainatın rengini değiştirəcək bir nur beraberdir. Hem saadet-i ebediyenin kapısını açacaq bir anahtar birlikdə olduğu üçün Cənabı-Haqq özünü “Bütün eşyayı işitir və görür.” sıfatıyla tavsif edər. Tâ o emanet, o nur, o anahtarın cihan-şümul və muhit və umum kainata âmm və bütün mahlukata şâmil hikmetlerini göstersin.

§11

Bu sırr-ı azîmin dörd esası var.

§12

Birincisi: Mi’racın sırr-ı lüzumu nedir?

§13

İkincisi: Həqiqət-i mi’rac nedir?

§14

Üçüncüsü: Hikmet-i mi’rac nedir?

§15

Dördüncüsü: Mi’racın semerat və faydası nedir?

§16

Birinci Esas

§17

Mi’racın sırr-ı lüzumu:

§18

Mesela denilir ki: “Cənabı-Haqq اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖيدِ dir. Hər şeye, hər şeyden daha yakındır. Cisimden, mekândan münezzehtir. Hər veli, qəlbi içinde onunla görüşebilir. Nədən dolayı velayet-i Ahmediye (asm) mi’rac kimi uzun bir seyahatin neticesinden sonra, hər velinin öz kalbinde muvaffak olduğu münâcata muvaffak olur?”

§19

Cavab: Bu sırr-ı gamızı iki təmsil ilə fehme takrib edirik. On İkinci Söz’ün sırr-ı i’caz-ı Kur’an və sırr-ı mi’rac hakkında olan bu iki təmsili dinlə:

§20

Birinci Təmsil: Bir sultanın iki çeşit mükâlemesi, sohbeti, görüşmesi vardır. İki tarzda hitabı, iltifatı vardır.

§21

Biri: Âmî bir raiyetiyle cüz’î bir iş üçün hususi bir hâcete dair, has bir telefonla sohbet etmektir.

§22

Diğeri: Saltanat-ı uzma unvanıyla və hilafet-i kübra adı ilə və hâkimiyet-i âmme haysiyetiyle və evamirini etrafa neşir və teşhir maksadıyla, o işlerle alâkadar bir elçisiyle və ya o evamir ilə münasebettar böyük bir memuru ilə konuşmaktır, sohbet etmektir. Və haşmetini izhar eden ulvi bir fermanla bir mükâlemedir.

§23

İşte وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى bu təmsil kimi: Bu kainat Hâlık’ının və Mâlikü’l-mülk və’l-melekût’un və Hâkim-i ezel və ebed’in iki tarzda mükâlemesi, sohbeti, iltifatı vardır. Biri cüz’î və has, diğeri küllî və âmm. İşte mi’rac, velayet-i Ahmediyenin (asm) bütün velayatın fevkinde bir külliyet, bir ulviyet surətində bir tezahürüdür ki bütün kainatın Rabb’i adı ilə, bütün mövcudatın Hâlık’ı unvanıyla Cənabı-Haqqın sohbetine və münâcatına müşerrefiyettir.

§24

İkinci Təmsil: Bir adam elindeki bir âyineyi güneşe qarşı tutar. O âyenə öz miktarınca bir ışık və yeddi rengi hâvi bir ziyayı, bir aksi, şemsten alır. Onun nisbetinde güneşle münasebettar olur, sohbet edər. Və o ışıklı âyineyi karanlıklı hanesine və ya dam altındaki kiçik, hususi bağına tevcih etse güneşin kıymeti nisbetinde deyil bəlkə o âyinenin kabiliyeti miktarınca istifadə edə bilər. Diğeri isə âyineyi bırakır, doğrudan doğruya güneşe qarşı çıkar, haşmetini görür, azametini anlar. Sonra çox yüksək bir dağa çıkar, güneşin çox geniş şaşaa-i saltanatını görür və bizzat perdesiz onunla görüşür. Sonra döner, hanesinden və ya bağının damından geniş pencereler açar, gökteki güneşe qarşı yollar yapar, həqiqi güneşin daimî ziyası ilə sohbet edər, konuşur. Və beləliklə minnettarane bir sohbet edə bilər və diyebilir: “Ey yeryüzünü ışığıyla yaldızlayan və zeminin vechini və bütün çiçeklerin yüzlerini güldüren dünya güzeli, gök nazdarı olan nâzenin güneş! Onlar kimi mənim haneciğimi, bahçeciğimi ısındırdın və ışıklandırdın, bütün dünyayı ışıklandırdığın və yeryüzünü ısındırdığın kimi.” Halbuki evvelki âyenə sahibi belə diyemez. O âyenə kaydı altında güneşin aksi isə âsârı mahduddur, o kayda göredir.

§25

İşte Şems-i ezel və ebed Sultanı olan Zat-ı Ehad və Samed’in tecellisi, mahiyet-i insaniyeye hədsiz meratibi tazammun eden iki surətlə tezahür edər:

§26

Birincisi: Âyenə-i kalbe uzanan bir nisbet-i Rabbaniye ilə bir tezahürdür ki hər kəs istidadına və tayy-ı meratibde seyr ü sülûkune, esma və sıfâtın tecelliyatına nisbeten cüz’î və küllî o Şems-i Ezelî’nin nuruna və sohbetine və münâcatına mazhariyeti var. Galib esma və sıfâtın zılalinde giden velayetlerin derecatı bu kısımdan ileri gəlir.

§27

İkincisi: İnsanın câmiiyeti və şecere-i kainatın en münevver meyvəsi olduğundan, bütün kainatta cilveleri tezahür eden Əsmaül-Hüsnayı, birden âyenə-i ruhunda gösterebilmesi cihetiyle Cənabı-Haqq, tecelli-i zatıyla və Əsmaül-Hüsnanın a’zamî mertebede, nev-i insanın manen en a’zam bir ferdine, tecelli-i a’zam tezahür edər ki bu tezahür və tecelli, mi’rac-ı Ahmedî (asm) sırrıdır ki onun velayeti, risaletine mebde olur.

§28

Velayet ki zıllden geçer, ikinci temsilin birinci adamına benzer. Risalette zıll yoxdur, doğrudan doğruya Zat-ı Zülcelal’in ehadiyetine bakar, ikinci temsilin ikinci adamına benzer.

§29

Mi’rac isə velayet-i Ahmediyenin (asm) keramet-i kübrası hem mertebe-i ulyâsı olduğundan, risalet mertebesine inkılab etmiş. Mi’racın bâtını velayettir, halktan Hakk’a gitmiş. Zahir-i mi’rac risalettir, Hak’tan halka gəlir. Velayet, kurbiyet meratibinde sülûktur. Çox meratibin tayyına və bir derece zamana möhtacdır. Nur-u a’zam olan risalet isə akrebiyet-i İlahiyenin inkişafı sırrına bakar ki bir ân-ı seyyale kâfidir. Onun üçün hadîste denilmiş: “Bir anda dönmüş, gelmiş.”

§30

Indi makam-ı istima’da bulunan mülhide deriz ki:

§31

Madam ki bu kainat, gayet muntazam bir memleket, gayet muhteşem bir şəhər, gayet müzeyyen bir saray hükmündedir. Əlbəttə onun bir hâkimi, bir mâliki, bir ustası vardır.

§32

Madam ki belə haşmetli bir Mâlik-i Zülcelal, bir Hâkim-i Zülkemal, bir Sâni’-i Zülcemal vardır. Hem madam ki umum o âleme, o memlekete, o şehre, o saraya alâkadarlık gösteren və havas və duygularıyla umumuna münasebettar və nazarı küllî olan bir insan vardır. Əlbəttə o Sâni’-i Muhteşem, o küllî nazarlı və umumî şuurlu olan insan ilə ulvi, a’zamî bir münasebeti bulunacaqdır və ona kudsî bir hitabı və âlî bir teveccühü olacaqdır.

§33

Hem madam ki Âdem aleyhisselâmdan indiyə qədər bu münasebete mazhar olanların içinde âsârının şehadetiyle, yani küre-i arzın nısfını və nev-i beşerin humsunu daire-i tasarrufuna aldığı və kainatın şekl-i manevîsini değiştirdiyi, ışıklandırdığı kimi en a’zamî bir mertebede o münasebeti Muhammed-i Arabî (sallallahu aleyhi vesellem) göstermişdir. Elə isə o münasebetin en a’zamî bir mertebesinden ibaret olan mi’rac, ona elyak və ona evfaktır.

§34

İkinci Esas

§35

Həqiqət-i mi’rac nedir?

§36

Cavab: Zat-ı Ahmediye’nin (asm) meratib-i kemalâtta seyr ü sülûkundan ibarettir. Yani, Cənabı-Haqqın tertib-i mahlukatta tecelli ettirdiyi ayrı ayrı isim və unvanlarla və saltanat-ı rububiyetinde teşkil ettiği devair-i tedbir və icadda və o dairelerde birer arş-ı rububiyet və birer merkez-i tasarrufa medar olan bir sema tabakasında gösterdiyi âsâr-ı rububiyeti, birer birer o abd-i mahsusa göstermekle, o abdi hem bütün kemalât-ı insaniyeyi câmi’ hem bütün tecelliyat-ı İlahiyeye mazhar hem bütün tabakat-ı kainata nâzır və saltanat-ı rububiyetin dellâlı və marziyat-ı İlahiyenin mübelliği və tılsım-ı kainatın keşşafı etmək üçün Burak’a bindirip, berk kimi semavatı seyrettirip, kat’-ı meratib ettirerek, kamervari menzilden menzile, daireden daireye rububiyet-i İlahiyeyi temaşa ettirip, o dairelerin semavatında makamları bulunan və ihvanı olan enbiyayı birer birer göstererek tâ Kab-ı Kavseyn makamına çıkarmış, ehadiyet ilə kelâmına və rü’yetine mazhar kılmışdır.

§37

Bu yüksək həqiqətə iki təmsil dürbünü ilə bakılabilir.

§38

Birincisi: Iyirmi Dördüncü Söz’de izah edildiyi kimi necə ki bir padşahın öz hükûmetinin dairelerinde ayrı ayrı unvanları və raiyetinin tabakalarında başqa başqa nam və vasıfları və saltanatının mertebelerinde çeşit çeşit isim və alâmetleri vardır.

§39

Mesela, adliye dairesinde hâkim-i âdil və mülkiyede sultan və askeriyede kumandan-ı a’zam və ilmiyede halife və hâkeza sair isim və unvanları bulunur. Hər bir dairede birer manevî tahtı hükmünde olan makam və iskemlesi bulunur. O tək padşah, o saltanatın dairelerinde və tabakat-ı hükûmetin mertebelerinde, min isim və unvana sahib ola bilər. Birbiri içinde min taht-ı saltanatı ola bilər. Güya o hâkim, hər bir dairede şahsiyet-i maneviye haysiyetiyle və telefonu ilə mevcud və hazır bulunur, bilir. Və hər tabakada kanunuyla, nizamıyla, mümessiliyle görünür, görür. Və hər mertebede perde arkasında hükmüyle, ilmiyle, qüvvəti ilə idare edər, bakar. Və hər bir dairenin başqa bir merkezi, bir menzili vardır. Ahkâmları birbirinden ayrıdır. Tabakatları birbirinden başkadır.

§40

İşte belə bir sultan, istediyi bir zatı, bütün o dairelerinde gezdirip, hər daireye mahsus saltanat-ı şahanesini və evamir-i hâkimanesini gösterip, daireden daireye, tabakadan tabakaya gezdirip tâ huzuruna getirir. Sonra bütün o dairelere taalluk eden bazı evamir-i umumiye-i külliyeyi ona tevdi edər, gönderir.

§41

İşte bu misal kimi ezel və ebed Sultanı olan Rabbü’l-âlemîn üçün rububiyetinin mertebelerinde ayrı ayrı lakin birbirine bakar şe’n və namları vardır. Və uluhiyetinin dairelerinde başqa başqa lakin birbiri içinde görünür isim və alâmetleri vardır. Və haşmetli icraatında ayrı ayrı lakin birbirine benzer tecelli və cilveleri vardır. Və kudretinin tasarrufatında başqa başqa lakin birbirini ihsas edər unvanları vardır. Və sıfatlarının tecelliyatında başqa başqa lakin birbirini gösterir mukaddes zuhuratı vardır. Və ef’alinin cilvelerinde çeşit çeşit lakin birbirini ikmal edər tasarrufatı vardır. Və rengârenk sanatında və masnuatında çeşit çeşit lakin birbirini temaşa edər haşmetli rububiyeti vardır.

§42

İşte bu sırr-ı azîme binaen kainatı hayret-feza acib bir tertip ilə tanzim etmiş. En kiçik tabakat-ı mahlukattan olan zerrattan tâ semavata və semavatın birinci tabakasından tâ arş-ı a’zama qədər birbiri üstünde teşkilat var. Hər bir sema, bir ayrı âlemin damı və rububiyet üçün bir arş və tasarrufat-ı İlahiye üçün bir merkez hükmündedir. O dairelerde və o tabakatta çendan ehadiyet itibarıyla bütün esma bulunabilir, bütün unvanlarla tecelli edər. Lakin necə ki adliyede hâkim-i âdil unvanı asıldır, hâkimdir. Sair unvanlar orada onun emrine bakar, ona tabidir. Elə də hər bir tabakat-ı mahlukatta, hər bir semada bir isim, bir unvan-ı İlahî hâkimdir. Sair unvanlar da onun zımnındadır.

§43

Mesela, ism-i Kadîr’e mazhar Hazret-i İsa aleyhisselâm, hangi semada Peygamber aleyhissalâtü Vəssalam ilə görüştü isə bax o sema dairesinde Cənabı-Haqq, Kadîr unvanıyla bizzat orada mütecellidir. Mesela, Hazret-i Musa aleyhisselâmın makamı olan sema dairesinde en ziyade hüküm-ferma, Hazret-i Musa aleyhisselâmın mazhar olduğu “Mütekellim” unvanıdır və hâkeza…

§44

İşte Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam, çünki ism-i a’zama mazhardır və nübüvveti umumîdir və bütün esmaya mazhardır, əlbəttə bütün devair-i rububiyetle alâkadardır. Əlbəttə o dairelerde makam sahibi olan enbiyalarla görüşmek və umum tabakattan geçmek, həqiqət-i mi’racı iktiza edir.

§45

İkinci Təmsil: Necə ki bir sultanın unvanlarından olan “kumandan-ı a’zam” unvanı, devair-i askeriyenin serasker dairesi kimi küllî və geniş daireden tut, tâ onbaşı dairesi kimi cüz’î və hususi hər bir dairede bir zuhuru, bir cilvesi vardır. Mesela bir nefer; o kumandanlık unvan-ı a’zamının numunesini onbaşı şahsında görür, ona bakar, ondan emir alır. O nefer onbaşı olduğunda; çavuş dairesindeki kumandanlık dairesi nazarına çarpar, ona bakar. Sonra çavuş olsa o vaxt kumandanlık numunesini və cilvesini mülazım dairesinde görür. O makamda ona mahsus bir iskemle bulunur və hâkeza… Yüzbaşı, binbaşı, ferik, müşir dairelerinden hər birinde, dairelerin böyük və küçüklüğü nisbetinde o kumandanlık unvanını görür.

§46

Indi bir neferi o kumandan-ı a’zam, bütün devair-i askeriyeye taalluk edəcək bir vazife ilə tavzif etmək istese, bir müfettiş kimi hər devairi görüb və görünəcək bir makam vermək istese əlbəttə o kumandan-ı a’zam, o neferi onbaşı dairesinden tut tâ daire-i a’zamına qədər birer birer gezdirəcək; tâ görsün, görülsün. Sonra huzuruna qəbul edib sohbetine müşerref edərək, nişan və ferman verib taltif edərək, tâ geldiyi yere qədər bir anda gönderir.

§47

Bu temsilde bir noktayı nazara almaq lâzım ki padşah əgər âciz olmazsa, surî olduğu kimi manevî cihetinde də iktidarı olsa o vaxt ferik, müşir, mülazım kimi eşhası tevkil etməz. Bizzat hər yerde bulunur. Yalnız bazı perdeler altında və makam sahibi eşhasın arkasında, doğrudan doğruya emri o verir. Bazı veliyy-i kâmil olan padişahlar, çox dairelerde bazı eşhas surətində icraatını yaptığı rivayet edilir.

§48

Bu təmsil ilə bakdığımız həqiqət isə acizlik, onun içinde olmadığı üçün doğrudan doğruya hər bir dairede emir və hüküm kumandan-ı a’zamdan gəlir. Onun emriyle, iradesiyle, kuvvetiyledir.

§49

İşte bu təmsil kimi Hâkim-i arz və semavat “Emr-i kün feyekûn”e mâlik Âmir-i Mutlak olan Sultan-ı Ezelî və Ebedî, tabakat-ı mahlukatında cereyan eden və kemal-i itaat və nizam-nizam-intizam ilə imtisal olunan, evamir və kumandanlığının şuunatı və zerrattan seyyarata və sinekten semavata qədər olan tabakat-ı mahlukat və tavaif-i mevcudatta kiçik böyük, cüz’î küllî tabakatı və taifeleri ayrı ayrı lakin birbirine bakar bir tarzda birer daire-i rububiyet, birer tabaka-i hâkimiyet görünür.

§50

Indi, bütün kainattaki makasıd-ı ulyâ və netaic-i uzmayı anlayacaq və bütün tabakatın ayrı ayrı vezaif-i bəndəliklerini görmekle, Zat-ı Kibriya’nın saltanat-ı rububiyetini, haşmet-i hâkimiyetini müşahede edərək o zatın marziyatı ne olduğunu anlamaq və onun saltanatına dellâl olmaq üçün alâküllihal o tabakat və dairelere bir seyr ü sülûk olacaqdır. Tâ daire-i a’zamiyesinin unvanı olan arş-ı a’zamına girəcək, tâ Kab-ı Kavseyn’e, yani imkân və vücub ortasında Kab-ı Kavseyn ilə işarə olunan makama girəcək və Zat-ı Celil-i Zülcemal ilə görüşəcəkdir ki bu seyr ü sülûk isə mi’racın hakikatidir.

§51

Hər bir insan aklıyla hayal süratinde seyeranı, hər bir veli kalbiyle berk süratinde cevelanı və cism-i nurani olan hər bir melek ruh süratinde arştan ferşe, ferşten arşa deveranı, ehl-i cennetin insanları, Burak süratinde haşirden beş yüz sene fazla mesafeden cənnətə çıkmaları olduğu kimi; nur və nur kabiliyetinde və evliya kalplerinden daha latîf və emvatın ruhlarından və melaike cisimlerinden daha hafif və cesed-i necmî və beden-i misalîden daha zarif olan ruh-u Muhammedînin (asm) hədsiz vezaifine medar və cihazatının mahzeni olan cism-i Muhammedî (asm), əlbəttə onun ruh-u âlîsiyle arşa qədər birlikdə gidəcəkdir.

§52

Indi makam-ı istima’da olan mülhide bakırıq. Hatıra gəlir ki:

§53

O mülhid kalbinden deyər: “Mən Allah’ı tanımıram, Peygamberi bilmirəm, necə mi’raca inanacağam?”

§54

Biz də deriz ki: Madam ki bu kainat və mevcudat var və içinde ef’al və icad var. Hem madam ki muntazam bir fiil, fâilsiz olmaz. Manidar bir kitab, kâtipsiz olmaz. Sanatlı bir nakış, nakkaşsız olmaz. Əlbəttə bu kainatı dolduran ef’al-i hakîmanenin bir fâili və yeryüzünün mevsim be-mevsim tazelenen hayret-feza nukuşlarının, manidar mektubatının bir kâtibi, bir nakkaşı vardır.

§55

Hem madam ki bir bax iki hâkimin bulunması, o işin nizam-nizam-intizamını bozur. Hem madam ki sinek kanadından tâ semavat kandiline qədər mükemmel bir nizam-nizam-intizam var. Elə isə o hâkim birdir. (Bir olmazsa) çünki hər şeyde sanat və hikmət o derece acibdir ki o şeyin sâni’i, hər bir şeye muktedir olacaq, hər bir işi biləcək bir derecede kadîr-i mutlak olmaq lâzım gəlir. Elə isə bir olmazsa, mevcudat adedince ilahların bulunması lâzım gəlir. O ilahlar hem birbirine zıt hem birbirine misil olacaklar və o halde bu acib nizam-nizam-intizam bozulmamak, yüz min defa muhaldir.

§56

Hem madam ki bu mevcudatın tabakatı, bir ordudan min defa daha muntazam bir emir ilə hərəkət ettiği bilbedahe görünür. Yıldızların, güneş və kamerin muntazaman hareketlerinden tut, tâ badem çiçeklerine qədər hər bir taife o qədər muntazam, o qədər mükemmel bir surette Kadîr-i Ezelî’nin o taifeye verdiyi nişanları, formaları, güzel libasları və tayin ettiği harekâtı, min defa ordudan daha muntazam bir tarzda izhar edir. Elə isə bu kainatın mevcudatı onun emrine bakar və imtisal edər, perde-i gayb arkasında bir Hâkim-i Mutlak’ı vardır.

§57

Hem madam ki o Hâkim, bütün yaptığı icraat-ı hakîmane şehadetiyle hem gösterdiyi âsâr-ı haşmetle bir Sultan-ı Zülcelal’dir. Hem gösterdiyi ihsanat ilə gayet Rahîm bir Rab’dir. Hem izhar ettiği güzel sanatlarıyla, sanat-perver və sanatını çox sever bir Sâni’dir. Hem gösterdiyi tezyinat və merak-âver sanatlarıyla, şüurluların nazar-ı istihsanını âsârına celbetmek isteyen bir Hâlık-ı Hakîm’dir. Hem yaradılış-i âlemde gösterdiyi muhayyirü’l-ukûl tezyinatın ne demək olduğunu və mahlukat haradan gəlib haraya gideceğini, rububiyetinin hikmetiyle şüurlua bildirmek istediyi anlaşılır. Əlbəttə bu Hâkim-i Hakîm və Sâni’-i Alîm, rububiyetini göstermek istəyər.

§58

Hem madam ki bu qədər gösterdiyi âsâr-ı lütuf və mərhəmət və garaib-i sanat ilə şüurlua özünü tanıttırmak və sevdirmek istəyər. Əlbəttə şüurlulardan arzularını və onlardaki marziyatı ne olduğunu, bir mübelliğ vasıtasıyla bildirəcəkdir. Elə isə şüurlulardan birisini tayin edib onun ilə o rububiyetini ilan edəcəkdir. Və sevdiyi sanatlarını teşhir üçün bir dellâlı kurb-u huzuruna müşerref edib teşhire vasıta edəcəkdir. Və o ulvi makasıdını sair şüurlulara bildirmekle kemalâtını izhar etmək üçün birisini muallim tayin edəcəkdir. Və bu kainatta dercetdiyi tılsımı və bu mevcudatta gizlediyi muamma-i rububiyeti manasız kalmamak üçün herhalde bir rehber tayin edəcəkdir. Və gösterdiyi və enzarın temaşasına neşretdiyi mehasin-i sanat, faydasız və abes kalmamak üçün onlardaki makasıdı ders verəcək bir rehber tayin edəcəkdir. Hem marziyatını şüurlulara tebliğ etmək üçün birisini bütün şüurluların fevkinde bir makama çıkaracaq və marziyatını ona bildirəcək, onlara gönderəcəkdir.

§59

Madam ki həqiqət və hikmət belə iktiza edir və bu vezaife en elyak Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır. Çünki bilfiil en mükemmel bir surette o vazifeleri yapmışdır. Teşkil ettiği âlem-i İslâm və gösterdiyi nur-u İslâmiyet, bir şahid-i âdil və sadıktır. Elə isə o zat, doğrudan doğruya bütün kainatın fevkine çıxıb, bütün mövcudattan geçip bir makama girmek lâzımdır ki bütün mahlukatın Hâlık’ı ilə umumî, ulvi, küllî bir sohbet etsin. İşte mi’rac də bu həqiqəti ifade edir.

§60

Elhasıl, madam ki bu azîm kainatı mezkûr maksatlar kimi çox azîm makasıd və çox böyük gayeler üçün bu surette teşkil, tertip və tezyin etmişdir. Hem madam ki bu mevcudat içinde, bu umumî rububiyeti, bütün dekaikı ilə; bu azîm saltanat-ı uluhiyeti, bütün həqiqətləri ilə görəcək insan nev’i vardır. Əlbəttə o Hâkim-i Mutlak, o insan ilə konuşacaqdır, makasıdını bildirəcəkdir.

§61

Madam ki hər insan cüz’iyetten və süfliyetten tecerrüd edib en yüksək bir makam-ı küllîye çıkamır. O Hâkim’in küllî hitabına bizzat muhatap olamır. Əlbəttə o insanlar içinde bazı efrad-ı mahsusa, o vazife ilə muvazzaf olacaklar; tâ iki cihetle münasebeti bulunsun. Hem insan olmalı, tâ insanlara muallim olsun. Hem ruhen gayet ulvi olmalı ki tâ doğrudan doğruya hitaba mazhar olsun.

§62

Indi madam ki bu insanlar içinde, bu kainat Sâni’inin makasıdını en mükemmel bir surette bildiren və bu kainat tılsımını keşfeden və yaradılışin muammasını açan və rububiyetin mehasin-i saltanatına en mükemmel tarzda dellâllık eden Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır. Əlbəttə bütün efrad-ı insaniye içinde elə bir manevî seyr ü sülûku olacaqdır ki cismanî âlemde seyr ü seyahat surətində bir mi’racı olacaqdır. “Yetmiş min perde” tabir olunan berzah-ı esma və tecelli-i sıfât və ef’al və tabakat-ı mevcudatın arkasına qədər kat’-ı meratib edəcəkdir. İşte mi’rac budur.

§63

Yenə hatıra gəlir ki:

§64

Ey müstemi! Sən kalbinden dirsən ki: “Nasıl inanayım, hər şeyden daha yaxın bir Rabb’e minlərlə sene mesafeyi katedip yetmiş min perdeyi geçtikten sonra onunla görüşmek ne deməkdir?”

§65

Biz də deriz ki: Cənabı-Haqq hər şeye, hər şeyden daha yakındır. Lakin hər şey, ondan nihayətsiz uzaktır. Necə ki güneşin şuuru və konuşması olsa, sənin elindeki âyenə vasıtasıyla səninlə konuşabilir. İstediyi kimi səndə tasarruf edər. Bəlkə âyenə-misal sənin göz bebeğinden sənə daha yaxın olduğu halde, sən dörd min sene qədər ondan uzaksın, heç bir cihette ona yanaşamazsın. Əgər terakki etsen kamer makamına gəlib, doğrudan doğruya bir mukabele noktasına çıksan ona yalnız bir nevi âyinedarlık edebilirsin.

§66

Elə də Şems-i ezel və ebed olan Zat-ı Zülcelal hər şeye hər şeyden daha yaxın olduğu halde, hər şey ondan nihayətsiz uzaktır. Yalnız bütün mövcudatı katedip, cüz’iyetten çıxıb, külliyetin meratibinde gitgide minlərlə hicablardan geçip tâ bütün mövcudata muhit bir ismine yanaşır, ondan daha ileride çox meratibi kateder. Sonra bir nevi kurbiyete müşerref olur.

§67

Hem mesela bir nefer, kumandan-ı a’zamın şahs-ı manevîsinden çox uzaktır. O nefer, kumandanını onbaşılıkta gördüğü kiçik bir numune ilə gayet uzaq bir mesafede, manevî çox perdeler arkasında ona bakar. Həqiqi onun şahs-ı manevîsiyle kurbiyet isə mülazımlık, yüzbaşılık, binbaşılık kimi çox meratib-i külliyeden geçmek lâzım gəlir. Halbuki kumandan-ı a’zam; emriyle, kanunuyla, nazarıyla, hükmüyle, ilmiyle –sureten olduğu kimi manen də kumandan isə– bizzat zatıyla o neferin yanında bulunur, görür. Bu həqiqət On Altıncı Söz’de gayet kat’î bir surette ispat edildiğinden ona iktifaen burada qısa kesirik.

§68

Yenə hatıra gəlir ki:

§69

Sən kalbinden dersin: “Mən semavatı inkâr edirəm, melaikelere inanmıram. Semavatta birinin gezmesine, melaikelerle görüşmesine necə inanayım?”

§70

Bəli, sənin kimi aklı gözüne inmiş və gözüne perde çekilmiş adamlara söz anlatmak və bir şey göstermek, əlbəttə müşküldür. Lakin hak o qədər parlaktır ki körler də görebildiyi üçün biz də deriz ki:

§71

Feza-yı ulvi, bi’l-ittifak “esîr” ilə doludur. Ziya, elektrik, hararet kimi sair seyyalat-ı latîfe, o fezayı dolduran bir maddenin vücuduna delâlet edər. Meyvələr ağacını, çiçəklər çimenlerini, sümbüller tarlalarını, balıklar denizini bilbedahe gösterdiyi kimi bu yıldızlar də bizzarure menşelerini, tarlasını, denizini, çimengâhının vücudunu, ağlın gözüne sokurlar.

§72

Madam ki âlem-i ulvide muhtelif teşkilat var. Muhtelif vaziyetlerde muhtelif ahkâmlar görünür. Elə isə o ahkâmların menşeleri olan semavat, muhteliftir. İnsanda cisimden başqa necə ağıl, qəlb, ruh, hayal, hâfıza kimi manevî vücudlar da var. Əlbəttə insan-ı ekber olan âlemde və bu insan meyvesinin şeceresi olan kainatta, âlem-i cismaniyetten başqa âlemler var. Hem âlem-i arzdan, tâ cənnət âlemine qədər hər bir âlemin birer seması vardır.

§73

Hem melaike üçün deriz ki: Seyyarat içinde mutavassıt və yıldızlar içinde kiçik və kesif olan küre-i arz; mevcudat içinde en qiymətli və nurani olan həyat və şuur, hesapsız bir surette onda bulunurlar. Əlbəttə karanlıklı bir hane hükmünde olan bu arza nisbeten müzeyyen kasırlar, mükemmel saraylar hükmünde olan yıldızlar və yıldızların denizleri olan gökler; şüurlu və canlı və çox kesretli və muhtelifü’l-ecnas olan melaike və ruhanîlerin meskenleridir. Çox kat’î bir surette İşaratü’l-İ’caz namındaki tefsirimde ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ âyetinde, semavatın hem vücudu hem taaddüdü ispat edildiğinden və melaike hakkında Iyirmi Doqquzuncu Söz’de iki kere iki dörd edər kat’iyetinde, melaikelerin vücudunu ispat ettiğimizden onlara iktifaen burada qısa kesirik.

§74

Elhasıl, esîrden yapılmış; elektrik, ziya, hararet, cazibe kimi seyyalat-ı latîfenin medarı olmuş və hadîste اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ işarəiyle, seyyarat və nücumun harekâtına müsait olmuş və Samanyolu denilen “Mecerretü’s-Sema”dan tâ en yaxın seyyareye qədər, muhtelif vaziyet və teşekkülde yeddi tabaka, hər bir tabaka âlem-i arzdan, tâ âlem-i berzaha, âlem-i misale, tâ âlem-i âhirete qədər birer âlemin damı hükmünde birer semanın bulunması, hikmeten, aklen iktiza edər.

§75

Hem hatıra gəlir ki:

§76

Ey mülhid! Sən dersin: “Bin müşkülat ilə tayyare vasıtasıyla ancaq bir iki kilometre yukarıya çıkılabilir. Necə, bir insan cismiyle minlərlə sene mesafeyi bir neçə dakika zarfında kateder, gedər, gəlir?”

§77

Biz də deriz: Arz kimi ağır bir cisim, fenninizce hərəkət-i seneviyesiyle bir dakikada takriben yüz seksen səkkiz saat mesafeyi keser. Takriben iyirmi beş min senelik mesafeyi, bir senede katedir. Əcəba, bu muntazam harekâtı ona yaptıran və bir sapan taşı kimi döndüren bir Kadîr-i Zülcelal; bir insanı, arşa getiremez mi? Şemsin cazibesi denilen bir kanun-u Rabbanî ilə Mevlevî kimi etrafında olduqca ağır olan cism-i arzı gezdiren bir hikmət, cazibe-i rahmet-i Rahman ilə və incizab-ı muhabbet-i Şems-i Ezel ilə bir cism-i insanı berk kimi arş-ı Rahman’a çıkaramaz mı?

§78

Yenə hatıra gəlir ki:

§79

Dirsən: “Haydi çıkabilir, niyə çıkmış? Ne lüzumu var? Veliler kimi ruh və qəlbi ilə gitse yeter.”

§80

Biz də deriz ki: Madam ki Sâni’-i Zülcelal, mülk və melekûtundaki âyât-ı acibesini göstermek və bu âlemin tezgâh və menbalarını temaşa ettirmek və a’mal-i beşeriyenin netaic-i uhreviyesini irae etmək istemiş. Əlbəttə âlem-i mubsıratın anahtarı hükmünde olan gözünü və mesmuat âlemindeki âyâtı temaşa eden kulağını, arşa qədər birlikdə alması lâzım geldiyi kimi; ruhunun hədsiz vezaife medar olan âlât və cihazatının makinesi hükmünde olan cism-i mübareğini də tâ arşa qədər birlikdə alması mukteza-yı ağıl və hikmettir.

§81

Necə ki cennette, hikmet-i İlahiye cismi ruha arkadaş edir. Çünki çoxlu vezaif-i bəndəlike və hədsiz lezaiz və âlâma medar olan cesettir. Əlbəttə o cesed-i mübarək, ruha arkadaş olacaqdır. Madam ki cənnətə cisim, ruh ilə birlikdə gedər. Əlbəttə cennetü’l-me’va gövdesi olan Sidretü’l-münteha’ya urûc eden Zat-ı Ahmediye (asm) ilə cesed-i mübareğini refakat ettirmesi, ayn-ı hikmettir.

§82

Yenə hatıra gəlir ki:

§83

Dersin: “Birkaç dakikada minlərlə sene mesafeyi katetmek, aklen muhaldir?”

§84

Biz də deriz ki: Sâni’-i Zülcelal’in sanatında harekât, nihayet derecede muhteliftir. Mesela, savtın süratiyle; ziya, elektrik, ruh, hayal süratleri ne qədər mütefavit olduğu malûm. Seyyaratın də fennen harekâtı o qədər muhteliftir ki ağıl hayrettedir. Əcəba latîf cismi, urûcda süratli olan ulvi ruhuna tabi olmuş; ruh süratinde hareketi necə akla muhalif görünür? Hem on dakika yatsan bazı olur ki bir sene qədər hâlâta maruz olursun. Hattâ bir dakikada insan gördüğü rüyayı, onun içinde işittiği sözleri, söylediyi kelimatı toplansa uyanık âleminde bir gün, bəlkə daha fazla zaman lâzımdır. Demək olur ki bir zaman-ı vâhid, iki şahsa nisbeten, birisine bir gün, birisine də bir sene hükmüne geçer.

§85

Bu manaya bir təmsil ilə bak ki: İnsanın hareketinden, güllenin hareketinden, savttan, ziyadan, elektrikten, ruhtan, hayalden tezahür eden sürat-i harekâtta bir mikyas olmaq üçün belə bir saat farz edirik ki o saatte on iğne var. Biri, saatleri gösterir. Biri də ondan altmış defa daha geniş bir dairede dakikayı sayar. Biri, altmış defa daha geniş bir daire içinde saniyeleri; diğeri, yenə altmış defa daha geniş bir dairede sâliseleri və hâkeza râbiaları, hâmiseleri, sâdise, sâbia, sâmine, tâsia, tâ âşireleri sayacaq gayet muntazam azîm bir dairede birer ibre farz edirik. Faraza saati sayan ibrenin dairesi, kiçik saatimiz qədər olsa herhalde âşireleri sayan ibrenin dairesi, arzın medar-ı senevîsi qədər, bəlkə daha fazla olmaq lâzım gəlir.

§86

Indi iki şahıs farz edirik: Biri, saati sayan ibreye binmiş kimi o ibrenin harekâtına göre temaşa edir. Diğeri, âşireleri sayan ibreye binmiş. Bu iki şahsın bir zaman-ı vâhidde müşahede ettikleri eşya, saatimizle arzın medar-ı senevîsi nisbeti kimi meşhudatça çoxlu farkları vardır. İşte zaman, çünki harekâtın bir rengi, bir levni yaxud bir şeridi hükmünde olduğundan, harekâtta cari olan bir hüküm, zamanda də caridir.

§87

İşte bir saatte meşhudatımız, bir saatin saati sayan ibresine binen şüurlu şahsın meşhudatı qədər olduğu və həqiqət-i ömrü də o qədər olduğu halde; âşire ibresine binen şahıs kimi eyni zamanda, o muayyen saatte Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, burak-ı tevfik-i İlahîye biner; berk kimi bütün daire-i mümkinatı katedip, acayib-i mülk və melekûtu görüb, daire-i vücub noktasına çıxıb, sohbete müşerref olub, rü’yet-i cemal-i İlahîye mazhar olaraq, fermanı alıb vazifesine dönebilir və dönmüş və öyledir.

§88

Yenə hatıra gəlir ki:

§89

Dersiniz: “Evet ola bilər, mümkündür. Lakin hər mümkün vaki olmur. Bunun emsali var mı ki qəbul edilsin? Emsali olmayan bir şeyin, yalnız imkânı ilə vukuuna necə hükmedilebilir?”

§90

Biz də deriz ki: Emsali o qədər çoktur ki hesaba gəlməz. Mesela, hər zînazar gözüyle yerden tâ Neptün seyyaresine qədər bir saniyede çıkar. Hər zîilim aklıyla kozmoğrafya kanunlarına binip yıldızların tâ arkasına bir dakikada gedər. Hər zîiman, namazın ef’al və erkânına fikrini bindirip, bir nevi mi’rac ilə kainatı arkasına atıp huzura qədər gedər. Hər zîkalb və kâmil veli, seyr ü sülûk ilə arştan və daire-i esma və sıfâttan qırx günde geçebilir. Hattâ Şeyh-i Geylanî, İmam-ı Rabbanî kimi bazı zatların ihbarat-ı sadıkaları ilə bir dakikada arşa qədər urûc-u ruhanîleri olur. Hem ecsam-ı nurani olan melaikelerin arştan ferşe, ferşten arşa qısa bir zamanda gitmeleri və gelmeleri vardır. Hem ehl-i cənnət, mahşerden cənnət bağlarına qısa bir zamanda urûc edirlər.

§91

Əlbəttə bu qədər numuneler gösterirlər ki bütün evliyaların sultanı, umum mü’minlerin imamı, umum ehl-i cennetin reisi və umum melaikenin makbulü olan Zat-ı Ahmediye’nin (asm) seyr ü sülûkuna medar bir mi’racı bulunması və onun makamına münasib bir surette olması, ayn-ı hikmettir və gayet makuldür və şübhəsiz vakidir.

§92

Üçüncü Esas

§93

Hikmet-i mi’rac nedir?

§94

Cavab: Mi’racın hikməti o qədər yüksektir ki fikr-i beşer ulaşamır. O qədər derindir ki ona yetişemir. O qədər incedir və latîftir ki ağıl öz başıyla göremir. Lakin bazı işarəlerle, həqiqətləri bilinmezse də vücudları bildirilebilir. Belə ki:

§95

Bu kainatın Hâlık’ı, bu kesret tabakatında nur-u vahdetini və tecelli-i ehadiyetini göstermek üçün kesret tabakatının müntehasından tâ mebde-i vahdete bir hayt-ı ittisal surətində bir mi’rac ilə bir ferd-i mümtazı, bütün mahlukat hesabına, özünə muhatap ittihaz edərək, bütün şüurlu adına, makasıd-ı İlahiyesini ona anlatmak və onunla bildirmek və onun nazarı ilə âyenə-i mahlukatında cemal-i sanatını, kemal-i rububiyetini müşahede etmək və ettirmektir.

§96

Hem Sâni’-i âlem’in, âsârın şehadetiyle nihayətsiz cemal və kemali vardır. Cemal hem kemal, ikisi də mahbub-u lizatihîdirler. Yani bizzat sevilirler. Elə isə o cemal və kemal sahibinin cemal və kemaline nihayətsiz bir muhabbeti vardır. O nihayətsiz muhabbeti, masnuatında çox tarzlarda tezahür edir. Masnuatını sever çünki masnuatının içinde cemalini, kemalini görür. Masnuat içinde en sevimli və en âlî, canlıtır. Canlılar içinde en sevimli və âlî, şüurludur. Və şüurluun içinde câmiiyet itibarıyla en sevimli, insanlar içinde bulunur. İnsanlar içinde istidadı tamamıyla inkişaf eden, bütün masnuatta münteşir və mütecelli kemalâtın numunelerini gösteren fert, en sevimlidir.

§97

İşte Sâni’-i mevcudat, bütün mövcudatta intişar eden tecelli-i muhabbetin bütün envaını bir noktada, bir âyinede görmək və bütün enva-ı cemalini, ehadiyet sırrıyla göstermek üçün; şecere-i yaradılışten bir meyvə-i münevver derecesinde və qəlbi, o şecerenin həqiqətlər-i esasiyesini istiab edəcək bir çərdək hükmünde olan bir zatı, o mebde-i evvel olan çekirdekten, tâ münteha olan meyveye qədər bir hayt-ı ittisal hükmünde olan bir mi’rac ilə o ferdin kainat adına mahbubiyetini göstermek və huzuruna celbetmek və rü’yet-i cemaline müşerref etmək və ondaki halet-i kudsiyeyi başkasına sirayet ettirmek üçün kelâmıyla taltif edib fermanıyla tavzif etmektir.

§98

Indi bu hikmet-i âliyeye bakmak üçün iki təmsil dürbünüyle tarassud edeceğiz.

§99

Birinci təmsil: On Birinci Söz’ün hikâye-i temsiliyesinde tafsilen beyan edildiyi kimi necə ki bir sultan-ı zîşanın, çoxlu hazineleri və o hazinelerde çoxlu cevahirlerin envaı bulunsa hem sanayi-i garibede çox mahareti olsa və hesapsız fünun-u acibeye marifeti, ihatası bulunsa, nihayətsiz ulûm-u bedîaya ilim və ıttılaı olsa; hər cemal və kemal sahibi, öz cemal və kemalini görüb və göstermek istemesi sırrınca əlbəttə o sultan-ı zîfünun də bir meşher açmak istəyər ki içinde sergiler dizsin, tâ nâsın enzarına saltanatının haşmetini hem servetinin şaşaasını hem öz sanatının hârikalarını hem öz marifetinin garibelerini izhar edib göstersin; tâ cemal və kemal-i manevîsini iki vecihle müşahede etsin. Bir vechi: Bizzat nazar-ı dekaik-aşinasıyla görsün. Diğeri: Gayrın nazarıyla baksın. Və bu hikmete binaen əlbəttə cesîm, muhteşem, geniş bir saray yapmaya başlar. Şahane bir surette dairelere, menzillere taksim edər. Hazinelerinin türlü türlü murassaatıyla süslendirip öz dest-i sanatının en güzel, en latîf sanatlarıyla ziynetlendirir. Fünun və hikmetinin en incelikleriyle tanzim edər. Və ulûmunun âsâr-ı mu’cizekâraneleriyle donatır, tekmil edər. Sonra nimetlerinin çeşitleriyle, taamlarının lezizleriyle, hər taifeye lâyık sofraları serer. Bir ziyafet-i âmme ihzar edər. Sonra raiyetine öz kemalâtını göstermek üçün onları seyre və ziyafete davet edər.

§100

Sonra birisini yaver-i ekrem yapar, aşağıki tabakat və menzillerden yukarıya davet edər; daireden daireye, üst üstteki tabakalarda gezdirir. O acib sanatının makinelerini və tezgâhlarını və aşağıdan gelen mahsulatın mahzenlerini göstere göstere, tâ daire-i hususiyesine qədər getirir. Bütün o kemalâtının madeni olan mübarək zatını ona göstermekle və huzuruyla onu müşerref edər. Kasrın həqiqətlərini və öz kemalâtını ona bildirir. Seyircilere rehber tayin edər, gönderir. Tâ o sarayın sâni’ini, o sarayın müştemilatıyla, nukuşuyla, acayibiyle, ahaliye tarif etsin. Və sarayın nakışlarındaki rumuzunu bildirip və içindeki sanatlarının işarəlerini öğretip, deyərûnundaki manzum murassalar və mevzun nukuş nedir və saray sahibinin kemalâtını və hünerlerini necə gösterirler, o saraya girenlere tarif etsin və girmenin âdabını və seyrin merasimini bildirip və görünmeyen sultan-ı zîfünun və zîşuuna qarşı, marziyatı və arzuları dairesinde teşrifat merasimini tarif etsin.

§101

Eynilə elə də وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى ezel ebed Sultanı olan Sâni’-i Zülcelal, nihayətsiz kemalâtını və nihayətsiz cemalini görmək və göstermek istemişdir ki bu âlem sarayını elə bir tarzda yapmışdır ki hər bir mevcud, çoxlu dillerle onun kemalâtını zikreder. çoxlu işarəlerle cemalini gösterir. Əsmaül-Hüsnasının hər bir isminde ne qədər gizli manevî defineler və hər bir unvan-ı mukaddesesinde ne qədər mahfî letaif bulunduğunu, bu kainat bütün mövcudatıyla gösterir. Və elə bir tarzda gösterir ki bütün fünun, bütün desatiriyle bu kitab-ı kainatı, zaman-ı Âdem’den beri mütalaa edir. Halbuki o kitab, esma və kemalât-ı İlahiyeye dair ifade ettiği manaların və gösterdiyi ayələrin öşr-i mi’şarını daha okuyamamış.

§102

İşte belə bir saray-ı âlemi, öz kemalât və cemal-i manevîsini görmək və göstermek üçün bir meşher hükmünde açan Celil-i Zülcemal, Cemil-i Zülcelal, Sâni’-i Zülkemal’in hikməti iktiza edir ki bu âlem-i arzdaki şüurlulara nisbeten abes və faydasız olmamaq üçün o sarayın âyetlerinin manasını birisine bildirsin. O saraydaki acayibin menbalarını və netaicinin mahzenleri olan avâlim-i ulviyede birisini gezdirsin. Və bütün onların fevkine çıkarsın və kurb-u huzuruna müşerref etsin və âhiret âlemlerinde gezdirsin, umum ibadına bir muallim və saltanat-ı rububiyetine bir dellâl və marziyat-ı İlahiyesine bir mübelliğ və saray-ı âlemindeki âyât-ı tekviniyesine bir müfessir kimi çox vazifeler ilə tavzif etsin. Mu’cizat nişanlarıyla imtiyazını göstersin. Kur’an kimi bir ferman ilə o şahsı, Zat-ı Zülcelal’in has və sadık bir tercümanı olduğunu bildirsin.

§103

İşte mi’racın çoxlu hikmetlerinden bu təmsil dürbünüyle bir ikisini numune olaraq gösterdik. Sairlerini kıyas edebilirsin.

§104

İkinci Təmsil: Necə ki bir zat-ı zîfünun, mu’ciz-nüma bir kitabı telif edib yazsa; elə bir kitab ki hər sahifesinde yüz kitab qədər həqiqətlər, hər satırında yüz sahife qədər latîf manalar, hər bir kelimesinde yüz satır qədər həqiqətlər, hər harfinde yüz kəlmə qədər manalar bulunsa bütün o kitabın maânî və həqiqətlərleri, o kâtib-i mu’ciz-nümanın kemalât-ı maneviyesine baksa, işarə etse əlbəttə elə bitmez bir hazineyi kapalı buraxıb abes etməz. Hər halde o kitabı, bazılara ders verəcək. Tâ o qiymətli kitab, manasız kalıp beyhude olmasın. Onun gizli kemalâtı zahir olub kemalini bulsun və cemal-i manevîsi görünsün. O da sevinsin və sevdirsin. Hem o acib kitabı bütün maânîsiyle, həqiqətləriyle ders verəcək birisini, en birinci sahifeden tâ nihayete qədər üstünde ders vere vere geçirəcəkdir.

§105

Eynilə elə də Nakkaş-ı Ezelî, bu kainatı, kemalâtını və cemalini və həqiqətlər-i esmasını göstermek üçün elə bir tarzda yazmışdır ki bütün mövcudat, hədsiz cihetlerle nihayətsiz kemalâtını və esma və sıfâtını bildirir, ifade edər. Əlbəttə bir kitabın manası bilinmezse hiçe sukut edər. Bâhusus belə hər bir harfi, minlərlə manayı tazammun eden bir kitab, sukut edə bilməz və ettirilmez. Elə isə o kitabı yazan, əlbəttə onu bildirəcəkdir, hər taifenin istidadına göre bir kısmını anlattıracaqdır. Hem umumunu, en âmm nazarlı, en küllî şuurlu, en mümtaz istidatlı bir ferde ders verəcəkdir. Elə bir kitabın umumunu və küllî həqiqətlərini ders vermək üçün gayet yüksək bir seyr ü sülûk ettirmek hikmeten lâzımdır. Yani, birinci sahifesi olan tabakat-ı kesretin en nihayetinden tut, tâ münteha sahifesi olan daire-i ehadiyete qədər bir seyeran ettirmek lâzım gəlir. İşte bu təmsil ilə mi’racın ulvi hikmetlerine bir derece bakabilirsin.

§106

Indi makam-ı istima’da olan mülhide baxıb kalbini dinleyeceğiz, ne hale girdiğini göreceğiz. İşte hatıra gəlir ki:

§107

Onun qəlbi dir: Mən inanmaya başladım. Lakin iyi anlayamıram. Üç mühim müşkülüm daha var.

§108

Birincisi: Bu mi’rac-ı azîm, niyə Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalama mahsustur?

§109

İkincisi: O zat, necə bu kainatın çekirdeğidir? Dersiniz: Kainat, onun nurundan halk olunmuş. Hem kainatın en âhir və en münevver meyvesidir. Bu ne deməkdir?

§110

Üçüncüsü: Sâbık beyanatınızda diyorsunuz ki âlem-i ulviye çıxmaq; bu âlem-i arziyedeki âsârların makinelerini, tezgâhlarını və netaicinin mahzenlerini görmək üçün urûc etmişdir. Ne deməkdir?

§111

Cavab:

§112

Birinci Müşkülünüz: Otuz adet Sözlerde tafsilen halledilmişdir. Yalnız şurada Zat-ı Ahmediye’nin (asm) kemalâtına və delail-i nübüvvetine və o mi’rac-ı a’zama en elyak o olduğuna icmalî işarəler nevinde, bir muhtasar fihriste gösteririk. Belə ki:

§113

Evvela: Tevrat, İncil, Zebur kimi kütüb-ü mukaddeseden, çoxlu tahrifata maruz oldukları halde, bu zamanda də Hüseyin-i Cisrî kimi bir muhakkik, nübüvvet-i Ahmediyeye (asm) dair yüz on dörd işarî beşaretleri çıkarıp “Risale-i Hamîdeyə”de göstermişdir.

§114

Sâniyen: Tarihçe sabit, Şıkk və Satih kimi meşhur iki kâhinin, nübüvvet-i Ahmediyeden (asm) biraz evvel, nübüvvetine və Âhir Zaman Peygamberi o olduğuna beyanatları kimi çox beşaretler, sahih bir surette tarihen nakledilmişdir.

§115

Sâlisen: Veladet-i Ahmediye (asm) gecesinde Kâbe’deki sanemlerin sukutuyla, Kisra-yı Faris’in saray-ı meşhuresi olan Eyvan’ı inşikak etmesi kimi irhasat denilen yüzer hârika, tarihçe meşhurdur.

§116

Râbian: Bir orduya barmağından gelen suyu içirmesi və camide bir cemaat-i azîme huzurunda, kuru direğin, minberin naklinden dolayı müfarakat-ı Ahmediyeden (asm) dəvə kimi enîn edərək ağlaması وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ nassı ilə şakk-ı kamer kimi muhakkiklerin tahkikatıyla bine bâliğ mu’cizatla serfiraz olduğunu tarih və siyer gösterir.

§117

Hâmisen: Dost və düşmanın ittifakıyla ahlâk-ı hasenenin şahsında en yüksək derecede; və bütün muamelatının şehadetiyle secaya-yı sâmiye, vazifesinde və tebligatında en âlî bir derecede; və din-i İslâm’daki mehasin-i ahlâkın şehadetiyle, şeriatında en âlî hisal-ı hamîde, en mükemmel derecede bulunduğuna ehl-i insaf və dikkat tereddüt etməz.

§118

Sâdisen: Onuncu Söz’ün İkinci İşareti’nde işarə edildiyi kimi uluhiyet, mukteza-yı hikmət olaraq tezahür istemesine mukabil, en a’zamî bir derecede Zat-ı Ahmediye (asm) dinindeki a’zamî bəndəlikiyle en parlak bir derecede göstermişdir.

§119

Hem Hâlık-ı âlem’in nihayet kemaldeki cemalini bir vasıta ilə göstermek, mukteza-yı hikmət və həqiqət olaraq istemesine mukabil; en güzel bir surette gösterici və tarif edici, bilbedahe o zattır.

§120

Hem Sâni’-i âlem’in nihayet cemalde olan kemal-i sanatı üzerine enzar-ı dikkati celbetmek, teşhir etmək istemesine mukabil; en yüksək bir sadâ ilə dellâllık eden, yenə bilmüşahede o zattır.

§121

Hem bütün âlemlerin Rabb’i, kesret tabakatında vahdaniyetini ilan etmək istemesine mukabil –tevhidin en a’zamî bir derecede– bütün meratib-i tevhidi ilan eden yenə bizzarure o zattır.

§122

Hem Sahib-i âlem’in nihayet derecede âsârındaki cemalin işarəiyle, nihayətsiz hüsn-ü zatîsini və cemalinin mehasinini və hüsnünün letaifini âyinelerde mukteza-yı həqiqət və hikmət olaraq görmək və göstermek istemesine mukabil; en şaşaalı bir surette âyinedarlık eden və gösteren və sevip və başkasına sevdiren yenə bilbedahe o zattır.

§123

Hem bu saray-ı âlemin Sâni’i, gayet hârika mu’cizeleri ilə və gayet qiymətli cevahirler ilə dolu hazine-i gaybiyelerini izhar və teşhir istemesi və onlarla kemalâtını tarif etmək və bildirmek istemesine mukabil; en a’zamî bir surette teşhir edici və tavsif edici və tarif edici yenə bilbedahe o zattır.

§124

Hem bu kainatın Sâni’i, bu kainatı enva-ı acayip və ziynetlerle süslendirmek surətində yapması və şüurlu mahlukatını seyir və tenezzüh və ibret və təfəkkür üçün ona idhal etmesi və mukteza-yı hikmət olaraq onlara o âsâr və sanayiinin manalarını, kıymetlerini, ehl-i temaşa və təfəkküre bildirmek istemesine mukabil; en a’zamî bir surette cin və inse, bəlkə ruhanîlere və melaikelere də Kur’an-ı Hakîm vasıtasıyla rehberlik eden, yenə bilbedahe o zattır.

§125

Hem bu kainatın Hâkim-i Hakîm’i, bu kainatın tahavvülatındaki maksat və gayeyi tazammun eden tılsım-ı muğlakını və mevcudatın “Nereden? Haraya? Və ne oldukları?” olan bu üç sual-i müşkülün muammasını bir elçi vasıtasıyla umum şüurlulara açtırmak istemesine mukabil, en vâzıh bir surette və en a’zamî bir derecede həqiqətlər-i Kur’aniye vasıtasıyla o tılsımı açan və o muammayı halleden, yenə bilbedahe o zattır.

§126

Hem bu âlemin Sâni’-i Zülcelal’i, bütün güzel masnuatıyla özünü şüurlu olanlara tanıttırmak və qiymətli nimetlerle özünü onlara sevdirmesi, bizzarure onun mukabilinde şüurlu olanlara marziyatı və arzu-yu İlahiyelerini bir elçi vasıtasıyla bildirmesini istemesine mukabil, en a’lâ və ekmel bir surette, Kur’an vasıtasıyla o marziyat və arzuları beyan eden və gətirən, yenə bilbedahe o zattır.

§127

Hem Rabbü’l-âlemîn, meyvə-i âlem olan insana, âlemi içine alacaq bir vüs’at-i istidat verdiğinden və bir bəndəlik-i külliyeye müheyya ettiğinden və hissiyatça kesrete və dünyaya müptela olduğundan, bir rehber vasıtasıyla yüzlerini kesretten vahdete, fâniden bâkiye çevirmek istemesine mukabil; en a’zamî bir derecede, en eblağ bir surette, Kur’an vasıtasıyla en ahsen bir tarzda rehberlik eden və risaletin vazifesini en ekmel bir tarzda îfa eden, yenə bilbedahe o zattır.

§128

İşte mevcudatın en eşrefi olan canlı və canlı içinde en eşref olan şüurlu və şüurlu içinde en eşref olan həqiqi insan və həqiqi insan içinde geçmiş vezaifi en a’zamî bir derecede, en ekmel bir surette îfa eden zat; əlbəttə o mi’rac-ı azîm ilə Kab-ı Kavseyn’e çıkacaq, saadet-i ebediye kapısını çalacaq, hazine-i rahmetini açacaq, imanın həqiqətlər-i gaybiyesini görəcək, yenə o olacaqdır.

§129

Sâbian: Bilmüşahede bu masnuatta gayet güzel tahsinat, nihayet derecede süslü tezyinat vardır. Və bilbedahe belə tahsinat və tezyinat, onların Sâni’inde gayet şiddetli bir irade-i tahsin və kasd-ı tezyin var olduğunu gösterir. Və irade-i tahsin və tezyin isə bizzarure o Sâni’de sanatına qarşı qüvvətli bir rağbet və kudsî bir muhabbet olduğunu gösterir. Və masnuat içinde en câmi’ və letaif-i sanatı birden özündə gösteren və bilen və bildiren və özünü sevdiren və başqa masnuattaki güzellikleri “Mâşâallah” deyip istihsan eden, bilbedahe o sanat-perver və sanatını çox seven Sâni’in nazarında en ziyade mahbub, o olacaqdır.

§130

İşte masnuatı yaldızlayan mezaya və mehasine və mevcudatı ışıklandıran letaif və kemalâta qarşı “Sübhanallah, Mâşâallah, Allahu ekber” deyərək semavatı çınlattıran və Kur’an’ın nağamatıyla kainatı velveleye verdiren, istihsan və takdir ilə təfəkkür və teşhir ilə zikir və tevhid ilə berr və bahri cezbeye gətirən yenə bilmüşahede o zattır.

§131

İşte belə bir zat ki اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sırrınca bütün ümmetin işlediyi hasenatın bir misli, onun kefe-i mizanında bulunan və umum ümmetinin salavatı, onun manevî kemalâtına imdat veren və risaletinde gördüğü vezaifin netaicini və manevî ücretleriyle birlikdə rəhmət və muhabbet-i İlahiyenin nihayətsiz feyzine mazhar olan bir zat, əlbəttə mi’rac merdiveniyle cənnətə, Sidretü’l-münteha’ya, arşa və Kab-ı Kavseyn’e qədər getmək, ayn-ı hak, nefs-i həqiqət və mahz-ı hikmettir.

§132

İkinci Müşkül: Ey makam-ı istima’daki insan! Bu ikinci işkâl ettiğin həqiqət o qədər derindir, o qədər yüksektir ki ağıl ona ne ulaşır ne də yanaşır; illâ nur-u iman ilə görünür. Lakin bazı təmsillər ilə o həqiqətin vücudu, fehme takrib edilir. Elə isə bir nebze takribe çalışacağız.

§133

İşte bu kainata nazar-ı hikmetle bakıldığı vaxt, azîm bir şecere manasında görünür. Və şecerenin necə dalları, yarpaqları, çiçəkləri, meyvələri vardır. Bu şecere-i yaradılışin də bir şıkkı olan âlem-i süflînin; anâsır dalları, nebatat və eşcar yarpaqları, hayvanat çiçəkləri, insan meyvələri hükmünde görünür. Sâni’-i Zülcelal’in ağaclar hakkında cari olan bir kanunu, əlbəttə bu şecere-i a’zamda da cari olmaq, mukteza-yı ism-i Hakîm’dir. Elə isə mukteza-yı hikmət, bu şecere-i yaradılışin də bir çekirdekten yapılmasıdır. Hem elə bir çərdək ki âlem-i cismanîden başqa, sair âlemlerin numunesini və esasatını câmi’ olsun. Çünki minlərlə muhtelif âlemleri tazammun eden kainatın çərdək-i aslîsi və menşei, kuru bir madde ola bilməz.

§134

Madam ki bu şecere-i kainattan daha evvel, o neviden başqa şecere yox. Elə isə ona menşe və çərdək hükmünde olan mana və nur, əlbəttə yenə şecere-i kainatta bir meyvə libasının giydirilmesi, yenə Hakîm isminin muktezasıdır. Çünki çərdək daima çıplak ola bilməz. Madam ki evvel-i fıtratta meyvə libasını giymemiş. Əlbəttə, âhirde o libası giyəcəkdir.

§135

Madam ki o meyvə insandır. Və madam ki insan içinde sâbıkan ispat edildiyi üzere, en meşhur meyvə və en muhteşem semere və umumun nazar-ı dikkatini celbeden və arzın nısfını və beşerin humsunun nazarını özünə hasreden və mehasin-i maneviyesi ilə âlemi, ya nazar-ı muhabbet və ya hayretle özünə baktıran meyvə isə Zat-ı Muhammediye aleyhissalâtü Vəssalamdır. Əlbəttə kainatın teşekkülüne çərdək olan nur, onun zatında cismini giyerek en âhir bir meyvə surətində görünəcəkdir.

§136

Ey müstemi! Bu acib kainat-ı azîme, bir insanın cüz’î mahiyetinden halk olunmasını istib’ad etme. Bir nevi âlem kimi olan muazzam çam ağacını, buğday tanesi qədər bir çekirdekten halk eden Kadîr-i Zülcelal, bu kainatı “Nur-u Muhammedî”den aleyhissalâtü Vəssalam necə halk etmesin və ya edemesin?

§137

İşte şecere-i kainat, şecere-i tûba kimi gövdesi və kökü yukarıda, dalları aşağıda olduğu üçün; aşağıdaki meyvə makamından, tâ çərdək-i aslî makamına qədər, nurani bir hayt-ı münasibət var.

§138

İşte mi’rac, o hayt-ı münasebetin gılafı və suretidir ki: Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam, o yolu açmış; velayetiyle gitmiş, risaletiyle dönmüş və kapıyı da açık bırakmış. Arkasındaki evliya-i ümmeti, ruh və qəlb ilə o cadde-i nuranide, mi’rac-ı Nebevînin gölgesinde seyr ü sülûk edib istidatlarına göre makamat-ı âliyeye çıkırlar.

§139

Hem sâbıkan ispat edildiyi üzere bu kainatın Sâni’i, birinci işkâlin cavabında gösterilen makasıd üçün bu kainatı, bir saray surətində yapmış və tezyin etmişdir. O makasıdın medarı, Zat-ı Ahmediye (asm) olduğu üçün kainattan evvel Sâni’-i kainat’ın nazar-ı inayetinde olması və en evvel tecellisine mazhar olmaq lâzım gəlir. Çünki bir şeyin neticesi, semeresi; evvel düşünülür. Demək vücuden en âhir, manen də en evveldir. Halbuki Zat-ı Ahmediye (asm) hem en mükemmel meyvə hem bütün meyvelerin medar-ı kıymeti və bütün maksatların medar-ı zuhuru olduğundan en evvel tecelli-i icada mazhar, onun nuru olmaq lâzım gəlir.

§140

Üçüncü Müşkülün o qədər geniştir ki bizim kimi dar zihinli insanlar, istiab və ihata edə bilməz. Lakin uzaqdan uzağa bakabiliriz.

§141

Bəli, âlem-i süflînin manevî tezgâhları və küllî kanunları, avâlim-i ulviyededir. Və mahşer-i masnuat olan küre-i arzın hədsiz mahlukatının netaic-i a’malleri və cin və insin semerat-ı ef’alleri, yenə avâlim-i ulviyede temessül edər. Hattâ hasenat cennetin meyvələri suretine, seyyiat isə cehennemin zakkumları şekline girdikleri, çoxlu emarat və çoxlu rivayatın şehadeti ilə və hikmet-i kainatın və ism-i Hakîm’in iktizasıyla birlikdə, Kur’an-ı Hakîm’in işaratı gösterir. Bəli, zeminin yüzünde kesret o qədər intişar etmiş və yaradılış o qədər teşaub etmiş ki bütün kainatta münteşir umum masnuatın çoxlu fevkinde ecnas-ı mahlukat və esnaf-ı masnuat, küre-i zeminde bulunur, değişir; daima dolup boşalır.

§142

İşte bu cüz’iyat və kesretin menbaları, madenleri əlbəttə küllî kanunlar və küllî tecelliyat-ı esmaiyedir ki o küllî kanunlar, o küllî tecelliler və o muhit esmaların mazharları da bir derece basit və safi və hər biri bir âlemin arşı və sakfı və bir âlemin merkez-i tasarrufu hükmünde olan semavattır ki o âlemlerin biri də Sidretü’l-münteha’daki cennetü’l-me’vadır. Yerdeki tesbihat və tahmidat, o cennetin meyvələri surətində (Muhbir-i Sadık’ın ihbarıyla) temessül ettiği sabittir. İşte bu üç nöqtə gösterirlər ki: Yerde olan netaic və semeratın mahzenleri oralardadır və mahsulatı o tarafa gedər.

§143

Deme ki: Havaî bir “Elhamdülillah” kelimem, necə mücessem bir meyvə-i cənnət olur?

§144

Çünki sən gündüz uyanık iken güzel bir söz söylersin, bazen rüyada güzel bir elma şeklinde yersin. Gündüz çirkin bir sözün, gecede acı bir şey surətində yutarsın. Bir gıybet etsen murdar bir et surətində sənə yedirirler. Elə isə bu dünya uykusunda söylediyin güzel sözlerin və çirkin sözlerin, meyvələr surətində uyanık âlemi olan âlem-i âhirette yersin və yemesini istib’ad etmemelisin.

§145

Dördüncü Esas

§146

Mi’racın semeratı və faydası nedir?

§147

Cavab: Bu şecere-i tûba-i maneviye olan mi’racın beş yüzden fazla meyvələrindən numune olaraq yalnız beş tanesini zikredeceğiz.

§148

Birinci Meyvə: Erkân-ı imaniyenin həqiqətlərini göz ilə görüb melaikeyi, cenneti, âhireti, hattâ Zat-ı Zülcelal’i göz ilə müşahede etmək; kainata və beşere elə bir hazine və bir nur-u ezelî və ebedî bir hədiyyə getirmişdir ki bu kainatı, pərişan və fâni və karmakarışık bir vaziyet-i mevhumeden çıkarıp, o nur və o meyvə ilə o kainatı kudsî mektubat-ı Samedaniye, güzel âyenə-i cemal-i Zat-ı Ehadiye vaziyeti olan hakikatini göstermiş. Kainatı və bütün şüurluu sevindirip mesrur etmiş.

§149

Hem o nur və o meyvə ilə beşeri müşevveş, pərişan, âciz, fakir, hâcatı hədsiz, a’dası nihayətsiz və fâni, bekasız bir vaziyet-i dalaletkâraneden o insanı o nur, o meyvə-i kudsiye ilə ahsen-i takvimde bir qüdrət möcüzəsi-i Samedaniyesi və mektubat-ı Samedaniyenin bir nüsha-i câmiası və Sultan-ı ezel və ebed’in bir muhatabı, bir abd-i hâssı, kemalâtının istihsancısı, halili və cemalinin hayretkârı, habibi və cennet-i bâkiyesine namzet bir misafir-i azizi suret-i həqiqisinde göstermiş. İnsan olan bütün insanlara, nihayətsiz bir sürur, hədsiz bir şevk vermişdir.

§150

İkinci Meyvə: Sâni’-i mevcudat və Sahib-i kainat və Rabbü’l-âlemîn olan Hâkim-i ezel və ebed’in marziyat-ı Rabbaniyesi olan İslâmiyet’in –başta namaz olaraq– esasatını, cin və inse hədiyyə getirmişdir ki o marziyatı anlamaq, o qədər merak-âver və saadet-averdir ki təsvir edilməz. Çünki hər kəs, böyükçe bir veliyy-i nemət, yaxud muhsin bir padşahının uzaqdan arzularını anlamaya ne qədər arzukeş və anlasa ne qədər memnun olur. Temenni edər ki: “Keşke bir vasıta-i muhabere olsa idi doğrudan doğruya o zat ilə konuşsa idim. Məndən ne istəyir, anlasa idim. Məndən onun hoşuna gideni bilse idim.” deyər.

§151

Əcəba bütün mövcudat kabza-i tasarrufunda və bütün mövcudattaki cemal və kemalât, onun cemal və kemaline nisbeten zayıf bir gölge və hər anda nihayətsiz cihetlerle ona möhtac və nihayətsiz ihsanlarına mazhar olan beşer, ne derece onun marziyatını və arzularını anlamaq hususunda hâhişger və merak-âver olması lâzım olduğunu anlarsın.

§152

İşte Zat-ı Ahmediye (asm) yetmiş min perde arkasında o Sultan-ı ezel və ebed’in marziyatını doğrudan doğruya mi’rac semeresi olaraq hakkalyakîn işitip, getirip beşere hədiyyə etmişdir.

§153

Bəli beşer, kamerdeki hali anlamaq üçün ne qədər merak edər ki biri gedib, dönüp haber verse. Hem ne qədər fedakârlık gösterir. Əgər anlasa ne qədər hayret və meraka düşer. Halbuki kamer, elə bir Mâlikü’l-mülk’ün memleketinde gezir ki kamer, bir sinek kimi küre-i arzın etrafında pervaz edər. Küre-i arz, pervane kimi şemsin etrafında uçar. Şems, minlərlə lambalar içinde bir lambadır ki o Mâlikü’l-mülki Zülcelal’in bir misafirhanesinde mumdarlık edər.

§154

İşte Zat-ı Ahmediye (asm) elə bir Zat-ı Zülcelal’in şuunatını və acayib-i sanatını və âlem-i bekada hazain-i rahmetini görmüş, gelmiş, beşere söylemiş. İşte beşer, bu zatı kemal-i merak və hayret və muhabbetle dinlemezse, ne qədər hilaf-ı ağıl və hikmetle hərəkət ettiğini anlarsın.

§155

Üçüncü Meyvə: Saadet-i ebediyenin definesini görüb, anahtarını alıb getirmiş; cin və inse hədiyyə etmişdir. Bəli, mi’rac vasıtasıyla və öz gözüyle cenneti görmüş və Rahman-ı Zülcemal’in rahmetinin bâki cilvelerini müşahede etmiş və saadet-i ebediyeyi kat’iyen hakkalyakîn anlamış, saadet-i ebediyenin vücudunun müjdesini cin və inse hədiyyə etmişdir ki biçarə cin və ins, kararsız bir dünyada və zelzele-i zeval və firak içindeki mevcudatı, seyl-i zaman və harekât-ı zerrat ilə adem və firak-ı ebedî denizine döküldüğü olan vaziyet-i mevhume-i can-hıraşanede oldukları hengâmda; belə bir müjde, ne qədər qiymətli olduğu və idam-ı ebedî ilə özlərini mahkûm zanneden fâni cin və insin kulağında elə bir müjde, ne qədər saadet-aver olduğu təsvir edilməz. Bir adama, idam edileceği anda, onun affıyla kurb-u şahanede bir saray verilse, ne qədər sürura sebeptir. Bütün cin və ins adedince belə sürurları topla, sonra bu müjdeye qiymət ver.

§156

Dördüncü Meyvə: Rü’yet-i cemalullah meyvesini öz aldığı kimi o meyvenin hər mü’mine də mümkün olduğunu, cin və inse hədiyyə getirmişdir ki o meyvə, ne derece leziz və hoş və güzel bir meyvə olduğunu bununla kıyas edebilirsin. Yani hər qəlb sahibi bir insan; zîcemal, zîkemal, zîihsan bir zatı sever. Və o sevmek də cemal və kemal və ihsanın derecatına nisbeten tezayüd edər, perestiş derecesine gəlir, canını feda edər derecede muhabbet bağlar. Yalnız bir defa görmesine, dünyasını feda etmək derecesine çıkar. Halbuki bütün mövcudattaki cemal və kemal və ihsan, onun cemal və kemal və ihsanına nisbeten; kiçik bir neçə lemaatın, güneşe nisbeti kimi də olmaz.

§157

Demək, nihayətsiz bir muhabbete lâyık və nihayətsiz rü’yete və nihayətsiz bir iştiyaka elyak bir Zat-ı Zülcelali və’l-kemal’in saadet-i ebediyede rü’yetine muvaffak olması, ne qədər saadet-aver və medar-ı sürur və hoş və güzel bir meyvə olduğunu insan isen anlarsın.

§158

Beşinci Meyvə: İnsan kainatın qiymətli bir meyvəsi və Sâni’-i kainat’ın nazdar sevgilisi olduğu, mi’rac ilə anlaşılmış və o meyveyi cin və inse getirmişdir. Kiçik bir mahluk, zayıf bir heyvan və âciz bir şüurlu olan insanı, o meyvə ilə o qədər yüksək bir makama çıkarır ki kainatın bütün mövcudatı üstünde bir makam-ı fahir verir. Və elə bir sevinç və sürur-u mesudiyetkârane verir ki tasvir edilmez. Çünki âdi bir nefere denilse: “Sen müşir oldun.” Ne qədər memnun olur.

§159

Halbuki fâni, âciz bir heyvan-ı nâtık, zeval və firak sillesini daima yiyen biçarə insana; birden ebedî, bâki bir cennette, Rahîm və Kerîm bir Rahman’ın rahmetinde və hayal süratinde, ruhun vüs’atinde, ağlın cevelanında, qəlbin bütün arzularında, mülk və melekûtunda tenezzühe, seyerana və cevelana muvaffak olduğun kimi saadet-i ebediyede rü’yet-i cemaline də muvaffak olursun denildiyi vaxt, insaniyeti sukut etmemiş bir insan, ne qədər derin və ciddi bir sevinç və süruru kalbinde hissedeceğini tahayyül edebilirsin.

§160

Indi makam-ı istima’da olan zata deriz ki:

§161

İlhad gömleğini yırt, at. Mü’min kulağını geçir və müslim gözlerini tak. Sənə iki kiçik təmsil ilə bir iki meyvenin derece-i kıymetini göstereceğiz.

§162

Mesela: Sənin ilə biz birlikdə bir memlekette bulunuruq. Görürük ki hər şey bizə və birbirine düşman və bizə yabancı, hər taraf müthiş cenazelerle dolu, işitilen sesler yetimlerin ağlayışı, mazlumların vaveylâsıdır. İşte biz, belə bir vaziyette olduğumuz vakitte; biri gitse, o memleketin padşahından bir müjde getirse, o müjde ilə bizə yabancı olanlar ahbap şekline girse düşman gördüyümüz kimseler, qardaşlar suretine dönse o müthiş cenazeler, huşû və huzûda, zikir və tesbihte birer ibadətkâr şeklinde görünse o yetimane ağlayışlar, senakârane “yaşasın”lar hükmüne girse və o ölümler və o soymaklar, garatlar terhisat suretine dönse öz sürurumuz ilə birlikdə, hər kəsin süruruna müşterek olsak; o müjde ne qədər mesrurane olduğunu əlbəttə anlarsın.

§163

İşte mi’rac-ı Ahmediyenin (asm) bir meyvəsi olan nur-u imandan evvel, bu kainatın mevcudatı, nazar-ı dalaletle bakıldığı vaxt; yabancı, muzır, müz’iç, muvahhiş və dağ kimi cirmler birer müthiş cenaze, ecel hər kəsin başını kesip adem-âbâd kuyusuna atar. Bütün sadâlar, firak və zevalden gelen vaveylâlar olduğu halde, dalaletin elə tasvir ettiği hengâmda; meyvə-i mi’rac olan həqiqətlər-i erkân-ı imaniye necə mevcudatı sənə qardaş, dost və Sâni’-i Zülcelal’ine zâkir və müsebbih; və mevt və zeval, bir nevi terhis və vazifeden âzad etmək; və sadâlar, birer tesbihat hakikatinde olduğunu sənə gösterir. Bu həqiqəti tamam görmək istersen İkinci və Səkkizinci Sözlere bak.

§164

İkinci Təmsil: Sənin ilə biz, sahra-yı kebir kimi bir mevkideyiz. Kum denizi fırtınasında, gece o qədər karanlık olduğundan elimizi hətta göremirik. Kimsesiz, hâmisiz, aç və susuz, meyus və ümitsiz bir vaziyette olduğumuz dakikada, birden bir zat, o karanlık perdesinden geçip; sonra gəlib, bir otomobil hədiyyə getirse və bizi bindirse, birden cennet-misal bir yerde istikbalimiz temin edilmiş, gayet merhametkâr bir hâmimiz bulunmuş, yiyəcək və içəcək ihzar edilmiş bir yerde bizi koysa ne qədər memnun oluruz, bilirsən.

§165

İşte o sahra-yı kebir, bu dünya yüzüdür. O kum denizi, bu hâdisat içinde harekât-ı zerrat və seyl-i zaman tahrikiyle çalkanan mevcudat və biçarə insandır. Hər insan, endişesiyle qəlbi dağdar olan istikbali; müthiş zulümat içinde, nazar-ı dalaletle görür. Feryadını işittirəcək kimseyi bilmir. Nihayətsiz aç, nihayətsiz susuzdur.

§166

İşte semere-i mi’rac olan marziyat-ı İlahiye ilə bu dünya, gayet kerîm bir zatın misafirhanesi, insanlar də onun misafirleri, memurları, istikbal də cənnət kimi güzel, rəhmət kimi şirin və saadet-i ebediye kimi parlak göründüğü vaxt; ne qədər hoş, güzel, şirin bir meyvə olduğunu anlarsın.

§167

Makam-ı istima’da olan zat dir ki: “Cənabı-Haqq’a yüz minlərlə həmd və şükür olsun ki ilhaddan kurtuldum, tevhide girdim, tamamıyla inandım və kemal-i imanı kazandım.”

§168

Biz də deriz: Ey qardaş! Səni təbrik edirik. Cənabı-Haqq bizleri, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın şefaatine mazhar etsin, âmin!

§169

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنِ انْشَقَّ بِاِشَارَتِهِ الْقَمَرُ وَ نَبَعَ مِنْ اَصَابِعِهِ الْمَاءُ كَالْكَوْثَرِ صَاحِبُ الْمِعْرَاجِ وَ مَا زَاغَ الْبَصَرُ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ اَجْمَعٖينَ مِنْ اَوَّلِ الدُّنْيَا اِلٰى اٰخِرِ الْمَحْشَرِ

§170

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§171

رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا اِنَّكَ اَنْتَ السَّمٖيعُ الْعَلٖيمُ ۞ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا ۞ رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا ۞رَبَّنَٓا اَتْمِمْ لَنَا نُورَنَا وَاغْفِرْلَنَا اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

§172

وَ اٰخِرُ دَعْوٰيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ

§173

***

§174

On Doqquzuncu Və Otuz BİRİNCİ SÖZLERİN ZEYLİ

§175

“Şakk-ı kamer” mu’cizesine dairdir

§176

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§177

اِقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ ۞ وَاِنْ يَرَوْا اٰيَةً يُعْرِضُوا وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ

§178

Kamer kimi parlak bir mu’cize-i Ahmediye (asm) olan inşikak-ı kameri, evham-ı fâside ilə inhisafa uğratmak isteyen feylesoflar və onların muhakemesiz mukallidleri dirlər ki: “Eğer inşikak-ı kamer vuku bulsa idi umum âleme malûm olurdu. Bütün tarih-i beşerin nakletmesi lâzım gelirdi.”

§179

Cavab: İnşikak-ı kamer, dava-yı nübüvvete delil olmaq üçün o davayı işiten və inkâr eden hazır bir cemaate, gecede, vakt-i gaflette âni olaraq gösterildiğinden hem ihtilaf-ı metali’ və sis və bulutlar kimi rü’yete mani esbabın vücuduyla birlikdə, o zamanda medeniyet taammüm etmediğinden və hususi kaldığından və tarassudat-ı semaviye çox az olduğundan bütün etraf-ı âlemde görülmek, umum tarihlere geçmek, əlbəttə lâzım deyildir.

§180

Şakk-ı kamer yüzünden bu evham bulutlarını dağıtacaq çox noktalardan şimdilik beş noktayı dinlə:

§181

Birinci Nöqtə: O zaman, o zemindeki küffarın gayet şedit derecede inatları tarihen malûm və meşhur olduğu halde, Kur’an-ı Hakîm’in وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ demesiyle bu vak’ayı umum âleme ihbar ettiği halde, Kur’an’ı inkâr eden o küffardan heç bir kimse, bu ayənin tekzibine, yani ihbar ettiği bu vakıanın inkârına ağız açmamışlar. Əgər o zamanda o hâdise, o küffarca kat’î və vaki bir hâdise olmasa idi, bu sözü serrişte edərək gayet dehşetli bir tekzibe və Peygamber’in (asm) iptal-i davasına hücum göstereceklerdi.

§182

Halbuki bu vak’aya dair siyer və tarih, o vak’a ilə münasebettar küffarın adem-i vukuuna dair heç bir şeyini nakletmemişlerdir. Yalnız وَ يَقُولُوا سِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ âyetinin beyan ettiği kimi tarihçe menkul olan şudur ki: O hâdiseyi gören küffar “Sihirdir.” demişler və “Bize sihir gösterdi. Əgər sair taraflardaki kervan və kafileler görmüşlerse hakikattir. Yoxsa bizə sihir etmiş.” demişler. Sonra sabahleyin Yemen və başqa taraflardan gelen kafileler ihbar ettiler ki: “Belə bir hâdiseyi gördük.” Sonra küffar, Fahr-i Âlem (asm) hakkında –hâşâ– “Yetim-i Ebu Talib’in sihri semaya da təsir etti.” dediler.

§183

İkinci Nöqtə: Sa’d-ı Taftazanî kimi eâzım-ı muhakkikînin ekseri demişler ki: İnşikak-ı kamer; barmaqlarından su akması umum bir orduya su içirmesi, camide hutbe okurken dayandığı kuru direğin müfarakat-ı Ahmediyeden (asm) ağlaması umum cemaatin işitmesi kimi mütevatirdir. Yani elə tabakadan tabakaya bir cemaat-i kesîre nakletmişdir ki kizbe ittifakları muhaldir. “Hâle” kimi meşhur bir kuyruklu yıldızın min sene evvel çıkması kimi mütevatirdir. Görmediyimiz Serendip Adası’nın vücudu kimi tevatürle vücudu kat’îdir, demişler. İşte belə gayet kat’î və şuhudî mesailde teşkikat-ı vehmiye etmək, akılsızlıktır. Yalnız muhal olmamaq kâfidir. Halbuki şakk-ı kamer, bir volkanla inşikak eden bir dağ kimi mümkündür.

§184

Üçüncü Nöqtə: Mu’cize, dava-yı nübüvvetin ispatı üçün münkirleri ikna etmək içindir, icbar üçün deyildir. Elə isə dava-yı nübüvveti işitenler üçün ikna edəcək bir derecede mu’cize göstermek lâzımdır. Sair taraflara göstermek veyahut icbar derecesinde bir bedahetle izhar etmək, Hakîm-i Zülcelal’in hikmetine münafî olduğu kimi sırr-ı teklife də muhaliftir. Çünki “Akla kapı açmak, ihtiyarı elinden almamak” sırr-ı teklif iktiza edir.

§185

Əgər Fâtır-ı Hakîm inşikak-ı kameri, feylesofların hevesatına göre bütün âleme göstermek üçün bir iki saat elə bıraksa idi və beşerin umum tarihlerine geçse idi o vaxt sair hâdisat-ı semaviye kimi; ya dava-yı nübüvvete delil olmazdı, risalet-i Ahmediyeye (asm) hususiyeti kalmazdı veyahut bedahet derecesinde elə bir mu’cize olacaktı ki aklı icbar edəcək, ağlın ihtiyarını elinden alacaq, istəyər istəməz nübüvveti tasdik edəcək. Ebucehil kimi kömür ruhlu, Ebubekir-i Sıddık kimi elmas ruhlu adamlar bir seviyede kalıp sırr-ı teklif zayi olacaktı.

§186

İşte bu sır içindir ki hem âni hem gece hem vakt-i gaflet hem ihtilaf-ı metali’, sis və bulut kimi sair mevanii perde edərək umum âleme gösterilmedi veyahut tarihlere geçirilmedi.

§187

Dördüncü Nöqtə: Bu hâdise, gece vaxtı hər kəs gaflette iken âni bir surette vuku bulduğundan etraf-ı âlemde əlbəttə görülmeyəcək. Bazı efrada görünse də gözüne inanmayacaq. İnandırsa da əlbəttə belə mühim bir hâdise, haber-i vâhid ilə tarihlere bâki bir sermaye olmayacaq.

§188

Bazı kitaplarda: “Kamer, iki parça olduktan sonra yere inmiş.” ilâvesi isə ehl-i tahkik reddetmişler. “Şu mu’cize-i bâhireyi kıymetten düşürmek niyetiyle, bəlkə bir münafık ilhak etmiş.” demişler.

§189

Hem mesela o vaxt, cehalet sisiyle muhat İngiltere, İspanya’da yeni gurûb; Amerika’da gündüz; Çin’de, Japonya’da sabah olduğu kimi başqa yerlerde başqa esbab-ı maniaya binaen əlbəttə görülmeyəcək. Indi bu akılsız muterize bak, dir ki: “İngiltere, Çin, Japon, Amerika kimi akvamın tarihleri bundan bahsetmir. Elə isə vuku bulmamış.” Min nefrin onun kimi Avrupa kâselislerinin başına…

§190

Beşinci Nöqtə: İnşikak-ı kamer, öz özünə bazı esbaba binaen vuku bulmuş, tesadüfî, tabiî bir hâdise deyil ki âdi və tabiî kanunlarına tatbik edilsin. Bəlkə şems və kamerin Hâlık-ı Hakîm’i, resulünün risaletini tasdik və davasını tenvir üçün hârikulâde olaraq o hâdiseyi îka etmişdir. Sırr-ı irşad və sırr-ı teklif və hikmet-i risaletin iktizasıyla, hikmet-i rububiyetin istediyi insanlara ilzam-ı hüccet üçün gösterilmişdir.

§191

O sırr-ı hikmetin iktiza etmedikleri, istemedikleri və dava-yı nübüvveti henüz işitmedikleri aktar-ı zemindeki insanlara göstermemek üçün sis və bulut və ihtilaf-ı metali’ haysiyetiyle; bazı memleketin kameri daha çıkmaması və bazıların güneşleri çıkması və bir kısmının sabahı olması və bir kısmının güneşi yeni gurûb etmesi kimi o hâdiseyi görmeye mani çoxlu esbaba binaen gösterilmemiş.

§192

Əgər umum onlara də gösterilse idi o halde ya işarə-i Ahmediyenin (asm) neticesi və mu’cize-i nübüvvet olaraq gösterilecekti; o vaxt risaleti, bedahet derecesine çıkacaktı. Hər kəs tasdike mecbur olurdu, ağlın ihtiyarı kalmazdı. İman isə ağlın ihtiyarıyladır. Sırr-ı teklif zayi olurdu. Əgər sırf bir hâdise-i semaviye olaraq gösterilse idi risalet-i Ahmediye (asm) ilə münasebeti kesilirdi və onunla hususiyeti kalmazdı.

§193

Elhasıl: Şakk-ı kamerin imkânında şübhə kalmadı. Kat’î ispat edildi. Indi vukuuna delâlet eden çox bürhanlarından altısına (Hâşiye[1]) işarə ederiz. Belə ki:

§194

Ehl-i adalet olan sahabelerin vukuuna icmaı.

§195

Və ehl-i tahkik umum müfessirlerin وَ انْشَقَّ الْقَمَرُ tefsirinde onun vukuuna ittifakı.

§196

Və ehl-i rivayet-i sadıka bütün muhaddisînin çoxlu senetlerle və muhtelif tarîklerle vukuunu nakletmesi.

§197

Və ehl-i keşif və ilham bütün evliya və sıddıkînin şehadeti.

§198

Və ilm-i kelâmın meslekçe birbirinden çox uzaq olan imamların və mütebahhir ulemanın tasdiki.

§199

Və nass-ı kat’î ilə dalalet üzerine icmaları vaki olmayan ümmet-i Muhammediyenin (asm) o vak’ayı telakki-i bi’l-qəbul etmesi, güneş kimi inşikak-ı kameri ispat edər.

§200

Elhasıl: Buraya qədər tahkik adına və hasmı ilzam hesabına idi. Bundan sonraki cümleler, həqiqət adına və iman hesabınadır. Bəli tahkik elə dedi, həqiqət isə dir ki:

§201

Sema-yı risaletin kamer-i müniri olan Hâtem-i Divan-ı Nübüvvet, necə ki mahbubiyet derecesine çıkan bəndəlikindeki velayetin keramet-i uzması və mu’cize-i kübrası olan mi’rac ilə yani bir cism-i arzı semavatta gezdirmekle semavatın sekenesine və âlem-i ulvi ehline rüçhaniyeti və mahbubiyeti gösterildi və velayetini ispat etti.

§202

Elə də arza bağlı, semaya asılı olan kameri, bir arzlının işarəiyle iki parça edərək arzın sekenesine, o arzlının risaletine elə bir mu’cize gösterildi ki Zat-ı Ahmediye (asm) kamerin açılmış iki nurani kanadı kimi risalet və velayet kimi iki nurani kanadıyla, iki ziyadar cenah ilə evc-i kemalâta uçmuş; tâ Kab-ı Kavseyn’e çıkmış hem ehl-i semavat hem ehl-i arza medar-ı fahir olmuşdur.

§203

عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ الصَّلَاةُ وَ التَّسْلٖيمَاتُ مِلْأَ الْاَرْضِ وَ السَّمٰوَاتِ

§204

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§205

اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ مَنِ انْشَقَّ الْقَمَرُ بِاِشَارَتِهِ اجْعَلْ قَلْبٖى وَ قُلُوبَ طَلَبَةِ رَسَائِلِ النُّورِ الصَّادِقٖينَ كَالْقَمَرِ فٖى مُقَابَلَةِ شَمْسِ الْقُرْاٰنِ اٰمٖينَ اٰمٖينَ

§206

***

§207

[1] Hâşiye: Yani altı defa icma surətində, vukuuna dair altı hüccet vardır. Bu makam çox izaha lâyık iken maatteessüf qısa kalmışdır.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol