(شامل پانزده یادداشت اقتباس شده از زُهره است) بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Seventeenth Gleam
دوازده سال پیش به مدد عنایت ربانی لمعات توحیدیای را که در حرکتی فکری، سیاحتی قلبی و فتوحات روحی در معرفت الهی بروز یافته بود طی یادداشتهایی به عربی در رسالههایی همچون زهره، شعله، حبّه، شمّه و ذرّه نگاشته بودم. مطالب مذکور طوری نوشته شده بود که بخش کوچکی از یک حقیقت بزرگ و فقط شعاعی از نوری درخشان را نشان میداد و در واقع در حکم خاطره و هشداری برای خودم بود و استفاده دیگران از آن به شکل محدودی صورت میگرفت. به ویژه بسیاری از ممتازترین و خاصترین برادرانم عربی نخواندهاند. با اصرار و ابرام آنها مجبور شدم ترجمهی گاه مختصر و گاه مفصل یادداشتها و لمعات مذکور را به ترکی بنویسم. در ترجمه این یادداشتها و رسالههای عربی بدان دلیل که توسط سعید جدید نسبتاً به صورت شهود حاصل شده بود تغییری داده نشد. این است که برخی جملهها با آنکه در بیانهای دیگر هم ذکر شده در این جا نیز آورده میشود؛ بخشهایی از آنها نیز به رغم اجمالی بودنشان، توضیح داده نمیشوند تا لطافت اصلیشان را از دست ندهند.
خطاب به نفس خویش گفته بودم: ای سعید غافل! بدان، تو شایسته آن نیستی دل به چیزی بندی که پس از فنای این عالم با تو رفاقت نمیکند و با از بین رفتن جهان از تو جدا میشود. به ویژه دل بستن به چیزهای فانی که با به سر رسیدن زمانهات تو را ترک میگویند و به تو پشت میکنند کار عقل نیست؛ چیزهایی که در سفر برزخ با تو همراهی ندارند، تو را تا دروازه قبر هم تشییع نمیکنند، در عرض یکی دو سال با فراقی ابدی از تو جدا شده و گناهانشان را به گردن تو میاندازند و خصوصاً برخلاف میل تو (که خواهان دوام آن هستی) در لحظهی حصولش تو را ترک میکنند. اگر صاحب عقل و خرد هستی دست از اموری بردار که در دگرگونیهای اخروی، مراحل برزخ، و در زدوخوردها و تحولات دنیوی فانی شده و از بین میروند و در سفر ابدی قادر به همراهی و رفاقت با تو نیستند؛ به آنها اهمیتی مده و از زوال و نابودیشان نگران مشو. تو متوجه ماهیت خود باش؛ لطیفهیی در لطایف (وجودی) تو هست که جز به ابد و ذات ابدی راضی نمیشود؛ به جز آن توجه نمیکند و تا مرتبه پایین توجه به ماسوی تنزل نمییابد. اگر همه دنیا را هم به او بدهی نیاز فطری مزبور را برطرف نمیکند. آن چیز سلطان حواس و لطایف توست. از سلطانی که مطیع امر فاطر حکیم است اطاعت کن تا نجات یابی ...!
در رویایی برخوردار از حقیقت دیدم خطاب به انسانها میگویم: «ای انسان! از فرمایشات قرآن است که هیچ یک از ماسوی الله را – در حد عبودیت – از حد خویش بزرگتر مدان، نیز خودت را متکبرانه از دیگران برتر مدان، زیرا مخلوقات همچنان که در دوری از معبودیت مساویاند، در نسبت مخلوق بودن برابرند.»
ای سعید غافل بدان! که بر اساس خطای حسی دنیای گذرا را لایموت و جاودان میبینی. وقتی به دنیا و پیرامونت نگاه میکنی آن را تا حدودی ثابت و مستمر میپنداری، لذا نفست را نیز پابرجا تلقی میکنی در نتیجه فقط از وقوع قیامت میهراسی. گویی تا وقوع قیامت زندگی خواهی کرد که فقط از آن میترسی. عقلت را به کار انداز. تو و دنیای خصوصیات در معرض ضربه دائمی زوال و فنا هستید. خطای حسی و مغلطهات به مثال زیر میماند: اگر فردی آیینهیی را که در دست دارد به سوی خانه، شهر یا باغچهیی بگیرد خانه، شهر یا باغچهیی خیالی در آن آیینه دیده خواهد شد. آیینه اگر با کمترین حرکت و کوچکترین تغییری مواجه شود آن خانه، شهر و باغچه دچار هرج و مرج و درهم ریختگی میشود. دوام و بقای خانه، شهر و باغچهی حقیقی که در خارج هست برایت فایدهیی نخواهد داشت، زیرا خانهیی که در آیینهات میبینی و شهر و باغچه متعلق به تو صرفاً دارای مقیاس و میزانیست که آیینه به تو میدهد. زندگانی و عمر تو آیینه است. عمود و آیینه و مرکز دنیای تو، زندگانی و عمر توست. مرگ آن خانه و شهر و باغچه در هر دقیقهیی ممکن و از بین رفتنش محتمل است، لذا وضعیتی دارد که در هر دقیقه ممکن است بر سرت ویران شود و قیامتت برپا گردد. مادام که چنین است پس باری بر زندگانی و دنیایت مگذار که قادر به بلند کردن و حملش نباشند.
بدان! که این غالباً عادت فاطر حکیم است که چیزهای بااهمیت و ارزشمند را عیناً اعاده میکند، یعنی نو شدن اکثر چیزها - به همان نحو که بودهاند - در تغییر و تبدیل فصول و دگرگونی زمانها عیناً موجب اعاده چیزهای بااهمیت و ارزشمند میشود. این قاعدهی عادت الله غالباً در همه حشرهای روزانه، سالانه و حشرهای قرون با نظم و ترتیب دائمی مشاهده میشود. بنابر همین قاعده ثابت میگوییم: مادام که به گواهی علوم و اتفاق نظر فنون، کاملترین میوه درخت آفرینش، انسان است و مهمترین آفریده در میان مخلوقات نیز انسان میباشد؛ و به همین ترتیب انسان ارزشمندترین موجود در میان موجودات است و هر فرد انسان در حکم نوعی از سایر حیوانات میباشد، با حدسی قطعی میتوان حکم کرد که هر یک از افراد انسانها در حشر و نشر اکبر با عین و جسم و اسم و رسمش اعاده خواهد شد.
در این یادداشت میگویم: چون فن آوری و تمدن اروپا در ذهن سعید قدیم تا حدودی جا باز کرده بود، زمان سیر و سیاحت سعید جدید در حرکات فکری، فن آوری و تمدن اروپا در آن سياحت قلبي در وجود او به امراض درونی مُبدل شد و مدار مشکلات عدیدهیی گردید، لذا سعید جدید ناگزیر با خانه تکانی در ذهن خویش وقتی درصدد بیرون راندن فلسفه دروغین و تمدن هرزه از وجود خود بود برای به سکوت کشاندن امور نفسانی که در روح او به نفع اروپا گواهی میدادند مجبور به محاورهی به غایت مجمل و از جهتی مفصل زیر با شخصیت معنوی اروپا گردید: اشتباه برداشت نکنید؛ دو اروپا داریم: اول، اروپاییست که با مستفیض شدن از دین حقیقی مسیحیت در پی (تأسیس) صنایعی برآمد که برای حیات اجتماعی بشر سودمند بود و در مسیر علومی پیش رفت که به عدالت و حقانیت خدمت میکرد؛ مورد خطاب من، این اروپا نیست. مخاطب من اروپای منحط دوم است که در ظلمت فلسفه طبیعی، پلیدیهای تمدن را نیکویی پنداشت و انسان را بهسوی لاابالیگری و گمراهی سوق داد. من در آن زمان، در اثنای آن سیاحت روحی خطاب به شخصیت معنوی اروپا که سوای فواید تمدن و علوم سودمند، فلسفه بیمعنا و مُضر و تمدنی هرزه را نمایندگی میکرد، گفته بودم: بدان ای اروپای دوم! تو فلسفهیی بیمار و گمراهکننده را در دست راست و تمدنی مضر و هرزه را در دست چپ گرفته ادعا میکنی سعادت بشر در این دوست. دو دستت بریده باد! این دو هدیه ناپاک سرت را بخورند؛ و خواهند خورد. ای روحِ بدبختی که کفر و حق ناشناسی را تبلیغ و منتشر میکنی! آیا سعادت کسی که در روح و وجدان و عقل و قلب خویش دچار مصیبتهای وحشتناک است و عذاب میبیند با قرار گرفتن جسمش در ثروت و زینتی فریبنده و ظاهری امکان پذیر خواهد بود؟ آیا چنین فردی را میتوان سعادتمند نامید؟ مگر نمیبینی ناامید شدن فرد از امری جزیی و دست شستن از آرزویی وهمی و غافلگیر شدن او در مواجهه با امری بیارزش موجب میگردد خیالات شیرین در نظرش تلخ شود، حالات دلنشین موجب ناراحتیاش گردد، و احساس کند دنیا برایش تنگ و زندان شده است. کدام سعادت را برای انسان بیچارهیی تامین میکنی که بر اثر شومی تو ضربه گمراهی بر عمیقترین نقاط قلب و ژرفای روحش وارد آمده و بدین سبب همه آرزوهای خود را از دست رفته میبیند و تمام آلامش نیز از همین مسأله نشأت میگیرد؟ آیا میتوان انسانی را که جسمش در بهشتی موقتی و فریبنده است، و قلب و روحش در جهنم عذاب میبیند خوشبخت و سعادتمند دانست؟ تو بشر بیچاره را چنین از راه به در کرده و باعث شدی در بهشتی دروغین عذابی جهنمی بکشد. ای نفس اماره بشر! در این تمثیل تأمل کن و دریاب که بشر را به کجا میکشاند؟ فرض کنیم در مقابل ما دو راه وجود دارد و ما در یکی از آنها پیش میرویم و میبینیم در هر قدم، آدم بیچاره و درماندهیی هست که ظالمان بهسویش حمله ور شده مال و داراییاش را غصب کرده و کاشانهاش را ویران میکنند و بر خودش نیز گاه زخمی میزنند. وضعیت این افراد را طوری میبینیم که گویی آسمان به حال پریشان آنها میگرید. هر سو را که نگاه میکنیم همین وضع است. همه صداهایی که در این راه به گوش میرسد داد و فریاد ستمگران و آه و ناله مظلومان است و ماتم بر سراسر این راه حاکم است. از آنجا که انسان به دلیل انسانیتش از دیدن درد و الم دیگران متألم میشود ما نیز گرفتار حزنی عمیق میشویم. این همه درد و رنج برای وجدان قابل تحمل نیست، لذا کسی که در این راه پیش میرود مجبور به یکی از دو کار میشود، یا باید دست از انسانیت شسته، وحشت بیپایان را بپذیرد و چنان قلبی را حمل نمايد که در کنار راحتي خود، هلاک دیگران متألمش نکند یا اینکه مقتضاي عقل و قلب خویش را ابطال نماید. ای اروپای غرق در سفاهت و ضلالت و منحرف از دین مسیحیت! تو همچون دجال یک چشم با نبوغ کورت حسی جهنمی را به روح بشر هدیه کردی! و بعد دانستی چنان مرض لاعلاجی است که موجب سقوط انسان از اعلی علیین به اسفل سافلین میشود و انسان را به پستترین درجه حیوانات میکشاند. علاجی که برای این بیماری یافتی چیزی نیست جز بازیچههای جذاب، هوسهای سرگرمکننده و خیالات دلکش که صرفاً قادر است این حس را موقتاً از کار اندازد. علاجت سرت را بخورد و خواهد خورد! راهی که فراروی انسان گشودی و سعادتی که به او وعده دادی مانند این مثال است. اما راه دوم که قرآن حکیم با هدایتش به بشر اهدا کرده چنین است: در هر منزل و مکان و شهر این راه سربازان درستکار سلطانی عادل را میبینیم که در هر سو هستند و گشت میدهند. هر از چندی با فرمان آن سلطان بعضی از سربازان را مرخص میکنند. سلاح و اسب و لوازم دولتی را از آنها تحویل گرفته و به آنان مجوز ترخیص میدهند. سربازان ترخیص شده ظاهراً از تحویل دادن اسب و سلاح خود که به آنها خو کردهاند محزون میشوند؛ اما حقیقت این است که آنها بسیارخوشحالند، زیرا به پایتخت بازمیگردند و سلطان و پادشاه را زیارت خواهند کرد. مأموران ترخیصکننده گاه با سربازی ناشی روبهرو میشوند. سرباز آنها را نمیشناسد، به او میگویند: «اسلحهات را تحویل بده!» سرباز در پاسخ میگوید: «من سرباز پادشاهم، در خدمت اویم، و نزد او خواهم رفت؛ شما دیگر کی هستید؟ اگر با رضایت و اجازه او آمدهاید قدم بر چشم ما گذاشتهاید؛ فرمانش را نشان دهید، وگرنه از من دور شوید و از این جا بروید. من اگر تنها بمانم و شما هزاران نفر باشید باز هم با شما درگیر خواهم شد، نه برای نفس خودم، که نفسم از آن من نیست به سلطانم تعلق دارد. نفسم و سلاحم امانت مالکم است. برای حفاظت از امانت و حمایت از شرف سلطان و پشتیبانی از عزتش در مقابل شما سر خم نمیکنم.» این نمونهیی از هزاران حالتی است که در راه دوم مدار سرور و سعادت میباشد. سایر احوال را خود قیاس کن. در سرتاسر راه دوم گردآمدنها و اعزامهای نظامی همراه با شادی و سرور تحت عنوان تولدها، و ترخیصات نظامی تحت عنوان درگذشتها هست که با سرور و موسیقی همراه است. قرآن حکیم این راه را به انسان اهدا کرده است. کسی که این هدیه را کاملاً بپذیرد این راه را که مدار سعادت دو جهان است خواهد پیمود. او نه از گذشته محزون میشود و نه از چیزی که در آینده خواهد آمد میهراسد. ای اروپای دوم فاسد! قسمی از پایههای پوسیده و بیاساس تو چنیناند: میگویی «هر موجودی از بزرگترین فرشته گرفته تا کوچکترین ماهی، مالک نفس خویش است و برای ذات خود تلاش میکند و برای لذت خویش میکوشد و حق حیات دارد. غایت همت او و هدف و مقصدش زندگی کردن و تأمین بقا میباشد.» تو جلوههای کریمانه و رحیمانه قانون عامی را که ناشی از قواعد بخشندگی خالق کریم بوده و قاعده تعاون و همکاریست و در ارکان کائنات به نحو اکمل از آن پیروی میشود و به موجب آن نباتات به حیوانات مدد میرسانند و حیوانات به انسانها، جدال پنداشته و احمقانه حکم کردهیی که «زندگی، مبارزه است.» از جلوههای آن قاعده تعاون یکی حرکتِ با شتاب ذرات غذایی است که با کمال شوق برای تغذیه سلولهای بدن سر از پا نمیشناسند؛ این را چگونه میتوان جدال نامید؟ چه تضاد و مبارزهییست؟ کمکرسانی و شتاب برای همکاری، تعاونیست که براساس فرمان پروردگاری کریم صورت میگیرد. از پایههای پوسیده دیگرت این است که میگویی: «هر چیز مالک نفس خویش است.» یک دلیل بر اینکه هیچچیز مالک نفس خویش نیست این است که اشرف اسباب و عوامل و آنکه دارنده وسیعترین دایره اختیار میباشد انسان است؛ در حالی که از صد جزء ظاهرترین افعال اختیاری انسان مانند فکر کردن، صحبت کردن و خوردن فقط یک جزء، آنهم بهطور مشکوک در دایره اقتدار اوست و به اختیار وی سپرده شده است. کسی که مالک حتی جزیی از صد جزء چنین فعلهای ظاهر نیست چگونه میتواند مالک خود باشد؟ اگر چنین موجودی که اشرف (مخلوقات) است و دایره اختیاراتش نیز وسیع و گسترده، دستانش تا این حد در تصرف و تملک حقیقی بسته باشد، پس کسی که میگوید «سایر حیوانات و جمادات مالک خویشاند» حیوانتر از حیوان بودن و جامدتر و بیادراکتر از جمادات بودن خویش را اثبات میکند. آن چه تو را دچار این خطا کرده و به این ورطه پرتاب میکند همان نبوغ یک چشم توست، یعنی هوش خارقالعاده و در عین حال منحوسات است. با نبوغ کورت پروردگارت را که خالق هر چیز است فراموش کردی و با استناد به طبیعتی موهوم، آثار او را به اسباب نسبت دادی و هر آنچه متعلق به آفريدگار است را بین طاغوتهایی که معبودان باطلی هستند تقسیم نمودی. از نقطهنظر نبوغ تو، هر ذی حیات و هر انسانی میبایست در برابر دشمنان بیشمار مقاومت کرده و برای به دست آوردن نیازهای بیپایانش بکوشد؛ و با اقتداری اندک، اختیاری به غایت شکننده، ادراکی فانی چون شعاع نور، حیاتی چون شعلهی موقت و عمری پرشتاب که مانند لحظه در گذر است، مجبور به ایستادگی در برابر دشمنان بیشمار و نیازهای فراوان میباشد؛ در حالی که سرمایه آن ذی حیات بیچاره یکی از هزاران مطلوب را نیز کفایت نمیکند. او هنگامیکه گرفتار مصیبت میگردد از کسی انتظار درمان ندارد جز اسباب و عوامل کور و کر؛ آن گاه مظهر سرّ آیهی: وَمَا دُعَٓاءُ ال۟كَافِرٖينَ اِلَّا فٖى ضَلَالٍ میشود. نبوغ ظلمانی تو روز بشر را به شب تبدیل کرده است. تو برای عادت دادن انسان به آن شب پرعذاب و تاریک و ظلمانی چراغهایی موقت و فریبنده افروختی. چراغهایی که با شادی به روی بشر لبخند نمیزنند، بلکه بر خندههای ابلهانه بشر در حالات دردآوری که شایسته گریهاند، تمسخرآمیز میخندند و سرخوشاند. هر یک از ذی حیاتان در نگاه شاگردان تو، مصیبت زده بیچارهیی هستند که در معرض هجوم دشمنان قرار دارند. دنیا ماتمکدهیی عمومیست و آن چه در دنیا شنیده میشود واویلاهاییست که بر اثر مرگها و دردها به گوش میرسد. شاگردانی که درس کاملی از تو میگیرند فرعون میشوند. فرعونهای ذلیلی که به عبادت پستترین چیزها میپردازند و هر چیز نافعی را پروردگار خود تلقی میکنند. شاگرد تو سرکش است. سرکش و نافرمانی که برای لذتی ناچیز نهایت ذلت را میپذیرد و برای منفعتی پست، حقارتی چون بوسیدن پای شیطان را میپذیرد. جبار هم هست اما چون در قلب خویش نقطه اتکایی نمییابد، در ذات خود جباری خودفروش و بینهایت درمانده است. نهایت همت او تأمین رضایت هوسهای نفسانیست. او دسیسه گریست که زیر پوشش از خود گذشتگی و فداکاری در پی منفعت نفس خود است و درصدد تسکین حرص و غرورش میباشد. او جز نفس خود هیچچیز را بهطور جدی دوست ندارد و همه چیز را فدای آن میکند. اما شاگرد کامل و خالص قرآن، عبد است. عبد عزیزی که خود را تا پرستش اعظم مخلوقات نيز پایین نمیآورد و بهشت را هم که بزرگترین و عظیمترین منفعت است غایت عبودیت خود قرار نمیدهد. او حلیم سلیم است. حلیم عالی همتی که تا اذن و فرمان فاطر ذوالجلال نباشد نزد کسی تنزل نیافته و جز او را فروتنی نمیکند. فقیر هم هست اما فقیری مستغنی که در آینده از پاداش ذخیره شده مالک کریمش بهرهمند میشود؛ همچنین ضعیف است اما ضعیفی که به سبب اتکا به قدرت بیپایان سید خود، قوی است؛ قرآن در حالی که بهشت جاودان را هم مقصد نهایی شاگرد حقیقیاش قرار نمیدهد مگر ممکن است این دنیای گذرا و فانی را مقصد او کند؟ اینک میزان تفاوت همت دو شاگرد را دریاب و بدان که تا چه حد با هم فرق دارند. نیز میتوانی فداکاری و از خودگذشتگی شاگردان فلسفه ناسالم و شاگردان قرآن حکیم را به اینترتیب مقایسه کنی: شاگرد فلسفه به نفع نفس خویش از برادرش میگریزد و علیه او مدعی میشود، اما شاگرد قرآن همهی بندگان صالح در زمین و آسمانها را برادر خود میداند و صمیمانه برای آنها دعا میکند و با خوشبختی آنها احساس سعادت میکند و در روح خویش نسبت به آنان علاقهیی شدید حس میکند و در دعایش «اَللَّهُمَّ اغْفِرِ الْمُؤمِنینِ وَ المُؤمِناتِ» میگوید. نیز عرش و شمس را که بزرگترین مخلوقات هستند مأمورانی مُسخر و مانند خود عبد و مخلوق تلقی میکند. برتری و انبساط روحی هر دو شاگرد را از این جا قیاس کن که قرآن چنان انبساط و برتری روحی به شاگردانش میدهد که بهجاي تسبیحی با نود و نه دانه، ذرات عوالم نود و نه گانه را که نشان از تجلی اسماء نود و نه گانه الهی دارد؛ همچون دانههای یک تسبیح به دست شاگردانش میدهد و به آنها میگوید «اوراد و اذکارتان را با این بخوانید.» زمانی که شاگردان قرآن، کسانی چون شاه گیلانی، رفاعی، شاذلی (رض) ذکرهایشان را میگویند بشنو و ببین! سلسله ذرات، عدد قطرات و انفاس مخلوقات را در دست گرفته و با آنها حضرت حق را ذکر میگویند و تسبیح میکنند. تربیت اعجازآمیز قرآن معجز بیان را ببین که چهطور انسانی خرد و کوچک که با کمترین ناخوشی و با اندک حزنی سرش گیج میرود و بیمار میشود و مغلوب میکروبی کوچک میگردد با تربیت قرآن تا چه حد تعالی مییابد و لطایفش تا چه حد انبساط مییابد که موجودات جهان بزرگ را برای آنکه تسبیح اورادش قرار دهد مختصر میبیند؛ و در حالی که بهشت را برای هدف قرار دادن ذکر و وردش ناچیز میبیند، نفس خود را از خردترین مخلوق حضرت حق هم پایینتر میبیند. او نهایت تواضع و فروتنی را با نهایت عزت جمع میکند. حال، متناسب با این، میتوانی میزان پستی و حقارت شاگردان فلسفه را قیاس کنی. هدایت قرآنی که ناظر بر هر دو جهان است و با دو چشم غیب آشنای درخشانش نظر بر هر دو عالم دارد، و با هر دو دست به دو سعادت مطلوب انسان اشاره دارد درباره حقیقتهایی که فلسفه بیمار اروپایی با نبوغ یک چشمش خطا دیده و تشخیص داده است میگوید: «ای انسان! نفس و مالی که در اختیار توست، از آن تو نیست، بلکه امانتی نزد توست. مالک آن امانت، کریم رحیمیست که بر هر چیزی تواناست و همه چیزها را میداند. او میخواهد آن چه را داری از تو خریداری کند و برایت نگاه دارد تا ضایع نگردد و از بین نرود. در آینده قیمت خوبی به تو پرداخت خواهد کرد. تو سربازی موظف و عهده دار مأموریت هستی. به نام او تلاش کن و به حساب او عمل نما. اوست که مایحتاجت را به عنوان رزق برایت ارسال میکند و در مقابل آن چه توانشان را نداری از تو محافظت میکند. هدف و نتیجه حیات تو مظهر اسما و شئونات آن مالک است. هرگاه دچار مصیبتی شدی بگو: اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَي۟هِ رَاجِعُونَ یعنی من در خدمت مالکم هستم. ای مصیبت! اگر با اذن و اجازه او آمدهیی خوش آمدی و صفا آوردهیی! چرا که ما بالاخره به سوی او باز خواهیم گشت و به حضورش خواهیم رفت و مشتاق اوییم. مادام که بالاخره ما را زمانی از تکالیف زندگانی مرخص خواهد کرد، بسیار خب ای مصیبت! بگذار آن آزاد کردن و مرخص کردن به دست تو باشد. من راضیام. اگر درباره محافظت از امانت من و انجام وظایفم برای امتحان (من) به تو فرمان و دستوری داده است ولی درباره تسلیم شدنم به تو رضا و اجازه او در کار نیست؛ تا جایی که بتوانم امانت مالکم را در اختیار کسی که امین نیست، نخواهم گذاشت. خلاصه اینکه به عنوان نمونهیی از هزاران مورد به درجات درسهایی توجه کن که ذکاوت فلسفی و هدایت قرآنی میدهند. حقیقت حال هر دو طرف به همان شیوهیی که در سابق گفتیم پیش میرود، لیکن در هدایت و ضلالت درجات و مراتب انسانها متفاوت است. مراتب غفلت مختلف است. هرکسی قادر نیست این حقیقت را در هر مرتبه کامل احساس کند. زیرا غفلت باطلکننده حس است، و بطلان حس در زمانه فعلی در مرتبهييست که اهل مدنیت درد این الم الیم را احساس نمیکنند، اما با فزونی حساسیتهای علمی و بیدار باشهای مرگ که روزانه سی هزار جنازه را نشانمان میدهد پرده غفلت دریده میشود. هزاران دریغ و نفرین بر کسانی باد که با طاغوتهای اجنبیان و علوم طبیعیشان بهسوی گمراهی رفتند و کورکورانه به تقلید و پیروی از آنها پرداختند. ای جوانان وطن! سعی نکنید مقلد فرنگیان شوید! بعد از ظلم و عداوتهای بیحدی که اروپاییها در حق شما روا داشتند با کدام عقل و خردی به تبعیت از اندیشههای باطل و هرزه آنها میپردازید و احساس آرامش میکنید؟ نه! نه! ای کسانی که سفیهانه از آنان تقلید میکنید! این پیروی نیست، شما بدون ادراک و معرفت به صف آنان میپیوندید و خود را و برادرانتان را به دست خویش از بین میبرید. آگاه باشید تا زمانی که بدون در نظر گرفتن موازین اخلاقی از آنها پیروی کنید در واقع به دروغ ادعای حمیّت و مردانگی میکنید...! زیرا چنین تبعیتی خفیف کردن و به تمسخر گرفتن ملتتان است …! «هَدَینَا اللهُ وَ اِیَّاکُم اِلی الصِّراطِ المُسْتَقِیم»
ای انسان بیچارهیی که از کثرت کافران و وحدتشان در انکار برخی حقایق ایمانی به تکاپو افتاده و اعتقادت را از دست دادهیی! بدان که ارزش و اهمیت در تعداد و کمیت نیست، زیرا انسان اگر انسان نباشد به حیوانی که شیطان است مبدل میشود. انسان مانند فرنگیان و فرنگ مشربان هرقدر در هوسهای حیوانی ترقی کند به مرتبه پایینتری از حیوانیت تنزل مییابد. تو خود میبینی حیوانات با اینکه به اعتبار عدد و کمیت در اکثریتی بیشمار هستند و تعداد انسانها نسبت به آنها بسیار کمتر است، اما همین انسان در مرتبه بالاتری از حیوانات قرار دارد و در حکم سلطان و خلیفه و حاکم آنان میباشد. کافران مضّر و پیروان بیخرد آنها نوعی از حیوانات خبیث حضرت حق بهشمار میروند و خداوند آنها را برای عمارت جهان آفریده است. خداوند برای اعلام درجه نعمتهایی که نصیب بندگان مؤمنش میکند آنها را واحد قیاس قرار داد و عاقبت به جهنم که مستحقاش هستند تسلیمشان میکند. نفی و انکار حقیقتی از حقایق ایمانی توسط کفار و اهل ضلالت، قوتی ندارد، زیرا براساس سرّ نفی، اتحاد آنها سست است. هزار نفیکننده در حکم یک نفرند، مثلاً اگر تمام اهالی استانبول به دلیل ندیدن ماه در آغاز ماه رمضان شروع ماه مبارک را نفی کنند کافیست دو نفر شاهد بر خلاف آنها موضوع را تأیید کنند؛ در آن صورت اتفاق نظر آن جمع فراوان در نفی موضوع از بین میرود. مادام که ماهیت کفر و ضلالت، نفی و انکار و جهل و عدم است، وحدت نظر اکثریتشان اهمیتی ندارد. حکم مستند بر شهود دو مؤمن، در مسایل ایمانی اهل حق که حقانیت و اثبات و ثبوتشان قطعیست بر اتفاق نظر گمراهان بیشمار ترجیح و غلبه دارد. سرّ حقیقت مذکور این است که ادعای نفی کنندگان در صورت و ظاهر، واحد اما در حقیقت متعدد است؛ آنها قادر به اتحاد با هم نیستند تا بتوانند قوت بگیرند. ادعای اثباتکنندگان قابل جمع و اتحاد است، لذا از یکدیگر قوت میگیرند؛ چنانکه هرکس هلال ماه رمضان را در آسمان نبیند خواهد گفت: «به نظر من ماه نیست، از این جا دیده نمیشود.» دیگری هم میگوید «به نظر من هم ماه دیده نمیشود.» دیگری هم همین را میگوید. هر کدام از آنها طبق نظر خود اعلام میکنند که ماهی در کار نیست. چون نظر هر کدامشان از هم جدا و اسبابی که پرده نظر میشوند نیز جدا جدا میباشد ادعاهایشان نیز جدا جدا میشود و قوت و توانی به هم نمیرسانند، لیکن اثبات کنندگان نمیگویند: «به نظر من و در نگاه من هلال ماه هست.» بلکه میگویند: «در نفس الامر، در پهنه آسمان هلال هست و دیده میشود.» بینندگان، سخن از عین ادعا دارند و میگویند «در نفس الامر هست.» این جا همه ادعاها واحد است. نظرهای نفی کنندگان جدا جدا بود به همین دلیل ادعاهایشان نیز جدا جدا میشد. آنها نمیتوانند بر نفس الامر حکم کنند؛ چرا که نفی در نفس الامر اثبات نمیگردد، به این دلیل که احاطه لازم است. این یک قاعده اصولیست که: «وَ العَدَمُ المُطْلَقُ لَایُثْبِتُ اِلَّا بِمُشْکِلَاتٍ عَظیمَةٍ» آری، اگر بگوییم شیئی در جهان هست، کافیست آن را نشان دهیم؛ اما اگر بگوییم نیست و درصدد نفیاش برآییم باید همه دنیا را غربال کنیم و نشان دهیم تا آن نفی اثبات گردد. بنا بر همین سرّ، نفی حقیقتی از سوی کافران به حل مسألهیی یا عبور از سوراخی تنگ یا پریدن از خندق میماند که در آن هزار هم یک است، یک هم یک، زیرا نمیتوانند مدد کار هم شوند، لیکن اثبات کنندگان چون به حقیقت حال در نفس الامر مینگرند ادعایشان متحد میگردد و قوتهایشان به یکدیگر یاری میرساند. به بلند کردن سنگی بزرگ میماند که هر قدر دستهای بیشتری به سویش دراز شود، بلندکردن سنگ آسانتر میشود؛ دستها از هم قوت میگیرند.
ای بدبخت مدعی حمیت که مسلمانان را به شدت به دنیاگرایی تشویق میکنی و به زور آنها را به سمت صنعت و ترقیهای اجنبی سوق میدهی! دقت کن ارتباط برخی از این ملت با دین از بین نرود! اگر رابطه برخی با دین، چنین احمقانه و قلدرانه و کورکورانه بگسلد آن گاه آن بیدینان چونان سم هلاهل به حیات اجتماعی ضرر خواهند رساند، زیرا از آنجا که وجدان مرتد کلاً فاسد میشود برای اجتماع سمّ است. به همین سبب در علم اصول میگویند: «مرتد حق حیات ندارد، اما کافر اگر ذمی باشد یا مصالحه کند میتواند زنده بماند.» و این از قواعد اصول شریعت است. نیز در مذهب حنفی شهادت کافری که از اهل ذمه است پذیرفته میشود، لیکن فاسق مردود الشهادت است زیرا خائن است. ای آدم فاسق بدبخت! تعداد زیاد فاسقان را مبین و فریب مخور و مگو «رأی اکثریت با من است!» زیرا فرد فاسق، فسق را به خواست خود، و بالذات، طلب نکرده و بدان نپرداخته است، بلکه داخل آن افتاده و قادر به بیرون آمدن نیست. هیچ فاسقی نیست که دوست نداشته باشد صالح شود و آمر و رئیسش را متدین ببیند، مگر اینکه العیاذ بالله وجدانش را به واسطه ارتداد از دست داده باشد و چون مار از نیشزدنهای زهرآگین لذت ببرد. ای که در سر عقل نداری و قلبت فاسد شده! و گمان میکنی «مسلمانها دنیا را دوست نمیدارند یا به دنیا فکر نمیکنند که دچار فقر شده و باید بیدارشان کرد تا سهمشان را از دنیا فراموش نکنند؟» گمانت خطاست و حدسات اشتباه. حرص در میان آنان شدت گرفته لذا گرفتار فقر شدهاند. حرص در مؤمن سبب خسارت و فقر است. «الحَریصُ خَائِبٌ خَاسِر» ضرب المثل شده است. آری، آن چه انسان را به دنیا دعوت میکند و بدان سو سوق میدهد فراوان است. مهمتر از همه نفس انسان و هواهایش است و نیاز و حواس و احساسات و شیطان و دوست داشتنی بودن ظاهر دنیا و دوستان نابابی چون تو. این درحالیست که تعداد دعوت کنندگان به سوی آخرت جاویدان و حیات ابدی طولانی، اندکاند. تو اگر در قبال این ملت بیچاره ذرهیی حمیت و غیرت داشته باشی و ادعاي بلند همتیات دروغ نباشد، باید به آنان که دعوتکننده به حیات باقیاند و تعدادشان اندک است کمک کنی، ولی اگر داعیان به شمار اندک را به سکوت کشانده و به یاری اکثریت بپردازی رفیق شیطان خواهی بود. آیا گمان میکنی فقیر بودن این ملت ریشه در تنبلی نشأت گرفته از زهد و ترک دنیایی دارد که از دین حاصل میگردد؟ در چنین گمانی خطا میکنی. مگر نمیبینی ملتهایی مانند مجوسیان و براهمه در چین و هند، و سیاهان آفریقا که زیر سلطه اروپا هستند از ما فقیرترند؛ مگر نمیبینی قوتی (غذایی) بیش از نیاز مسلمانان در اختیارشان گذاشته نمیشود؟ کافران ستمگر اروپایی یا منافقان آسیایی با دسیسههایشان میدزدند و غصب میکنند. هدف شما از سوق دادن جبری اهل ایمان بهسوی مدنیتی بیمیم [دنیت: پستی .م] اگر تأمین آسایش و امنیت در کشور و اداره آسان امور باشد بهطور قطع بدانید که اشتباه میکنید و آنان را به راه خطا میکشانید، زیرا اداره صد نفر فاسق که اعتقادشان متزلزل شده و اخلاقشان فاسد گردیده بسیار سختتر از اداره امور هزاران نفر صالح است. بنابراین اساسهاست که اهل اسلام نیازی ندارند بهسوی دنیا و حرص سوق داده شوند و تشویق گردند. ترقی و آسایش از این راه تأمین نمیشود. آنها نیازمند تنظیم کوششها، تأمین امنیت و تسهیل قاعده تعاون و همکاری در میان خود هستند. این نیاز نیز با اوامر قدسی دین، تقوا و صلابت دینی حاصل میگردد.
ای انسان تنبلی که از لذت و سعادت سعی و عمل بیخبری! بدان که: حضرت حق به دلیل کمال کرم اش، پاداش خدمت را در درون خود خدمت و اجرت عمل را در نفس عمل نهاده است. بر اساس همین سرّ است که موجودات، حتی از نظری جامدات نیز، در وظایف خاصشان که از آن به اوامر تکوینی تعبیر میشود در کمال شوق و نوعی لذت از اوامر ربانی اطاعت میکنند. از زنبور و پشه و مرغ بگیر تا شمس و قمر، همه چیز با کمال لذت وظیفه خود را انجام میدهند. معلوم میشود در خدمت آنها لذتی هست که با وجود نداشتن قوه تعقل و فکر نکردن به عاقبت و نتایج کار، وظیفه خود را به شکل تمام و کمال انجام میدهند. اگر بگویی امکان لذت در ذی حیات وجود دارد اما شوق و لذت در جمادات چگونه ممکن است؟ پاسخش این است که جمادات به حساب خودشان نیست که در پی شرف و مقام و کمال و زیبایی و نظماند و خواهان آن میباشند، بلکه این امر به سبب اسماء الهیست که در آنها تجلی میکند. آنها در انجام مسؤولیت فطری خود، هر یک، در حکم بازتابدهنده و آیینهیی هستند برای اسماء نورالانوار، به همین سبب نورانیت یافته ترقی میکنند. مثلاً قطره آبی یا قطعه شیشهیی را در نظر بگیرید که بینور و بیاهمیت است؛ اما همین قطره اگر با قلب صاف خود رو بهسوی خورشید کند قطره بینور و بیاهمیت و آن تکه شیشه به نوعی تبدیل به جایگاه خورشید شده، به روی تو نیز لبخند خواهند زد. ذرّات و موجودات طبق همین مثال از نظر وظایفی که برعهده دارند آیینه اسماء ذات ذوالجلالی میشوند که صاحب جمال مطلق و کمال مطلق است و همچون قطره و تکه شیشه مذکور از کمترین درجه به عالیترین مرتبهی ظهور و نورانیت صعود میکنند. حال مادام که (ذرات و موجودات) در جهت وظیفه خود مقامیعالی و به غایت نورانی کسب میکنند میتوان گفت اگر لذت امکان پذیر باشد، یعنی اگر از حیات عام سهمی و حصهیی داشته باشند وظایف خویش را با لذت تمام انجام میدهند. آشکارترین دلیل بر وجود لذت در وظیفه و مسؤولیت این است که به انجام وظیفه اعضا و حواسات بنگری. در خدمات هر کدام از اعضا و جوارحت که برای بقای شخصی و نوعی به انجام میرسد لذتهای جداگانهیی وجود دارد. نفس خدمت برای آنها در حکم لذت بردن است، حتی (میتوان گفت) ترک خدمت برای عضوی (از اعضای بدن) نوعی عذاب است. یک دلیل آشکار دیگر وضعیت مردانه و فداکارانهییست که حیواناتی چون خروس یا مرغ جوجهدار در وظایف خود نشان میدهند. خروس در عین گرسنگی مرغها را بر خود ترجیح میدهد؛ آنها را دور رزقی که یافته جمع میکند، خود نمیخورد و به آنها میخوراند و مشاهده میشود که با شوق و افتخار و لذت، وظیفه مذکور را انجام میدهد و معلوم میشود در انجام آن خدمت، لذتی بیش از خوردن به دست میآورد. مرغ نیز که شبانی جوجههایش را میکند خود را فدای آنها کرده و حتی به سگ حملهور میشود. خود گرسنه میماند و آنها را میخوراند. معلوم میشود از انجام چنین خدمتی لذتی کسب میکند که بر درد گرسنگی و سختی مرگ ترجیح دارد و بیش از آنهاست. حیوانات براساس وظیفه با لذت از فرزندان کوچکشان نگهداری میکنند. با بزرگ شدن فرزندان، مسؤولیت نیز از آنها ساقط میشود و لذت هم از بین میرود. آن زمان حتی فرزند خود را کتک میزنند و دانهها را از چنگش بیرون میآورند، لیکن وظایف والدین در نوع انسان بادوامتر است، زیرا در انسانها به دلیل ضعف و عجزی که دارند همواره نوعی کودکی وجود دارد؛ آنها همیشه محتاج محبتاند. حال به تمام حیوانات مذکر نگاه کن که همچون خروس شبانی میکنند و به مادرانی چون مرغ بنگر و دریاب که آنها به حساب خود و به نام خود این کارها را برای کمالشان نمیکنند، زیرا طی انجام وظیفه اگر لازم شود زندگی خود را نیز فدا میکنند؛ چرا که وظیفه آنها به حساب منعم کریم و به نام فاطر ذوالجلالی انجام میگیرد که آنها را موظف به انجام آن وظیفه نموده و بهواسطه رحمتش لذتی در آن قرار داده است. یکی از دلایل اینکه پاداش و اجرت در نفس خدمت نهاده شده این است که نباتات و اشجار با احساس شوق و لذت به فرامین فاطر ذوالجلال گردن مینهند، زیرا مُزین شدنشان به رایحههای دلانگیزی که میپراکنند و زینتهایی که نظرها را به خود جلب کرده، و اینکه خود را تا پوسیده شدن برای میوهها و سنبلههایشان فدا میکنند، به اهل نظر نشان میدهد که آنها از گردن نهادن به فرمان الهی چنان لذتی میبرند که خود را از بین میبرند و میپوسند. به درختان میوه داری چون انجیر یا نارگیل در هندوستان بنگر که کنسروهای شیر بر سر دارند؛ به زبان حال از خزانه رحمت، غذای بسیار خوبی چون شیر درخواست میکنند، دریافت کرده و به میوههایشان میخورانند و در عین حال خود از گل و لای تغذیه میکنند. درخت انار شرابی زلال را از خزانه رحمت دریافت میکند و به میوهاش میخوراند و خود به آبی آلوده و گل آلود قناعت میکند. حتی در وظیفه سنبله دادن حبوبات نیز اشتیاقی آشکار مشاهده میشود. به آن میماند که فرد محبوس در جایی تنگ مشتاقانه خواهان رفتن به بوستانی و مکانی وسیع است. در حبوبات نیز به همین ترتیب در وظیفه سنبله دادن وضعیتی مسرور و مشتاقانه دیده میشود. براساس همین قاعده مفصل اسرارآمیز در کائنات - که از آن به «سنت الله» تعبیر میکنند - است که بیکاران و تنبلها و کسانی که مدام در استراحتاند و در بستر راحت آرمیدهاند بیش از آنان که غالباً سعی و تلاش میکنند در زحمت و دردسر هستند. بیکاران همواره از عمرشان گلایه میکنند و با سرگرمی و تفریح درصدد سپری شدن سریعتر آن هستند، اما کسی که سعی و تلاش میکند شاکر است حمد (خدا) را میگوید و خواهان سپری شدن (سریع) عمرش نیست. این قاعدهیی کلیست که: «الْمُسْتَرِیحُ العاطِلُ شَاکٍ مِنْ عُمْرِهِ وَ السَّاعِیُ العَامِلُ شَاکِرٌ» بر اساس همین سرّ است که «آسایش و راحت در زحمت، و زحمت در آسایش و راحتیست.» ضرب المثل شده است. آری، اگر با دقت به جمادات نگاه شود در آن چه بالقوه است و صرفاً از لحاظ استعداد و قابلیت ناقص مانده و ظهور نیافتهاند، صورتي همراه با قاعده سنت الهی مذکور مشاهده میشود که موجب میگردد با تلاش و سعیای وافر انبساط یافته از حالت بالقوه به صورت بالفعل در آیند. صورت مذکور اشاره دارد که: در آن وظیفه فطری، شوقی و در آن مسأله، لذتی هست. اگر شی جامد مزبور سهم و حصهیی از حیات داشته باشد شوق به خودش تعلق مییابد؛ در غیر این صورت به آن چه جامد مذکور را نمایندگی میکند و بر آن نظارت دارد تعلق خواهد داشت. حتی مبتنی بر این سرّ میتوان گفت: آب لطیف و ظریف زمانی که فرمان انجماد را اخذ نمود با شوقی چنان شدید گوش به فرمان امر مذکور میدهد که آهن را میشکافد و تکه تکه میکند؛ يعني به آبي که درون ظرفي آهني و در بسته است، وقتي امر رباني «منبسط شو» با زبان برودت و سرماي زير صفر درجه داده ميشود؛ با شدت شوق ظرف را تکه تکه و آهن را مچاله میکند و خود یخ میشود، و هکذا ... همه چیزها را با همین مطلب قیاس کن؛ از گردش خورشیدها و سیر و سیاحتشان تا ذرات که همچون دراویش مولوی برمیخیزند و چرخ میزنند و دور خود میگردند، همهی تلاشها و حرکتهای موجود در عالم بر اساس قانون تقدیر الهی جریان مییابد و توسط امر تکوینی که به ید قدرت الهی صدور یافته و متضمن اراده و امر و علم میباشد ظاهر میگردد. حتی هر ذره، هر موجود و هرذیحیات به سربازی میماند که در دوایر مختلف ارتش نسبتها و وظایف جداگانهیی دارد؛ هر ذره و ذی حیات نیز چنین است. مثلاً ذرهیی در چشم تو، در سلول چشم، خود چشم، اعصاب چهره، و رگهایی که از آن به شرایین بدن تعبیر میشود دارای نسبتهای جداگانهیی است و متناسب با آن نسبتها وظایف جداگانهیی داشته و نسبت به آن وظایف فواید جداگانه دارد. همه چیزها را با همین مطلب مقایسه کن؛ بنابراین هر چیز از دو جهت بر وجوب وجود قدیر ازلی گواهی میدهد: اول: با زبان عجز مطلقش در انجام وظایفی که هزاربار بیشتر از طاقت و توانش است بر وجود آن قدیر گواهی میدهد. دوم: هر چیز با تطبیق حرکتش با قواعد تشکیلدهنده نظام عالم و قوانینی که موازنه موجودات را تداوم میبخشد بر آن علیم قدیر گواهی میدهد. زیرا جامدی چون ذره و حشره کوچکی چون زنبور از نظم و میزان که مسأله مهم و ظریف کتاب مبین است چیزی نمیدانند. یک ذرهی جامد یا حشره کوچکی مانند زنبور کجا و خواندن مسایل ظریف و با اهمیت کتاب مبینی که در اختیار ذات ذوالجلال است کجا؟ ذات ذوالجلالی که طبقات سماوات را چون صفحه دفتری میگشاید، میبندد و جمع میکند. تو اگر دیوانگی کرده و متوهم شوی که ذره هم دارای چشمیست که میتواند حروف ظریف آن کتاب را بخواند، در آن صورت ميتواني در رد گواهی ذره مذکور تلاش کني. آری، فاطر حکیم قواعد کتاب مبین را به صورت کاملاً پسندیده، و به طرزی مختصر، و در لذتی خاص با نیازی مخصوص اجمال نموده، درج میکند. اگر همه چیزها با چنان لذت خاص و نیاز مخصوص عمل کنند، از قواعد آن کتاب مبین بدون آنکه بدانند تبعیت خواهند کرد. برای نمونه، پشه به محض تولد از خانهاش بیرون آمده بیدرنگ به صورت انسان حمله ور میشود، نیش بلندش را فرو میبرد و خون آدمی را میمکد، هنگام فرار پس از حمله نیز مانند یک فرمانده جنگی از خود مهارت نشان میدهد. این فن و حرفه و شیوه مکش خون را چه کسی و در کجا به این مخلوق کوچک بیتجربهیی که تازه به دنیا آمده آموخته است؟ من یعنی این سعید درمانده، اعتراف میکنم که اگر جای آن پشه بودم فن مذکور، رویارویی به سبک جنگ و گریز و انجام خدمتی چون نحوه کشیدن آب از جایی را شاید و احتمالاً پس از درسهای طولانی و کسب تجربههای متعدد میتوانستم فرا بگیرم. حشراتی چون زنبور، عنکبوت و پرندهیی چون بلبل را که لانهاش را چون جورابی میسازد به عنوان مخلوقاتی که مظهر الهام (الهی) قرار میگیرند با همان پشه که گفته شد مقایسه کن. حتی نباتات را هم میتوانی عیناً با حیوانات مقایسه کنی. آری، جواد مطلق (جل جلاله) تذکرهیی به دست هر یک از ذی حیاتان داده که با قلم لذت و مُرکب نیاز نگاشته شده است. او بدین وسیله، برنامه اوامر تکوینیه و فهرست خدماتشان را در اختیار (مخلوقات) قرار داده است. حکیم ذوالجلال را ببین که چگونه از قواعد کتاب مبین بخش مربوط به وظیفه زنبور را در تذکرهیی نگاشته و در محفظهیی در سر زنبور قرار داده است. کلید آن محفظه نیز لذتی مخصوص زنبور وظیفه شناس است، با آن محفظه را میگشاید برنامهاش را میخواند فرمان را درمییابد، حرکت میکند و سرّ آیه وَ اَو۟حٰى رَبُّكَ اِلَى النَّح۟لِ را آشکار میسازد. اینک اگر یادداشت هشتم را به گوش جان شنیده و به خوبی ادراک نموده باشی میتوانی بر اساس ظنّی ایمانی: یکی از اسرار وَسِعَت۟ رَح۟مَتُهُ كُلَّ شَى۟ءٍ را یکی از حقایق وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ را یکی از قوانین اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ را و نکتهیی از نکتههای فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ را دریابی.
بدان که نبوت در میان نوع بشر خلاصه و اساس خیر و کمالات بشریست. دین حق چکیده و عصاره سعادت است. ایمان حُسنی منزه و مجرد است. مادام که در این عالم حُسنی تابان، فیضی متعالی و فراخ، حقی ظاهر و کمالی فائق مشاهده میشود، حق و حقیقت بالبداهه در درون نبوت و در دستان انبیاست. ضلالت، شرّ و خسارت نیز نزد مخالف حقیقت است. به یکی از هزاران محاسن عبودیت توجه کن؛ نبی(ع) قلوب موحدان را از لحاظ عبودیت در نمازهای عید و جمعه و جماعت متحد کرده و زبانهایشان را حول کلمه واحد جمع مینماید؛ طوری که انسان به عظمت خطاب ازلی با اصوات و ادعیه و اذکار برآمده از قلوب و اَلسِنَه پاسخ میدهد. اصوات و ادعیه و اذکار یادشده در همکاری و تعاون با هم، چنان عبودیت فراگیری را در برابر الوهیت معبود ازلی به نمایش میگذارند که گویا کره زمین است که ذکر میگوید و دعای مذکور را میخواند و در تمام مناطق خود نماز اقامه نموده و با تمام وجود و در فوق سماوات از فرمان «اَقیِمُوا الصَّلوةَ» که با عزت و عظمت نازل شده است تبعیت میکند. بنابر این سرّ اتحاد ، انسان که در عالم، مخلوقی کوچک و چون ذره ضعیف است از نظر عظمت عبودیت، عبد محبوب آفریدگار زمین و آسمانها و خلیفه و سلطان او بر روی زمین، رییس حیوانات و نتیجه و مقصود خلقت کائنات میشود. آری، اگر صدای صدها میلیون انسان که پس از نماز مخصوصاً نمازهای عید، الله اکبر میگویند، به همان نحو که در عالم غیب متحد میشوند در عالم شهادت نیز به یکدیگر پیوسته و متحد شوند با صداي الله اکبر کرهي زمين زميني که اگر با تماميت خود تبديل به انسان عظيمي گردد مساوي ميگردد. الله اکبر گفتن یکباره و متحد موحدان، حکم یک تکبیر عظیم کره زمین را خواهد داشت. در نمازهای عید گویی زمین به واسطه ذکر و تسبیح عالم اسلام، مظهر زلزله کبری شده و با تمام اطراف و اکنافش تکبیر میگوید و با قلب صمیمی قبلهاش کعبه مکرمه نیت نموده و با دهان مکه و زبان جبل عرفه، الله اکبر گفته و این کلمه واحد در زبان تمام مومنان در اقصی نقاط زمین تمثل مییابد؛ همچنان که با انعکاس صدای فقط یک کلمه الله اکبر، الله اکبرهای بیشمار وقوع مییابد، این ذکر و تکبیر مقبول، آسمانها را نیز به لرزه درآورده و در عوالم برزخ نیز ایجاد موج نموده انعکاس مییابد. ذات ذوالجلال را که زمین را چنین ساجد و عابد خود ساخت و آن را برای بندگانش مسجد، و مخلوقاتش گهواره، و برای خویش مُسبّح و مُکبّر قرار داد، به تعداد ذرات زمین حمد و تسبیح و تکبیر میگوییم؛ و او را به رقم موجوداتش ستایش میکنیم که ما را امت رسولش(ع) قرار داد که چنین عبودیتی به ما آموخت.
ای غافل، ای سعید به هم ریخته، بدان! واصل شدن به نور معرفت حضرت حق و دیدن آن، و مشاهده تجلیاتش در آیینه آیات و شاهدان، و رؤیتشان از دریچه دلایل و براهین اقتضا میکند هر نوری را که از بالاي سرت عبور نمود يا برقلبت نشست يا با عقلت دیده شد با انگشتهای انتقاد مورد تفتیش و وارسی قرار ندهی و با دست تردید به انتقادش نپردازی! برای گرفتن نوری که به رویت درخشیده است دست دراز مکن بلکه از اسباب غفلت مجرد شو، به آنها توجه داشته باش و مکثی کن، زیرا من مشاهده کردهام که شاهدان و براهین معرفت الهی سه قسماند: قسم اول: قسمیچون آب است، دیده میشود، احساس میشود، اما با انگشتان نمیتوان آن را گرفت. در این قسم باید از خیالات، مجرد شد و کاملاً در آن غرق گردید. با سرانگشتان انتقاد نباید به تجسس پرداخت که در این صورت جاری شده میگریزد. این آب حیات، انگشت را مکان برنمیگزیند. قسم دوم: چون هواست، احساس میشود، اما نه دیده میشود و نه میتوان آن را با دست گرفت. با سیما و دهان و روحت به این نسیم رحمت توجه کن، خود را در برابرش قرار ده و دستت را منتقدانه دراز مکن که نمیتوانی آن را بگیری. با روحات تنفس کن. اگر با تردید بنگری و منتقدانه دست دراز کنی راهش را میگیرد و میرود، دست تو را مأوای خود قرارنمیدهد و به آن راضی نمیشود. قسم سوم: همچون نور است، دیده میشود لیکن نه احساس میشود و نه آن را میتوان گرفت. پس باید با دیده دل و نظر روحات خود را در برابرش قرار دهی و چشم از آن برنداری؛ منتظر بمان، شاید به خودی خود بیاید؛ چرا که نور را نمیتوان با دست گرفت و نمیتوان با انگشتان شکارش کرد؛ آن را فقط میتوان با نور بصیرت به دام انداخت. اگر دست حریص و مادیات را دراز کنی و با میزان مادی اقدام به سنجش کنی، اگر خاموش هم نشود پنهان خواهد شد، زیرا چنان نوری راضی نمیشود در امری مادی حبس شود و قید بپذیرد و امر کثیف (غیر لطیف: مادی .م) را مالک و سید خود قرار دهد.
ای دوستان من که این یادداشتها را میشنوید! بدانید دلیل آنکه تضرع و نیاز و مناجات قلبم در پیشگاه پروردگار را که لازم است پنهان نگاه داشته شود گاه برخلاف عادت جاری، نوشتهام امید به رحمت الهی بوده است تا هنگامیکه مرگ زبانم را بند میآورد گفتار کتابم را بدل از زبانم بپذیرد. آری، توبه و پشیمانیهای گذرای زبانیام در عمر کوتاه برای اینکه کفاره گناهان بیشمار شود کافی نیست. زبانِ ثابت و تا حدودی دائم کتاب برای این کار مفیدتر است. سیزده سال پیش زمانی که خندیدنهای سعید قدیم در نتیجه یک توفان روحی پردغدغه به گریستنهای سعید جدید تبدیل میشد، و هنگامیکه با صبح سالمندی از خواب غفلت جوانی برمیخاستم مناجات و راز و نیاز عربی زیر نوشته شده است؛ ترجمه مختصری از آن این گونه است: ای پروردگار رحیم و ای خالق کریم من! عمر و جوانیام به دلیل به کارگیری غلط اراده ضایع و سپری شد. آن چه از ثمرات عمر و جوانی برایم باقی ماند گناهان دردآور، آلام خوارکننده و وسوسههای گمراهکننده است، و با اینبار سنگین و قلب بیمار و چهره خجل به قبر نزدیک میشوم. آشکارا میبینم که به سرعت و بیآن که متوجه سمت چپ یا راست شوم بیاختیار و اراده همچون دوستان و خویشان درگذشتهام به آستانه قبرم نزدیک میشوم. قبر، نخستین منزل گشوده و درگاه اولیست که در مسیر فراق ابدی از دار فانی به ابدالآباد قراردارد. این دنیا که وابسته و مفتون آنم به قطع و یقین دریافتم که هالک است و میرود و فانیست و میمیرد؛ و دانستم موجوداتی که در دنیا هستند نیزگروه گروه از پی هم کوچ میکنند و میروند و غایب میشوند. دانستم که این دنیا مخصوصاً برای امثال من که حامل نفس امارهاند بسیار غدار و مکار است. اگر لذتی دهد صد درد خواهد چشاند. اگر انگوری بخوراند صد سیلی خواهد زد. ای رب رحیم و ای آفریدگار کریم من! با سرّ «کُلُّ اتٍ قَریبٌ» از هم اینک میبینم که به زودی کفن میپوشم بر تابوت میخوابم و با دوستانم وداع میکنم. وقتی رو بهسوی قبرم پیش میروم در درگاه رحمتت و با لسان حال جنازه و زبان قال روحم فریاد میزنم و میگویم: الامان، الامان! یا حنان! یا منان! مرا از شرم گناهانم نجات بخش! حالا به قبرم رسیدهام. کفن را به گردن آویخته، نزدیک جنازهی به دراز افتادهام، کنار قبر میایستم. سر بهسوی درگاه رحمتت بلند میکنم و با تمام توان فریاد میزنم و ندا سرمیدهم: الامان، الامان! یا حنان! یا حنان! مرا از بارهای سنگین گناهانم نجات بده! حالا وارد قبر گرديده، در کفن پیچیده شدهام. تشییع کنندگان رهایم کردند و رفتند. در انتظار عفو و رحمت تو هستم. آشکارا مشاهده کردم که جز تو ملجأ و پناهی نیست. چهره کریه معاصی و صورت وحشی گناه و تنگی آن مکان موجب شد با تمام توان ندا سر دهم و بگویم: الامان، الامان! یا رحمن! یا حنان! یا دیّان! یا منان! مرا از رفاقت با گناهان پست خلاص کن و جایم را فراخ فرما. خدایا! رحمت تو پناه من است و حبیبت که رحمة للعالمین است برای رسیدن به رحمتت وسیلهام است. از تو شکایتی ندارم بلکه نفس و حال خویش را نزد تو به شکایت آوردهام. ای آفریدگار کریم و ای پروردگار رحیم من! آفریده و بنده و مخلوق تو به نام سعید با اینکه هم عاصیست هم عاجز هم غافل هم جاهل هم ناتوان هم خوار هم بدکار هم سالمند هم شقی و هم بندهیی که از صاحبش گریخته، بعد از چهل سال، اظهار ندامت و پشیمانی کرده میخواهد به درگاه تو بازگردد. به رحمتت پناه آورده است. گناهان و خطایای بیشمارش را اعتراف میکند. گرفتار اوهام و انواع بیماریها شده است. نزد تو تضرع و راز و نیاز میکند. اگر با کمال رحمتت او را بپذیری، ببخشی و شامل رحمتت فرمایی شأن تو خواهد بود، زیرا ارحم الراحمین هستی. اگر نپذیری جز درگاه تو به کجا میتوانم بروم؟ مگر جای دیگری هم هست؟ جز تو پروردگار دیگری نیست که بتوان به درگاهش رفت. جز تو معبود برحقی نیست که بتوان به او پناه برد …! «لَا اِلهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکْ» «اخَرُ الکَلَامِ فِی الدُّنیَا وَ اَوَّلُ الکَلَامِ فِی الاخِرَةِ وَ فِی القَبْرِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلَه اِلَّا اللهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ الله صَلی اللهُ تَعالی عَلیهِ وَ سلَّم
شامل پنج مسأله به شرح زیر میباشد که موجب برداشتهای اشتباه شده است: مسأله اول: مجاهدان در طریق حق با اینکه میبایست صرفاً به وظایف خود بیندیشند به وظایف ناظر بر حضرت حق اندیشیده، امور خود را بر اساس آن بنا میکنند؛ در نتیجه دچار خطا میگردند. در رساله «اَدَبُ الدَّین و الدُّنیا» آمده است: زمانی شیطان به حضرت عیسی (ع) اعتراض کرد و گفت: «مادام که همه چیز وابسته به اجل و تقدیر الهیست تو خود را از این بلندی به پایین پرتاب کن و ببین چگونه خواهی مرد.» حضرت عیسی (ع) در پاسخ میگوید: «اِنَّ لِلّهَ اَنْ یَخْتَبِرَ عبْدَهُ وَ لَیْسَ لِلْعَبْدِ اَنْ یَخْتَبِرَ رَبَّهُ» یعنی حضرت حق بندهاش را امتحان میکند و میگوید اگر چنین کنی چنانت خواهم کرد. حالا ببینم میتوانی چنین کاری بکنی؟ لیکن بنده حق ندارد و اصولاً در آن حد نیست که حضرت حق را بیازماید و بگوید: اگر من چنین کنم تو چنان خواهی کرد؟ چنین رفتارهای امتحان گونهیی در برابر ربوبیت حضرت حق، سوء ادب و منافی عبودیت است. مادام که حقیقت چنین است انسان میبایست وظیفه خویش به جا آورد و در وظیفه خداوند مداخله نکند. مشهور است وزرا و کارگزاران جلال الدین خوارزمشاه از قهرمانان اسلام که لشکر چنگیز را بارها شکست داده بود هنگامیکه عازم جنگ بود به او گفتند «تو پیروز خواهی شد، حضرت حق تو را پیروز خواهد کرد.» و او پاسخ داد: «من وظیفه دارم طبق فرمان خداوند در مسیر جهاد حرکت کنم، در وظایف خدا دخالتی نمیکنم، پیروز کردن یا شکست دادن وظیفه اوست.» او به دلیل آگاهی از همین سرّ تسليميت بود که بارها به شکل خارقالعادهیی در جنگها پیروز شده بود. آری، انسان در کارهایی که با اختیار جزییاش انجام میدهد نباید به نتایجی که مربوط به حضرت حق است بیندیشد. مثلاً پیوستن مردم به رسالههای نور موجب میشود شوق برخی از برادران افزایش یافته؛ غیرتشان برانگیخته شود. حالا اگر مدتی دعوت ما را نشنوند قدرت معنوی آنها که ضعیفترند ضربه میبیند و شوقشان کاهش مییابد؛ درحالیکه رسول اکرم(ع) که استاد مطلق، مقتدای کل و رهبر اکمل است فرمان الهی وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا ال۟بَلَاغُ را راهنمای مطلق خویش قرار داده و با کناره گیری مردم یا حرف نشنوی آنها تبلیغ خود را با سعی و جدیت و همت بیشتری انجام میداده است، زیرا با سرّ آیهی اِنَّكَ لَا تَه۟دٖى مَن۟ اَح۟بَب۟تَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَه۟دٖى مَن۟ يَشَٓاءُ دانسته بود که در گوش انسانها خواندن و هدایت کردنشان وظیفه خداست، او در وظیفه خداوند دخالتی نمیکرد. بنابراین، ای برادران من! شما هم با بنای اعمالتان بر وظیفهیی که از آن شما نیست دخالت مکنید و درصدد امتحان و آزمایش پروردگارتان برنیایید. مسأله دوم: عبودیت ناظر بر امر الهی و رضای الهیست. داعی عبودیت، امر الهی و نتیجهاش رضای حق است. ثمرات و فوایدش نیز اخرویست. البته فواید دنیوی و آن دسته از فایدهها که به خودی خود حاصل میشوند و بدون خواست فرد به او داده میشوند به شرط آنکه علت غایی نشوند و برای خواستشان نیز قصدی در کار نباشد نه تنها با عبودیت ناسازگار نمیباشند بلکه برای ضعیفترها حکم مرجِّح و مشوق را خواهند داشت. اگر فواید و منافع دنیوی علت عبودیت یا ورد و ذکرِ مشخصی گردند یا جزیی از آن را شامل شوند، قسماً عبودیت را باطل میکنند و وردی با خاصیت را عقیم و بینتیجه میسازند. آنان که این سرّ را درنمییابند مثلاً اوراد قدسی شاه نقشبند را که صد فایده و خاصیت در بردارد یا جوشن کبیر را که هزار خاصیت دارد در حالتی میخوانند که نیتشان مقصود بالذات بودن برخی از فواید است، آن فواید را نمیتوانند ببینند و نخواهند دید و حق دیدنشان را هم ندارند. زیرا فواید مذکور نمیتوانند علت آن اوراد باشند؛ این است که بالقصد و بالذات نمیتوان آنها را درخواست داشت. زیرا آنها به صورت فضلی و بدون طلب بر وردی که خالصانه خوانده شده مترتب میشود. اگر نیت فرد فواید مذکور باشد اخلاصش درجهیی تنزل مییابد و شاید از دایره عبودیت بیرون آمده و ارزش خود را از دست بدهد. این است که انسانهای ضعیف برای خواندن چنین اوراد باخاصیتی نیازمند مشوق و مرجحی هستند. اگر فردی به آن فایدهها فکر کرده به شوق آمده و اوراد را صرفاً برای رضای خدا و آخرت بخواند ضرری نخواهد کرد. مقبول هم واقع میشود. از آنجا که این حکمت را درنمییابند اکثراً به دلیل ندیدن فواید روایت شده از اقطاب و سلف صالح، دچار تردید شده و حتی سر از انکار درمیآورند. مسأله سوم: «طُوبی لِمَنْ عَرَفَ حَدَّهُ وَ لَمْ یَتَجَاوَزْ طُوْرَهُ» یعنی خوشا به حال کسی که بر خود واقف است و از حدش تجاوز نمیکند؛ همچنان که خورشید در تکه شیشهیی، در قطره آبی، در یک حوض، دریا و ماه تا سیارات جلوههایی دارد، و هر کدام از آنها به نسبت قابلیتشان عکس و مثال خورشید را اخذ نموده و حد خود را میدانند. قطره آب نسبت به قابلیت خود میگوید «عکسی از خورشید نزد من است.» اما نمیتواند بگوید «من هم آیینهیی چون دریا هستم.» به همین ترتیب مقامات اولیا نسبت به تنوع تجلیات اسماء الهی دارای مراتب است. هر کدام از اسماء الهی چون خورشید جلوههایی دارند از قلب تا عرش. قلب هم یک عرش است اما نمیتواند بگوید «من هم مانند عرشام.» وقوف بر عجز و فقر و قصور و نقصان اساس عبودیت است و باید متضرعانه به درگاه الهی سجده کرد؛ حال اگر کسی به جای این، متکبرانه به راه فخر فروشی رود قلب کوچکش را مساوی عرش قرار میدهد. مقام خود را که به قدر قطرهییست با مقامات دریاگونه اولیا اشتباه میگیرد. برای اینکه خود را لایق آن مقامات بزرگ نشان دهد و از این وضع محافظت کند گرفتار فخر فروشی ساختگی و تکلفآمیز و بسیاری از مشکلات میشود. نتیجه: در حدیث آمده است: «هَلَکَ النَّاسُ اِلَّا العَالِمُونَ وَ هَلَکَ العَالِمُونَ اِلَّا العَامِلُونَ وَ هَلَکَ العَامِلُونَ اِلَّا المُخْلِصُونَ وَ المُخْلِصُونَ عَلَی خَطَرٍ عَظِیمٍ.» یعنی مدار نجات و رهایی، فقط اخلاص است. کسب اخلاص بسیار مهم است. کاری که ذرهیی اخلاص در آن باشد بر انبوهی از کارهای ناخالص ترجیح دارد. سبب ايجاد اخلاص در حرکات فرد اين است که بايد دانست هر کاري صرفاً جهت (امتثال) امر الهي بايد انجام گيرد و نتيجهي آن نيز رضايت الهيست؛ لذا در وظیفه الهی مداخلهیی نباید کرد. در هر چیزی اخلاصی هست. حتی ذرهیی محبت خالصانه نیز بر انبوهی از محبت رسمی و توأم با اجرت، ترجیح و برتری دارد. فردی محبت خالصانه را در عبارت زیر چنین تعبیر کرده است: وَ مَا اَنَا بِالبَاغِی عَلَی الحُبِّ رَشْوَةً ضَعِیفٌ هَوی یُبْغی عَلَیهِ ثَوَابٌ یعنی «من در برابر محبت، خواهان رشوه و اجرت و جبران کردن و دریافت پاداشی نیستم، زیرا محبتی که در مقابلش انتظار پاداش و ثواب وجود داشته باشد محبتی ضعیف و بیدوام است. محبت خالص در فطرت انسانی و همه مادران قرار داده شده است. مهربانی مادران به معنای کامل کلمه مظهراین محبت خالص است. دلیل اینکه مادران بر اساس سرّ محبت، در مقابل مهربانی با فرزندانشان پاداش و دستمزدی نمیخواهند و درخواست نمیکنند آن است که آنها روح خود حتی سعادت اخروی خود را فدای فرزندان میکنند. همه سرمایه مرغ، زندگانیاش است با این حال (طبق مشاهده خسرو) برای اینکه جوجهاش را از چنگ سگ نجات دهد سر خود را از دست میدهد. مسأله چهارم: نعمتهایی که با اسباب ظاهری به دست میآیند نباید به حساب اسباب مذکور گذاشت. اگر سبب، صاحب اختیار نباشد (مانند حیوان و درخت) نعمت بهدست آمده را مستقیماً باید به حساب حضرت حق گذاشت. مادام که (سبب) به زبان حال بسم الله گفته و (نعمت را) به تو میدهد، تو هم به حساب خداوند بسم الله بگو و آن را بگیر. اگر سبب صاحب اختیار باشد باید بسم الله بگوید؛ آن گاه (نعمت را) از او بگیر؛ در غیر این صورت مگیر، زیرا آیهی: وَلَا تَا۟كُلُوا مِمَّا لَم۟ يُذ۟كَرِ اس۟مُ اللّٰهِ عَلَي۟هِ علاوهبر معنای صریح، یک معنای اشاری آن نیز چنین است: «نعمتی را که بدون یادآوری منعم حقیقی و ذکر نامش به شما میدهند تناول نکنید!» در این صورت همدهنده (نعمت) باید بسم الله بگوید هم گیرنده آن. اگر او بسم الله نمیگوید تو هم نیازمند دریافت آن (نعمت) هستی، تو بسم الله بگو و دست رحمت الهی را بر سر او ببین، آن را شاکرانه ببوس و (نعمت را) از او بگیر، یعنی از نعمت به نعمت دهی نظر کن و از فعل نعمت دهی به منعم حقیقی بیندیش. این اندیشه، شکر و سپاس است. آن گاه اگر خواستی برای آن واسطه ظاهری دعا کن، زیرا نعمت مذکور توسط او برای شما ارسال شده است. آن چه موجب فریب اسباب پرستان ظاهری میگردد، با هم آمدن یا کنار هم قرار گرفتن دو چیز است که از آن به «اقتران» تعبیر میشود، یعنی گمان میرود که یکی از آن دو علت دیگریست؛ همچنین از آنجا که عدم شیئی، علت معدوم شدن نعمتی میگردد، ممکن است چنین توهمی پیش آید که وجود آن شی نیز علت وجود آن نعمت است. لذا فرد، شکر و سپاس خود را متوجه آن شی میکند و به اینترتیب دچار خطا میشود، زیرا وجود یک نعمت بر تمام مقدمات و شرایط آن نعمت تَرَتُّب دارد؛ در حالی که عدم آن نعمت، با عدم تنها یک شرط، امکان پذیر میشود. برای نمونه کسی که دریچه آب را برای آبیاری باغچهیی باز نکند باعث خشک شدن باغچه و سبب و علت معدوم شدن آن نعمتها میشود، اما وجود نعمتهای باغچه علاوهبر خدمت فرد مذکور، و علاوهبر وجود صدها شرط دیگر که وابسته به آنهاست، با قدرت و اراده ربانی که علت حقیقیست به وجود میآید. اینک دریاب که خطای این مغلطه تا چه حد ظاهر است و بدان که اسباب پرستان تا چه حد مرتکب اشتباه میشوند. آری، اقتران چیزی و علت چیز دیگریست. نعمتی سوی تو میآید، نیت احسان کسی نسبت به تو با نعمت مذکور مقارن میشود؛ این را نمیتوان علت نامید. علت، رحمت الهیست. اگر آن فرد نیت نمیکرد که احسان کند، آن نعمت نصیب تو نمیشد، علت میشد برای عدم نعمت. لیکن بنابر قاعده ذکر شده، تمایل به احسان نمیتواند علت آن نعمت باشد، البته میتواند یکی از صدها شرط بهشمار برود. مثلاً برخی از کساني که در میان شاگردان رساله نور مظهر نعمتهای حضرت حق قرار گرفتهاند (مانند خسرو و رأفت) اقتران را با علت اشتباه کرده و نسبت به استادشان بیش از حد اظهار دِین میکردند؛ در حالی که حضرت حق نعمت استفاده از درس قرآن را که به آنها داده است، مقارن نعمت بیان که به استادشان احسان نموده، قرار داده است. آنها میگویند: «اگر استاد ما به اینجا نمیآمد، از این درس آگاه نمیشدیم، پس بیان او علت استفاده ماست.» من نیز میگویم: «ای برادران من! حضرت حق نعمتی را که به من و شما عطا کرده است توأمان میباشد؛ علت هر دو نعمت رحمت الهیست. من هم زمانی اقتران و علت را مانند شما اشتباه کرده و در برابر صدها شاگرد رساله نور همچون شما با قلمهای چون الماستان، احساس دِین میکردم. میگفتم اگر اینها نبودند فردی نیمه امّی چون من چگونه میتوانست خدمت کند؟ سپس دریافتم بعد از نعمت قدسیای که بهواسطه قلم به شما عطا شده به من نیز موفقیت در این خدمت را احسان نمودهاند، یعنی اینها مقارن هم شدهاند لذا نمیتوانند علت هم باشند. من از شما تشکر نمیکنم بلکه به شما تبریک میگویم؛ شما هم به جای احساس دِین نسبت به من، دعایم کنید و تبریکم گویید.» در مسأله چهارم دانسته میشود که غفلت تا چه حد دارای مراتب است. مسأله پنجم: همچنان که اگر دارایی جماعتی به یک نفر داده شود ظلم است یا اگر کسی مراکز وقف شده جماعتی را ضبط کند ظلم خواهد بود، نسبت دادن نتیجهیی که از سعی و تلاش جماعتی حاصل شده یا نسبت دادن افتخار و فضیلتی که با اعمال نیکوی آن جماعت به دست آمده، به رییس و استاد آن جماعت، هم ظلم به جماعت است هم به آن استاد یا رییس. چرا که این کار سبب انانیت شده و فرد را بهسوی غرور سوق میدهد، و موجب میشود فرد با اینکه حاجب و دربان است خود را پادشاه گمان کند و به نفس خویش نیز ستم نماید، لذا راه را برای نوعی شرک خفی میگشاید. آری، غنایم و ظفر و افتخاری را که یک گردان در فتح قلعهیی به دست میآورد نمیتوان از آنِ سرگرد فرماندهاش دانست. استاد و مرشد را نباید مصدر و منبع تلقی کرد و باید دانست که آنها مظهر و بازتاب دهندهاند. مثلاً فرض کنیم حرارت و نور بهواسطه آیینهیی به تو میرسد. اگر به جای احساس دِین در برابر خورشید، آیینه را مصدر تلقی کنی، خورشید را فراموش کرده و خود را مدیون آیینه بدانی دیوانگی خواهد بود. آری، جانب آیینه را باید داشت زیرا مظهر است. روح و قلب مرشد نیز همانند آیینه میباشد؛ فیضی را که از جانب حضرت حق میآید دریافت کرده وسیلهیی برای بازتابش به مرید میشود، لذا از نظر فیض رسانی نباید مقامی بالاتر از وسیله بودن برایش قائل شد. حتی گاهی اوقات استادی که مصدر پنداشته میشود نه مظهر است نه مصدر؛ بلکه مرید فیوضاتی را که با صفای اخلاص و قوت ارتباط و حصر نظر در او از جای دیگر بهدست آورده در آیینه روح استاد میبیند؛ همچنان که برخی بهواسطه مانیتیسم [چیزی مانند هیپنوتیسم. م] آن قدر به شیشهیی چشم میدوزند که در خیالشان در برابر عالم مثال، پنجرهیی گشوده میشود؛ آنگاه در آن آیینه غرائب فراوانی را میبینند. حقیقت این است که آن چه آنها میبینند در آیینه نیست بلکه بهواسطه تمرکز در آیینه، پنجرهيي بر عالم خیالشان گشوده میشود که خارج از آیینه قرار دارد. این است که گاه مرید خالصِ شیخی ناقص کاملتر از شیخش میشود و به ارشاد شیخ میپردازد و در واقع شیخِ شیخش میشود.
شامل چهار رمز کوچک درباره توحید است: رمز اول: ای انسان اسباب پرست! اگر قصری را ببینی که با سنگهای کمیاب و عجیبی ساخته میشود و فرضاً قسمی از سنگها فقط در چین یافت میشود قسم دیگر در آندلس قسمی در یمن و قسم دیگر جز در سیبری در جای دیگری یافت نمیشود. اگر در زمان ساخته شدن این قصر ببینی که آن سنگهای گرانبها در یک روز از شرق و غرب و شمال و جنوب آورده شده و در ساخت قصر بهکار گرفته میشود آیا برایت هیچ تردیدی باقی میماند که استاد سازنده قصر، حاکم اعجازگریست که بر تمام کره زمین حکم میراند. هر حیوان همچون همان قصر الهیست، خصوصاً انسان که زیباترین آن قصرها و شگفت انگیزترین آن کاخهاست. سرایی عجیب و قصری غریب است؛ قسمی از سنگهای بهکار رفته در این قصر که انسان خوانده میشود از عالم ارواح، قسمی دیگر از عالم مثال و لوح محفوظ، قسم دیگر از عالم هوا و عالم نور و عالم عناصر تأمین شده و این است که حاجات او تا ابد امتداد مییابد، و آمال و آرزوهایش تا اطراف و اکناف زمین و آسمانها کشیده میشود و روابط و دلبستگیهایش در ادوار مختلف دنیا و آخرت پراکنده شده است. اینک ای انسانی که خود را انسان میپنداری! مادام که ماهیتت چنین است تنها سازنده تو ذاتی میتواند باشد که هر یک از دنیا و آخرت را منزلی و ارض و سما را صحیفهیی قرار داده ، و در ازل و ابد همچون دیروز و فردا تصرف میکند. در این صورت اوست که میتواند تنها معبود و ملجأ و نجاتدهنده انسان باشد، کسی که بر زمین و آسمانها حکم میراند و مالک دنیا و عقباست. رمز دوم: ابلهانی هستند که چون خورشید را نمیشناسند با دیدن خورشید در آیینه، شروع به دل بستن به آیینه کرده، و با احساسی فراوان سعی بر نگهداری از آن میکنند تا خورشید درون آیینه از دست نرود. چنین ابلهانی وقتی بدانند که خورشید با از بین رفتن آیینه از بین نمیرود و با شکستنش نمیشکند تمام محبتشان را متوجه خورشیدی خواهند کرد که در آسمان است. در آن زمان درک خواهند کرد که خورشیدی که در آیینه دیده میشود تابع آیینه نیست و بقایش وابسته به آن نمیباشد؛ این خورشید است که به نور آیینه مدد میرساند و موجب میشود آیینه چنان وضعی بیابد و به آن شکل بدرخشد. بقای خورشید بسته به آن نیست بلکه بقای درخشش زیبای آیینه تابع تجلی خورشید است. ای انسان! قلب و هویت و ماهیت تو آیینه است. گرایش شدید به جاودانگی که در فطرت و قلب توست به دلیل آیینه و قلب و ماهیت تو نیست، بلکه محبتی در برابر جلوه باقی ذوالجلال است که جلوهاش بسته به استعداد هر کس در آن آیینه وجود دارد؛ سمت و سوی این محبت به سبب بلاهت متوجه جای دیگری شده است؛ مادام که چنین است بگو: «یَا بَاقِی اَنْتَ البَاقِی» یعنی مادام که تو هستی و باقی هستی بگذار فنا و عدم هر چه میخواهد با ما بکند اهمیتی ندارد …! رمز سوم: ای انسان! یکی از عجیبترین حالاتی که فاطر حکیم در ماهیت تو قرار داده این است که گاه در دنیا جا نمیگیری. مانند کسی که در زندان گلویش را میفشارند آه میکشی و خواهان جای فراخ تری از دنیا هستی، اما با این حال گاه در ذرهیی، خاطرهیی و برش کوچکی از زمان جا میگیری. قلب و فکرت که در دنیای بزرگ جا نمیگرفت در ذرهیی کوچک جا میگیرد و با تمام احساست در آن برش زمانی اندک یا در آن خاطره سیر میکنی. نیز چنان لطایف و جهازات معنویای به ماهیت تو عطا کرده است که برخی از آنها با گرفتن دنیا هم سیر نمیشوند. (برخی از این جهازات) حتی ذرهیی را نمیتوانند در خود جای دهند. سر در حالی که میتواند سنگ یک منی را حمل کند چشم تار مویی را تحمل نمیکند؛ این لطیفه، سنگینی تار مویی یعنی حالت مختصری را که از غفلت و ضلالت نشأت میگیرد تحمل نمیکند، حتی در برخی موارد به خاموشی میگراید و از بین میرود؛ مادام که چنین است برحذر باش، با دقت گام بردار و از فرو رفتن بترس. در لقمهیی کلمهیی دانهیی لمعهیی اشارهیی و بوسهیی غرق مشو. لطایفی را که دنیا را میبلعند در اینها غرق مکن. چیزهای بسیار کوچکی هستند که از جهتی چیزهای بسیار بزرگ را فرو میبرند، همچنان که آسمان با ستارگانش در تکه شیشه کوچکی قرار گرفته و غرق میشوند، و اکثر صفحات اعمال و اغلب صفحات عمرت در قوه حافظهات که به کوچکی دانه خردل است قرار میگیرد، چیزهای جزیی بسیار کوچک نیز به همان ترتیب چیزهای بزرگ را فرو میبرند و میبلعند. رمز چهارم: ای انسان دنیاپرست! دنیایت را که بسیار گسترده میدانی در حکم قبری تنگ است، اما از آنجا که جنس دیوارهای منزلات، شیشهییست، در یکدیگر انعکاس مییابند و تا چشم کار میکند گسترده مینمایند؛ درحالی که چون قبر، تنگاند به قدر یک شهر، وسیع دیده میشوند. زمان گذشته که دیوار سمت راست دنیاست و زمان آینده که دیوار سمت چپ آن؛ با اینکه هردو معدوم و غیرموجودند در یکدیگر انعکاس یافته بالهای زمان حال را که بسیار کوتاه و محدود میباشد باز میکنند. حقیقت به خیال میآمیزد و تو جهانی معدوم را موجود میپنداری. همانطور که یک خط بهواسطه حرکت سریع چون سطحی وسیع دیده میشود- با اینکه حقیقت وجودش خطی ظریف است - دنیای تو نیز در حقیقت تنگ و محدود است، اما دیوارهایش به سبب غفلت و وهم و خیال بسیار گسترده شده است. اگر در این دنیای محدود، بر اثر مصیبت تکانی بخوری سرت با دیواری که آن را بسیار دور میدانستی برخورد میکند. آنگاه خیال از سرت و خواب از چشمانت خواهد پرید. در آن هنگام میبینی دنیای فراخت از قبر تنگتر و از پل صعب العبورتر است. زمان و عمرت تندتر از برق سپری میشود و زندگانیات پرشتابتر از رودخانه جریان مییابد. مادام که حیات دنیا و زندگی جسمانی و حیات حیوانی چنین است از حیوانیت به درآ، جسمانیت را رها کن و وارد مرتبه حیات قلب و روح شو. نسبت به جهان فراخی که توهم کردهیی عالم نور و عرصه زندگانی وسیعتری خواهی یافت. کلید عالم مزبور این است که با کلمه قدسی «لا اله الا الله» که بیانگر اسرار معرفت الله و وحدانیت میباشد قلب را به سخن واداری و روح را به کار گیری.
شامل سه مسأله به شرح زیر است: مسأله اول: آیهی فَمَن۟ يَع۟مَل۟ مِث۟قَالَ ذَرَّةٍ خَي۟رًا يَرَهُ وَمَن۟ يَع۟مَل۟ مِث۟قَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ است که به تجلی اتمّ اسم حفیظ اشاره دارد. اگر برای این حقیقت قرآن حکیم خواهان دلیل باشی باید به صفحات کتاب کائنات نگاه کنی که بر میزان کتاب مبین نوشته شده تا جلوه اعظم اسم حفیظ و نظیر حقیقت کبرای این آیه کریمه را از جهات گوناگون ببینی. مشتی بذر درخت و گل و علف بردار. آنها را که در حکم نمونهیی از همه بذرهایند، بذرهای مختلفی که مخالف یکدیگرند و جنس و نوعشان متفاوت است، در تاریکی، در خاکی تیره و بسیط و جامد دفن کن، بپاش، بعد با آبی ساده و بدون نظم و ترتیب، آبی که متوجه اشیا نیست و هر کجا که ریخته شود به همان جا میرود، آن را آبیاری کن. سپس در فصل بهار که عرصه حشر سالانه است بیا و ببین! به زمانی توجه کن که فرشتهی رعد، در بهار، اسرافیل وار همچون دمیدن در صور بر سر باران فریاد میکشد و با نفخ روح در بذرهای دفن شده زیر خاک، به آنها بشارت (میلاد) میدهد؛ آن گاه به بذرهای مخلوط و درهم آمیختهیی دقت کن که شبیه هم بودند و ببین چگونه تحت تجلی اسم حفیظ در کمال تبعیت و بدون هیچ خطایی از اوامر تکوینی فاطر حکیم پیروی مینمایند؛ و چنان متناسب حرکت میکنند که در حرکتشان درخشش ادراک، بصیرت، قصد، اراده، علم، کمال و حکمت دیده میشود. آنها را میبینی که به رغم شباهتی که به هم داشتند از یکدیگر متمایز و جدا میشوند. مثلاً بذری درخت انجیر میشود و شروع به پراکندن نعمتهای فاطر حکیم بر سرمان میکند، نعمت میپراکند و آنها را با دست شاخههایش بهسوی ما دراز میکند. دو بذر دیگر مشابه آن، گلی به نام آفتابگردان و گل دیگری به نام بنفشه میشود. این تزیین و آرایش برای ماست. به رویمان لبخند میزنند و در برابرمان دلبری میکنند. قسم دیگری از بذرها تبدیل به میوههای زیبا و درخت و گل و سنبل میشوند. با طعم و رایحه و شکلهای زیبایشان اشتهای ما را باز میکنند؛ ما را به خودشان میخوانند و خود را فدای مشتریانشان میکنند تا از مرتبه حیات نباتی به مرتبه حیات حیوانی ترقی کنند. و هکذا ... به همین ترتیب قیاس کن. بذرهای مذکور چنان به ظهور رسیدند که همان یک مشت بذر، حکم باغچهیی پر از درختان مختلف و گلهای متنوع را یافت. (باغچهیی که) هیچ خطا و اشتباهی در آن نیست و سرّ فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ را نمایان میسازد. هر بذر آن چه را از پدر و اموال اصلش بدو به ارث رسیده، بهواسطه تجلی و احسان اسم حفیظ، بدون خطا و نقصان محافظت نموده و نمایان میکند. چنین محافظت خارقالعاده و بیپایانی که توسط ذات حفیظ اعمال میشود اشارهیی قطعیست بر اینکه او تجلی اکبر حفیظ بودنش را در قیامت و حشر نشان خواهد داد. آری، جلوهیی چنین بینقص و بیخطا از حفیظیت در اطوار بیاهمیت، فانی و زائل مذکور، حجت قاطعیست که افعال و آثار و اقوال و حسنات و سیئات انسان، این حامل امانت کبرا و خلیفه خدا بر روی زمین که تأثیری ابدی و اهمیتی عظیم دارد، با کمال دقت نگهداری شده و حسابرسی خواهد شد. آیا انسان گمان میکند به حال خود رها میشود؟ حاشا! انسان برای جاودانگی مبعوث شده و نامزد سعادت ابدی و شقاوت دائمیست. به هر عمل کوچک و بزرگ و کم و زیاد او رسیدگی خواهد شد. یا به نرمیبا او برخورد میشود یا سیلی خواهد خورد. بیان شاهد مثال برای جلوه کبرای حفیظیت و حقیقت آیه مذکور از حد و حساب خارج است. آن چه در این مسأله بیان کردیم قطرهیی از دریا و ذرهیی از کوه بود. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

