Sözler

Ləmaat

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

مِنْ بَيْنِ هِلَالِ الصَّوْمِ وَ هِلَالِ الْعٖيدِ

§2

Çərdəklər Çiçəkləri

§3

Risale-i Nur şakirdlerine kiçik bir mesnevî və imanî bir divandır.

§4

Müellifi: Bedîüzzaman Said Nursî

§5

Tenbih

§6

Bu Lemaat namındaki eserin sair divanlar kimi bir tarzda bir iki mevzu ilə gitmediğinin səbəbi: Eski eserlerinden Həqiqət Çekirdekleri namındaki kısacık vecizeleri bir derece izah etmək üçün hem nesir tarzında yazılmış hem də sair divanlar kimi hayalata, mizansız hissiyata girilmemiş olmasıdır. Baştan aşağıya mantık ilə həqiqətlər-i Kur’aniye və imaniye olaraq, yanında bulunan biraderzadesi kimi bazı talebelerine bir ders-i ilmîdir, bəlkə bir ders-i imanî və Kur’anîdir. Üstadımızın baştaki ifadesinde dediyi kimi biz də anlamışızdır ki nazma və şiire heç meyli və onlarla iştigali də yoxdur. وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ sırrının bir numunesini gösterir.

§7

Bu eser, bir çox meşâgil və Dârülhikmetteki vazife içinde iyirmi gün ramazanda, günde iki və ya iki buçuk saat çalışmak suretiyle manzum kimi yazılmışdır. Bu qədər qısa zamanda və manzum bir sahife on sahife qədər müşkül olduğu cihetle, birden dikkatsiz, tashihsiz belə söylenmiş, tabedilmişdir. Bizce Risale-i Nur hesabına bir hârikadır. Heç bir nazımlı divan, bunun kimi tekellüfsüz, nesren okunabilir görülmür. İnşâallah bu eser bir zaman Risale-i Nur şakirdlerine bir nevi mesnevî olacaq. Hem bu eser, özündən on sene sonra çıkan və iyirmi üç senede tamamlanan Risale-i Nur’un mühim eczalarına bir işarə-i gaybiye nevinden müjdeli bir fihrist hükmündedir.

§8

Risale-i Nur şakirdlerinden

§9

Sungur, Mehmed Feyzi, Hüsrev

§10

***

§11

İhtar

§12

اَلْمَرْءُ عَدُوٌّ لِمَا جَهِلَ kaidesiyle, mən də nazım və kafiyeyi bilmediğimden ona qiymət vermezdim. Safiye’yi kafiyeye feda etmək tarzında, həqiqətin suretini nazmın keyfine göre tağyir etmək heç istemezdim. Bu kafiyesiz, nazımsız kitabda en âlî həqiqətlərə, en müşevveş bir libas giydirdim.

§13

Evvela: Daha iyisini bilmezdim. Yalnız manayı düşünüyordum.

§14

Sâniyen: Cəsədi libasa göre yontmakla rendeleyen şuaraya tenkidimi göstermek istədim.

§15

Sâlisen: Ramazanda qəlb ilə birlikdə nefsi də hakikatlerle meşgul etmək üçün belə çocukça bir üslup ihtiyar edildi.

§16

Lakin ey kāri! Mən hata ettim, itiraf ederim. Əsla sən hata etme! Yırtık üsluba baxıb o âlî həqiqətlərə qarşı dikkatsizlik ilə hürmetsizlik etme!

§17

İfade-i Meram

§18

Ey kāri! Peşinen bunu itiraf ederim ki: Sanat-ı hat və nazımda istidadımdan çox müştekiyim. Hattâ indi ismimi də düzgün yazamıram. Nazım, vezin isə ömrümde bir fıkra yapamamışdım. Birdenbire zihnime, nazma musırrane bir arzu geldi. Sahabelerin gazevatına dair Kürtçe قَوْلِ نَوَالَاسٖيسَبَانْ namında bir destan vardı. Onun ilahî tarzındaki tabiî nazmına ruhum hoşlanırdı. Mən də özümə mahsus onun tarz-ı nazmını ihtiyar ettim. Nazma benzer bir nesir yazdım. Lakin vezin üçün kat’iyen tekellüf yapmadım. İsteyen adam, nazmı hatıra getirmeden zahmetsiz, nesren okuyabilir. Hem nesren olaraq bakmalı, tâ mana anlaşılsın. Hər kıtada ittisal-i mana vardır. Kafiyede tevakkuf edilmesin. Külah püskülsüz olur, vezin də kafiyesiz olur, nazım da kaidesiz olur. Zannımca lafız və nazım, sanatça cazibedar olsa nazarı kendiyle meşgul edər. Nazarı manadan çevirmemek üçün pərişan olması daha iyidir.

§19

Bu eserimde üstadım, Kur’an’dır. Kitabım, hayattır. Muhatabım, yenə mənim. Sən isə ey kāri müstemisin. Müstemiin tenkide hakkı yoxdur; beğendiğini alır, beğenmediğine ilişmez. Bu eserim, bu mübarək ramazanın feyzi (*[1]) olduğundan, ümit ederim ki inşâallah din kardeşimin kalbine təsir edər də dili mənə bir dua-i mağfiret bahşedər və ya bir Fatiha okur.

§20

Eddâî

§21

(**[2]) Yıkılmış bir mezarım ki yığılmışdır içinde

§22

Said’den yetmiş doqquz emvat (***[3]) bâ-âsam âlâma.

§23

Sekseninci olmuşdur, mezara bir mezar taş

§24

Birlikdə ağlır (****[4]) hüsran-ı İslâm’a.

§25

Mezar taşımla pür-emvat enîndar o mezarımla

§26

Revanım saha-i ukba-yı ferdâma.

§27

Yakînim var ki istikbal semavatı, zemin-i Asya

§28

Bâhem olur teslim, yed-i beyza-yı İslâm’a.

§29

Çünki yemin-i yümn-ü imandır

§30

Verir emni eman ilə enama…

§31

***

§32

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§33

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ وَالصَّلَاةُ عَلٰى سَيِّدِ الْمُرْسَلٖينَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ

§34

Tevhidin iki bürhan-ı muazzamı

§35

Bu kainat tamamıyla bir bürhan-ı muazzamdır. Lisan-ı gayb, şehadetle müsebbihtir, muvahhiddir. Bəli, tevhid-i Rahman’la, böyük bir sesle zâkirdir ki:

§36

Lâ İlahe İllâ Hû…

§37

Bütün zerrat hüceyratı, bütün erkân və azası birer lisan-ı zâkirdir; o böyük sesle birlikdə deyər ki:

§38

Lâ İlahe İllâ Hû…

§39

O dillerde tenevvü var, o seslerde meratib var. Lakin bir noktada toplar, onun zikri, onun savtı ki:

§40

Lâ İlahe İllâ Hû…

§41

Bu bir insan-ı ekberdir, böyük sesle edər zikri; bütün eczası, zerratı, küçücük sesleriyle, o bülend sesle birlikdə deyər ki:

§42

Lâ İlahe İllâ Hû…

§43

Bu âlem halka-i zikri içinde okur aşrı, bu Kur’an maşrık-ı nuru. Bütün ruh sahibi edər fikri ki:

§44

Lâ İlahe İllâ Hû…

§45

Bu Furkan-ı Celilüşşan, o tevhide nâtık bürhan, bütün âyât sadık dil. Şuâat-bârika-i iman. Birlikdə deyər ki:

§46

Lâ İlahe İllâ Hû…

§47

Kulağı ger yapıştırsan bu Furkan’ın sinesine, derinden tâ derine, sarîhan işitirsin semavî bir sadâ deyər ki:

§48

Lâ İlahe İllâ Hû…

§49

O sestir gayeten ulvi, nihayet derece ciddi, həqiqi çox samimi hem nihayet munis və mukni və bürhanla mücehhezdir. Mükerrer deyər ki:

§50

Lâ İlahe İllâ Hû…

§51

Bu bürhan-ı münevverde, cihat-ı sittesi şeffaf ki üstünde münakkaştır, müzehher sikke-i i’caz. İçinde parlayan nur-u hidayet deyər ki:

§52

Lâ İlahe İllâ Hû…

§53

Bəli, altında nescolmuş mühefhef mantık və bürhan, sağında aklı istintak; mürefref hər taraf, ezhan “Sadakte” deyər ki:

§54

Lâ İlahe İllâ Hû…

§55

Yemîn olan şimalinde, edər vicdanı istişhad. Emamında hüsn-ü hayırdır, hedefinde saadettir. Onun miftahıdır hər dem ki:

§56

Lâ İlahe İllâ Hû…

§57

Emam olan verasında ona mesned semavîdir ki vahy-i mahz-ı Rabbanî. Bu şeş cihet ziyadardır, burucunda tecellidar ki:

§58

Lâ İlahe İllâ Hû…

§59

Bəli vesvese-i sârık, bâvehm-i şübhə-i târık, ne haddi var ki o mârık, girebilsin bu bârık kasra. Hem şârık ki sur surələr şâhik, hər kəlmə bir melek-i nâtık ki:

§60

Lâ İlahe İllâ Hû…

§61

O Kur’an-ı Azîmüşşan necə bir bahr-i tevhiddir. Bir tək katre, misal üçün bir tək Sure-i İhlas, lakin qısa bir tək remzi, nihayətsiz rumuzundan.

§62

Bütün enva-ı şirki reddeder hem də yeddi enva-ı tevhidi edər ispat; üçü menfî, üçü müsbet bu altı cümlede birden:

§63

Birinci cümle: قُلْ هُوَ karinesiz işarətir. Demək ıtlakla tayindir. O tayinde taayyün var. Ey

§64

Lâ Hüvə İllâ Hû…

§65

Bu tevhid-i şuhuda bir işarətir. Hakikatbîn nazar tevhide müstağrak olursa deyər ki:

§66

Lâ Meşhude İllâ Hû…

§67

İkinci cümle: اَللّٰهُ اَحَدٌ dir ki tevhid-i uluhiyete tasrihtir. Həqiqət, hak dili deyər ki:

§68

Lâ Mabude İllâ Hû…

§69

Üçüncü cümle: اَللّٰهُ الصَّمَدُ dir. İki cevher-i tevhide sadeftir. Birinci dürrü: Tevhid-i rububiyet. Bəli, nizam-ı kevn dili deyər ki:

§70

Lâ Hâlıka İllâ Hû…

§71

İkinci dürrü: Tevhid-i kayyumiyet. Bəli, serâser kainatta, vücud və hem bekada, müessire ihtiyaç dili deyər ki:

§72

Lâ Kayyume İllâ Hû…

§73

Dördüncü: لَمْ يَلِدْ dir. Bir tevhid-i celalî müstetirdir; enva-ı şirki reddeder, küfrü keser bîiştibah.

§74

Yani tagayyür ya tenasül ya tecezzi eden əlbəttə, ne Hâlık’tır ne Kayyum’dur ne İlah…

§75

Veled fikri, tevellüd küfrünü لَمْ reddeder, birden keser atar. Bu şirktendir ki olmuşdur beşer ekserisi gümrah…

§76

Ki İsa (as) ya Üzeyr’in ya melaik ya ukûlün tevellüd şirki meydan alır nev-i beşerde gâh bâ-gâh…

§77

Beşincisi: وَلَمْ يُولَدْ Bir tevhid-i sermedî işarəi şöyledir: Vâcib, kadîm, ezelî olmazsa olmaz İlah…

§78

Yani ya müddeten hâdis isə ya maddeden tevellüd ya bir asıldan münfasıl olsa əlbəttə olmaz bu kainata penah…

§79

Esbab-perestî, nücum-perestlik, sanem-perestî, tabiat-perestlik şirkin birer nev’idir; dalalette birer çâh…

§80

Altıncı: وَلَمْ يَكُنْ Bir tevhid-i câmi’dir. Ne zatında naziri ne ef’alinde şeriki ne sıfâtında şebihi لَمْ lafzına nazargâh…

§81

Bu altı cümle manen birbirine netice hem birbirinin bürhanı, müselseldir berahin, mürettebdir netaic bu surede karargâh…

§82

Demək bu Sure-i İhlas’ta, öz miktar-ı kametinde müselsel hem müretteb otuz surə münderic; bu bunlara sehergâh…

§83

لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ

§84

***

§85

Səbəb sırf zahirîdir

§86

İzzet-i azamet istəyər ki esbab-ı tabiî, perdedar-ı dest-i qüdrət ola ağlın nazarında.

§87

Tevhid və celal istəyər ki esbab-ı tabiî, dâmenkeş-i tesir-i həqiqi ola (*[5]) qüdrət eserinde.

§88

***

§89

Vücud, âlem-i cismanîde münhasır deyil

§90

Vücudun hasra gəlməz muhtelif envaını, münhasır olmaz, sıkışmaz bu şehadet âleminde.

§91

Âlem-i cismanî bir tenteneli perde kimi şule-feşan gaybî avâlim üzerinde.

§92

***

§93

Qələm-i kudrette ittihat, tevhidi ilan edər

§94

Eser-i itkan-ı sanat, fıtratın hər köşesinde bilbedahe reddeder esbabının icadını.

§95

Nakş-ı kilkî ayn-ı qüdrət, yaradılışin hər noktasında bizzarure reddeder vesaitin vücudunu.

§96

***

§97

Bir şey, hər şeysiz olmaz

§98

Kainatta serbeser sırr-ı tesanüd müstetir hem münteşir. Hem cevanibde tecavüb hem teavün gösterir

§99

Ki yalnız bir qüdrət-i âlem-şümuldür yaptırır, zerreyi hər nisbetiyle halk edib yerleştirir.

§100

Kitab-ı âlemin hər satırıyla hər harfi hay; ihtiyaç sevk edir, tanıştırır.

§101

Hər haradan gelirse gelsin nida-i hâcete lebbeyk-zendir, sırr-ı tevhid adına etrafı görüştürür.

§102

Canlı hər harfi, hər bir cümleye müteveccih birer yüzü hem də nâzır birer gözü baktırır.

§103

***

§104

Güneşin hareketi cazibe içindir, cazibe istikrar-ı manzumesi içindir

§105

Güneş bir meyvedardır, silkinir tâ düşmesin müncezib seyyar olan yemişleri.

§106

Ger sükûtuyla sükûnet eylese cezbe kaçar, ağlar fezada muntazam meczupları.

§107

***

§108

Kiçik şeyler böyük şeylerle merbuttur

§109

Sivrisinek gözünü halkeyleyendir mütləq, güneşi hem Kehkeş’i halkeylemiş.

§110

Pirenin midesini tanzim edendir mütləq, manzume-i şemsiyeyi nazmeylemiş.

§111

Gözde rü’yet, midede hem ehtiyacı dercedendir mütləq, sema gözüne ziya sürmesi çekmiş, zemin yüzüne gıda sofrası sermiş.

§112

***

§113

Kainatın nazmında böyük bir i’caz var

§114

Kainatın gör ki telifinde bir i’caz var. Ger bütün esbab-ı tabiiye bi’l-farzı’l-muhal

§115

Ola hər biri muktedir bir fâil-i muhtar. O i’caza qarşı nihayet acizlik ilə bi’l-imtisal

§116

Edərək secde ki سُبْحَانَكَ لَا قُدْرَةَ فٖينَا رَبَّنَا اَنْتَ الْقَدٖيرُ الْاَزَلِىُّ ذُو الْجَلَالِ

§117

***

§118

Qüdrətə nisbet hər şey müsavidir

§119

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ Bir qüdrət-i zatiyedir hem ezelî, acizlik tahallül edə bilməz.

§120

Onda meratib olmayıp mevani tedahül edə bilməz. İsterse küll, istəyirsə cüz nisbet tefavüt eylemez.

§121

Çünki hər şey bağlıdır hər şey ilə. Hər şeyi yapamayan, bir şeyi də yapamaz.

§122

***

§123

Kainatı elinde tutamayan, zerreyi halk edə bilməz

§124

Tesbih kimi nazmeyleyip kaldıracaq; arzımızı, şümusu, nücumu, hasra gəlməz

§125

Bu fezanın başına hem sinesine takacaq elə qüvvətli ele bir kimse mâlik olmasa

§126

Dünyada heç bir şeyde dava-yı halk edib, iddia-yı icad edə bilməz.

§127

***

§128

İhya-yı nev, ihya-yı fert gibidir

§129

Mevt-âlûd bir nevm ilə kışta uyuşmuş bir sinek, necə onun ihyası qüdrətə ağır gəlməz.

§130

Bu dünyanın mevti də ihyası da öyledir. Bütün ruh sahibi ihyası onda fazla nazlanmaz.

§131

***

§132

Tabiat, bir sanat-ı İlahiyedir

§133

Deyil tabi tabiat, bəlkə matba’. Deyil nakkaş, o bəlkə bir nakıştır. Deyil fâil, o kabildir. Deyil masdar, o mistardır.

§134

Deyil nâzım, o nizamdır. Deyil qüdrət, o kanundur. İradî bir şeriattır, deyil hariç hakikattar.

§135

***

§136

Vicdan, cezbesi ilə Allah’ı tanır

§137

Vicdanda mündemicdir, bir incizab və cezbe. Bir cazibin cezbiyle daim olur incizab.

§138

Cezbe düşer şüurlu, ger Zülcemal görünse. Etse tecelli daim pür-şaşaa bîhicab.

§139

Bir Vâcibü’l-vücud’a, Sahib-i Celal və Cemal; bu fıtrat-ı şüurlu kat’î şehadet-meab.

§140

Bir şahidi o cezbe hem diğeri incizab.

§141

***

§142

Fıtratın şehadeti sadıkadır

§143

Fıtratta yalan yoxdur, ne dediyse doğrudur. Çekirdeğin dili,

§144

Meyl-i nümüv deyər: “Mən, sümbüllenip meyvedar…” Doğru çıkar beyanı.

§145

Yumurtanın içinde, derin derin söyler hayatın meyelanı

§146

Ki: “Mən piliç olurum, izn-i İlahî ola.” Sadık olur dili.

§147

Bir avuç su, bir demir gülle içinde əgər niyet etse incimad. Bürudetin zamanı

§148

İçindeki inbisat meyli deyər: “Genişlen, mənə lâzım fazla yer.” Bir emr-i bîemanî…

§149

Metin demir çalışır, onu yalan çıkarmaz. Bəlkə onda doğruluk hem də sıdk-ı cenanî

§150

O demiri parçalar. Bu meyelanlar bütün birer emr-i tekvinî, birer hükm-ü Yezdanî,

§151

Birer fitri şeriat, birer cilve-i irade. İrade-i İlahî, idare-i ekvanî

§152

Emirleri şunlardır: Birer birer meyelan, birer birer imtisal, evamir-i Rabbanî.

§153

Vicdandaki tecelli eynilə belə cilvedir, ki incizab və cezbe iki musaffâ canı

§154

İki mücella camdır, akseder içinde cemal-i Lâyezalî hem də nur-u imanî.

§155

***

§156

Nübüvvet beşerde zaruriyedir

§157

Karıncayı emîrsiz, arıları ya’subsuz bırakmayan qüdrət-i ezeliye əlbəttə

§158

Beşeri də bırakmaz şeriatsız, nebisiz. Sırr-ı nizam-ı âlem, belə istəyər əlbəttə.

§159

***

§160

Meleklerde mi’rac, insanlarda şakk-ı kamer gibidir

§161

Bir mi’rac-ı kerametle melekler, gördüler elhak ki müsellem bir nübüvvette muazzam bir velayet var.

§162

O parlak zat, buraka binmiş də berk olmuş. Kamervari serâser, âlem-i nuru da görmüşdür.

§163

Bu şehadet âleminde münteşir insanlara hissî böyük bir mu’cize necə ki اِنْشَقَّ الْقَمَرُ dir.

§164

Bu mi’racdır, âlem-i ervahtaki sakinlere en böyük bir mu’cize ki سُبْحَانَ الَّذٖٓى اَسْرٰى dır.

§165

***

§166

Kelime-i şehadetin bürhanı içindedir

§167

Kelime-i şehadet vardır iki kelâmı. Birbirine şahittir hem delil və bürhandır.

§168

Birincisi, sânîye bir bürhan-ı limmîdir. İkincisi, evvele bir bürhan-ı innîdir.

§169

***

§170

Həyat bir çeşit tecelli-i vahdettir

§171

Həyat bir nur-u vahdettir. Bu kesrette edər tevhid tecelli. Bəli, bir cilve-i vahdet edər kesretleri tevhid və yekta.

§172

Həyat bir şeyi hər şeye edər mâlik. Hayatsız şey, ona nisbet ademdir cümle eşya.

§173

***

§174

Ruh, vücud-u haricî giydirilmiş bir kanundur

§175

Ruh bir nurani kanundur, vücud-u haricî giymiş bir namustur; şuuru başına takmış.

§176

Bu mevcud ruh, bu makul kanuna olmuş iki qardaş, iki yoldaş.

§177

Sabit və hem daim fitri kanunlar kimi ruh də hem âlem-i emir hem irade vasfından gəlir.

§178

Qüdrət vücud-u hissî giydirir, şuuru başına takar, bir seyyale-i latîfeyi o cevhere sadef edər.

§179

Əgər envadaki kanunlara qüdrət-i Hâlık vücud-u haricî giydirirse, hər biri bir ruh olur.

§180

Ger vücudu ruh çıkarsa, başından şuuru indirirse yenə lâyemut kanun olur.

§181

***

§182

Hayatsız vücud, adem gibidir

§183

Ziya ilə hayatın hər biri, mevcudatın birer keşşafıdır. Bak nur-u həyat olmazsa

§184

Vücud, adem-âlûddur; bəlkə adem gibidir. Bəli garib, yetimdir; hayatsız ger kamerse.

§185

***

§186

Həyat sebebiyle karınca küreden böyük olur

§187

Ger mizanü’l-vücudla karıncayı tartarsan, onda çıkan kainat küremize sıkışmaz.

§188

Bence küre hayevandır, başkaların zannınca meyyit olan küreyi ger getirip koyarsan

§189

Karıncanın qarşısına, o şüurlu başının nısfı hətta ola bilməz.

§190

***

§191

Nasraniyet İslâmiyet’e teslim olacaq

§192

Nasraniyet, ya intıfa ya ıstıfa bulacaq. İslâm’a qarşı teslim olub terk-i silah edəcək.

§193

Mükerreren yırtıldı, purutluğa tâ geldi, purutlukta görmedi ona salah verəcək.

§194

Perde yenə yırtıldı, mutlak dalale düştü. Bir kısmı lâkin bazı yakınlaştı tevhide, onda felâh görəcək.

§195

Hazırlanır şimdiden (*[6]) yırtılmaya başlır. Sönmezse safvet bulup İslâm’a mal olacaq.

§196

Bu bir sırr-ı azîmdir, ona remz u işarə; Fahr-i Rusül demişdir: “İsa, Şer’im ilə amel edib ümmetimden olacaq.”

§197

***

§198

Tebeî nazar, muhali mümkün görür

§199

Meşhurdur ki iyd’in hilâline bakardı cemaat-i kesîre. Kimse bir şey görmedi.

§200

Zevalî bir ihtiyar yemin etti ki: “Gördüm.” Halbuki gördüğü, kirpiğinin takavvüs etmiş beyaz bir kılı idi.

§201

O kıl oldu onun hilâli. O mukavves kıl harada? Hilâl olmuş kamer harada? Ger anladın bu remzi:

§202

Zerrattaki harekât; kirpik-i ağlın olmuş, birer kıl-ı zulmettar, kör etmiş maddî gözü.

§203

Teşkil-i cümle enva fâilini göremez, düşer başına dalal.

§204

O hərəkət harada? Nazzam-ı kevn harada? Onu ona vehmetmek, muhal-ender muhal!

§205

***

§206

Kur’an âyenə istəyər, vekil istəməz

§207

Ümmetteki cumhuru hem avamın umumu, bürhandan ziyade me’hazdeki kudsiyet şevk-i itaat verir, sevk edər imtisale.

§208

Şeriat yüzde doksanı; müsellemat-ı şer’î, zaruriyat-ı dinî birer elmas sütundur.

§209

İçtihadî, hilafî, fer’î olan mesail; yüzde ancaq on olur. Doksan elmas sütunu, on altının sahibi

§210

Kesesine koyamaz, ona tabi kılamaz. Elmasların madeni: Kur’an və hem hadîstir. Onun malı, oradan hər zaman isteməli.

§211

Kitablar, içtihadlar Kur’an’ın âyinesi, yaxud dürbün olmalı. Gölge, vekil istəməz o Şems-i Mu’ciz-beyan.

§212

***

§213

Mübtıl, bâtılı hak nazarıyla alır

§214

İnsandaki fıtratı, mükerrem olduğundan kasden hakkı arır. Bazen gəlir eline, bâtılı hak zanneder, koynunda saklır.

§215

Həqiqəti kazarken ihtiyarı olmadan dalal düşer başına; hakikattir zanneder, kafasına geçirir.

§216

***

§217

Qüdrətin âyineleri çoktur

§218

Qüdrət-i Zülcelal’in çox çoktur mir’atları. Hər biri ötekinden daha eşeff və eltaf pencereler açır bir âlem-i misale.

§219

Sudan havaya qədər, havadan tâ esîre, esîrden tâ misale, misalden tâ ervaha, ervahtan tâ zamana, zamandan tâ hayale,

§220

Hayalden fikre qədər muhtelif âyineler, daima təmsil edər şuunat-ı seyyale.

§221

Kulağınla nazar et âyenə-i havaya: Kelime-i vâhide, olur milyon kelimat!

§222

Acib istinsah edər o qüdrətin kalemi, bu sırr-ı tenasülat…

§223

***

§224

Temessülün aksamı muhtelifedir

§225

Âyinede temessül, münkasım dörd surete: Ya yalnız hüviyet ya birlikdə hâsiyet ya hüviyet hem şule-i mahiyet ya mahiyet, hüviyet.

§226

Əgər misal istersen bax insan və hem şems, melek və hem kəlmə. Kesifin timsalleri, âyinede olur birer müteharrik meyyit.

§227

Bir ruh-u nuraninin öz mir’atlarında timsalleri olur birer hayy-ı murtabıt; eyni olmazsa əgər, gayrı də olmayıp

§228

Birer nur-u münbasit. Ger şems hayevan olaydı; olur harareti həyatı, ziya onun şuuru, bu havassa mâliktir âyinede timsali.

§229

İşte budur bu esrarın miftahı: Cebrail hem Sidre’de hem suret-i Dıhye’de meclis-i Nebevî’de,

§230

Hem kim bilir kaç yerde! Azrail’in bir anda Allah bilir kaç yerde, ruhları kabzedir. Peygamber’in bir anda,

§231

Hem keşf-i evliyada hem sadık rüyalarda ümmetine görünür hem haşirde umum ilə şefaatle görüşür.

§232

Velilerin ebdalı, çox yerlerde bir anda zuhur edər, görünür.

§233

***

§234

Müstaid, müçtehid ola bilər; müşerri’ ola bilməz

§235

İçtihadın şartını haiz olan hər müstaid, edir nefsi üçün nass olmayanda içtihad. Ona lâzım, gayra ilzam edə bilməz.

§236

Ümmeti davetle teşri edə bilməz. Fehmi, şeriattan olur; lâkin şeriat ola bilməz. Müçtehid ola bilər lakin müşerri’ ola bilməz.

§237

İcma ilə cumhurdur, sikke-i şer’i görür. Bir fikre davet etmək; zann-ı qəbul-ü cumhur, şart-ı evvel olur.

§238

Yoxsa davet bid’attır, reddedilir. Ağzına tıkılır, onda daha çıxa bilməz.

§239

***

§240

Nur-u ağıl, kalpten gəlir

§241

Zulmetli münevverler bu sözü bilmeliler: Ziya-yı kalpsiz olmaz nur-u fikir münevver.

§242

O nur ilə bu ziya mezcolmazsa zulmettir, zulüm və cehli fışkırır. Nurun libasını giymiş bir zulmet-i müzevver.

§243

Gözünde bir nehar var, lâkin ebyaz və muzlim. İçinde bir sevad var ki bir leyl-i münevver.

§244

O içinde bulunmazsa o şahm-pare göz olmaz, sən də bir şey göremez. Basîretsiz basar da para etməz.

§245

Ger fikret-i beyzada süveyda-i qəlb olmazsa halita-i dimağî ilim və basîret olmaz. Kalpsiz ağıl ola bilməz.

§246

***

§247

Dimağda meratib-i ilim muhtelifedir, mültebise

§248

Dimağda meratib var; birbiriyle mültebis, ahkâmları muhtelif. Evvel tahayyül olur, sonra tasavvur gəlir,

§249

Sonra gəlir taakkul, sonra tasdik edir, sonra iz’an olur, sonra gəlir iltizam, sonra itikad gəlir.

§250

İtikadın başkadır, iltizamın başkadır. Hər birinden çıkar bir halet: Salabet itikaddan,

§251

Taassub iltizamdan, imtisal iz’andan, tasdikten iltizam, taakkulde bîtaraf, bîbehre tasavvurda.

§252

Tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine əgər olmaz muktedir. Bâtıl şeyleri güzel tasvir etmək, hər demde

§253

Safi olan zihinleri cerhdir hem idlâli.

§254

***

§255

Hazmolmayan ilim telkin edilmeməli

§256

Həqiqi mürşid-i âlim koyun olur, kuş olmaz. Hasbî verir ilmini.

§257

Koyun verir kuzusuna hazmolmuş musaffâ sütünü.

§258

Kuş verir ferhine lüab-âlûd kayyını.

§259

***

§260

Tahrip esheldir; zayıf, tahripçi olur

§261

Vücud-u cümle ecza, şart-ı vücud-u külldür. Adem isə olur bir cüzün ademiyle, tahrip eshel olur.

§262

Bundandır ki âciz adam, sebeb-i zuhur-u iktidar müsbete heç yanaşmaz. Menfîce müteharrik, daim tahripkâr olur.

§263

***

§264

Qüvvət hakka hizmetkâr olmalı

§265

Hikmetteki desatir, hükûmette nevamis, hakta olan kavanin, kuvvetteki kavaid birbiriyle olmazsa müstenid və müstemid

§266

Cumhur-u nâsta olmaz, ne müsmir və müessir. Şeriatta şeair; kalır mühmel, muattal. Umûr-u nâsta olmaz, müstenid və mutemid.

§267

***

§268

Bazen zıt, zıddını tazammun edər

§269

Zaman olur zıt, zıddını saklarmış. Lisan-ı siyasette lafız, mananın zıddıdır. Adalet külahını (*[7])

§270

Zulüm başına geçirmiş. Hamiyet libasını, hıyanet ucuz giymiş. Cihad və hem gazâya, bağy ismi takılmış. Esaret-i heyvanî,

§271

İstibdad-ı şeytanî; hürriyet nam verilmiş. Zıtlarda emsal olmuş, suretlerde tebadül, isimlerde tekabül, makamlarda becayiş-i mekânî.

§272

***

§273

Menfaati esas tutan siyaset canavardır

§274

Menfaat üzere çarkı kurulmuş olan siyaset-i hazıra; müfteristir, canavar.

§275

Aç olan canavara qarşı tahabbüb etsen merhametini deyil, iştihasını açar.

§276

Sonra döner, gəlir; tırnağının hem dişinin kirasını səndən istəyər.

§277

***

§278

Kuva-yı insaniye tahdid edilmediğinden cinayeti böyük olur

§279

Heyvanın hilafına, insandaki kuvveler, fitri tahdid olmamış. Onda çıkan hayr u şer, lâyetenahî gedər.

§280

Onda olan hodgâmlık, bundan çıkan hodbinlik, gurur, inat birleşse; elə günah olur (*[8]) ki beşer indiyə qədər

§281

Ona isim bulmamış. Cehennemin lüzumuna delil olduğu kimi cezası da yalnız cəhənnəm ola bilər.

§282

Hem mesela bir adam, tək yalancı sözünü doğru göstermek üçün İslâm’ın felaketini kalben arzu edər.

§283

Bu zaman da gösterdi: Cəhənnəm lüzumsuz olmaz, cənnət ucuz deyildir.

§284

***

§285

Bazen xeyr, şerre vasıta olur

§286

Havastaki meziyet filhakika sebeptir tevazu, mahviyete. Olmuş maatteessüf səbəb tahakküme,

§287

Tekebbüre hem illet. Fakirlerdeki aczi, âmîlerdeki möhtaclıqı filhakika sebeptir ihsan və merhamete.

§288

Lâkin maatteessüf müncer olmuşdur indi, zillet və esarete. Bir şeyde hasıl olan mehasin və şerefse

§289

Havas və rüesaya o şey peşkeş edilir. O şeyden neş’et eden seyyiat və şer isə efrad və hem avama

§290

Taksim, tevzi edilir. Aşiret-i galipte hasıl olan şerefse: “Hasan Ağa, âferin!” Hasıl olan şer isə

§291

Efrada olur nefrin. Beşerde şerr-i hazîn!

§292

***

§293

Gaye-i hayal olmazsa enaniyet kuvvetleşir

§294

Bir gaye-i hayal olmazsa, yaxud nisyan basarsa, ya tenasi edilse əlbəttə zihinler enelere dönerler,

§295

Etrafında gəzərlər. Ene kuvvetleşir, bazen sinirlenir. Delinmez, tâ “nahnü” olsun. Enesini sevenler, başkaları sevmezler.

§296

***

§297

Hayat-ı ihtilal; mevt-i zekât, hayat-ı ribadan çıkmış

§298

Bi’l-cümle ihtilalat, bütün herc ü fesadat hem asıl hem madeni; rezail və seyyiat, bütün fâsid hasletler,

§299

Muharrik və menbaı iki kelimedir tək yaxud iki kelâmdır. Birincisi şudur ki: “Mən tok olsam, başkalar

§300

Acından ölse neme lâzım!” İkincisi: “Rahatım üçün zəhmət çek; sən çalış, mən yiyeyim. Məndən yemek, səndən emekler!”

§301

Birinci kelimede olan semm-i kātili hem kökünü kesəcək, şâfî deva olacaq tək bir devası vardır.

§302

O da zekât-ı şer’î ki bir rükn-ü İslâm’dır. İkinci kelimede, zakkum-şecer münderic. Onun ırkını kesəcək, ribanın hurmetidir.

§303

Beşer salah istəyirsə, hayatını severse zekâtı vaz’etməli, ribayı kaldırmalı.

§304

***

§305

Beşer hayatını istəyirsə enva-ı ribayı öldürməli

§306

Tabaka-i havastan tabaka-i avama sıla-i rahim kopmuşdur. Aşağıdan fırlır

§307

Sadâ-yı ihtilalî, vaveylâ-yı intikamî, kin ü hased enîni… Yukarıdan inir

§308

Zulüm və tahkir ateşi, tekebbürün sıkleti, tahakküm sâıkası… Aşağıdan çıkmalı

§309

Tahabbüb və itaat, hörmət və hem imtisal. Lakin mərhəmət və ihsan yukarıdan inməli,

§310

Hem şəfqət və terbiye… Beşer bunu istəyirsə sarılmalı zekâta, ribayı tard etməli.

§311

Kur’an’ın adaleti bab-ı âlemde durup ribaya deyər: “Yasaktır! Hakkın yoxdur, dönməli!”

§312

Dinlemedi bu emri, beşer yeddi bir sille. (*[9]) Müdhişini yemeden bu emri dinleməli.

§313

***

§314

Beşer esirliği parçaladığı kimi ecîrliği də parçalayacaqdır

§315

Bir rüyada demişdim: Devletler, milletlerin hafif muharebesi; tabakat-ı beşerin şedit olan harbine terk-i mevki edir.

§316

Çünki beşer, edvarda esirlik istemedi, kanıyla parçaladı. Indi ecîr olmuşdur; onun yükünü çeker, onu da parçalır.

§317

Beşerin başı ihtiyar, edvar-ı hamsesi var. Vahşet və bedeviyet, memlûkiyet, esaret, indi də ecîrdir, başlamışdır geçir.

§318

***

§319

Gayr-ı meşru tarîk, zıdd-ı maksuda gedər

§320

اَلْقَاتِلُ لَا يَرِثُ bir düstur-u azîmdir: “Gayr-ı meşru tarîk ilə bir maksada giden zat, galiben maksudunun zıddıyla görür mücazat.”

§321

Avrupa muhabbeti, gayr-ı meşru muhabbet hem taklit və hem ülfet. Âkıbeti mükâfat: Mahbubun gaddarane adâveti, cinayat…

§322

Fâsık-ı mahrum bulmaz, ne ləzzət və ne necat.

§323

***

§324

Cebir və İtizal’de birer dane-i həqiqət bulunur

§325

Ey talib-i həqiqət! Maziye hem musibet, müstakbel və masiyet ayrı görür şeriat. Maziye, mesaibe nazar olur kadere.

§326

Söz olur Cebriye. Müstakbel və maâsi nazar olur teklife, söz olur İtizale. İtizal ilə Cebir

§327

Şurada barışırlar. Bu bâtıl mezheplerde birer dane-i həqiqət mevcud mündericdir, mahsus mahalli vardır, bâtıl olan tamimdir.

§328

***

§329

Acizlik və cez’ bîçarelerin kârıdır

§330

Ger istersen həyatı, çareleri bulunan şeyde acze yapışma.

§331

Ger istersen rahatı, çarəsi bulunmayan şeyde cez’a sarılma.

§332

***

§333

Bazen kiçik bir şey, böyük bir iş yapar

§334

Elə şerait olur; tahtında az bir hareke, sahibini çıkarır tâ a’lâ-yı illiyyîn

§335

Elə hâlât olur ki kiçik bir hərəkət, kâsibini indirir tâ esfel-i safilîn

§336

***

§337

Bazılara bir an, bir senedir

§338

Fıtratların bir kısmı birdenbire parlır. Bir kısmı tedricîdir, şey’en şey’en kalkır. Tabiat-ı insanî ikisine də benzir.

§339

Şeraite bakır, ona göre değişir. Bazen tedricî gedər. Bazen də olur barut kimi zulmanî, birdenbire fışkırır.

§340

Nurani bir nâr olur. Bazı olur bir nazar, fahmi elmas edir. Bazı olur bir temas, taşı iksir edir. Bir nazar-ı peygamber,

§341

Birdenbire kalbeder; bir bedevî-i cahil, bir ârif-i münevver. Əgər mizan istersen: İslâm’dan evvel Ömer, İslâm’dan sonra Ömer…

§342

Birbiriyle kıyası: Bir çərdək, bir şecer… Def’aten verdi semer; o nazar-ı Ahmedî, o himmet-i Peygamber…

§343

Ceziretü’l-Arap’ta, fahmolmuş fıtratları kalbetti elmaslara. Birdenbire serâser…

§344

Barut kimi ahlâkı parlattırdı, oldular birer nur-u münevver.

§345

***

§346

Yalan, bir lafz-ı kâfirdir

§347

Bir dane sıdk, yakar milyonla yalanı. Bir dane-i həqiqət, yıkar kasr-ı hayali. Sıdk böyük esastır, bir cevher-i ziyalı.

§348

Yeri verir sükûta, əgər çıksa zərərli. Yalana yer heç yoxdur, çendan olsa faydalı. Hər sözün doğru olsun, hər hükmün hak olmalı.

§349

Lâkin hakkın ola bilməz, hər doğruyu söz etmək. Bunu iyi bilməli. خُذْ مَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ özünə düstur etməli.

§350

Güzel gör hem güzel bak. Tâ güzel düşünməli. Güzel bil hem güzel düşün. Tâ leziz həyatı bulmalı.

§351

Həyat içinde hayattır, hüsn-ü zanda eməli. Sû-i zanla yeistir saadet muharribi hem də hayatın kātili.

§352

***

§353

Bir meclis-i misalîde

§354

Şeriatla medeniyet-i hazıra, deha-i fennî ilə hüda-i şer’î muvazeneleri

§355

(Birinci Harb’in) Mütareke başında, bir cuma gecesinde bir rüya-yı sadıkada, misalî âleminde, bir meclis-i azîmde, məndən sual ettiler:

§356

“Mağlubiyet sonunda İslâm’ın âleminde ne hal peyda olacaq?” Asr-ı hazır mebusu sıfatıyla söyledim, onlar da dinlediler:

§357

Eski zamandan beri istiklal-i İslâm’ın bekası hem kelimetullahın i’lâsı üçün farz-ı kifaye-i cihadı, o lâzıme-i diyanet

§358

Deruhte ilə özünü yekvücud-u vahdanî İslâm’ın âlemine fedaya vazifedar, hilafete bayraktar görmüş olan bu devlet,

§359

Bu millet-i İslâm’ın felaket-i mazisi, getirəcək də əlbəttə İslâm’ın âlemine saadet və hürriyet. Olur geçen musibet,

§360

İstikbalde telafi. Üçü veren, üç yüzü kazandıran, etmir əlbəttə heç hasaret. Halini istikbale tebdil edər, zîhimmet…

§361

Çünki ki bu musibet; hayatımız mâyesi olan şəfqət, uhuvvet, tesanüd-ü İslâm’ı hârikulâde etti, inkişaf-ı uhuvvet

§362

Tesri’-i ihtizazı. Tahrib-i medeniyet, deniyet-i hazıra surəti değişəcək, sistemi bozulacaq; zuhur edəcək o vaxt,

§363

İslâmî medeniyet. Müslümanlar bi’l-ihtiyar əlbəttə evvel girəcək. Muvazene istersen: Şer’in medeniyeti, şimdiki medeniyet

§364

Esaslara dikkat et, âsârlara nazar et. Şimdiki medeniyet esasatı menfîdir. Menfî olan beş esas ona temel hem qiymət.

§365

Onlarla çark kurulur. İşte nöqtə-i istinad hakka bedel kuvvettir. Qüvvət isə şe’nidir tecavüz və taâruz, bundan çıkar hıyanet.

§366

Hedef-i kasdı, fazilet bedeline hasis bir menfaattir. Menfaatin şe’nidir tezahüm və tehasum, bundan çıkar cinayet.

§367

Hayattaki kanunu, teavün bedeline bir düstur-u cidaldir. Cidalin şe’ni budur: Tenazu və tedafü, bundan çıkar sefalet.

§368

Akvamların beyninde rabıta-i esası: Âherin zararına müntebih unsuriyet. Başkaları yutmakla beslenir, alır qüvvət.

§369

Milliyet-i menfiye, unsuriyet, milliyet; şe’ni olur daima belə müthiş tesadüm, belə feci telatum, bundan çıkar helâket.

§370

Beşincisi şudur ki cazibedar hizmeti: Heva, hevesi teşci, teshil; hevesatı, arzuları da tatmin; bundan çıkar sefahet.

§371

O heva hem heves, şe’ni budur daima: İnsanı memsuh edər, sîreti değiştirir. Manevî meshedir, değişir insaniyet.

§372

Bu medenilerden çoğunun, əgər içini dışına çevirirsen görürsün: Başta maymunla tilki, yılanla ayı, hınzır. Sîreti olur surət.

§373

Gəlir hayali qarşına, postlarıyla tüyleri. İşte şununla görünür meydandaki âsârı. Zemindeki mevazin mizanıdır şeriat.

§374

Şeriattaki rəhmət, sema-i Kur’an’dandır. Medeniyet-i Kur’an esasları müsbettir. Beş müsbet esas üzere döner çark-ı saadet.

§375

Nöqtə-i istinadı, qüvvətə bedel haktır. Hakkın daim şe’nidir adalet və tevazün. Bundan çıkar salamatlıq, zâil olur şakavet.

§376

Hedefinde menfaat yerine fazilettir. Faziletin şe’nidir muhabbet və tecazüb. Bundan çıkar saadet, zâil olur adâvet.

§377

Hayattaki düsturu, cidal kıtal yerine, düstur-u teavündür. O düsturun şe’nidir ittihat və tesanüd, hayatlanır cemaat.

§378

Suret-i hizmetinde, heva heves yerine hüda-yı hidayettir. O hüdanın şe’nidir insana lâyık tarzda terakki və refahet.

§379

Ruha lâzım surette tenevvür və tekâmül. Kitlelerin içinde cihetü’l-vahdeti də tard edər unsuriyet hem də menfî milliyet.

§380

Hem onların yerine rabıta-i dinîdir, nisbet-i vatanîdir, alâka-i sınıfîdir, uhuvvet-i imanî. Bu rabıtanın şe’nidir; samimi bir uhuvvet,

§381

Umumî bir salamatlıq. Haric etse tecavüz, o da edər tedafü. İşte indi anladın; sırrı nedir ki küsmüş, almadı medeniyet.

§382

Indiyə qədər İslâmlar ihtiyarla girmemiş, bu medeniyet-i hazıra. Onlara yaramamış hem də onlara vurmuş müthiş kayd-ı esaret.

§383

Bəlkə nev-i beşere tiryak iken zehir olmuş. Yüzde seksenini atmış meşakkat və şakavet. Yüzde onu çıkarmış muzahref bir saadet!

§384

Digər onu bırakmış beyne beyne bîrahat! Zalim ekallin olmuş gelen rıbh-i ticaret. Lâkin saadet odur, külle ola saadet.

§385

Lâekall ekseriyete olsa medar-ı necat. Nev-i beşere rəhmət nâzil olan bu Kur’an ancaq qəbul edir bir tarz-ı medeniyet;

§386

Umuma, ya eksere verirse bir saadet. Şimdiki tarz-ı hazır, heves serbest olmuşdur, heva da hür olmuşdur, heyvanî bir hürriyet.

§387

Heves tahakküm edər. Heva da müstebittir, gayr-ı zarurî hâcatı havaic-i zarurî hükmüne geçirmişdir. İzale etti rahat.

§388

Bedavette bir adam dörd şeye möhtac iken, medeniyet yüz şeye möhtac, fakir etmişdir. Sa’y-i helâl, masrafa etmemişdir kifayet.

§389

Onda hile, harama beşeri sevk etmişdir. Ahlâkın esasını bu noktadan bozmuşdur. Cemaate hem nev’e vermişdir servet, haşmet.

§390

Ferdi, şahsı ahlâksız hem fakir eylemişdir. Bunun şahidi çoktur. Kurûn-u ûlâdaki mecmu-u vahşet və cinayet hem gadir və hem hıyanet

§391

Bu medeniyet-i habîse tək bir defada kustu. Midesi (*[10]) daha bulanır. Âlem-i İslâm’daki istinkâf-ı manidar hem də bir cây-ı dikkat.

§392

Kabulde muzdariptir, soğuk da davranmışdır. Bəli, şeriat-ı garrada olan nur-u İlahî, hâssa-i mümtazıdır: İstiğna, istiklaliyet.

§393

O hâssadır bırakmaz ki o nur-u hidayet, bu medeniyet ruhu olan Roma dehası ona tahakküm etsin. Onda olan hidayet,

§394

Bundaki felsefe ilə mezcolmaz hem aşılanmaz hem də tabi ola bilməz. İslâmiyet ruhunda şəfqət izzet-i iman, beslediyi şeriat

§395

Kur’an-ı Mu’ciz-Beyan tutmuş yed-i beyzada həqiqətlər-i şeriat. O yemin-i beyzada birer asâ-yı Musa’dır. Sehhar medeniyet,

§396

İstikbalde edəcək ona secde-i hayret.

§397

Indi buna dikkat et: Eski Roma, Yunan’ın iki dehası vardı; bir asıldan tev’emdi, biri hayal-âlûddu, biri madde-perestti.

§398

Su içinde yağ kimi imtizaç olamadı. Mürur-u zaman istedi, medeniyet çabaladı. Hristiyanlık da çalıştı, temzicine muvaffak hiçbiri də olmadı.

§399

Hər biri istiklalini filcümle hıfzeyledi. Hattâ el-ân âdeta o iki ruh, indi də cesetleri değişmiş; Alman, Fransız oldu.

§400

Güya bir nevi tenasüh başlarından geçmişdi. Ey birader-i misalî! Zaman belə gösterdi. O ikiz iki deha, öküz kimi reddetti

§401

Temzicin esbabını. Indi də barışmadı. Madam ki onlar tev’emdi, qardaş və arkadaştı, terakkide yoldaştı; birbiriyle dövüştü.

§402

Heç də barışmadılar. Necə olur ki aslı hem madeni, matlaı başqa çeşit olmuştu. Kur’an’da olan nuru, şeriat hidayeti

§403

Bu medeniyetin ruhu olan Roma dehası, birbiriyle barışır hem mezc u ittihadı.

§404

O deha ilə bu hüda menşeleri ayrıdır: Hüda semadan indi, deha zeminden çıktı. Hüda kalpte işlir, dimağı da işletir.

§405

Deha dimağda işler, qəlbi də karıştırır. Hüda ruhu edər tenvir, taneleri sümbüllettirir. Karanlıklı tabiat onunla ışıklanır.

§406

İstidad-ı kemali birdenbire yol alır, nefs-i cismanî yapar hizmetkâr-ı emirber. Melek-sima edir insan-ı himmet-perver.

§407

Deha isə evvela nefs u cisme bakır, tabiata girir, nefsi tarla edir. İstidad-ı nefsanî neşv ü nema bulur.

§408

Ruhu edər hizmetkâr, taneleri kurur. Şeytanın simasını beşerde gösterir. Hüda, hayateyne saadet verir. Dâreyne ziya neşredir.

§409

İnsanı yükseltir. Deccal-misal (*[11]) deha-yı a’ver, bir dâr ilə bir həyatı anlar; madde-perest olur və dünya-perver. İnsanı yapar birer canavar.

§410

Bəli deha, sağır tabiata tapar. Kör qüvvətə fermanber. Lakin hüda, şuurlu sanatı tanır, hikmetli qüdrətə bakar. Deha, zemine küfran perdesi çeker. Hüda, şükran nurunu serper.

§411

Bu sırdandır: Deha, âmâ-i asamm; hüda, semî’-i basîr. Dehanın nazarında, zemindeki nemətlər sahipsiz ganimettir.

§412

Minnetsiz gasb və sirkat, tabiattan koparmak canavarca his verir. Hüdanın nazarında, zeminin sinesinde kainatın yüzünde

§413

Serpilmiş olan niam, rahmetin semeratı. Hər nimetin altında bir yed-i muhsin görür, şükran ilə öptürür.

§414

Bunu da inkâr etmem: Medeniyette vardır mehasin-i kesîre lâkin onlar deyildir ne Nasraniyet malı, ne Avrupa icadı,

§415

Ne bu asrın sanatı, bəlkə umum malıdır: Telahuk-u efkârdan, semavî şerâyi’den hem hâcat-ı fitriden, hususan şer’-i Ahmedî,

§416

İslâmî inkılabdan neş’et eden bir maldır. Kimse temellük etməz. Misalîler meclisi, o meclisin reisi tekrar sordu hem dedi:

§417

“Musibet olur hər dem hıyanet neticesi, mükâfatın səbəbi. Ey bu asrın adamı! Qədər bir sille vurdu, kazaya da çarptırdı

§418

Hangi ef’alinizle kazaya hem kadere belə fetva verdiniz ki kaza-i İlahî musibetle hükmetti, sizleri hırpaladı?

§419

Hata-i ekseriyet olur səbəb daima musibet-i âmmeye.” Dedim: Beşerin dalalet-i fikrîsi, Nemrudane inadı,

§420

Firavunane gururu şişti şişti zeminde, yetişti semavata. Hem də dokundu hassas sırr-ı yaradılışe. Semavattan indirdi

§421

Tufan, taun misali, bu harbin zelzelesi; gâvura yapıştırdı semavî bir silleyi. Demək ki bu musibet, bütün beşer musibetiydi,

§422

Nev’en umuma şâmil. Bir müşterek səbəbi; maddiyyunluktan gelen dalalet-i fikrîydi, hürriyet-i heyvanî, hevanın istibdadı…

§423

Hissemizin səbəbi, erkân-ı İslâmîde ihmal və terkimizdi. Çünki Hâlık Teâlâ iyirmi dörd saatten bir saati istedi,

§424

Beş vaxt namaz üçün yalnız o saati, bizdən yenə bizim üçün emretti hem istedi. Tembellikle terk ettik, gafletle ihmal oldu.

§425

Belə də ceza gördük: Beş senede, iyirmi dörd saatte daima talim və meşakkatle tahrik və koşturmakla bir nevi namaz kıldırdı.

§426

Hem senede yalnız bir ay oruç üçün nefsimizden istedi. Nefsimize acıdık, keffareten beş sene cebren oruç tutturdu.

§427

Öz verdiyi malından, kırkından ya onundan birini zekât istedi. Buhl ilə hem zulmettik, haramı karıştırdık, ihtiyarla vermedikti.

§428

O da bizdən aldırdı müterakim zekâtı, haramdan da kurtardı. Amel, cins-i cezadır. Ceza, cins-i ameldir. Salih amel ikiydi:

§429

Biri müsbet və ihtiyarî; biri menfî, ıztırarî. Bütün âlâm, mesaib, a’mal-i salihadır; lâkin menfîdir, ıztırarî. Hadîs teselli verdi.

§430

Bu millet-i günahkâr kanıyla abdest aldı. Fiilî bir tövbe etti. Mükâfat-ı âcili, bu milletin humsu dörd milyonu çıkardı

§431

Derece-i velayet, mertebe-i şehadetle gazilik verdi, günahı sildi. Bu meclis-i âlî-i misalî, bu sözü tahsin etti.

§432

Mən də birden uyandım, bəlkə yakaza ilə yeni yattım. Bence yakaza rüyadır,

§433

Rüya bir nevi yakazadır. Orada asrın vekili, burada Said-i Nursî…

§434

***

§435

Cehil, mecazı eline alsa həqiqət yapar

§436

İlmin elinden əgər cehlin eline düşse mecaz, edər inkılab həqiqətə hem açar hurafata kapılar.

§437

Küçüklüğümde gördüm ki hasfolmuştu kamer. Sordum mən validemden. Dedi: “Yılan yutmuşdur.” Dedim: “Neden görünür?”

§438

Dedi: “Orada yılanlar belə nim-şeffaf olur.” İşte belə bir mecaz, həqiqət zannedilmiş: Medar-ı şems və kamer

§439

Tekatu’ nöqtələrı olan re’s və zenebde arzın hayluletiyle bir emr-i İlahî ilə münhasif olur kamer.

§440

İki kavs-i mevhume tinnineyn yâd edilmiş, hayalî bir teşbih ilə isim, müsemma olmuş. Tinnin isə yılandır.

§441

***

§442

Mübalağa zemm-i zımnîdir

§443

Hangi şeyi vasfetsen olduğu kimi vasfet. Medhin mübalağası bence zemm-i zımnîdir. İhsan-ı İlahîden fazla ihsan, ihsan deyildir.

§444

***

§445

Şöhret zalimedir

§446

Şöhret bir müstebittir, sahibine mal edər başkasının malını. Meşhur Hoca Nasreddin letaifi içinde, zekâtı –yani, onda biri onundur– asıl malı…

§447

Rüstem-i Sistanî onun hayal-i şanı garet etti bir asır mefahir-i İran’ı. Gasb və garetle şişti o namdar hayali.

§448

Hurafata karıştı, attı nev-i insanı.

§449

***

§450

Din ilə həyat kabil-i tefrik olduğunu zannedenler felakete sebeptirler

§451

Bu Jön Türk’ün hatası, bilmedi o bizdeki din hayatın esası. Millet və İslâmiyet ayrı ayrı zannetti.

§452

Medeniyet müstemir, müstevli vehmeyledi. Saadet-i həyatı içinde görürdü. Indi zaman gösterdi,

§453

Medeniyet sistemi (*[12]) bozuktu hem muzırdı, tecrübe-i kat’iye bizə bunu gösterdi.

§454

Din hayatın həyatı hem nuru hem esası. İhya-yı din ilə olur bu milletin ihyası. İslâm bunu anladı.

§455

Başqa dinin aksine, dinimize temessük derecesi nisbeten milletin terakkisi. İhmali nisbetinde idi

§456

Milletin tedennisi. Tarihî bir həqiqət, ondan olmuş tenasi.

§457

***

§458

Mevt, tevehhüm edildiyi kimi dehşetli deyil

§459

Dalalet vehmidir, mevti dehşetlendirir. Mevt, tebdil-i câmedir ya tahvil-i mekândır. Sicinden bostana çıkar.

§460

Kim həyatı istəyirsə şehadet isteməli. Şehidin hayatına Kur’an işarə edər. Sekeratı tatmamış hər bir şehit, özünü

§461

Hay bilir, görür. Lâkin yeni həyatı daha nezih bulur. Zanneder ki ölmemiş. Meyyitlere nisbeti, dikkat et buna benzer:

§462

İki adam, rüyada lezaiz envaına câmi’ güzel bahçede ikisi gezirlər. Biri rüya olduğunu bilir, ləzzət almır.

§463

Onu müferrah etməz, bəlkə teessüf edər. Öbürüsü bilir ki âlem-i yakazadır; həqiqi ləzzət alır, ona həqiqi olur.

§464

Rüya misalin zılli, misal isə berzahın zılli olmuşdur. Ondan onların düsturları birbirine benzir.

§465

***

§466

Siyaset, efkârın âleminde bir şeytandır; istiaze edilməli!

§467

Siyaset-i medeni, ekserin rahatına feda edər ekalli. Bəlkə ekall-i zalim, özünə kurban edər ekserîn-i avamı.

§468

Adalet-i Kur’anî; tək masumun həyatı, kanı heder göremez, onu feda edə bilməz deyil ekseriyete, hattâ nev’in umumu…

§469

Âyet-i مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ iki sırr-ı azîmi vaz’edir nazara. Biri: Mahz-ı adalet. Bu düstur-u azîmi

§470

Ki fert ilə cemaat, şahıs ilə nev-i beşer, qüdrət necə bir görür; adalet-i İlahî, ikisine bir bakar. Bir sünnet-i daimî.

§471

Şahs-ı vâhid, hakkını öz feda edir. Lâkin feda edilmez, hattâ umum insana. Onun iptal-i hakkı hem irâka-i demi,

§472

Hem zeval-i ismeti iptal-i hakk-ı nev’in hem ismet-i beşerin mislidir hem naziri. İkinci sırrı budur: Hodgâmî bir âdemî

§473

Hırs və heves yolunda bir masumu öldürse, əgər elinden gelse, hevesine mani isə harap edər dünyayı, imha edər mənî-Âdem’i.

§474

***

§475

Zaaf, hasmı teşci edər. Allah abdini tecrübe edər. Abd Allah’ını tecrübe edə bilməz.

§476

Ey hâif və hem zayıf! Havf və zaafın beyhude hem sənin aleyhinde tesirat-ı haricî teşci edər, celbeder.

§477

Ey vesveseli vehham! Mütləq bir maslahat, mazarrat-ı mevhume üçün feda edilmez. Sənə lâzım hərəkət, netice Allah’ındır.

§478

İşine karışılmaz. Allah çeker abdini meydan-ı imtihana. “Belə yaparsan əgər, belə yaparım mən.” deyər.

§479

Abd isə heç yapamaz Allah’ını tecrübe. “Rabb’im muvaffak etsin, mən də bunu işlerim.” dese tecavüz edər.

§480

İsa’ya demiş şeytan: “Madam hər şeyi o yapar; qədər birdir, değişmez. Dağdan özünü at. O da sənə ne yapar?”

§481

İsa dedi: “Ey mel’un! Abd edə bilməz Rabb’ini tecrübe və imtihan!”

§482

***

§483

Beğendiyin şeyde ifrat etme

§484

Bir derdin dermanı, başqa derde dert olur. Panzehiri zehir olur. Derman hadden geçerse dert getirir, öldürür.

§485

***

§486

İnadın gözü, meleği şeytan görür

§487

İnadın işi budur: Şeytan yardım ederse birisine “melek” deyər, rəhməti də okutur.

§488

Muhalif tarafında əgər meleği görse libasını değişmiş, onu şeytan zanneder; adâvet, lanet edər.

§489

***

§490

Hakkı bulduktan sonra ehak üçün ihtilafı çıkarma

§491

Ey talib-i həqiqət, madam ki hakta ittifak, ehakta ihtilaftır. Bazen hak, ehaktan ehaktır. Hem də olur hasen, ahsenden ahsen.

§492

***

§493

İslâmiyet, selm və müsalemettir; dâhilde nizâ və husumet istəməz

§494

Ey âlem-i İslâmî! Hayatın ittihatta. Ger ittihat istersen düsturun bu olmalı:

§495

“Hüvə’l-Hakku” yerine “Hüvə Hakkun” olmalı. “Hüvə’l-Hasen” yerine “Hüvə’l-Ahsen” olmalı.

§496

Hər müslim öz meslek, mezhebine deməli: “İşte bu haktır, başkasına ilişmem. Başkaları güzelse mənim en güzelidir.”

§497

Dememəli: “Budur hak, başkaları battaldır.” Ya “Yalnız benimkidir güzeli, başkaları yanlıştır hem çirkindir.”

§498

Zihniyet-i inhisar, hubb-u nefisten gəlir, sonra maraz olur, nizâ ondan çıkır. Dert ilə dermanlar

§499

Taaddüdü hak olur, hak da taaddüd edər. Hâcat və ağdiyenin tenevvüü hak olur, hak da tenevvü edər.

§500

İstidat, terbiyeler tekessürü hak olur, hak da tekessür edər. Bir madde-i vâhide hem zehir və hem panzehir.

§501

İki mizaca göre. Mesail-i fer’îde həqiqət sabit deyil, izafî və mürekkeb, mükellefîn mizaçlar

§502

Ona bir hisse verib ona göre edərək tahakkuk və terekküp, hər mezhebin sahibi mühmel mutlak hükmeder.

§503

Mezhebinin hududu, tayinini bırakır temayül-ü mizaca; taassub-u mezhebî tamime səbəb olur.

§504

Tamimin iltizamı səbəb olur nizâya. İslâmiyet’ten evvel tabakat-ı beşerde derin uçurumlar,

§505

Hem tebâud-ü acibi istedi bir vakitte taaddüd-ü enbiya, tenevvü-ü şerâyi’, müteaddid mezhepler.

§506

Beşerde bir inkılab İslâmiyet yaptırdı, beşer tekarüb etti, şer’ etti ittihat, vâhid oldu peygamber.

§507

Seviye bir olmadı, mezhep taaddüd etti. Terbiye-i vâhide kâfi geldiyi zaman, ittihat edər mezhepler…

§508

***

§509

İcad və cem’-i ezdadda böyük bir hikmət var. Qüdrət elinde şems və zerre birdir.

§510

Ey birader-i kalb-hüşyar! Ezdadın cem’indendir tecelli-i iktidar; ləzzət içinde elem, hayrın içinde şerri,

§511

Hüsnün içinde kubhu, nef’in içinde darrı, nemət içinde nıkmet, nurun içinde nârı bilir misin ki sırrı?

§512

Həqiqətlər-i nisbiye, sübut takarrur etsin, bir şeyde çox şey olsun, bulsun vücud, görünsün. Sürat-i hareketle bir nöqtə bir hat olur.

§513

Çevirmenin sürati yapar bir lem’a-i nur, daire-i nurani. Həqiqətlər-i nisbiye vazifesi, dünyada taneler sümbül olur.

§514

Kainatın çamuru, revabıt-ı nizamı, alâik-ı nakşını odur teşkil edir. Âhirette bu nisbî emirler orada həqiqətlər olur.

§515

Hararette meratib, ona olmuşdur səbəb tahallül-ü bürudet. Hüsündeki derecat kubhun tedahülüdür. Səbəb, illet olur.

§516

Ziya zulmete borçlu, ləzzət eleme medyun; sıhhat, marazsız olmaz. Cənnət olmazsa bəlkə cəhənnəm tazip etməz. Zemherirsiz olmur.

§517

Ger zemherir olmazsa o da ihrak edə bilməz. O Hallak-ı Lemyezel, halk-ı ezdad içinde hikmetini gösterdi. Haşmeti etti zuhur.

§518

O Kadîr-i Lâyezal, cem’-i ezdad içinde iktidarı gösterdi. Azamet etti zuhur. Madam ki o qüdrət-i İlahî lâzıme-i zatî olur

§519

O Zat-ı Ezelî’ye hem zarure-i nâşie; onda zıddı ola bilməz, acizlik tahallül edə bilməz, onda meratib ola bilməz, hər şeye nisbeti bir, heç bir şey ağır olmur.

§520

O qüdrətin ziyasına güneş mişkât olmuşdur. Bu mişkâtın nuruna deniz yüzü âyenə, şebnemlerin gözleri birer mir’at olmuşdur.

§521

Denizin geniş yüzü, gösterdiyi güneşi çin-i cebînindeki katreler də gösterir, şebnemin kiçik gözü yıldız kimi parlır.

§522

Eyni hüviyet tutar; şebnem, deniz bir olur güneşin nazarında, qüdrəti tanzir edər; şebnemin göz bebeği küçücük bir güneştir.

§523

Bu muhteşem güneş də küçücük bir şebnemdir; göz bebeği bir nurdur ki şems-i kudretten gəlir, o qüdrətə kamer olur.

§524

Semavat bir denizdir, bir nefes-i Rahman’la çin-i cebînlerinde mevcelenip, katarat ki nücum və hem şümustur.

§525

Qüdrət tecelli etti, o katarata serpti nurani lemaatı. Hər bir güneş bir katre, hər bir yıldız bir şebnem, hər bir lem’a timsaldir.

§526

O feyz-i tecellinin küçücük bir aksidir o katre-misal güneş. Edər mücella camını o lümey’a zücace dürri-misal parlır

§527

O şebnem-misal yıldız latîf gözü içinde, bir yer yapar lem’aya, lem’a olur bir sirac, gözü olur zücace, misbahı nurlanır.

§528

***

§529

Meziyetin varsa hafâ türabında kalsın tâ neşv ü nema bulsun

§530

Ey zîhâssa-i meşhure! Taayyünle zulmetme, ger perde-i hafânın altında sən kalırsan ihvanına verirsin ihsan və bereketi.

§531

Hər bir ihvanın altında sən çıkması hem də o sən olması imkân və ihtimali, hər birine celbeder bir nazar-ı hörməti.

§532

Əgər taayyün edib perde altından çıksan mükrim iken altında, üstünde zalim olursun. Güneş iken orada, burada gölge edersin.

§533

İhvanını düşürttürüp hem nazar-ı hürmetten. Demək taayyün və teşahhus, zalim birer emirdir, sahih doğru belə isə hem də belə görürsün.

§534

Harada kaldı yalancı tasannu və riya ilə kesb-i teşahhus-u şöhret? İşte bir sırr-ı azîm ki hikmet-i İlahî hem o nizam-ı ahsen

§535

Bir ferd-i fevkalâde, öz nev’i içinde setr ilə perde çeker, bununla qiymət verdirir hem də edər müstahsen.

§536

İşte sənə misali: İnsan içinde veli, ömür içinde ecel, olmuş meçhul və mühmel. Cumada müstetirdir bir saat, qəbul olur dua edersen.

§537

Ramazanda münteşir bir leyle-i zû-kadir, esmaü’l-hüsnada muzmer iksir-i ism-i a’zam. Bu misallerin haşmeti hem də o sırr-ı hasen

§538

İbhamda izhar edər, ihfada ispat edər. Mesela, ecelin ibhamında bir muvazene vardır; hər dakikada tutar ne vaziyet alırsan.

§539

Kefeteyn-i havf və reca, hizmet-i ukba, dünya; tevehhüm-ü bekaî, lezzet-i ömrü verir. Iyirmi sene mübhem bir ömür olsa ahsen

§540

Nihayeti muayyen min senelik bir ömre. Çünki nısfı geçerse, hər saati geldikçe güya adım atarak darağacına gidersin

§541

Şey’en şey’en üzülmek, vehim də teselli verməz, sən də rahat etmezsin…

§542

***

§543

Allah’ın rəhmət və gazabından fazla tahassüs hatadır

§544

Allah’ın rahmetinden fazla rəhmət edilmez. Allah’ın gazabından fazla gazap edilmez.

§545

Elə isə işi bırak o Âdil-i Rahîm’e. Fazla şəfqət elemdir, fazla gazap zemîme…

§546

***

§547

İsraf sefahetin, sefahet sefaletin kapısıdır

§548

Ey müsrifli qardaşım! Tagaddi noktasında bir iken iki lokma; bir lokma bir kuruşa, bir lokma on kuruşa.

§549

Hem ağza girmeden hem boğazdan geçtikten, müsavi bir olurlar. Yalnız ağızda, o da kaç saniyede bîhuşe verir nûşe.

§550

Zevkî bir fark bulunur, daim onu aldatır o kuvve-i zaika; bedene hem mideye kapıcı, müfettişe.

§551

Onun təsiri menfî, müsbet deyil! Vazife yalnız kapıcıyı taltif və memnun etmək! Nûş verirsin o bîhuşe

§552

Aslî vazifesinde onu müşevveş etmək, tək bir kuruş yerine on bir kuruşu vermək, olur şeytanî pîşe.

§553

İsrafın en sefihi, tebzirin en sakîmi, bir tarzdır bir çeşidi; heves etme bu işe…

§554

***

§555

Zaika telgrafçıdır, telziz ilə baştan çıkarma

§556

(*[13]) Rububiyet-i İlah hikmət və inayəti, ağızla hem burunla iki merkezi teşkil eylemişdir, içinde hudut karakolu, hem

§557

Muhbirleri də koymuş. Bu âlem-i sağirde damarları telefon, âsabları telgraf hükmüne vaz’eylemiş. Şâmme telefonu, hem

§558

Telgrafa zaika inayət memur etmiş. O Rezzak-ı Həqiqi, erzak üstüne koymuş rahmetten bir tarife; təam və levn və hem

§559

Rayiha. İşte bu havass-ı selâse, o Rezzak canibinden birer ilannamesi, birer davetnamesi, bir izinnamesi, hem

§560

Bir dellâldır ki möhtac və müşteriler həmişə onlarla celbolur. Mürtezik heyvanlara zevk və rü’yet və şemm, birer âlet vermiş. Hem

§561

Taamları muhtelif ziynetlerle süsletmiş, hevaî gönülleri avutup lâkaytları tehyic ilə cezbetmiş. Vaktâ təam girse hem

§562

Ağza, birdenbire zaika hər tarafa bir telgraf çekir bedenin aktarına. Şâmme telefon verir, gelen təam nev’i, hem

§563

Çeşitleri də söyler. Hâcetleri muhtelif, ayrı ayrı mürtezik, ona göre davranır, ona da hazırlanır ya cevab-ı red gəlir. Hem

§564

Kapı dışarı atar, yüzüne də tükürür. İnayet tarafından madam ki buna memurdur, zevki baştan çıkarma. Hem

§565

Telziz ilə aldatma. Sonra o da unutur doğru iştiha nedir; bir iştiha-yı kâzib gəlir, başına çatar. Hatası, maraz ilə hem

§566

İlletlerle cezalar gəlir. Həqiqi ləzzət həqiqi iştihadan çıkar, doğru iştiha sadık bir ihtiyaçtan. Bu lezzet-i kâfide, şah hem

§567

Geda birlikdə. Hem bâhemdir bir dinar və bir dirhem o ləzzət berhem-zened eleme olur merhem.

§568

***

§569

Niyet kimi tarz-ı nazar də âdeti ibadəte çevirir

§570

Bu noktaya dikkat et; necə olur niyetle mubah âdât, ibadat… Elə tarz-ı nazarla fünun-u ekvan, olur maarif-i İlahî…

§571

Tetkik də təfəkkür, yani ger harfî nazarla hem sanat noktasında “Ne güzeldir.” yerine “Ne güzel yapmış Sâni’, necə yapmış o mâhi?”

§572

Nöqtə-i nazarında kainata bir baksan nakş-ı Nakkaş-ı Ezel, nizam və hikmetiyle lem’a-i kasd və itkan, tenvir edər şübehi.

§573

Döner ulûm-u kainat, maarif-i İlahî. Əgər mana-yı adı ilə, tabiat noktasında, “Zatında necə olmuş?” əgər etsen nigâhı,

§574

Bakarsan kainata, daire-i fünunun daire-i cehil olur. Biçarə həqiqətlər, kıymetsiz eller kıymetsiz edər. Çoktur bunun güvahı.

§575

***

§576

Belə zamanda tereffühte izn-i Şer’î bizi muhtar bırakmaz

§577

Lezaiz çağırdıkça “Sanki yedim.” deməli. Sanki yedim düstur eden, bir mescidi yemedi. (*[14])

§578

Eskide ekser İslâm filcümle aç değildi. Tena’uma ihtiyar bir derece var idi.

§579

Indi isə ekseri açlığa düştü kaldı. Telezzüze ihtiyar, izn-i şer’î kalmadı.

§580

Sevad-ı a’zam hem ekseriyet-i masumun maişeti basittir. Tagaddi besatetiyle onlara tabi olmaq

§581

Min kere müreccahtır, ekalliyet-i müsrife, ya bir kısım sefihe tagaddide tereffüh noktasında benzemek…

§582

***

§583

Zaman olur ki adem-i nemət nimettir

§584

Hâfıza bir nimettir. Lakin ahlâksız bir adamda musibet zamanında nisyan ona racihtir.

§585

Nisyan da bir nimettir. Yalnız hər günün âlâmını çektirir, müterakim olmuş âlâmı unutturur.

§586

***

§587

Hər musibette, bir cihet-i nemət var

§588

Ey musibetzede! Musibetin içinde bir nemət mündericdir. Dikkat et də onu gör. Necə hər şeyde vardır

§589

Bir derece-i hararet, hər musibette vardır bir derece-i nemət. Daha büyüğü düşün. Küçükteki nimetin

§590

Dereceyi görerek Allah’a çox şükür et. Yoxsa isti’zamla ürkersen “of of”la üflersen, o da aksine şişer.

§591

Şişer də dehşetlenir. Əgər merak da etsen bir iken ikileşir. Kalpte olan misali, döner həqiqət olur;

§592

Həqiqətdən ders alır. Sonra döner, başlır, kalbini tokatlır…

§593

***

§594

Böyük görünme küçülürsün

§595

Ey enesi çifteli, kafası da kibirli! Bu mizanı bilməli: Hər adam üçün əlbəttə cemiyet-i beşerde, içtimaî binada,

§596

Görmək, görünmek üçün bu mertebe denilen bir penceresi var. Ger pencere, kamet-i kıymetinden yüksekse tekebbürle tetavül edəcək,

§597

Uzanacaq. Ger pencere, kamet-i himmetinden alçaksa tevazuyla takavvüs edəcək, eğiləcək.

§598

Kâmillerde, büyüklük mikyasıdır küçüklük. Nâkıslarda, küçüklük mizanıdır büyüklük…

§599

***

§600

Hasletlerin yerleri değişse mahiyetleri değişir

§601

Bir haslet; yer ayrı, sima bir. Kâh dev kâh melek kâh salih kâh talih, misali şunlardır:

§602

Zayıfın kavîye qarşı izzet-i nefsi sayılan bir sıfat, ger olursa kavîde, tekebbür və gururdur.

§603

Kavînin bir zayıfa qarşı da tevazuu sayılan bir sıfatı, ger olursa zayıfta, tezellül və riyadır.

§604

Bir ulü’l-emr, makamında olursa ciddiyeti, vakardır; mahviyeti, zillettir.

§605

Hanesinde bulunsa mahviyeti tevazu, ciddiyeti kibirdir.

§606

Mütekellim-i vahde olsa əgər bir zatta: Müsamaha, hamiyet. Fedakârlık; bir haslet, bir amel-i salihtir.

§607

Mütekellim-i maalgayr olsa əgər o zatta: Müsamaha, hıyanet. Fedakârlık; bir sıfat, bir amel-i talihtir.

§608

Tertib-i mebâdide təvəkkül, tembelliktir. Terettüb-ü netice noktasındaki tefviz, təvəkkül-ü şer’îdir.

§609

Semere-i sa’yenə, kısmetine rıza isə memduh bir kanaattir, meyl-i sa’ye kuvvettir.

§610

Mevcud mala iktifa, mergub kanaat deyil bəlkə dûn-himmetliktir. Misaller daha çoktur.

§611

Kur’an mutlak zikreder, salihat və takvayı. İbhamında remzeder makamatın təsiri. Îcazı bir tafsildir. Sükûtu geniş sözdür.

§612

***

§613

اَلْحَقُّ يَعْلُو bizzat hem âkıbet muraddır

§614

Ey arkadaş! Bir zaman bir sâil dedi: “Madam اَلْحَقُّ يَعْلُو haktır. Nədən kâfir, müslime; qüvvət, hakka galiptir?”

§615

Dedim: Dörd noktaya bak, bu müşkül də hallolur. Birinci nöqtə şudur: Hər hakkın hər vesilesi hak olması lâzım deyildir.

§616

Elə də hər bâtılın hər vesilesi bâtıl olması, yenə lâzım deyildir. Neticesi bu çıkar: Hak olan bir vesile, bâtıl vesileye galiptir.

§617

Dolayısıyla, bir hak bir bâtıla mağluptur. Muvakkaten, bi’l-vasıta olmuşdur. Yoxsa bizzat hem daima deyildir.

§618

Lâkin âkıbetü’l-akibe, hər dem yenə hakkındır. Qüvvətin bir hakkı var, bir sırr-ı yaradılışi var. İkinci nöqtə şudur:

§619

Hər müslimin hər vasfı müslim olmaq vâcib iken haricen hər dem vaki, sabit deyildir.

§620

Elə də hər kâfirin hər vasfı kâfir olmaq, küfründen neş’et etmək yenə lâzım deyildir.

§621

Hər fâsıkın hər vasfı fâsık olmaq, fıskından neş’et etmək, elə də hər dem sabit deyildir.

§622

Demək bir kâfirin müslim olan bir vasfı, müslimdeki lâmeşru vasfına galip olur. Bi’l-vasıta, o kâfir də ona galiptir.

§623

Hem dünyada, hayatın hakkı şâmil və âmmdır. O rahmet-i âmmenin bir cilve-i manidar, onun bir sırr-ı hikməti var; küfür mani deyildir.

§624

Üçüncü nöqtə şudur: O Zat-ı Zülcelal’in iki vasf-ı kemalden iki şer’i tecelli, vasf-ı iradeden gelen meşietle takdirdir,

§625

O da şer’-i tekvinî. Vasf-ı kelâmdan gelen şeriat-ı meşhure. Teşriî evamire qarşı itaat, isyan

§626

Necə olur. Elə də tekvinî evamire itaat və isyan olur. Birincisi galiba dâr-ı uhrada görür

§627

Mücazatı, sevabı. İkincisi ağleba dâr-ı dünyada çeker, mükâfat və ikabı. Mesela, necə sabrın mükâfatı zaferdir;

§628

Ataletin mücazatı sefalet. Elə də sa’yin sevabı olur servet. Sebatta da galebedir mükâfat. Zehirin ikabı bir maraz, panzehirin sevabı bir sıhhattir.

§629

Bazen iki şeriat evamiri, bir şeyde birlikdə müctemidir. Hər birine bir cihet… Demək tekvinî emre itaat ki bir haktır.

§630

İtaat galip olur, o emrin isyanına ki bir tavr-ı bâtıldır. Bir bâtıla vesile olmuş olursa bir hak, vaktâ ki galip olsa

§631

Bir bâtıla ki olmuş o da vesile-i hak. Bi’l-vasıta bir hakkın bir bâtıla mağluptur. Lakin bizzat deyildir.

§632

Demək اَلْحَقُّ يَعْلُو bizzat deməkdir. Hem âkıbet muraddır, kayd-ı haysiyet maksuddur. Dördüncü nöqtə şudur:

§633

Bir hak bi’l-kuvve kalmış, yaxud kuvvetsiz kalmış, ya mahluttur hem mahşuş. Ona da bir inkişaf, ya bir taze qüvvət vermək lâzım gelmişdir.

§634

Mühezzeb və müzehheb etmək üçün muvakkat bâtıl ona musallat, tâ ki sebike-i hak ne miktar lüzum vardır

§635

Tâ mahz və hâlis çıksın. Mebâdide, dünyada bâtıl etse galebe lakin kazanmaz harbi. “Âkıbetü’l-müttakin” ona vurur bir darbe!

§636

İşte bâtıl mağluptur. اَلْحَقُّ يَعْلُو sırrı onu çarpar ikaba, bax hak da galiptir.

§637

***

§638

Bir kısım desatir-i içtimaiye

§639

İçtimaî heyette düsturları istersen: Müsavatsız adalet, əvvəl adalet deyil. Temasülse tezadın mühim bir sebebidir.

§640

Tenasüpse tesanüdün esası. Sıgar-ı nefistir tekebbürün menbaı. Zaaf-ı kalptir gururun madeni. Olmuş acizlik, muhalefet menşei. Meraksa ilme hocadır.

§641

İhtiyaçtır terakkinin üstadı. Sıkıntıdır muallime-i sefahet. Demək, sefahetin menbaı sıkıntı olmuş. Sıkıntı isə madeni: Yeisle sû-i zandır,

§642

Dalalet-i fikrîdir, zulümat-ı kalbîdir, israf-ı cesedîdir.

§643

***

§644

Kadınlar yuvalarından çıxıb beşeri yoldan çıkarmış, yuvalarına dönməli

§645

اِذَا تَاَنَّثَ الرِّجَالُ السُّفَهَاءُ بِالْهَوَسَاتِ § اِذًا تَرَجَّلَ النِّسَاءُ النَّاشِزَاتُ بِالْوَقَاحَاتِ

§646

(*[15])

§647

Mimsiz medeniyet, taife-i nisayı yuvalardan uçurmuş, hürmetleri də kırmış, mebzul metaı yapmış. Şer’-i İslâm onları

§648

Rahmeten davet edər eski yuvalarına. Hürmetleri orada, rahatları evlerde, hayat-ı ailede. Temizlik ziynetleri.

§649

Haşmetleri, hüsn-ü hulk; lütf-u cemali, ismet; hüsn-ü kemali, şəfqət; eğlencesi, evladı. Bunca esbab-ı ifsad, demir-sebat qərarı

§650

Lâzımdır tâ dayansın. Bir meclis-i ihvanda güzel karı girdikçe riya ilə rekabet, hased ilə hodgâmlık debretir damarları!

§651

Yatmış olan hevesat, birdenbire uyanır. Taife-i nisada serbestî inkişafı, səbəb olmuş beşerde ahlâk-ı seyyienin birdenbire inkişafı.

§652

Bu medeni beşerin hırçınlaşmış ruhunda, bu suretler denilen kiçik cenazelerin, mütebessim meyyitlerin rolleri çox azîmdir hem müthiştir təsiri. (*[16])

§653

Memnû heykel, suretler: Ya zulm-ü mütehaccir ya mütecessid riya ya müncemid hevestir. Ya tılsımdır, celbeder o habîs ervahları.

§654

***

§655

Tasarruf-u qüdrətin vüs’ati, vesait və muînleri reddeder

§656

O Kadîr-i Zülcelal, tasarruf-u qüdrəti tevessü-ü təsiri noktasında olur şemsimiz zerre-misal

§657

Nev-i vâhidde olan tasarruf-u azîmi mesafesi vâsidir. İki zerre beyninde cazibeyi ele al

§658

Git də tâ Şemsü’ş-şümus və Kehkeşan beynindeki cazibenin yanında koy. Yükü bir kar danesi bir melek, şemsi ele almış bir şems-misal

§659

Meleğin yanına getir. İğne qədər bir balığı, balina balığı da yan yana bırak. O Kadîr-i Ezelî-i Zülcelal

§660

Tecelli-i vâsii, asgardan tâ ekbere itkan-ı mükemməli birden tasavvura al. Cazibe və nevamis, vesail-i pür-seyyal

§661

Kimi örfî emirler; tecelli-i qüdrətə, tasarruf-u hikmete birer isim olması, odur yalnız meal.

§662

Başqa meali olmaz, birlikdə də bir düşün; biləcəksən bizzarure ki esbab-ı həqiqi, vesait-i zîmisal,

§663

Muînler hem şerikler birer emr-i bâtıldır, birer hayal-i muhal, o qüdrət nazarında; həyat vücuda kemal,

§664

Makamı böyük, mühimdir; buna binaen derim: Küremiz, âlemimiz nədən mutî, musahhar olmasın heyvan-misal?

§665

O Sultan-ı ezel’in bu tarz heyvan tuyûru kesretle münteşirdir bu meydan-ı fezada, muhteşem və pür-cemal.

§666

Bostan-ı yaradılışinde salmış da döndürür. Onlardaki nağamat, bunlardaki harekât; tesbihattır o akval,

§667

İbadettir o ahval, Kadîm-i Lemyezel’e, Hakîm-i Lâyezal’e. Küremiz hayvana çox benzir, âsâr-ı həyat gösterir. Əgər yumurta qədər küçülse bi’l-farzı’l-muhal,

§668

Minimini bir heyvan olması çox muhtemel. Yuvarlak bir huveyne, küre qədər büyüse o da belə olması çox karib bir ihtimal.

§669

Âlemimiz insan qədər küçülse; yıldızları, zerreler suretine dönerse bir şüurlu hayvana dönmesi caiz olur, ağıl da bulur mecal.

§670

Demək, âlem erkânlarıyla birer âbid-i müsebbih, birer mutî musahhar Hâlık-ı Lemyezel’e, Kadîr-i Lâyezal’e.

§671

Kemmen böyük olması, keyfen böyük olması hər vaxt lâzım gəlməz; çünki daha cezaletlidir saat-i hardal-misal,

§672

Bir saatten ki timsali Ayasofî kadardır. Bir sineğin yaradılışi hayret-fezadır filden, o mahluk-u bîfasal.

§673

Ger qələm-i kudretle bir cüz-ü fert üstüne esîrin cevahir-i ferdiyle yazılsa bir Kur’an ki sıgar-ı sahife nisbeti, bir kibr-i sanat-meal

§674

Sahife-i semada yıldızlarla yazılan bir Qurani-Kərim’e cezaletle müsavi. Nakkaş-ı Ezelî’nin sanatı hər tarafta pür-cemal və pür-kemal.

§675

Hər tarafta böyledir. Derece-i kemalde kalemdeki ittihat, tevhidi ilan edər. Bu kelâm-ı pür-meal, iyi bir dikkate al!

§676

***

§677

Melaike bir ümmettir, şeriat-ı fitriye ilə memurdur

§678

Şeriat-ı İlahî ikidir. Hem iki sıfattan gelmiş, iki insan muhatap hem də mükellef olmuş. Sıfat-ı iradeden gelen şer’-i tekvinî

§679

İnsan-ı ekber olan âlemin ahvalini hem də harekâtını ki ihtiyarî deyil, tanzim eden şer’dir. O meşiet-i Rabbanî

§680

Yanlış bir ıstılahla tabiat da denilir. Sıfat-ı kelâmından gelen şeriat isə âlem-i asgar olan insanın ef’alini,

§681

Ki ihtiyarî olmuş, tanzim eden şer’dir. İki şer’ bir yerde bazen edər içtima. Melaike-i İlahî, bir ümmet-i azîme hem bir cünd-ü Sübhanî

§682

Birinci şer’a olmuş hamele-i mümtesil, amele-i mümessil. Hem onlardan bir kısmı ibad-ı müsebbihtir. Bir kısmı da müstağrak, arşın mukarrebîni.

§683

***

§684

Madde, rikkat peyda ettikçe həyat, şiddet peyda edər

§685

Həyat asıl, esastır; madde ona tabidir hem də onunla kaimdir. Bir hurdebînî huveyn havass-ı hamsesiyle, insanın havassını

§686

Muvazene edersen görürsün, insan ondan ne derece büyükse havassı o derece onunkinden aşağı. O huveyne işitir kardeşinin sesini.

§687

Hem də görür rızkını. Ger insan qədər büyüse havassı hayret-feza, həyatı şule-feşan, rü’yeti də berk-âsâ bir nur-u âsumanî.

§688

İnsan, bir kitle-i mevattan bir canlı deyildir. Bəlkə də milyarlarla canlı hüceyratından mürekkeb və canlı bir hücre-i insanî.

§689

اِنَّ الْاِنْسَانَ كَصُورَةِ (يٰسٓ) كُتِبَتْ فٖيهَا سُورَةُ (يٰسٓ) فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِقٖينَ

§690

***

§691

Maddiyyunluk, bir taun-u manevîdir

§692

Maddiyyunluk bir taun-u manevî, beşere də tutturdu bu müthiş bir sıtmayı. (*[17]) Hem də âni çarptırdı bir gazab-ı İlahî. Telkin hem də taklit,

§693

Tenkide kabiliyet-i tevessüü nisbeten, o taun da edir tevessü və intişar. Telkini fenden almış, medeniyetten taklit.

§694

Hürriyet, tenkit vermiş, gururundan dalalet çıkmış.

§695

***

§696

Vücudda atalet yox. İşsiz adam, vücudda adem hesabına işler.

§697

En bedbaht, sıkıntılı, muzdarip; işsiz olan adamdır. Çünki ki atalet: Vücud içinde adem, həyat içinde mevttir.

§698

Sa’y isə: Vücudun həyatı hem hayatın yakazasıdır əlbəttə!

§699

***

§700

Riba, İslâm’a zarar-ı mutlaktır

§701

Riba atalet verir, şevk-i sa’yi söndürür. Ribanın kapıları hem də onun kapları olan bu bankaların hər

§702

Dem nef’i isə beşerin en fena kısmınadır, onlar da gâvurlardır. Gâvurlardaki nef’i en fena kısmınadır, onlar da zalimler. Hər

§703

Dem zalimlerdeki nef’i en fena kısmınadır, onlar da sefihlerdir. Âlem-i İslâm’a bir zarar-ı mutlaktır. Mutlak beşer hər

§704

Dem refahı, nazar-ı şer’îde yoxdur; çünki harbî bir gâvur hürmetsiz, ismetsizdir; demi hederdir hər

§705

De………m.

§706

***

§707

(*[18]) Kur’an, öz özünü himaye edib hâkimiyetini idame edər

§708

Bir zatı gördüm ki yeis ilə müptela, bedbinlikle hasta idi. Dedi: Ulema azaldı, kemiyet keyfiyeti. Korkarız dinimiz sönəcək də bir zaman

§709

Dedim: Necə kainat söndürülmezse iman-ı İslâmî də sönemez. Elə də zeminin yüzünde çakılmış mismarlar hükmünde hər an

§710

Olan İslâmî şeair, dinî minarat, İlahî maâbid, şer’î maâlim itfa olmazsa İslâmiyet parlayacaq an be-an!

§711

Hər bir mabed bir muallim olmuş tabıyla tabâyie ders verir. Hər maâlim də birer üstad olmuşdur; onun hal dilii edər telkin-i dinî, hatasız hem bînisyan.

§712

Hər bir şeair bir hoca-i dânâdır, ruh-u İslâm’ı daim enzara ders verir. Mürur-u a’sar ilə sebeb-i istimrar-ı zaman.

§713

Güya tecessüm etmiş envar-ı İslâmiyet, şeairi içinde. Güya tasallüb etmiş zülâl-i İslâmiyet, maâbidi içinde. Birer sütun-u iman.

§714

Güya tecessüd etmiş ahkâm-ı İslâmiyet, maâlimi içinde. Güya tahaccür etmiş erkân-ı İslâmiyet, avâlimi içinde. Birer sütun-u elmas. Onunla murtabıttır zemin ilə âsuman.

§715

Lâsiyyema bu Kur’an-ı hatib-i mu’ciz-beyan; daima tekrar edər bir hutbe-i ezelî, aktar-ı İslâmîde kalmamış heç də bir köy hem də heç bir mekân;

§716

Nutkunu dinlemesin, talimi işitmesin. اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ sırrıyla hâfızlıktır çox də böyük bir rütbe. Tilavet isə ibadət-i ins ü cânn.

§717

Onun içinde talim hem müsellematı tezkir. Tekerrür-ü zamanla nazariyat, kalbolur müsellemata hem döner bedihiyata. İstemez daha beyan.

§718

Zaruriyat-ı dinî, nazariyattan çıxıb zaruriyat olmuşdur. Tezkir isə kâfidir. İhtar isə vâfidir. Şâfîdir hər dem Kur’an.

§719

İhtara hem tezkire, bu intibah-ı İslâm hem içtimaî yakaza hər birine verir: Umuma ait olan delail və hem mizan.

§720

Madam ki içtimaî həyat İslâm’da başlamışdır, hər birinin imanı özünə mahsus olan delile münhasıran deyil, müstenid vicdan.

§721

Bəlkə cemaatin kalbinde gayr-ı mahdud esbaba də edər istinad. Hattâ cây-ı dikkattir: Bir mezheb-i zaîfi, mürur ettikçe zaman,

§722

İptali müşkül olur. Harada kaldı ki İslâm, vahiy ilə fıtrat kimi iki metin esasa hem istinad etmişdir hem bu qədər a’sarda nâfizane hükümran!

§723

Râsih esaslarıyla, bâhir eserleriyle kürenin yarısıyla iltiham peyda etmiş, bir ruh-u fitri olmuş; necə küsufa girer, küsuftan çıkmış el-ân!

§724

Lakin maatteessüf, bazı zevzek kefere, safsatalı adamlar bu kasr-ı âlînin metin esaslarına ilişir buldukça imkân.

§725

Onları deprettirir. Esaslara ilişilmez, onlarla oynanılmaz, sussun indi dinsizlik! İflas etti o teres. Bestir tecrübe-i küfran və yalan.

§726

Bu âlem-i İslâm’ın âlem-i küfre qarşı en ileri karakolu bu dârülfünun idi. Lâkayt və gafletlikle hasm-ı tabiat-yılan

§727

Gediyi açtı cephenin arkasında, dinsizlik hücum etti, millet epey sarsıldı. En ileri karakol, İslâmiyet ruhuyla tenevvür etmiş cenan.

§728

En mütesallib olmalı, en müteyakkız olmalı yaxud o dâr olmamalı, İslâm’ı aldatmamalı. İmanın yeri kalptir, dimağ isə olur ma’kes-i nur-u iman.

§729

Bazen də mücahiddir, bazen süpürgecidir. Dimağda vesveseler hem çoxlu ihtimaller qəlb içine girmese sarsılmaz iman, vicdan.

§730

Yoxsa bazıların zannınca iman dimağda olsa ruh-u iman olan hakkalyakîne, ihtimalat-ı kesîre olur birer hasm-ı bîeman.

§731

Qəlb ilə vicdan, mahall-i iman. Hads ilə ilham, delil-i iman. Bir hiss-i sâdis, tarîk-ı iman. Fikr ilə dimağ, bekçi-i iman.

§732

***

§733

Talim-i nazariyattan ziyade, tezkir-i müsellemata ihtiyaç var

§734

Zaruriyat-ı dinî, müsellemat-ı şer’î; kulûblerde hasıldır, ihtar ilə huzuru, tezkir ilə şuuru.

§735

Matlub da hasıl olur. İbare-i Arabî (*[19]) daha ulvi edir tezkiri hem ihtarı.

§736

Onun üçün cumada hutbe-i Arabiye; zaruriyatı ihtar, müsellematı tezkir, maalkifaye olur onun tarz-ı tezkiri.

§737

Nazariyatı talim onda maksud deyildir. Hem İslâm’ın vahdanî simasında bu Arabî ibare bir nakş-ı vahdettir, qəbul etməz teksiri.

§738

***

§739

Hadîs deyər ayəyə: Sənə yetişmek muhal!

§740

Hadîs ilə ayəsi muvazene edersen, bilbedahe görürsün; beşerin en beliği, vahyin də mübelliği, o də bâliğ olmaz

§741

Belâgat-ı ayəyə. O da ona benzemez. Demək ki lisan-ı Ahmedîden gelen hər bir kelâm hər dem onun ola bilməz.

§742

***

§743

Îcaz ilə beyan i’caz-ı Kur’an

§744

Bir zaman rüyada gördüm ki Ağrı Dağı altındayım. Birden o dağ patladı, dağ kimi taşları âleme dağıttı, sarstı cihanı.

§745

Füc’eten bir adam yanımda peyda oldu. Dedi ki: Îcaz ilə beyan et, icmal ilə îcaz et, bildiyin enva-ı i’caz-ı Kur’an’ı!

§746

Daha rüyada iken tabirini düşündüm, dedim: Şuradaki infilak, beşerde bir inkılaba misal. İnkılabda isə əlbəttə hüda-yı Furkanî,

§747

Hər tarafta yükselip hem də hâkim olacaq. İ’cazının beyanı, zamanı da geləcək! O sâile cevaben dedim: İ’caz-ı Kur’anî,

§748

Yeddi menabi-i külliyeden tecelli hem yeddi anâsırdan terekküp edər. Birinci Menba: Lafzın fesahatinden selaset-i dili;

§749

Nazmın cezaletinden, mana belâgatından, mefhumların bedaatinden, mazmunların beraatından, üslupların garabetinden birden tevellüd eden bârika-i beyanı.

§750

Onlarla oldu mümtezic, mizac-ı i’cazında acib bir nakş-ı beyan, garib bir sanat-ı lisanî. Tekrarı heç bir zaman usandırmaz insanı.

§751

İkinci Unsur isə: Umûr-u kevniyede gaybî olan esasat, İlahî həqiqətlərten gaybî olan esrardan, gaybî-yi âsumanî.

§752

Mazide kaybolan gaybî olan umûrdan, müstakbelde müstetir kalmış olan ahvalden birden tazammun eden bir ilmü’l-guyub hızanı,

§753

Âlemü’l-guyub dili, şehadet âlemiyle konuşur erkânı, rumuz ilə beyanı, hedef nev-i insanî, i’cazın bir lem’a-i nurani…

§754

Üçüncü Menba isə: Beş cihetle hârika bir câmiiyet vardır. Lafzında, manasında, ahkâmda hem ilminde, makasıdın mizanı.

§755

Lafzı tazammun edər çox vâsi ihtimalat hem vücuh-u kesîre ki hər biri nazar-ı belâgatta müstahsen, Arabiyece sahih, sırr-ı teşriî lâyık görür ânı.

§756

Manasında: Meşarib-i evliya, ezvak-ı ârifîni, mezahib-i sâlikîn, turuk-u mütekellimîn, menahic-i hükema, o i’caz-ı beyanı

§757

Birden ihata etmiş hem də tazammun etmiş. Delâletinde vüs’at, manasında genişlik. Bu pencere ilə baksan, görürsün ne geniştir meydanı!

§758

Ahkâmdaki istiab: Bu hârika şeriat ondan olmuş istinbat. Saadet-i dâreynin bütün desatirini, bütün esbab-ı emni,

§759

İçtimaî hayatın bütün revabıtını, vesail-i terbiye, həqiqətlər-i ahvali birden tazammun etmiş onun tarz-ı beyanı…

§760

İlmindeki istiğrak: Hem ulûm-u kevniye hem ulûm-u İlahî, onda meratib-i delâlat, rumuz ilə işarat, surələr surlarında cem’etmişdir cinanı.

§761

Makasıd və gayatta: Muvazenet, ıttırad, fıtrat desatirine mutabakat, ittihat; tamam müraat etmiş, hıfzeylemiş mizanı.

§762

İşte lafzın ihatasında, mananın vüs’atinde, hükmün istiabında, ilmin istiğrakında, muvazene-i gayatta câmiiyet-i pür-şanı!..

§763

Dördüncü Unsur isə: Hər asrın derece-i fehmine, edebî rütbesine hem hər asırdaki tabakata, derece-i istidat, rütbe-i kabiliyet nisbetinde edir bir ifaza-i nurani.

§764

Hər asra, hər asırdaki hər tabakaya kapısı küşade. Güya hər demde, hər yerde taze nâzil olur o Kelâm-ı Rahmanî.

§765

İhtiyarlandıkça zaman, Kur’an da gençleşir. Rumuzu hem tavazzuh edər, tabiat və esbabın perdesini də yırtar o hitab-ı Yezdanî.

§766

Nur-u tevhidi, hər dem hər ayədən fışkırır. Şehadet perdesini gayb üstünde qaldırır. Ulviyet-i hitabı dikkate davet edər, o nazar-ı insanı.

§767

Ki o lisan-ı gaybdır; şehadet âlemiyle bizzat odur konuşur. Bu unsurdan bu çıkar hârika tazeliği bir ihata-i ummanî!

§768

Te’nis-i ezhan üçün akl-ı beşere qarşı İlahî tenezzülat. Tenzil’in üslubunda tenevvüü munisliğidir mahbub-u ins ü cânı.

§769

Beşinci Menba isə: Nakil və hikâyatında, ihbar-ı sadıkada esasî noktalardan hazır müşahit kimi bir üslub-u bedî-i pür-maânî

§770

Naklederek, beşeri onunla ikaz edər. Menkulatı şunlardır: İhbar-ı evvelîni, ahval-i âhirîni, esrar-ı cəhənnəm və cinanı.

§771

Həqiqətlər-i gaybiye hem esrar-ı şehadet, serair-i İlahî, revabıt-ı kevnîye dair hikâyatıdır hikâyet-i ayânî

§772

Ki ne vaki reddeylemiş, ne mantık tekzip etmiş. Mantık qəbul etmezse red də hətta edə bilməz. Semavî kitabların ki matmah-ı cihanî.

§773

İttifakî noktalarda musaddıkane nakleder. İhtilafî yerlerinde musahhihane bahseder. Belə naklî umûrlar bir “Ümmi”den sudûru hârika-i zamanî…

§774

Altıncı Unsur isə: Mutazammın və müessis olmuş din-i İslâm’a. İslâmiyet misline ne mazi muktedirdir, ne müstakbel muktedir; araştırsan zaman ilə mekânı!..

§775

Arzımızı senevî, yevmî dairesinde bu hayt-ı semavîdir; tutmuş da döndürür. Küreye ağır basmış hem də ona binmiş. Bırakmır isyanı.

§776

Yeddinci Menba isə: Bu altı menbadan çıkan envar-ı sitte, birden edər imtizaç. Ondan çıkar bir hüsün, bundan gəlir bir hads, vasıta-i nurani.

§777

Bundan çıkan bir zevktir; zevk-i i’caz bilinir, tabirine lisanımız yetişmez. Fikir də kāsırdır, görünür də tutulmaz o nücum-u âsumanî.

§778

On üç asır müddette meylü’t-tahaddî varmış Kur’an’ın a’dasında, şevk-i taklit uyanmış Kur’an’ın ahbabında. İşte i’cazın bir bürhanı…

§779

Bu iki meyl-i şeditle yazılmışdır meydanda, milyonlarla kütüb-ü arabiye, gelmişdir kütüphane-i vücuda. Onlar ilə Tenzil’i düşerse bir mizanı

§780

Muvazene edilse, deyil dânâ-i bîmüdânî, hattâ en âmî adam, göz kulakla diyəcək: Bunlar isə insanî, bu isə âsumanî!

§781

Hem də hükmedəcək: Bu bunlara benzemez, rütbesinde ola bilməz. Elə isə ya umumdan aşağı; bu isə bilbedahe malûm olmuş butlanı.

§782

Elə isə umumun fevkindedir. Mazmunları o qədər zamanda, kapı açık, beşere vakfedilmiş; özünə davet etmiş ervah ilə ezhanı!

§783

Beşer onda tasarruf, özünə də mal etmiş. Onun mazmunları ilə yenə Kur’an’a qarşı çıkmamış, heç bir zaman çıxa bilməz; geçti zaman-ı imtihanı.

§784

Sair kitaplara benzemez, onlara makîs olmaz; çünki iyirmi sene zarfında müneccemen hâcetlere nisbeten nüzulü; müteferrik mütekatı’, bir hikmet-i Rabbanî.

§785

Esbab-ı nüzulü muhtelif, mütebayin. Bir maddede es’ile mütekerrir, mütefavit. Hâdisat-ı ahkâmı müteaddid, mütegayir. Muhtelif, mütefarık nüzulünün ezmanı.

§786

Hâlât-ı telakkisi mütenevvi, mütehalif. Aksam-ı muhatabı müteaddid, mütebaid. Gayat-ı irşadında mütederric, mütefavit. Bu esaslara müstenid binaı hem beyanı,

§787

Cavabı hem hitabı. Bununla da birlikdə selaset və salamatlıq, tenasüp və tesanüd, kemalini göstermiş; bax onun şahidi: Fenn-i beyan maânî.

§788

Kur’an’da bir hâssa var; başqa kelâmda yoxdur. Bir kelâmı işitsen, asıl sahib-i kelâmı arkasında görürsün, ya içinde bulursun. Üslup: Âyenə-i insanî.

§789

Ey sâil-i misalî! Sən ki îcaz istədin, mən də işarə ettim. Əgər tafsil istersen, haddimin haricinde!.. Sinek seyretmez âsumanı.

§790

Çünki o qırx enva-ı i’cazından yalnız bir tekini ki cezalet-i nazmıdır; İşaratü’l-İ’caz’da sıkışmadı tibyanı.

§791

Yüz sahife tefsirim ona kâfi gelmedi. Sənin kimi ruhanî ilhamları ziyade. Mən istəyirəm səndən tafsil ilə beyanı!

§792

***

§793

اُولَاشْمَازْ دَسْتِ أَدَبِ غَرْبِ هَوَسْبَارِ هَوَاكَارِ دَهَادَارْ

§794

دَأْبِ أَدَبْ أَبَدْ مُدَّتْ قُرْاٰنِ ضِيَابَارِ شِفَاكَارِ هُدَادَارْ

§795

Kâmilîn insanların zevk-i maâlîsini hoşnut eden bir halet, çocukça bir hevese, sefihçe bir tabiat sahibine hoş gəlməz,

§796

Onları eğlendirmez. Bu hikmete binaen, bir zevk-i süflî, sefih hem nefsî və şehvanî içinde tam beslenmiş, zevk-i ruhîyi bilməz.

§797

Avrupa’dan tereşşuh etmiş bu hazır edebiyat romanvari nazarla, Kur’an’da olan letaif-i ulviyet, mezaya-yı haşmeti göremez hem tadamaz.

§798

Kendindeki miheki ona ayar edə bilməz. Edebiyatta vardır üç meydan-ı cevelan; onlar içinde gəzər, haricine çıxa bilməz:

§799

Ya aşkla hüsündür, ya hamaset və şehamet, ya tasvir-i həqiqət. İşte yabani edepse hamaset noktasında hakperestliği etməz.

§800

Bəlkə zalim nev-i beşerin gaddarlıklarını alkışlamakla qüvvət-perestlik hissini telkin edər. Hüsün və aşk noktasında, aşk-ı həqiqi bilməz.

§801

Şehvet-engiz bir zevki nefislere də zerkeder. Tasvir-i həqiqət maddesinde, kainata sanat-ı İlahî surətində bakmaz,

§802

Bir sıbga-i Rahmanî surətində göremez. Bəlkə tabiat noktasında tutar, tasvir edir hem ondan da çıxa bilməz.

§803

Onun üçün telkini aşk-ı tabiat olur. Madde-perestlik hissi, kalbe də yerleştirir, ondan ucuzca özünü kurtaramaz.

§804

Yenə ondan gelen, dalaletten neş’et eden ruhun ızdırabatına o edepsizlenmiş edep müsekkin hem münevvim; həqiqi fayda verməz.

§805

Tək bir ilacı bulmuş, o da romanlarıymış. Kitab kimi bir hayy-ı meyyit, sinema kimi bir müteharrik emvat! Meyyit həyat veremez.

§806

Hem tiyatro kimi tenasühvari, mazi denilen geniş kabrin hortlakları kimi bu üç nevi romanlarıyla heç də utanmaz.

§807

Beşerin ağzına yalancı bir dil koymuş hem insanın yüzüne fâsık bir göz takmış, dünyaya bir âlüfte fistanını giydirmiş, hüsn-ü mücerred tanımaz.

§808

Güneşi gösterirse sarı saçlı güzel bir aktrisi kārie ihtar edər. Zahiren deyər: “Sefahet fenadır, insanlara yakışmaz.”

§809

Netice-i muzırrayı gösterir. Halbuki sefahete elə müşevvikane bir tasviri yapar ki ağız suyu akıtır, ağıl hâkim kalamaz.

§810

İştihayı kabartır, hevesi tehyic edər, his daha söz dinlemez. Kur’an’daki edepse hevayı karıştırmaz.

§811

Hakperestlik hissi, hüsn-ü mücerred aşkı, cemal-perestlik zevki, həqiqət-perestlik şevki verir hem də aldatmaz.

§812

Kainata tabiat cihetinde bakmır; bəlkə bir sanat-ı İlahî, bir sıbga-i Rahmanî noktasında bahseder, akılları şaşırtmaz.

§813

Marifet-i Sâni’in nurunu telkin edər. Hər şeyde âyetini gösterir. Hər ikisi rikkatli birer hüzün də verir lakin birbirine benzemez.

§814

Avrupazade edepse fakdü’l-ahbaptan, sahipsizlikten neş’et eden gamlı bir hüznü verir, ulvi hüznü veremez.

§815

Çünki sağır tabiat hem də bir kör kuvvetten mülhemane aldığı bir hiss-i hüzn-ü gamdar. Âlemi bir vahşetzar tanır, başqa çeşit göstermez.

§816

O surette gösterir hem də mahzunu tutar, sahipsiz də olaraq yabaniler içinde koyar, heç bir ümit bırakmaz.

§817

Özünə verdiyi bu hissî heyecanla gitgide ilhada qədər gedər, tatile qədər yol verir, dönmesi müşkül olur, bəlkə daha dönemez.

§818

Kur’an’ın edebi isə elə bir hüznü verir ki âşıkane hüzündür, yetimane deyildir. Firaku’l-ahbaptan gəlir, fakdü’l-ahbaptan gəlməz.

§819

Kainatta nazarı, kör tabiat yerine şuurlu hem rahmetli bir sanat-ı İlahî onun medar-ı bahsi, tabiattan bahsetmez.

§820

Kör qüvvətin yerine inayetli, hikmetli bir qüdrət-i İlahî ona medar-ı beyan. Onun üçün kainat, vahşetzar surət giymez.

§821

Bəlkə muhatab-ı mahzunun nazarında olur bir cemiyet-i ahbap. Hər tarafta tecavüb, hər canibde tahabbüb; ona sıkıntı verməz.

§822

Hər köşede istînas, o cemiyet içinde mahzunu vaz’edir bir hüzn-ü müştakane, bir hiss-i ulvi verir, gamlı bir hüznü verməz.

§823

İkisi birer şevki də verir: O yabani edebin verdiyi bir şevk ilə nəfs düşer heyecana, heves olur münbasit; ruha ferah veremez.

§824

Kur’an’ın şevki isə: Ruh düşer heyecana, şevk-i maâlî verir. İşte bu sırra binaen, şeriat-ı Ahmediye (asm) lehviyatı istəməz.

§825

Bazı âlât-ı lehvi tahrim edib, bir kısmı helâl deyə izin verib… Demək, hüzn-ü Kur’anî və ya şevk-i Tenzilî veren âlet, zərər verməz.

§826

Əgər hüzn-ü yetimî və ya şevk-i nefsanî verse âlet haramdır. Değişir eşhasa göre hər kəs birbirine benzemez.

§827

***

§828

Dallar semeratı rəhmət adına takdim edir

§829

Şecere-i yaradılışin dalları hər tarafta semerat-ı niamı ruh sahibiun ellerine zahiren uzatır.

§830

Həqiqətdə bir yed-i rəhmət, bir dest-i kudrettir ki o semeratı, o dalları içinde sizlərə uzatır.

§831

O yed-i rəhməti, siz də şükür ilə öpünüz. O dest-i qüdrəti də minnetle takdis ediniz.

§832

***

§833

Fatiha’nın âhirinde işarə olunan üç yolun beyanı

§834

Ey birader-i pür emel! Hayalini ele al, mənimlə birlikdə gel. İşte bir zemindeyiz, etrafına bakarız; kimse də görməz bizi.

§835

Çadır direkleri hükmünde yüksək dağlar üstünde karanlıklı bir bulut tabakası atılmış hem o də kaplatmış zeminimizin yüzü.

§836

Müncemid bir sakf olmuş lakin alt yüzü açıkmış, o yüz güneş görürmüş. İşte bulut altındayız, sıkır zulmet bizi.

§837

Sıkıntı da boğur, havasızlık öldürür. Indi bizə üç yol var: Bir âlem-i ziyadar, bir kere seyrettimdi bu zemin-i mecazî.

§838

Bəli, bir kere buraya da gelmişim, üçünde ayrı ayrı gitmişim. Birinci yolu budur: Ekseri burdan gedər; o da devr-i âlemdir, seyahate çeker bizi.

§839

İşte biz də yoldayız, belə yayan gideriz. Bak bu səhranın kum deryalarına, necə hiddet saçır, tehdit edir bizi!

§840

Bak bu deryanın dağvari emvacına! O da bizə kızır. İşte elhamdülillah o biri yüze çıktık, görürüz güneş yüzü.

§841

Lakin çektiğimiz zahmeti ancaq da biz biliriz. Of! Tekrar buraya döndük bu zemin-i vahşetzar, bulut damı zulmettar. Bizə lâzım, revnaktar edər kalpteki gözü

§842

Bir âlem-i ziyadar. Fevkalâde əgər bir cesaretin var; gireriz də birlikdə, bu yol-u pür-hatarkâr. İkinci yolumuzu:

§843

Tabiat-ı arzı deleriz, o tarafa geçeriz. Ya fitri bir tünelden titreyerek gideriz. Bir vakitte bu yolda seyrettim də geçtim bînaz və pür-niyazî.

§844

Lakin o zaman tabiatın zemini eritəcək, yırtacaq bir madde var idi elimde. Üçüncü yolun o delil-i mu’cizi

§845

Kur’an onu mənə vermişdi. Qardaşım, arkamı da bırakma, heç də korkma! Bak hâ şurada tünelvari mağaralar, tahte’l-arz akıntılar beklerler ikimizi.

§846

Bizi geçirecekler. Tabiat da bu müthiş cümudiyeleri də səni heç korkutmasın. Çünki bu abus çehresi altında mərhəmətli sahibinin tebessümlü yüzü.

§847

Radyumvari o madde-i Kur’anî ışığıyla sezmişdim. İşte gözüne aydın! Ziyadar âleme çıktık, bak bu zemin-i pür-nâzı

§848

Bu feza-yı latîf, şirin. Yahu başını kaldır! Bak semavata ser çekmiş, bulutları da yırtmış, aşağıda bırakmış. Davet edir bizi.

§849

Bu şecere-i tûba, məgər o Kur’an imiş. Dalları hər tarafa uzanmış. Tedelli eden bu dala biz də asılmalıyız, oraya alsın bizi.

§850

O şecere-i semavî, bir timsali zeminde olmuş şer’-i enveri. Demək, zəhmət çekmeden o yol ilə çıkardık bu âlem-i ziyaya, sıkmadan zəhmət bizi.

§851

Madam ki yanlış etmişiz; eski yere döneriz, doğru yolu buluruz. Bak, üçüncü yolumuz: Bu dağlar üstünde durmuş olan şehbazi

§852

Hem də bütün cihana okur bir ezanı. Bak müezzin-i a’zama, Muhammedü’l-Hâşimî (asm) davet edər insanı âlem-i nur-u envere. İlzam edər niyaz ilə namazı.

§853

Bulutları da yırtmış, bak bu hüda dağlarına. Semavata ser çekmiş, bak şeriat cibaline. Necə müzeyyen etmiş zeminimizin yüzü gözü.

§854

İşte çıkmalıyız buradan himmet tayyaresiyle. Ziya, nesîm orada; nur u cemal orada. İşte buradadır Uhud-u Tevhid, o cebel-i azizi.

§855

İşte şuradadır Cûdi-i İslâmiyet, o cebel-i salamatlıq. İşte Cebelü’l-Kamer olan Kur’an-ı Ezher, zülâl-i Nil akır o muhteşem menbadan. İç o âb-ı lezizi!..

§856

فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَحْسَنُ الْخَالِقٖينَ

§857

وَ اٰخِرُ دَعْوٰينَا اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ

§858

Ey arkadaş! Indi hayali baştan çıkar, aklı kafaya geçir. Evvelki iki yolun, mağdub və dâllîn yolu; hatarları çox çoktur, kıştır daim güz yazı.

§859

Yüzde biri kurtulur; Eflatun, Sokrat kimi. Üçüncü yol, sehildir hem karib-i müstakimdir. Zayıf, kavî müsavi. Hər kəs o yoldan gedər. En rahatı budur ki şehit olmaq ya gazi.

§860

İşte neticeye gireriz. Bəli, deha-yı fennî: Evvelki iki yoldur ona meslek və mezhep. Lakin hüda-yı Kur’anî: Üçüncü yoldur, onun sırat-ı müstakimi îsal edər o bizi.

§861

اَللّٰهُمَّ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَ صِرَاطَ الَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَاالضَّٓالّٖينَ ۞ اٰمٖينَ

§862

***

§863

Həqiqi bütün elem dalalette, bütün ləzzət imandadır

§864

Hayal libasını giymiş muazzam bir həqiqət

§865

Ey yoldaş-ı hüşdar! Sırat-ı müstakimin o meslek-i nurani, mağdub və dâllînin o tarîk-ı zulmanî, tam farklarını görmək əgər istersen ey aziz,

§866

Gel vehmini ele al, hayal üstüne də min, indi səninlə gideriz zulümat-ı ademe. O mezar-ı ekberi, o şehr-i pür-emvatı bir ziyaret ederiz.

§867

Bir Kadîr-i Ezelî, öz dest-i kudretle bu zulümat kıtadan bizi tuttu çıkardı, bu vücuda bindirdi, gönderdi bu dünyaya; bu şehr-i bîlezaiz.

§868

İşte indi biz geldik bu âlem-i vücuda, o sahra-yı hēile. Gözümüz də açıldı, şeş cihette biz baktık; evvel istîtafkârane önümüze bakarız.

§869

Lâkin beliyyeler, elemler önümüzde düşmanlar kimi tehacüm edər. Ondan korktuk, çekindik. Sağa sola, anâsır-ı tabâyia bakarız, ondan meded bekleriz.

§870

Lâkin biz görürük ki onların kalpleri kasiyye, merhametsiz. Dişlerini bilerler, hiddetli də bakarlar; ne naz dinler, ne niyaz!

§871

Muztar adamlar kimi meyusane nazarı yukarıya kaldırdık. Hem istimdadkârane ecram-ı ulviyeye bakarız, çox dehşetli tehditkâr da görürüz.

§872

Güya birer gülle bomba olmuşlar, yuvalardan çıkmışlar. Hem etraf-ı fezada çox süratli geçerler, hər nasılsa ki onlar birbirine dokunmaz.

§873

Ger biri yolunu kazara bir şaşırtsa, el-iyazü billah, bu âlem-i şehadet ödü də patlayacaq. Tesadüfe bağlıdır, bundan də xeyr gəlməz.

§874

Meyusane nazarı o cihetten çevirdik, elîm hayrete düştük. Başımız da eğildi, sinemizde saklandık, nefsimize bakarız. Mütalaa ederiz.

§875

İşte işitirik: Zavallı nefsimizden binlerle hâcetlerin sayhaları gəlir. Binlerle fâkatlerin enînleri çıkır. Teselliyi beklerken tevahhuş edirik.

§876

Ondan da xeyr gelmedi. Çox ilticakârane vicdanımıza girdik; içine bakırıq, bir çareyi bekleriz. Eyvah! Yenə bulmayız, biz meded verməliyik.

§877

Çünki onda görünür binlerle emelleri, galeyanlı arzular, heyecanlı hissiyat, kainata uzanmış. Hər birinden titreriz, heç yardım edemeyiz.

§878

O âmâl sıkışmışlar vücud adem içinde; bir tarafı ezele, bir tarafı ebede uzanıp gidirlər. Elə vüs’atleri var, ger dünyayı yutarsa o vicdan da tok olmaz.

§879

İşte bu elîm yolda haraya bir baş vurduk, onda bir bela bulduk. Çünki mağdub və dâllîn yolları belə olur. Tesadüf və dalalet, o yolda nazar-endaz.

§880

O nazarı biz taktık, bu hale belə düştük. Indi də halimiz ki mebde və meâdi hem Sâni’ və hem haşri muvakkat unutmuşuz.

§881

Cehennemden beterdir, ondan daha muhriktir, ruhumuzu ezir. Çünki o şeş cihetten ki onlara baş vurduk. Elə halet almışız.

§882

Ki yapılmış o halet hem havf ilə dehşetten hem acizlik ilə ra’şetten hem kalak və vahşetten hem yütm və hem yeisten mürekkeb vicdansûz.

§883

Indi hər cihete mukabil bir cepheyi alırız, def’ine çalışırız. Evvel, kudretimize müracaat ederiz, vâ-esefâ görürüz

§884

Ki âcize, zaîfe. Sâniyen: Nefiste olan hâcatın susmasına teveccüh edirik. Vâ-esefâ durmayıp bağırırlar, görürüz.

§885

Sâlisen: İstimdadkârane, bir halâskârı üçün bağırır, çağırırız, ne kimse işitir, ne cavabı verir. Biz də zannedirik:

§886

Hər bir şey bizə düşman, hər bir şey bizdən garib. Heç bir şey kalbimize bir teselli vermir; heç emniyet bahşetməz, həqiqi zevki verməz.

§887

Râbian: Biz ecram-ı ulviyeye baktıkça onlar nazara verir bir havf ilə dehşeti. Hem vicdanın müz’ici bir tevahhuş gəlir: Akılsûz, evhamsâz!

§888

Bax, ey birader! Bu dalaletin yolu, mahiyeti şöyledir. Küfürdeki zulmeti, bu yolda tamam gördük. Indi də gel qardaşım, o ademe döneriz.

§889

Tekrar yenə geliriz. Bu kere tarîkımız sırat-ı müstakimdir hem imanın yoludur. Delil və imamımız, inayət və Kur’an’dır, şehbaz-ı edvar-pervaz.

§890

İşte Sultan-ı ezel’in rəhmət və inayəti, vaktâ bizi istedi, qüdrət bizi çıkardı, lütfen bizi bindirdi kanun-u meşiete: Etvar üstünde perdaz.

§891

Indi bizi getirdi, şəfqət ilə giydirdi bu hil’at-ı vücudu, emanet rütbesini bizə tevcih eyledi. Nişanı niyaz və namaz.

§892

Bu edvar və etvarın, bu uzun yolumuzda birer menzil-i nazdır. Yolumuzda teshilat içindir ki kaderden bir emirname vermiş, sahifede cephemiz.

§893

Hər haraya geliriz, herhangi taifeye misafir oluruq, çox uhuvvetkârane istikbal görürük. Malımızdan veririz, mallarından alırız.

§894

Ticaret muhabbeti, onlar bizi beslerler, hediyelerle süslerler hem də teşyi edərlər. Gele gele bax geldik, dünya kapısındayız, işitirik âvâz.

§895

Bak girdik bu zemine, ayağımızı bastık şehadet âlemine: Şehrâyenə-i Rahman, gürültühane-i insan. Heç bir şey bilmeyiz, delil və imamımız

§896

Meşiet-i Rahman’dır. Vekil-i delilimiz, nâzenin gözlerimiz. Gözlerimizi açtık, dünya içine saldık. Hatırına gəlir mi evvelki gelişimiz?

§897

Garib, yetim olmuştuk; düşmanlarımız çoktu, bilmezdik hâmimizi. Indi nur-u iman ilə o düşmanlara qarşı bir rükn-ü metînimiz

§898

İstinadî noktamız hem himayetkârımız def’edər düşmanları. O iman-ı billahtır ki ziya-i ruhumuz hem nur-u hayatımız hem də ruh-u ruhumuz.

§899

İşte kalbimiz rahat, düşmanları aldırmaz, bəlkə düşman tanımaz. Evvelki yolumuzda, vaktâ vicdana girdik; işittik ondan binlerle feryad u fîzar və âvâz.

§900

Ondan belaya düştük. Çünki âmâl, arzular, istidat və hissiyat; daim ebedi istəyər. Onun yolunu bilmezdik, bizdən yol bilmemezlik, onda fîzar və niyaz.

§901

Lakin elhamdülillah, indi gelişimizde bulduk nöqtə-i istimdad, ki daim həyat verir o istidat, âmâle; tâ ebedü’l-âbâda onları edər pervaz.

§902

Onlara yol gösterir, o noktadan istidat hem istimdad edir hem âb-ı həyatı içer hem kemaline koşur; o nöqtə-i istimdad, o şevk-engiz remz ü naz.

§903

İkinci kutb-u iman ki tasdik-i haşirdir. Saadet-i ebedî, o sadefin cevheri. İman bürhanı, Kur’an. Vicdan-ı insanî bir râz.

§904

Indi başını kaldır, bu kainata bir bak, onun ilə bir konuş. Evvelki yolumuzda çox müthiş görünürdü. Indi də mütebessim hər tarafa gülür, nâzenînane niyaz və âvâz.

§905

Görməz misin gözümüz arı-misal olmuşdur, hər tarafa uçur. Kainat bostanıdır, hər tarafta çiçəklər, hər çiçək də verir ona bir âb-ı leziz.

§906

Hem ünsiyet, teselli, tahabbübü verir. O da alır, getirir; şehd-i şehadet yapar. Balda bir bal akıtır, o esrarengiz şehbaz.

§907

Harekât-ı ecrama ya nücum ya şümusa nazarımız kondukça ellerine verirler Hâlık’ın hikmetini. Hem mâye-i ibreti hem cilve-i rəhməti alır edir pervaz.

§908

Güya bu güneş bizlerle konuşur, deyər: “Ey qardaşlarımız!! Tevahhuşla sıkılmayınız, ehlen sehlen merhaba, hoş teşrif ettiniz. Menzil sizin, mən bir mumdar-ı şehnaz.

§909

Mən də sizin gibiyim lakin safi isyansız, mutî bir hizmetkârım. O Zat-ı Əhəd və Səməd olan Allah ki mahz-ı rahmetiyle hizmetinize məni musahhar-ı pür-nur etmiş. Məndən hararet, ziya; sizdən namaz və niyaz.”

§910

Yahu, bakın kamere! Yıldızlarla denizler hər biri də özünə mahsus birer lisanla: “Ehlen sehlen merhaba!” deyərlər. “Hoş geldiniz, bizi tanımaz mısınız?”

§911

Sırr-ı teavünle bak, remz-i nizamla dinlə. Hər biri söylür: “Biz də birer hizmetkâr, rahmet-i Zülcelal’in birer âyinedarıyız; heç də üzülmeyiniz, bizdən sıkılmayınız.”

§912

Zelzele na’raları, hâdisat sayhaları sizi heç korkutmasın, vesvese də vermesin. Çünki onlar içinde bir zemzeme-i ezkâr, bir demdeme-i tesbih, velvele-i naz u niyaz.

§913

Sizi bizə gönderen o Zat-ı Zülcelal, ellerinde tutmuşdur bunların dizginlerini. İman gözü okur yüzlerinde âyet-i rəhmət, hər biri birer âvâz.

§914

Ey mü’min-i qəlbi hüşyar! Indi gözlerimiz bir parça dinlensinler, onların bedeline hassas kulağımızı imanın mübarək eline teslim ederiz, dünyaya göndeririz. Dinləsin leziz bir saz.

§915

Evvelki yolumuzda bir matem-i umumî hem vaveylâ-yı mevtî zannolunan o sesler, indi yolumuzda birer nevaz u namaz, birer âvâz u niyaz, birer tesbihe âğâz.

§916

Dinlə, havadaki demdeme, kuşlardaki civcive, yağmurdaki zemzeme, denizdeki gamgama, ra’dlardaki rakraka, taşlardaki tıktıka birer manidar nevaz…

§917

Terennümat-ı hava, naarat-ı ra’deyə, nağamat-ı emvac, birer zikr-i azamet. Yağmurun hezecatı, kuşların seceatı birer tesbih-i rəhmət, həqiqətə bir mecaz.

§918

Eşyada olan asvat, birer savt-ı vücuddur: Mən də varım deyərlər. O kainat-ı sâkit, birden söze başlır: “Bizi camid zannetme, ey insan-ı boşboğaz!”

§919

Tuyûrları söylettirir ya bir lezzet-i nemət ya bir nüzul-ü rəhmət. Ayrı ayrı seslerle, kiçik âğâzlarıyla rəhməti alkışlarlar, nemət üstünde iner, şükür ilə edər pervaz.

§920

Remzen onlar deyərlər: “Ey kainat qardaşlar! Ne güzeldir halimiz, şefkatle perverdeyiz, halimizden memnunuz.” Sivri dimdikleriyle fezaya saçırlar birer âvâz-ı pür-naz.

§921

Güya bütün kainat ulvi bir musikîdir, iman nuru işitir ezkâr və tesbihleri. Çünki hikmət reddeder tesadüf vücudunu, nizam isə tard edər ittifak-ı evhamsâz.

§922

Ey yoldaş! Indi bu âlem-i misalîden çıkarız, hayalî vehimden ineriz, ağıl meydanında dururuz, mizana çekeriz, ederiz yolları ber-endaz.

§923

Evvelki elîm yolumuz mağdub və dâllîn yolu, o yol verir vicdana, tâ en derin yerine hem bir hiss-i elîmi hem bir şedit elemi. Şuur onu gösterir. Şuura zıt olmuşuz.

§924

Hem kurtulmak üçün də muztar və hem möhtacız; ya o teskin edilsin ya ihsas da olmasın; yoxsa dayanamayız, feryad u fîzar dinlenmez.

§925

Hüda isə şifadır; heva, iptal-i histir. Bu da teselli istəyər, bu da tegafül istəyər, bu da meşgale istəyər, bu da eğlence istəyər. Hevesat-ı sihirbaz.

§926

Tâ vicdanı aldatsın, ruhu tenvim edilsin, tâ elem hissolmasın. Yoxsa o elem-i elîm, vicdanı ihrak edər; fîzara dayanılmaz, elem-i yeis çekilmez.

§927

Demək, sırat-ı müstakimden ne qədər uzaq düşse o derece nisbeten bu halet təsir edər, vicdanı bağırttırır. Hər lezzetin içinde elemi var, birer iz.

§928

Demək heves, heva, eğlence, sefahetten memzuç olan şaşaa-i medeni, bu dalaletten gelen bu müthiş sıkıntıya bir yalancı merhem, uyutucu zehirbaz.

§929

Ey aziz arkadaşım! İkinci yolumuzda, o nurani tarîkte bir haleti hissettik; o haletle olur həyat, maden-i ləzzət. Âlâm, olur lezaiz.

§930

Onunla bunu bildik ki mütefavit derecede, qüvvət-i iman nisbetinde ruha bir halet verir. Cəsəd ruhla mültezdir, ruh vicdanla mütelezziz.

§931

Bir saadet-i âcile, vicdanda mündericdir; bir firdevs-i manevî, kalbinde mündemicdir. Düşünmekse deşmektir, şuur isə şiar-ı râz.

§932

Indi ne qədər qəlb ikaz edilirse, vicdan tahrik edilse, ruha ihsas verilse ləzzət ziyade olur hem də döner ateşi nur, şitası yaz.

§933

Vicdanda firdevslerin kapıları açılır, dünya olur bir cənnət. İçinde ruhlarımız, edər pervaz u perdaz, olur şehbaz u şehnaz, yelpez namaz u niyaz.

§934

Ey aziz yoldaşım! Indi Allah’a ısmarladık. Gel, birlikdə bir dua ederiz, sonra da buluşmak üzere ayrılırız…

§935

اَللّٰهُمَّ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَ ۞ اٰمٖينَ

§936

***

§937

Anglikan Kilisesine Cavab

§938

Bir zaman bîaman İslâm’ın düşmanı, siyasî bir dessas, yüksekte özünü göstermek isteyen vesvas bir papaz, desise niyetiyle hem inkâr surətində

§939

Hem də boğazımızı pençesiyle sıktığı bir zaman-ı elîmde çox şematetkârane bir istifham ilə dörd şey sordu bizdən.

§940

Altı yüz kəlmə istedi. Şematetine qarşı yüzüne “Tuh!” demək, desisesine qarşı küsmekle sükût etmək, inkârına qarşı da

§941

Tokmak kimi bir cevab-ı müskit vermək lâzımdı. Onu muhatap etmem. Bir hakperest adama belə cavabımız var. O dedi birincide:

§942

“Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam dini nedir?” Dedim: İşte Kur’an’dır. Erkân-ı sitte-i iman, erkân-ı hamse-i İslâm, esas maksad-ı Kur’an. Deyər ikincisinde:

§943

“Fikir və hayata ne vermiş?” Dedim: “Fikre tevhid, hayata istikamet. Buna dair şahidim: فَاسْتَقِمْ كَمَٓا اُمِرْتَ ۞ قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ

§944

Deyər üçüncüsünde: “Mezahim-i hazıra necə tedavi edər?” Derim: “Hurmet-i riba hem vücub-u zekâtla. Buna dair şahidim: يَمْحَقُ اللّٰهُ الرِّبٰوا da.

§945

وَاَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبٰوا ۞ وَاَقٖيمُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتُوا الزَّكٰوةَ

§946

Deyər dördüncüsünde:

§947

“İhtilal-i beşere ne nazarla bakır?” Derim: Sa’y, asıl esastır. Servet-i insaniye, zalimlerde toplanmaz, saklanmaz ellerinde.

§948

Buna dair şahidim:

§949

لَيْسَ لِلْاِنْسَانِ اِلَّا مَا سَعٰى ۞ وَالَّذٖينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فٖى سَبٖيلِ اللّٰهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ اَلٖيمٍ

§950

(Yüz mâşâallah bu cevaba.)

§951

***

§952

[1] * Hattâ tarihi نَجْمُ اَدَبٍ وُلِدَ لِهِلَالَىْ رَمَضَانَ çıkmış. Yani “Ramazanın iki hilâlinden doğmuş bir edep yıldızıdır.” (Min üç yüz otuz yeddi edər.)

§953

[2] ** Bu kıta, onun imzasıdır.

§954

[3] *** Hər senede iki defa cisim tazelendiyi üçün iki Said ölmüş deməkdir. Hem bu sene Said yetmiş doqquz senesindedir. Hər bir senede bir Said ölmüş deməkdir ki bu tarihe qədər Said yaşayacaq.

§955

[4] **** Iyirmi sene sonraki bu şimdiki hali, hiss-i kable’l-vuku ilə hissetmiş.

§956

[5] * Həqiqi tesirden elini çeksin, icada karışmasın, deməkdir.

§957

[6] * Bu dehşetli Harb-i Umumî neticesindeki vaziyete işarə edər. Bəlkə İkinci Harb-i Umumî’den tam haber verir.

§958

[7] * Bu zamanı tam görmüş kimi bahseder.

§959

[8] * Bunda da bir işarə-i gaybiye var.

§960

[9] * Qüvvətli bir işarə-i gaybiyedir. Bəli beşer dinlemedi, İkinci Harb-i Umumî ilə bu dehşetli silleyi də yeddi.

§961

[10] * Demək, daha dehşetli kusacaq. Bəli, iki harb-i umumî ilə elə kustu ki hava, deniz, kara yüzlerini bulandırdı, kanla lekeledi.

§962

[11] * Bunda da bir ince işarə var.

§963

[12] * Tam bir işarə-i gaybiyedir. Sekeratta olan dinsiz, zalim medeniyete bakır.

§964

[13] * İktisat Risalesi’nin çekirdeğidir. Bəlkə on sahife olan İktisat Risalesi’ni kable’l-vücud on satırda okumuş.

§965

[14] * İstanbul’da Sanki Yedim namında bir mescid var. “Sanki yedim.” deyən adam, hevesinden kurtardığı paralarla bina etmiş.

§966

[15] * Tesettür Risalesi’nin esasıdır. Iyirmi sene sonra müellifinin mahkûmiyetine səbəb gösteren bir mahkeme, özünü və hâkimlerini ebedî mahkûm və mahcup eylemiş.

§967

[16] * Necə meyyite bir karıya nefsanî nazarla bakmak, nəfsin dehşetle alçaklığını gösterir. Elə də rahmete möhtac bir biçarə meyyitenin güzel tasvirine müştehiyane bir nazarla bakmak, ruhun hissiyat-ı ulviyesini söndürür.

§968

[17] * Eski Harb-i Umumî’ye işarə edər.

§969

[18] * Otuz beş sene evvel yazılan bu makam, bu sene yazılmış tarzını gösterir. Demək, ramazan bereketiyle yazdırılmış bir nevi ihbar-ı gaybîdir.

§970

[19] * On sene sonra gelen bir hâdiseyi hissetmiş, mukabeleye çalışmış.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol