Âyât-ı Kur’aniyenin bir nevi tefsiri olan Risale-i Nur eczalarından “Sözler mecmuası”nın mücmel bir fihristesidir.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
Fihrist (Göstərici)
BİRİNCİ SÖZ:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ in çox esrar-ı mühimmesinden bir sırrını güzel bir təmsil ilə tefsir edər. Və “Bismillah” ne qədər qiymətli bir şeair-i İslâmiye olduğunu gösterir.
On Dördüncü LEM’ANIN İKİNCİ MAKAMI:
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ in en mühim beş altı sırlarını tefsir edir. Və بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ Kur’an’ın bir hülâsası və bir fihristesi və miftahı olduğunu gösterdiyi kimi arştan ferşe qədər uzanmış bir hatt-ı kudsî-i nurani olmakla birlikdə saadet-i ebediye kapısını açan bir anahtar və hər mübarək şeye feyz və bereket veren bir menba-ı envar olduğunu beyan edər.
Bu İkinci Makam, en birinci risale olan Birinci Söz’e bakar. Âdeta Risale-i Nur eczaları, bir daire hükmünde olub müntehası, iptidasına بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ hatt-ı mübareğiyle ittihat edir. Və bu makamda altı sır yerine, otuz yazılacaktı. Şimdilik altı kaldı. Kısadır lakin gayet böyük həqiqətləri tazammun edir. Bunu dikkatle okuyan بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ ne qədər qiymətli bir hazine-i kudsiye olduğunu anlar.
İKİNCİ SÖZ:
اَلَّذٖينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ mealinde və iman hakkındaki ayələrin mühim bir sırrını, gayet makul bir təmsil ilə tefsir edər.
ÜÇÜNCÜ SÖZ:
يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اعْبُدُوا âyetinin mealinde və bəndəlik hakkındaki ayələrin mühim bir hakikatini, mantıkî bir təmsil ilə tefsir edir.
Dördüncü SÖZ:
اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنٖينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا âyetinin mealinde və namaz hakkındaki ayələrin mühim bir sırrını, gayet makul və mantıkî bir təmsil ilə tefsir edir. Zerre miktar insafı bulunanı teslime mecbur edir.
BEŞİNCİ SÖZ:
اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الَّذٖينَ اتَّقَوْا وَالَّذٖينَ هُمْ مُحْسِنُونَ âyetinin mealinde və takva və bəndəlik hakkındaki ayələrin və vazife-i bəndəlik və takvanın mühim bir sırrını gayet güzel bir təmsil ilə tefsir edir. O tefsir herkesi ikna edir.
ALTINCI SÖZ:
اِنَّ اللّٰهَ اشْتَرٰى مِنَ الْمُؤْمِنٖينَ اَنْفُسَهُمْ وَاَمْوَالَهُمْ بِاَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ âyetinin mealinde və nəfs və malını Cənabı-Haqq’a satmak hakkındaki ayələrin gayet mühim bir sırrını tefsir etmekle birlikdə, nəfs və malını Cənabı-Haqq’a satanların beş derece kâr içinde kâr və satmayanların beş derece hasaret içinde hasaret kazandıklarını, gayet mukni bir təmsil ilə tefsir edir. Həqiqətə qarşı mühim bir kapı açır.
YEDİNCİ SÖZ:
يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْاٰخِرِ ۞ اِنَّ وَعْدَ اللّٰهِ حَقٌّ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَيٰوةُ الدُّنْيَا وَلَا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللّٰهِ الْغَرُورُ âyetinin mealinde və “İman-ı Billah və’l-yevmi’l-âhir” və hayat-ı dünyeviye hakkındaki ayələrin mühim bir sırrını gayet makul bir təmsil ilə tefsir etmekle birlikdə, ehl-i gaflet hakkında dünyanın ne qədər dehşetli; və mevt və ecel, ne qədər müthiş; və acizlik və möhtaclıq, ne qədər elîm olduğunu və ehl-i hidayet hakkında hayat-ı dünyeviyenin içyüzü, ne qədər güzel; və kabir və ecel və acizlik və möhtaclıq, necə birer vesile-i saadet bulunduğunu gayet kat’î bir tarz ilə ispat edər. Saadet-i dâreyne giden yolu gösterir.
SEKİZİNCİ SÖZ:
اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ və اِنَّ الدّٖينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْاِسْلَامُ âyetlerinin mealinde mahiyet-i dünya və dünyada mahiyet-i insan və insanda mahiyet-i din hakkındaki âyâtın mühim bir sırrını (Suhuf-u İbrahim’de aslı bulunan) güzel və parlak bir təmsil ilə tefsir etmekle birlikdə, dünyanın mahiyetini və dünyadaki ruh-u insanı və insandaki dinin kıymetini göstermekle birlikdə, dinsiz insan en bedbaht mahluk olduğunu ispat etmekle və bu âlemin tılsımını açan və ruh-u beşeri zulümattan kurtarmak çarelerini göstermekle birlikdə, gayet latîf və güzel bir muvazene ilə fâsık olan bedbaht adamın müthiş vaziyetini, salih olan bahtiyar adamın saadetli vaziyetini gösterir.
Doqquzuncu SÖZ:
فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُمْسُونَ وَحٖينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحٖينَ تُظْهِرُونَ
âyetinin mealinde və beş vaxt namaz hakkındaki âyâtın gayet mühim bir sırrını beş nükte ilə tefsir etmekle birlikdə, malûm olan beş vaxt namazın o vaxtlere hikmet-i tahsisini o qədər güzel və şirin bir tarzda beyan edir ki zerre miktar şuuru bulunan bir insan, bu cazibedar hikmət və parlak həqiqətə qarşı teslime mecbur olur. Və cesed-i insan havaya, suya, gıdaya möhtac olduğu kimi ruh-u insan da namaza möhtac bulunduğunu gayet kat’î bir surette beyan edər.
Onuncu SÖZ:
فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ
âyetinin mealinde və haşir və âhiret hakkındaki âyâtın mühim bir hakikatini, on iki mantıkî və makul suret-i temsiliye ilə və on iki həqiqətlər-i kātıa-i bâhire ilə tefsir etmekle birlikdə, iman-ı bi’l-âhireti o qədər qüvvətli bir surette ispat edər ki bütün bütün qəlbi ölmemiş və bütün bütün aklı sönmemiş bir insan, o ispata qarşı teslim olur. İzn-i İlahî ilə imana gəlir. İmana gelmezse də inkârdan vazgeçmeye mecbur olur.
On BİRİNCİ SÖZ:
وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَا ۞ وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ۞ وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ۞ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ۞ وَ السَّمَٓاءِ وَمَا بَنٰيهَا ۞ وَ الْاَرْضِ وَمَا طَحٰيهَا ۞ وَ نَفْسٍ وَمَا سَوّٰيهَا ۞ فَاَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوٰيهَا ۞ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا ۞ وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ۞وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ
âyetlerinin yüksək və geniş bir hakikatini Sure-i Şems’in mu’cizane işarə ettiği və kainatı muntazam bir saray surətində gösterdiyi ulvi və vüs’atli bir təmsil ilə tefsir etmekle birlikdə, mahiyet-i insaniyedeki vezaif-i bəndəlik və cihazat-ı insaniyeyi və rububiyet-i İlahiyenin enva-ı tecelliyatına qarşı bəndəlik-i insaniyenin mukabelelerini o qədər güzel bir surette ispat edir ki Sure-i Və’ş-şems’in mu’cizane olan işarəini hârika bir surette və en azîm bir dairede a’zam bir rububiyeti, ekmel bir bəndəlikle qarşılaştırır.
On İKİNCİ SÖZ:
وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثٖيرًا ۞ وَ بِالْحَقِّ اَنْزَلْنَاهُ وَ بِالْحَقِّ نَزَلَ âyetlerinin mealinde və hikmet-i Kur’aniyenin fazileti hakkında yüzer âyâtın mühim bir hakikatini, hikmet-i felsefe ilə hikmet-i Kur’aniyenin muvazenesi surətində gayet parlak bir təmsil ilə tefsir etmekle Kur’an’ın bir mu’cizesini və i’cazını və onun qarşısında hikmet-i felsefenin acizliyini və sukutunu hârika bir surette ispat edər, körlere də gösterir. Bu Söz, On Birinci Söz kimi gayet mühimdir. Hər kəs onlara möhtacdır.
On ÜÇÜNCÜ SÖZ:
İki makamdır.
Birinci Makam: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْاٰنِ مَا هُوَ شِفَٓاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنٖينَ âyetiyle وَمَا عَلَّمْنَاهُ الشِّعْرَ وَمَا يَنْبَغٖى لَهُ âyetinin mealinde və hikmet-i Kur’aniyenin kudsiyeti və vüs’ati və şiirden istiğnası hakkındaki âyâtın mühim bir sırrını tefsir etmekle birlikdə, Bəyanı Möcüzə Quran’ın yüksək mu’cizane hikmetini, felsefenin aşağı və dar hikməti ilə muvazene edir. Hikmet-i Kur’aniyedeki kesret və vüs’ati və felsefenin möhtaclıq və iflasını muhtasar beyan etmekle birlikdə, Kur’an’ın şiirden istiğnasının və adem-i tenezzülünün səbəbi, həqiqətlər-i Kur’aniyenin yüksekliği və parlaklığı olduğunu gösterir. Və mühim bir təmsil ilə bir nevi i’caz-ı Kur’aniyeyi beyan edər.
İkinci Makam:
Gençliği, dalalet və sefahet uçurumuna düşmekten kurtaran və imanda, bu dünyada də həqiqi bir cənnət ləzzəti və dalalette isə cehennemî bir azap və sıkıntı bulunduğunu misallerle izah və ispat eden bir derstir.
İKİNCİ MAKAMIN HÂŞİYESİ:
Mahpuslara teselli hakkında dörd mektuptur.
İKİNCİ MAKAMIN ZEYLİ:
Leyle-i Kadirde ihtar edilen bir mesele-i mühimmedir.
MEYVE RİSALESİNDEN ALTINCI MESELE:
HÜVE NÜKTESİ:
On Dördüncü SÖZ:
Dar akıllara sığışmayan yüksək və geniş bir kısım həqiqətlər-i Kur’aniyeyi göze görünen emsal və nazireleriyle fehme takrib edir. Mesela
خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ ۞ وَلَا رَطْبٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ ۞ وَ السَّمٰوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ ۞ اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ۞ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ
âyetlerinin gayet yüksək və gayet geniş hakikatlerini təmsil və tanzir ilə akla qəbul ettirir və qəlbi ikna edər bir tarzda beyan edir. Âhirinde, nefs-i emmareye müessir bir sille-i ikaz var. Nefse esir olan, onu okusa və qəbul etse esaretten kurtulur.
On Dördüncü SÖZ’ÜN HÂTİMESİ:
Gafil kafaya bir tokmak və bir ders-i ibrettir.
On Dördüncü SÖZ’ÜN ZEYLİ:
Zelzele hakkında ehemmiyetli altı suale cevaptır.
On BEŞİNCİ SÖZ:
وَلَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابٖيحَ وَجَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ âyetinin mealinde və melaike ilə şeytanların mübarezeleri hakkındaki âyâtın, kozmoğrafyacıların dar akıllarına yerleşmeyen mühim bir sırrını, yeddi basamak adı ilə yeddi muhkem hüccet və metin bir mukaddime ilə tefsir edir. Və bu ayənin semasından evham-ı şeytaniyeyi recmedip tard edər.
On BEŞİNCİ SÖZ’ÜN ZEYLİ:
Kur’an’ın kelâmullah və Hazret-i Muhammed (asm) Allah’ın Resulü olduğunu mukni delillerle ispat eden, münazara tarzında yazılmış beliğ bir risaledir.
On ALTINCI SÖZ:
اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْئًا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ ۞ فَسُبْحَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
âyetlerinin mealindeki çox âyâtın ifade ettiği: “Ehadiyet-i zatiyesi ilə külliyet-i ef’al və vahdet-i şahsiyesiyle muînsiz umumiyet-i rububiyet və ferdaniyetiyle şeriksiz şümul-ü tasarrufat və mekândan münezzehiyetiyle hər yerde hazır bulunması və nihayətsiz ulviyetiyle hər şeye yaxın olması və bir tək zat-ı ehadî olmakla hər şeyi bizzat elinde tutmak” olan həqiqətlər-i âliye-i Kur’aniyenin dörd şuâ adı ilə gayet mühim bir sırrını tefsir edir. Və o həqiqətləri müstakim akıllara və selim kalplere teslim ettirir.
On YEDİNCİ SÖZ:
اِنَّا جَعَلْنَا مَا عَلَى الْاَرْضِ زٖينَةً لَهَا لِنَبْلُوَهُمْ اَيُّهُمْ اَحْسَنُ عَمَلًا ۞ وَاِنَّا لَجَاعِلُونَ مَا عَلَيْهَا صَعٖيدًا جُرُزًا ۞ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَلَهْوٌ
âyetlerinin meallerinde: Lezzet-i həyat içinde elem-i mevt və sürur-u visal içinde elem-i zeval hakkındaki âyâtın mühim bir sırrını və ism-i Kahhar’a qarşı Rahman isminin cilvesini gayet güzel bir surətlə gösterip tefsir edir. Və ehl-i iman üçün dünyanın mahiyetini, seyyar bir ticaretgâh və muvakkat bir misafirhane və bir neçə günlük bir teşhirgâh və qısa bir müddet üçün işleyəcək bir tezgâh və ahz u i’ta üçün yol üstünde kurulmuş bir pazar olduğunu gösterip, dünyadan berzah və âhiret tarafına insan seyahatini sevdirir və dehşetini izale edər. Və bu sözün âhirinde bazı nüshalarda “Siyah Dutun Meyvəsi” adı ilə qiymətli və cazibedar və şiir kıyafetinde bir neçə həqiqət var.
KALBE FARİSÎ OLARAK TAHATTUR EDEN BİR MÜNÂCAT:
EHL-İ GAFLET DÜNYASININ HAKİKATİNİ TASVİR EDEN BİRİNCİ LEVHA:
EHL-İ HİDAYET Və HUZURUN HAKİKAT-İ DÜNYALARINA İŞARET EDEN İKİNCİ LEVHA:
BARLA YAYLASI, ÇAM, KATRAN, ARDIÇ, KARAKAVAĞIN BİR MEYVESİ:
YILDIZLARI KONUŞTURAN BİR YILDIZNAME:
On SEKİZİNCİ SÖZ:
Bu söz, iki makamdır.
İkinci makamı yazılmamış. Birinci makamı üç noktadır.
Birincisi: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذٖينَ يَفْرَحُونَ بِمَٓا اَتَوْا وَيُحِبُّونَ اَنْ يُحْمَدُوا بِمَا لَمْ يَفْعَلُوا âyetinin fahre meftun, şöhrete müptela, medhe düşkün, hodbin nefs-i emmarenin kafasına sille-i te’dibi vuran bir sırrını,
İkincisi: اَحْسَنَ كُلَّ شَىْءٍ خَلَقَهُ nun, çirkin və bahsi hilaf-ı edep görünen şeylerin güzel cihetlerini gösteren bir sırrını,
Üçüncüsü: اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ âyetinin risalet-i Ahmediyeye (asm) dair ince lakin qüvvətli bir delilini gösteren bir sırrını tefsir edər.
On Doqquzuncu SÖZ:
يٰسٓ ۞ وَالْقُرْاٰنِ الْحَكٖيمِ ۞ اِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلٖينَ âyetinin mealindeki yüzer âyâtın en mühim həqiqətləri olan risalet-i Ahmediyeyi (asm) on dörd reşha adı ilə on dörd kat’î və parlak və muhkem bürhanlarla tefsir və ispat edir. Və en muannid bir hasmı də ilzam edər. Güneş kimi risalet-i Ahmediyeyi (asm) izhar edir.
YİRMİNCİ SÖZ:
İki makamdır.
Birinci Makamı: Sure-i Bakara’nın başında Hazret-i Âdem’e meleklerin secdesi və bir bakaranın zebhi və taşlardan su çıkması hakkındaki üç mühim ayəyə qarşı şeytanın gayet müthiş üç şüphesini elə bir tarzda reddedip mahveder ki şeytanı və şeytan kimi insanları elə desiselerden pərişan edib vazgeçirir. Çünki onlar, tenkit və itirazlarıyla lemaat-ı i’caziyenin kapısını açtırttılar. O üç ayədən üç lem’a-i i’caziye göründü.
İkinci Makamı: Mu’cizat-ı enbiya aleyhimüsselâm yüzünde parlayan bir mu’cize-i Kur’aniyeyi göstermekle birlikdə, mu’cizat-ı enbiyaya dair âyât-ı Kur’aniyenin ne qədər manidar və hikmet-medar olduklarını gösterir. Və Kur’an’da kapalı kalmış çox defineler bulunduğunu ihtar edər.
YİRMİ BİRİNCİ SÖZ:
İki makamdır.
Birinci Makamı: Namazın o qədər güzel bir tarzda kıymetini və faydasını gösterir ki en tembel və en fâsık adama də namaza qarşı bir iştiyak verir və gayrete getirir.
İkinci Makamı: Şeytanın çox istimal ettiği mühim desiselerini iptal edir. Və vesvesesi ilə mü’minlerin kalbinde açtığı yaraların beşine, güzel merhemler tarif edir.
YİRMİ İKİNCİ SÖZ:
فَاعْلَمْ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ۞ اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَىْءٍ mealinde və tevhid-i həqiqi hakkındaki yüzer âyâtın mühim bir hakikatini iki makam ilə tefsir edər.
Birinci Makam: Gayet güzel və parlak və muhkem bir hikâye-i temsiliye ilə on iki basamak hükmünde on iki bürhan ilə vahdaniyet-i İlahiyeyi, o qədər kat’î bir surette ispat edər ki en mütemerrid müşrikleri də tevhide mecbur edir. Və kolay lakin qüvvətli və basit lakin parlak bir surette Vâcibü’l-vücud’un vücudunu və vahdetini və ehadiyetini bütün sıfât və esmasıyla ispat edər.
İkinci Makamı isə: Həqiqət-i tevhidi və tevhid-i həqiqiyi, on iki lem’a adı ilə hikâye-i temsiliyenin perdesi altında on iki bürhan-ı bâhire ilə vahdaniyet-i İlahiyeyi ispat etmekle birlikdə, evsaf-ı celaliye və cemaliye və kemaliyesini vahdaniyet içinde ispat edir. O Lem’alardaki deliller o qədər kat’îdir ki heç bir şübhə yeri kalmır. Və o qədər küllîdirler ki mevcudat adedince, bəlkə zerrat sayısınca marifetullaha pencereler açır. Və onun ilə Vâcibü’l-vücud’un vücudunu, umum sıfât və esmasıyla en muannidlere qarşı ispat edir.
YİRMİ ÜÇÜNCÜ SÖZ:
لَقَدْ خَلَقْنَا الْاِنْسَانَ فٖٓى اَحْسَنِ تَقْوٖيمٍ ۞ ثُمَّ رَدَدْنَاهُ اَسْفَلَ سَافِلٖينَ ۞ اِلَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ
âyetlerinin mealindeki çox âyâtın imana dair və terakkiyat və tedenniyat-ı insaniyeye medar hakikatlerini beş nöqtə ilə və beş nükte içinde hər kəsə taalluk eden və hər kəs ona möhtac olan on mebhas ilə o sırr-ı azîmi tefsir edər. İstidadat-ı insaniye ilə vezaif-i insaniyeyi, gayet makul və makbul bir surette beyan edər.
Bu söz, indiyə qədər minlərlə adamı hâb-ı gafletten kurtardığı kimi çoklarını da imana getirmiş. Gayet qiymətli və yüksək olmakla birlikdə, təmsillər ilə fehmi kolaylaşmış, hər kəs onun dilini anlır.
YİRMİ Dördüncü SÖZ:
اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى âyetinin mealinde və Əsmaül-Hüsnanın cilveleri hakkındaki çox âyâtın muazzam bir hakikatini beş dal adı ilə mebahis-i azîme ilə tefsir edir.
Birinci və İkinci Dalları, mühim esrarın muhtasar bir hazinesidir.
Üçüncü Dal, hadîslere gelen evhamı on iki kaide ilə reddeder. Evhamın esaslarını keser.
Dördüncü Dal, kainat sarayında istihdam olunan nebatat və hayvanat və insan və melaike taifelerinin sırr-ı istihdamlarını və güzel vazife-i bəndəlik və tesbihlerini və haşmet-i rububiyet-i İlahiyeyi cazibedar bir tarzda beyan edər.
Beşinci Dal اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَهُ الْاَسْمَٓاءُ الْحُسْنٰى âyetinin şecere-i nuraniyesinin hədsiz meyvələrindən beş meyvesini gayet parlak və güzel bir surette gösterir.
Bu beş meyvə və Otuz Birinci Söz’ün âhirindeki beş meyvə, çox şirindirler. Tatlı ilim isteyenler onları alsın okusun.
YİRMİ BEŞİNCİ SÖZ:
قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْاِنْسُ وَالْجِنُّ عَلٰٓى اَنْ يَاْتُوا بِمِثْلِ هٰذَا الْقُرْاٰنِ لَا يَاْتُونَ بِمِثْلِهٖ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهٖيرًا
âyetinin hakikatini teyid eden yüzer âyâtın en mühim bir həqiqəti olan i’caz-ı Kur’anîyi tefsir edər. Üç şuâ içinde qırx vücuh-u i’caziyeyi beyan və tefsir edir ki Kur’an, kelâmullah olduğunu gündüzdeki ziya, güneşin vücudunu gösterdiyi kimi öylece gösterir və ispat edər. Nısf-ı evvel çendan süratli telif edilmiş lakin istirahat-i qəlb ilə yazıldığı üçün izahlıdır. Nısf-ı âhir bazı esbab-ı mühimmeye binaen muhtasar və mücmel kalmışdır. Lakin bununla birlikdə hər taifeye göre (və ne fikirde bulunursa bulunsun) bu mübarək Söz, i’caz-ı Kur’an’ı ona gösterir və ispat edər. Bu söz indiyə qədər i’caz-ı Kur’an’a qarşı çox muannidleri serfürû ettirerek secdeye getirmiş.
YİRMİ ALTINCI SÖZ:
وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا عِنْدَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ ۞ وَ كُلَّ شَىْءٍ اَحْصَيْنَاهُ فٖٓى اِمَامٍ مُبٖينٍ
mealindeki âyâtın sırr-ı kadere ait və “İman-ı bi’l-qədər hayrihî və şerrihî minallahi teâlâ”nın ispatına medar mühim bir hakikatini dörd mebhas ilə elə bir surette tefsir edər ki havassın fikirleri yetişmediyi esrar-ı kaderiyeyi, basit avamların zihinlerine takrib edib anlattırır.
Hâtimesinde, en qısa və en selim və en müstakim bir tarîkın esasını dörd hatve adı ilə tezkiye-i nəfsin və tekemmül-ü ruhun medarı olan dörd mühim dersi verir.
Və hâtimenin hâtimesinde mesail-i müteferrikadan altı mesele var ki biri Sure-i Feth’in âhirindeki ayənin bir sırr-ı i’caziyesini açır.
YİRMİ YEDİNCİ SÖZ:
وَلَوْ رَدُّوهُ اِلَى الرَّسُولِ وَ اِلٰٓى اُولِى الْاَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذٖينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَ لَوْلَا فَضْلُ اللّٰهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ اِلَّا قَلٖيلًا
âyetinin mealindeki âyâtın içtihada dair mühim bir hakikatini tefsir edər. Və bu zamanda haddinden tecavüz edib içtihaddan dem vuranların haddini bildirip, ihtilaf-ı mezahibin sırrını güzel beyan edər. “Bu zamanda eski zaman kimi içtihad edebiliriz.” diyenlerin ne qədər yanlış hata ettiklerini ispat edər.
Bu sözün zeylinde sahabe-i güzinin evliyadan yüksək olan mertebelerini gayet parlak bir surette və kat’î bir tarzda ispat etmekle birlikdə, sahabelerin nev-i beşer içinde enbiyadan sonra en mümtaz şahsiyetler olduklarını və onlara yetişilmediğini kat’î bir surette ispat edər.
YİRMİ SEKİZİNCİ SÖZ:
وَبَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ اَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرٖى مِنْ تَحْتِهَا الْاَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هٰذَا الَّذٖى رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَ اُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا وَ لَهُمْ فٖيهَٓا اَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فٖيهَا خَالِدُونَ
âyetinin cənnətə və saadet-i ebediyeye dair hakikatini teyid eden yüzer âyâtın mühim bir hakikatini iki makamla tefsir edər.
Birinci Makam: “Beş Sual və Cavab” adı ilə cennetin lezaiz-i cismaniyesine və huriler hakkında medar-ı tenkit olmuş meseleleri elə güzel bir surette beyan edər ki herkesi ikna edər.
İkinci Makam: Arabiyyü’l-ibare olaraq on iki lâsiyyema kelimesiyle başlar və gayet qüvvətli və kat’î və heç bir cihette sarsılmaz, haşre dair, cənnət və cehennemin hakkaniyetine medar minlərlə bürhanı tazammun eden bir bürhan-ı bâhirdir ki o bürhan, Onuncu Söz’ün menşei və esası və hülâsasıdır.
YİRMİ Doqquzuncu SÖZ:
قُلِ الرُّوحُ مِنْ اَمْرِ رَبّٖى ۞ وَ الْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ وَ مَلٰٓئِكَتِهٖ ۞ وَ مَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ۞ مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ
âyetlerinin mealindeki yüzer âyâtın haşir və beka-i ruha və melaikeye dair üç mühim hakikatini tefsir edər. Beka-i ruhu o qədər güzel ispat edər ki cesedin vücudu kimi ruhun bekasını gösterir. Və melaikenin vücudlarını, Amerika insanlarının vücudları kimi ispat edər. Və haşir və kıyametin vücud və tahakkuklarını o qədər mantıkî və aklî bir surette ispat edər ki heç bir feylesof, heç bir münkir itiraza mecal bulamaz. Teslim olmazsa da mülzem olur. Hususan âhirindeki “Remizli Nüktenin Sırrı” adı ilə haşr-i ekberin esbab-ı mûcibesini və hikmetlerini elə bir tarzda beyan edər ki tılsım-ı kainatın üç muammasından bir muammasını gayet parlak bir surette halleder. (Hâşiye[1])
Otuzuncu SÖZ:
قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا ۞ وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ۞ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمٰوَاتِ وَلَا فِى الْاَرْضِ وَلَٓا اَصْغَرُ مِنْ ذٰلِكَ وَلَا اَكْبَرُ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ
âyetlerinin enaniyet-i insaniye və tahavvülat-ı zerrat hakkındaki həqiqətə dair gelen âyâtın iki mühim sırrını iki maksat ilə beyan edər.
Birinci Maksat, enaniyet-i insaniyenin muamma-yı acibesini hallederek silsile-i diyanet ilə silsile-i felsefenin menşelerini gayet parlak bir tarzda gösterir.
İkinci Maksat, tahavvülat-ı zerratın tılsımını keşfedir. Zerratın harekâtını, o derece hikmetli və muntazam gösterir ki o umum zerreler, Sultan-ı Ezelî’nin muhteşem və muazzam bir ordusu və mutî və musahhar memurları olduğunu kat’î delillerle ispat edər.
Iyirmi Doqquzuncu Söz necə ki tılsım-ı kainatın üç muammasından birisini keşfetmiş. Bu Otuzuncu Söz də akılları hayrette bırakan və feylesofları sersemleştiren o tılsımın üç muammasından ikinci muammasını halletmişdir. Hususan hâtimesinde yeddi hikmət və yeddi kanun-u azîm ilə bir ism-i a’zamın tecellisini göstermekle; tahavvülat-ı zerratın hikmetini gayet kat’î və parlak bir surette gösterdiyi kimi canlı cisimlerini, o zerratın seyr ü seferine bir misafirhane və bir kışla və bir mektep hükmünde gösterir, ispat edər.
OTUZBİRİNCİ SÖZ:
سُبْحَانَ الَّذٖٓى اَسْرٰٓى بِعَبْدِهٖ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَى الَّذٖى ۞ وَ النَّجْمِ اِذَا هَوٰى
âyetlerinin hakikatini teyid eden âyâtın en mühim bir həqiqəti olan mi’rac-ı Ahmediyeyi (asm) və o mi’rac içinde kemalât-ı Muhammediyeyi (asm) və o kemalât içinde risalet-i Ahmediyeyi (asm) və o risalet içinde çox esrar-ı rububiyeti tefsir edər və kat’î delillerle ispat edər bir risaledir. Muhtelif tabakattan olan insanlardan bu risaleyi kim görmüşse qarşısında hayran olub, akıldan uzaq mesele-i mi’racı en zahir və vâcib və lâzım bir tarzda gösterdiğini qəbul edirlər. Hususan o şecere-i nuraniye-i mi’racın âhirlerinde beş yüz meyveden beş meyvesini o qədər güzel tasvir edər ki zerre miktar zevki, şuuru bulunan onlara meftun olur.
ZEYL:
Şakk-ı kamer mu’cizesine bu zaman feylesoflarının ettikleri itirazlarını beş nöqtə ilə gayet kat’î bir surette reddedip, inşikak-ı kamerin vukuuna heç bir mani bulunmadığını gösterir. Və âhirinde də beş icma ilə şakk-ı kamerin vuku bulduğunu gayet muhtasar bir surette ispat edər. Şakk-ı kamer mu’cize-i Ahmediyesini güneş kimi gösterir.
Otuz İKİNCİ SÖZ:
Üç mevkıftır.
Birinci Mevkıf: لَوْ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyetinin mealindeki yüzer âyâtın vahdaniyete dair en mühim hakikatini elə bir surette ispat edər ki şirk və küfür yolunu muhal və mümteni gösterir. Kainatın etrafından küfür və şirki tard edər. Zerrat adedince vahdaniyetin delilleri bulunduğunu beyan edər. Gayet latîf və yüksək və mantıkî bir muhavere-i temsiliye surətində, hədsiz geniş mesaili o təmsil içinde dercedip gösterir. Və zeylinde gayet latîf bir neçə mesele var ki həqiqət oldukları halde şiirin en parlak və geniş hayalinden daha parlak, daha geniştir.
İkinci Mevkıf: قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ۞ اَللّٰهُ الصَّمَدُ in hakikatine dair sırr-ı ehadiyete və vahdete gelen teşkikat və evhamı izale edər. Ehl-i dalaletin ehl-i tevhide qarşı ettikleri itirazatı kat’î bir surette reddedir. Birinci Mevkıf’tan daha qüvvətli, âyât-ı Kur’aniyenin vahdaniyete dair mu’cizane ispatlarını gösterir. Ehadiyet-i Zatiye ilə bütün eşyayı birden bir anda tedbir və terbiye etmək olan həqiqət-i muazzama-i Kur’aniyeyi gayet güzel və vâzıh bir təmsil ilə ispat edər. Aklı ikna və qəlbi teslime mecbur edər.
Və bilhassa bu İkinci Mevkıf’ın hâtimesinden evvel ikinci temsilin neticesinde Zat-ı Akdes-i İlahiye’den heç bir şey saklanmadığını və heç bir şey ondan gizlenemediğini, heç bir fert ondan uzaq kalmadığını, heç bir şahıs külliyet-i kudsiye kesbetmeden ona yanaşamadığını və rububiyetinde və tasarrufunda bir iş, bir işe mani olmadığını və heç bir yer onun huzurundan hâlî kalmadığını, hər şeyde bakar və işitir sem’ və basarının cilvesi bulunduğunu, silsile-i eşya emirlerinin sürat-i cereyanlarına birer tel, birer damar hükmüne geçtiğini, esbab və vesait sırf zahirî bir perde olduğunu, heç bir yerde bulunmadığı halde hər yerde ilim və kudretiyle bulunduğunu, heç bir tahayyüz və temekküne möhtac olmadığını və uzaklık və güçlük və tabakat-ı vücudun perdeleri onun kurbiyetine və tasarrufuna və şuhuduna mani olmadığını və maddîlerin, mümkinlerin, kesiflerin, kesîrlerin, mahdudların hâssaları onun dâmen-i izzetine yanaşamadığını və tagayyür və tebeddül və tahayyüz və tecezzi kimi emirlerden mücerred, münezzeh, müberra və mukaddes olduğunu gayet güzel bir surette ispat edər.
Bu İkinci Mevkıf’ın hâtimesinde sırr-ı ehadiyete dair Arabiyyü’l-ibare gayet mühim bir parça tercümesiyle birlikdə gayet parlak bir surette çox mesail-i mühimmeyi ifade edər. Hususan insanın muhasebe-i a’mali üçün haşir və neşri etmək, koca kainatı tağyir və tebdil və tahrip və tamir etmək sırrını beyan edər.
Üçüncü Mevkıf: وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ ۞ وَ اِنَّ الدَّارَ الْاٰخِرَةَ لَهِىَ الْحَيَوَانُ âyetlerinin mealindeki yüzer âyâtın mühim bir hakikatini gayet mühim bir muvazene ilə beyan edər. Ehl-i dalalet hakkında hayat-ı dünyeviye ne qədər müthiş neticeler getirdiğini və ehl-i hidayet hakkında ne qədər güzel neticeler və gayeler verdiğini gösterir. Hususan, muhabbet hakkındaki semerat-ı dünyeviye və uhreviye; ehl-i dalalet üçün ne qədər elîm, ehl-i hidayet üçün ne qədər hoş olduğunu gösterir. Bu Üçüncü Mevkıf hakkında bazı müdakkik kardeşlerimiz demişler ki: “Sair risaleler yıldızlar olsa bu güneştir.” Digər biri ona mukabil demiş: “Her bir risale, öz âleminde və özünə mahsus sema-i həqiqətdə birer güneştir. Uzaq olanlara yıldız, yaxın olanlara şemstirler.”
Otuz ÜÇÜNCÜ SÖZ:
سَنُرٖيهِمْ اٰيَاتِنَا فِى الْاٰفَاقِ وَفٖٓى اَنْفُسِهِمْ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ اَنَّهُ الْحَقُّ اَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ اَنَّهُ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ شَهٖيدٌ
Otuz üç ayənin birer hakikatlerini tefsir eden otuz üç penceredir. Otuz üç risale olmaya lâyık iken gayet müsta’cel bir zamanda yazıldığı üçün bir və ya yarım sahifelik pencereleri birer risale kuvvetinde və birer risaleyi tazammun eden mahiyetinde olduğunu gösterir. Lakin maatteessüf baştaki pencereler gayet mücmel və muhtasar kalmış, lâkin gittikçe inbisat edərək nısf-ı âhirdeki pencereler vâzıh düşmüşdür.
LEMAAT:
Risale-i Nur şakirdlerine kiçik bir mesnevî və imanî bir divandır.
KONFERANS:
FİHRİST:
***
[1] Hâşiye: Iyirmi Doqquzuncu Söz’ün göz ilə görünen bir kerameti var. Ezcümle, on altı sahifesinde ihtiyarsız, tasannusuz hər sahifenin satırlarının başlarında on altı elif gelmesidir. Bu tevafuku görmək isteyenler, el yazma nüshasına müracaat etsinler.

