Lem'alar

The Seventeenth Gleam

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

(شامل پانزده یادداشت اقتباس شده از زُهره است) بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§2

دوازده سال پیش به مدد عنایت ربانی لمعات توحیدی‏ا‏ی را که در حرکتی فکری، سیاحتی قلبی و فتوحات روحی در معرفت الهی بروز یافته بود طی یادداشت‏هایی به عربی در رساله‏هایی هم‌چون زهره، شعله، حبّه، شمّه و ذرّه نگاشته بودم. مطالب مذکور طوری نوشته شده بود که بخش کوچکی از یک حقیقت بزرگ و فقط شعاعی از نوری درخشان را نشان می‏داد و در واقع در حکم خاطره و هشداری برای خودم بود و استفاده دیگران از آن به شکل محدودی صورت می‏گرفت. به ویژه بسیاری ‏از ممتازترین و خاص‏ترین برادرانم عربی نخوانده‏اند. با اصرار و ابرام آن‏ها مجبور شدم ترجمه‏ی گاه مختصر و گاه مفصل یادداشت‏ها و لمعات مذکور را به ترکی بنویسم. در ترجمه این یادداشت‌ها و رساله‏های عربی بدان دلیل که توسط سعید جدید نسبتاً به صورت شهود حاصل شده بود تغییری داده نشد. این است که برخی جمله‌ها با آن‌که ‏در بیان‏های دیگر هم ذکر شده در این جا نیز آورده می‏شود؛ بخش‏هایی از آن‏ها نیز به رغم اجمالی بودن‏شان، توضیح داده نمی‏شوند تا لطافت اصلی‏شان را از دست ندهند.

§3

خطاب به نفس خویش گفته بودم:‏ ای سعید غافل! بدان، تو شایسته آن نیستی دل به چیزی بندی که پس از فنای این عالم با تو رفاقت نمی‏کند و با از بین رفتن جهان از تو جدا می‏شود. به ویژه دل بستن به چیزهای فانی که با به سر رسیدن زمانه‌ات تو را ترک می‏گویند و به تو پشت می‏کنند کار عقل نیست؛ چیزهایی که در سفر برزخ با تو همراهی ندارند، تو را تا دروازه قبر هم تشییع نمی‏کنند، در عرض یکی دو سال با فراقی ابدی از تو جدا شده و گناهان‏شان را به گردن تو می‏اندازند و خصوصاً برخلاف میل تو (که خواهان دوام آن هستی) در لحظه‏ی حصولش تو را ترک می‏کنند. اگر صاحب عقل و خرد هستی دست از اموری بردار که در دگرگونی‏های اخروی، مراحل برزخ، و در زدوخوردها و تحولات دنیوی فانی شده و از بین می‏روند و در سفر ابدی قادر به همراهی و رفاقت با تو نیستند؛ به آن‏ها اهمیتی مده و از زوال و نابودی‌شان نگران مشو. تو متوجه ماهیت خود باش؛ لطیفه‏یی در لطایف (وجودی) تو هست که جز به ابد و ذات ابدی راضی نمی‏شود؛ به جز آن توجه نمی‏کند و تا مرتبه پایین توجه به ماسوی تنزل نمی‏یابد. اگر همه دنیا را هم به او بدهی نیاز فطری مزبور را برطرف نمی‏کند. آن چیز سلطان حواس و لطایف تو‏ست. از سلطانی که مطیع امر فاطر حکیم است اطاعت کن تا نجات یابی ...!

§4

در رویایی برخوردار از حقیقت دیدم خطاب به انسان‌ها می‏گویم: «ای انسان! از فرمایشات قرآن است که هیچ یک از ماسوی الله را – در حد عبودیت – از حد خویش بزرگ‏تر مدان، نیز خودت را متکبرانه از دیگران برتر مدان، زیرا مخلوقات هم‏چنان که در دوری از معبودیت مساوی‏اند، در نسبت مخلوق بودن برابرند.»

§5

‏ای سعید غافل بدان! که بر اساس خطای حسی دنیای گذرا را لایموت و جاودان می‏بینی. وقتی به دنیا و پیرامونت نگاه می‏کنی آن را تا حدودی ثابت و مستمر می‏پنداری، لذا نفست را نیز پابرجا تلقی می‏کنی در نتیجه فقط از وقوع قیامت می‏هراسی. گویی تا وقوع قیامت زندگی خواهی کرد که فقط از آن می‏ترسی. عقلت را به کار انداز. تو و دنیای خصوصی‌ات در معرض ضربه دائمی ‏زوال و فنا هستید. خطای حسی و مغلطه‌ات به مثال زیر می‏ماند: اگر فردی آیینه‏یی را که در دست دارد به سوی خانه، شهر یا باغچه‏یی بگیرد خانه، شهر یا باغچه‏یی خیالی در آن آیینه دیده خواهد شد. آیینه اگر با کم‏ترین حرکت و کوچک‌ترین تغییری مواجه شود آن خانه، شهر و باغچه دچار هرج و مرج و درهم ریختگی می‏شود. دوام و بقای خانه، شهر و باغچه‏ی حقیقی که در خارج هست برایت فایده‏یی نخواهد داشت، زیرا خانه‏یی که در آیینه‌ات می‏بینی و شهر و باغچه متعلق به تو صرفاً دارای مقیاس و میزانی‏ست که آیینه به تو می‏دهد. زندگانی و عمر تو آیینه است. عمود و آیینه و مرکز دنیای تو، زندگانی و عمر تو‏ست. مرگ آن خانه و شهر و باغچه در هر دقیقه‏یی ممکن و از بین رفتنش محتمل است، لذا وضعیتی دارد که در هر دقیقه ممکن است بر سرت ویران شود و قیامتت برپا گردد. مادام که چنین است پس باری بر زندگانی و دنیایت مگذار که قادر به بلند کردن و حملش نباشند.

§6

بدان! که این غالباً عادت فاطر حکیم است که چیزهای بااهمیت و ارزشمند را عیناً اعاده می‏کند، یعنی نو شدن اکثر چیزها - به همان نحو که بوده‌اند - در تغییر و تبدیل فصول و دگرگونی زمان‌ها عیناً موجب اعاده چیزهای بااهمیت و ارزشمند می‏شود. این قاعده‏ی عادت الله غالباً در همه حشرهای روزانه، سالانه و حشرهای قرون با نظم و ترتیب دائمی ‏مشاهده می‏شود. بنابر همین قاعده ثابت می‏گوییم: مادام که به گواهی علوم و اتفاق نظر فنون، کامل‌ترین میوه درخت آفرینش، انسان است و مهم‏ترین آفریده در میان مخلوقات نیز انسان می‏باشد؛ و به همین ترتیب انسان ارزشمندترین موجود در میان موجودات است و هر فرد انسان در حکم نوعی از سایر حیوانات می‏باشد، با حدسی قطعی می‏توان حکم کرد که هر یک از افراد انسان‏ها در حشر و نشر اکبر با عین و جسم و اسم و رسمش اعاده خواهد شد.

§7

در این یادداشت می‏گویم: چون فن آوری و تمدن اروپا در ذهن سعید قدیم تا حدودی جا باز کرده بود، زمان سیر و سیاحت سعید جدید در حرکات فکری، فن آوری و تمدن اروپا در آن سياحت قلبي در وجود او به امراض درونی مُبدل شد و مدار مشکلات عدیده‏یی گردید، لذا سعید جدید ناگزیر با خانه تکانی در ذهن خویش وقتی درصدد بیرون راندن فلسفه دروغین و تمدن هرزه از وجود خود بود برای به سکوت کشاندن امور نفسانی که در روح او به نفع اروپا گواهی می‏دادند مجبور به محاوره‏ی به غایت مجمل و از جهتی مفصل زیر با شخصیت معنوی اروپا گردید: اشتباه برداشت نکنید؛ دو اروپا داریم: اول، اروپایی‏ست که با مستفیض شدن از دین حقیقی مسیحیت در پی (تأسیس) صنایعی برآمد که برای حیات اجتماعی بشر سودمند بود و در مسیر علومی پیش ‏رفت که به عدالت و حقانیت خدمت می‏کرد؛ مورد خطاب من، این اروپا نیست. مخاطب من اروپای منحط دوم است که در ظلمت فلسفه طبیعی، پلیدی‏های تمدن را نیکویی پنداشت و انسان را به‏سوی لاابالی‌گری و گمراهی سوق داد. من در آن زمان، در اثنای آن سیاحت روحی خطاب به شخصیت معنوی اروپا که سوای فواید تمدن و علوم سودمند، فلسفه بی‌معنا و مُضر و تمدنی هرزه را نمایندگی می‏کرد، گفته بودم: بدان ‏ای اروپای دوم! تو فلسفه‏یی بیمار و گمراه‌کننده را در دست راست و تمدنی مضر و هرزه را در دست چپ گرفته ادعا می‏کنی سعادت بشر در این دوست. دو دستت بریده باد! این دو هدیه ناپاک سرت را بخورند؛ و خواهند خورد. ای روحِ بدبختی که کفر و حق ناشناسی را تبلیغ و منتشر می‏کنی! آیا سعادت کسی که در روح و وجدان و عقل و قلب خویش دچار مصیبت‏های وحشتناک است و عذاب می‏بیند با قرار گرفتن جسمش در ثروت و زینتی فریبنده و ظاهری امکان پذیر خواهد بود؟ آیا چنین فردی را می‏توان سعادتمند نامید؟ مگر نمی‏بینی ناامید شدن فرد از امری جزیی و دست شستن از آرزویی وهمی ‏و غافلگیر شدن او در مواجهه با امری بی‏ارزش موجب می‏گردد خیالات شیرین در نظرش تلخ شود، حالات دلنشین موجب ناراحتی‏اش گردد، و احساس کند دنیا برایش تنگ و زندان شده است. کدام سعادت را برای انسان بیچاره‏یی تامین می‏کنی که بر اثر شومی ‏تو ضربه گمراهی بر عمیق‏ترین نقاط قلب و ژرفای روحش وارد آمده و بدین سبب همه آرزوهای خود را از دست رفته می‏بیند و تمام آلامش نیز از همین مسأله نشأت می‏گیرد؟ آیا می‏توان انسانی را که جسمش در بهشتی موقتی و فریبنده است، و قلب و روحش در جهنم عذاب می‏بیند خوشبخت و سعادتمند دانست؟ تو بشر بیچاره را چنین از راه به در کرده و باعث شدی در بهشتی دروغین عذابی جهنمی ‏بکشد. ای نفس اماره بشر! در این تمثیل تأمل کن و دریاب که بشر را به کجا می‏کشاند؟ فرض کنیم در مقابل ما دو راه وجود دارد و ما در یکی از آن‌ها پیش می‏رویم و می‏بینیم در هر قدم، آدم بیچاره و درمانده‏یی هست که ظالمان به‏سویش حمله ور شده مال و دارایی‏اش را غصب کرده و کاشانه‏اش را ویران می‏کنند و بر خودش نیز گاه زخمی‏ می‏زنند. وضعیت این افراد را طوری می‏بینیم که گویی آسمان به حال پریشان آن‏ها می‏گرید. هر سو را که نگاه می‏کنیم همین وضع است. همه صداهایی که در این راه به گوش می‏رسد داد و فریاد ستمگران و آه و ناله مظلومان است و ماتم بر سراسر این راه حاکم است. از آن‌جا که انسان به دلیل انسانیتش از دیدن درد و الم دیگران متألم می‏شود ما نیز گرفتار حزنی عمیق می‏شویم. این همه درد و رنج برای وجدان قابل تحمل نیست، لذا کسی که در این راه پیش می‏رود مجبور به یکی از دو کار می‏شود، یا باید دست از انسانیت شسته، وحشت بی‌پایان را بپذیرد و چنان قلبی را حمل نمايد که در کنار راحتي خود، هلاک دیگران متألمش نکند یا این‌که مقتضاي عقل و قلب خویش را ابطال نماید. ای اروپای غرق در سفاهت و ضلالت و منحرف از دین مسیحیت! تو هم‌چون دجال یک چشم با نبوغ کورت حسی جهنمی‏ را به روح بشر هدیه کردی! و بعد دانستی چنان مرض لاعلاجی است که موجب سقوط انسان از اعلی علیین به اسفل سافلین می‏شود و انسان را به پست‏ترین درجه حیوانات می‏کشاند. علاجی که برای این بیماری یافتی چیزی نیست جز بازیچه‏های جذاب، هوس‏های سرگرم‌کننده و خیالات دلکش که صرفاً قادر است این حس را موقتاً از کار اندازد. علاجت سرت را بخورد و خواهد خورد! راهی که فراروی انسان گشودی و سعادتی که به او وعده دادی مانند این مثال است. اما راه دوم که قرآن حکیم با هدایتش به بشر اهدا کرده چنین است: در هر منزل و مکان و شهر این راه سربازان درستکار سلطانی عادل را می‏بینیم که در هر سو هستند و گشت می‏دهند. هر از چندی با فرمان آن سلطان بعضی ‏از سربازان را مرخص می‏کنند. سلاح و اسب و لوازم دولتی را از آن‌ها تحویل گرفته و به آنان مجوز ترخیص می‏دهند. سربازان ترخیص شده ظاهراً از تحویل دادن اسب و سلاح خود که به آن‌ها خو کرده‌اند محزون می‏شوند؛ اما حقیقت این است که آن‏ها بسیارخوشحالند، زیرا به پایتخت باز‏می‏گردند و سلطان و پادشاه را زیارت خواهند کرد. مأموران ترخیص‌کننده گاه با سربازی ناشی روبه‏رو می‏شوند. سرباز آن‏ها را نمی‏شناسد، به او می‏گویند: «اسلحه‏ات را تحویل بده!» سرباز در پاسخ می‏گوید: «من سرباز پادشاهم، در خدمت اویم، و نزد او خواهم رفت؛ شما دیگر کی هستید؟ اگر با رضایت و اجازه او آمده‏اید قدم بر چشم ما گذاشته‏اید؛ فرمانش را نشان دهید، وگرنه از من دور شوید و از این جا بروید. من اگر تنها بمانم و شما هزاران نفر باشید باز هم با شما درگیر خواهم شد، نه برای نفس خودم، که نفسم از آن من نیست به سلطانم تعلق دارد. نفسم و سلاحم امانت مالکم است. برای حفاظت از امانت و حمایت از شرف سلطان و پشتیبانی از عزتش در مقابل شما سر خم نمی‏کنم.» این نمونه‏یی از هزاران حالتی است که در راه دوم مدار سرور و سعادت می‏باشد. سایر احوال را خود قیاس کن. در سرتاسر راه دوم گردآمدن‌ها و اعزام‏های نظامی ‏همراه با شادی و سرور تحت عنوان تولدها، و ترخیصات نظامی‏ تحت عنوان درگذشت‌ها هست که با سرور و موسیقی همراه است. قرآن حکیم این راه را به انسان اهدا کرده است. کسی که این هدیه را کاملاً بپذیرد این راه را که مدار سعادت دو جهان است خواهد پیمود. او نه از گذشته محزون می‏شود و نه از چیزی که در آینده خواهد آمد می‏هراسد. ای اروپای دوم فاسد! قسمی‏ از پایه‏های پوسیده و بی‌اساس تو چنین‌اند: می‏گویی «هر موجودی از بزرگ‏ترین فرشته گرفته تا کوچک‏ترین ماهی، مالک نفس خویش است و برای ذات خود تلاش می‏کند و برای لذت خویش می‏کوشد و حق حیات دارد. غایت همت او و هدف و مقصدش زندگی کردن و تأمین بقا می‏باشد.» تو جلوه‏های کریمانه و رحیمانه قانون عامی ‏را که ناشی از قواعد بخشندگی خالق کریم بوده و قاعده تعاون و همکاری‏ست و در ارکان کائنات به نحو اکمل از آن پیروی می‏شود و به موجب آن نباتات به حیوانات مدد می‏رسانند و حیوانات به انسان‌ها، جدال پنداشته و احمقانه حکم کرده‏یی که «زندگی، مبارزه است.» از جلوه‏های آن قاعده تعاون یکی حرکتِ با شتاب ذرات غذایی است که با کمال شوق برای تغذیه سلول‏های بدن سر از پا نمی‏شناسند؛ این را چگونه می‏توان جدال نامید؟ چه تضاد و مبارزه‏یی‏ست؟ کمک‏رسانی و شتاب برای همکاری، تعاونی‏ست که براساس فرمان پروردگاری کریم صورت می‏گیرد. از پایه‏های پوسیده دیگرت این است که می‏گویی: «هر چیز مالک نفس خویش است.» یک دلیل بر این‌که هیچ‌چیز مالک نفس خویش نیست این است که اشرف اسباب و عوامل و آن‌که ‏دارنده وسیع‏ترین دایره اختیار می‏باشد انسان است؛ در حالی که از صد جزء ظاهرترین افعال اختیاری انسان مانند فکر کردن، صحبت کردن و خوردن فقط یک جزء، آن‌هم به‌طور مشکوک در دایره اقتدار اوست و به اختیار وی سپرده شده است. کسی که مالک حتی جزیی از صد جزء چنین فعل‏های ظاهر نیست چگونه می‏تواند مالک خود باشد؟ اگر چنین موجودی که اشرف (مخلوقات) است و دایره اختیاراتش نیز وسیع و گسترده، دستانش تا این حد در تصرف و تملک حقیقی بسته باشد، پس کسی که می‏گوید «سایر حیوانات و جمادات مالک خویش‏اند» حیوان‌تر از حیوان بودن و جامدتر و بی‌ادراک‌تر از جمادات بودن خویش را اثبات می‏کند. آن چه تو را دچار این خطا کرده و به این ورطه پرتاب می‏کند همان نبوغ یک چشم توست، یعنی هوش خارق‌العاده و در عین حال منحوس‌ات است. با نبوغ کورت پروردگارت را که خالق هر چیز است فراموش کردی و با استناد به طبیعتی موهوم، آثار او را به اسباب نسبت دادی و هر آن‌چه متعلق به آفريدگار است را بین طاغوت‏هایی که معبودان باطلی هستند تقسیم نمودی. از نقطه‌نظر نبوغ تو، هر ذی حیات و هر انسانی می‏بایست در برابر دشمنان بی‏شمار مقاومت کرده و برای به دست آوردن نیازهای بی‌پایانش بکوشد؛ و با اقتداری اندک، اختیاری به غایت شکننده، ادراکی فانی چون شعاع نور، حیاتی چون شعله‏ی موقت و عمری پرشتاب که مانند لحظه در گذر است، مجبور به ایستادگی در برابر دشمنان بی‏شمار و نیازهای فراوان می‏باشد؛ در حالی که سرمایه آن ذی حیات بیچاره یکی از هزاران مطلوب را نیز کفایت نمی‏کند. او هنگامی‏که گرفتار مصیبت می‏گردد از کسی انتظار درمان ندارد جز اسباب و عوامل کور و کر؛ آن گاه مظهر سرّ آیه‏ی: وَمَا دُعَٓاءُ ال۟كَافِرٖينَ اِلَّا فٖى ضَلَالٍ می‏شود. نبوغ ظلمانی تو روز بشر را به شب تبدیل کرده است. تو برای عادت دادن انسان به آن شب پرعذاب و تاریک و ظلمانی چراغ‏هایی موقت و فریبنده افروختی. چراغ‏هایی که با شادی به روی بشر لبخند نمی‏زنند، بلکه بر خنده‏های ابلهانه بشر در حالات دردآوری که شایسته گریه‌اند، تمسخرآمیز می‏خندند و سرخوش‌اند. هر یک از ذی حیاتان در نگاه شاگردان تو، مصیبت زده بیچاره‏یی هستند که در معرض هجوم دشمنان قرار دارند. دنیا ماتمکده‏یی عمومی‏ست و آن چه در دنیا شنیده می‏شود واویلاهایی‏ست که بر اثر مرگ‌ها و دردها به گوش می‏رسد. شاگردانی که درس کاملی از تو می‏گیرند فرعون می‏شوند. فرعون‏های ذلیلی که به عبادت پست‏ترین چیزها می‏پردازند و هر چیز نافعی را پروردگار خود تلقی می‏کنند. شاگرد تو سرکش است. سرکش و نافرمانی که برای لذتی ناچیز نهایت ذلت را می‏پذیرد و برای منفعتی پست، حقارتی چون بوسیدن پای شیطان را می‏پذیرد. جبار هم هست اما چون در قلب خویش نقطه اتکایی نمی‏یابد، در ذات خود جباری خودفروش و بی‌نهایت درمانده است. نهایت همت او تأمین رضایت هوس‏های نفسانی‏ست. او دسیسه گری‏ست که زیر پوشش از خود گذشتگی و فداکاری در پی منفعت نفس خود است و درصدد تسکین حرص و غرورش می‏باشد. او جز نفس خود هیچ‌چیز را به‌طور جدی دوست ندارد و همه چیز را فدای آن می‏کند. اما شاگرد کامل و خالص قرآن، عبد است. عبد عزیزی که خود را تا پرستش اعظم مخلوقات نيز پایین نمی‏آورد و بهشت را هم که بزرگ‏ترین و عظیم‌ترین منفعت است غایت عبودیت خود قرار نمی‏دهد. او حلیم سلیم است. حلیم عالی همتی که تا اذن و فرمان فاطر ذوالجلال نباشد نزد کسی تنزل نیافته و جز او را فروتنی نمی‏کند. فقیر هم هست اما فقیری مستغنی که در آینده از پاداش ذخیره شده مالک کریمش بهره‏مند می‏شود؛ هم‏چنین ضعیف است اما ضعیفی که به سبب اتکا به قدرت بی‌پایان سید خود، قوی است؛ قرآن در حالی که بهشت جاودان را هم مقصد نهایی شاگرد حقیقی‌اش قرار نمی‏دهد مگر ممکن است این دنیای گذرا و فانی را مقصد او کند؟ اینک میزان تفاوت همت دو شاگرد را دریاب و بدان که تا چه حد با هم فرق دارند. نیز می‏توانی فداکاری و از خودگذشتگی شاگردان فلسفه ناسالم و شاگردان قرآن حکیم را به این‌ترتیب مقایسه کنی: شاگرد فلسفه به نفع نفس خویش از برادرش می‏گریزد و علیه او مدعی می‏شود، اما شاگرد قرآن همه‏ی بندگان صالح در زمین و آسمان‌ها را برادر خود می‏داند و صمیمانه برای آن‌ها دعا می‏کند و با خوشبختی آن‌ها احساس سعادت می‏کند و در روح خویش نسبت به آنان علاقه‏یی شدید حس می‏کند و در دعایش «اَللَّهُمَّ اغْفِرِ الْمُؤمِنینِ وَ المُؤمِناتِ» می‏گوید. نیز عرش و شمس را که بزرگ‏ترین مخلوقات هستند مأمورانی مُسخر و مانند خود عبد و مخلوق تلقی می‏کند. برتری و انبساط روحی هر دو شاگرد را از این جا قیاس کن که قرآن چنان انبساط و برتری روحی‏ به شاگردانش می‏دهد که به‌جاي تسبیحی با نود و نه دانه، ذرات عوالم نود و نه گانه را که نشان از تجلی اسماء نود و نه گانه الهی دارد؛ هم‌چون دانه‏های یک تسبیح به دست شاگردانش می‏دهد و به آن‏ها می‏گوید «اوراد و اذکارتان را با این بخوانید.» زمانی که شاگردان قرآن، کسانی چون شاه گیلانی، رفاعی، شاذلی (رض) ذکرهایشان را می‏گویند بشنو و ببین! سلسله ذرات، عدد قطرات و انفاس مخلوقات را در دست گرفته و با آن‌ها حضرت حق را ذکر می‏گویند و تسبیح می‏کنند. تربیت اعجاز‌آمیز قرآن معجز بیان را ببین که چه‏طور انسانی خرد و کوچک که با کم‏ترین ناخوشی و با اندک حزنی سرش گیج می‏رود و بیمار می‏شود و مغلوب میکروبی کوچک می‏گردد با تربیت قرآن تا چه حد تعالی می‏یابد و لطایفش تا چه حد انبساط می‏یابد که موجودات جهان بزرگ را برای آن‌که ‏تسبیح اورادش قرار دهد مختصر می‏بیند؛ و در حالی که بهشت را برای هدف قرار دادن ذکر و وردش ناچیز می‏بیند، نفس خود را از خردترین مخلوق حضرت حق هم پایین‌تر می‏بیند. او نهایت تواضع و فروتنی را با نهایت عزت جمع می‏کند. حال، متناسب با این، می‏توانی میزان پستی و حقارت شاگردان فلسفه را قیاس کنی. هدایت قرآنی که ناظر بر هر دو جهان است و با دو چشم غیب آشنای درخشانش نظر بر هر دو عالم دارد، و با هر دو دست به دو سعادت مطلوب انسان اشاره دارد درباره حقیقت‏هایی که فلسفه بیمار اروپایی با نبوغ یک چشمش خطا دیده و تشخیص داده است می‏گوید: «ای انسان! نفس و مالی که در اختیار تو‏ست، از آن تو نیست، بلکه امانتی نزد تو‏ست. مالک آن امانت، کریم رحیمی‏ست که بر هر چیزی تواناست و همه چیزها را می‏داند. او می‏خواهد آن چه را داری از تو خریداری کند و برایت نگاه دارد تا ضایع نگردد و از بین نرود. در آینده قیمت خوبی به تو پرداخت خواهد کرد. تو سربازی موظف و عهده دار مأموریت هستی. به نام او تلاش کن و به حساب او عمل نما. اوست که مایحتاجت را به عنوان رزق برایت ارسال می‏کند و در مقابل آن چه توان‌شان را نداری از تو محافظت می‏کند. هدف و نتیجه حیات تو مظهر اسما و شئونات آن مالک است. هرگاه دچار مصیبتی شدی بگو: اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَي۟هِ رَاجِعُونَ ‏ یعنی من در خدمت مالکم هستم.‏ ای مصیبت! اگر با اذن و اجازه او آمده‏یی خوش آمدی و صفا آورده‏یی! چرا که ما بالاخره به سوی او باز خواهیم گشت و به حضورش خواهیم رفت و مشتاق اوییم. مادام که بالاخره ما را زمانی از تکالیف زندگانی مرخص خواهد کرد، بسیار خب ‏ای مصیبت! بگذار آن آزاد کردن و مرخص کردن به دست تو باشد. من راضی‏ام. اگر درباره محافظت از امانت من و انجام وظایفم برای امتحان (من) به تو فرمان و دستوری داده است ولی درباره تسلیم شدنم به تو رضا و اجازه او در کار نیست؛ تا جایی که بتوانم امانت مالکم را در اختیار کسی که امین نیست، نخواهم گذاشت. خلاصه این‌که به عنوان نمونه‏یی از هزاران مورد به درجات درس‏هایی توجه کن که ذکاوت فلسفی و هدایت قرآنی می‏دهند. حقیقت حال هر دو طرف به همان شیوه‏یی که در سابق گفتیم پیش می‏رود، لیکن در هدایت و ضلالت درجات و مراتب انسان‏ها متفاوت است. مراتب غفلت مختلف است. هرکسی قادر نیست این حقیقت را در هر مرتبه کامل احساس کند. زیرا غفلت باطل‌کننده حس است، و بطلان حس در زمانه فعلی در مرتبه‌يي‏‏ست که اهل مدنیت درد این الم الیم را احساس نمی‏کنند، اما با فزونی حساسیت‏های علمی ‏و بیدار باش‏های مرگ که روزانه سی هزار جنازه را نشان‏مان می‏دهد پرده غفلت دریده می‏شود. هزاران دریغ و نفرین بر کسانی باد که با طاغوت‏های اجنبیان و علوم طبیعی‌شان به‏سوی گمراهی رفتند و کورکورانه به تقلید و پیروی از آن‌ها پرداختند. ای جوانان وطن! سعی نکنید مقلد فرنگیان شوید! بعد از ظلم و عداوت‏های بی‌حدی که اروپایی‌ها در حق شما روا داشتند با کدام عقل و خردی به تبعیت از اندیشه‏های باطل و هرزه آن‏ها می‏پردازید و احساس آرامش می‏کنید؟ نه! نه!‏ ای کسانی که سفیهانه از آنان تقلید می‏کنید! این پیروی نیست، شما بدون ادراک و معرفت به صف آنان می‏پیوندید و خود را و برادرانتان را به دست خویش از بین می‏برید. آگاه باشید تا زمانی که بدون در نظر گرفتن موازین اخلاقی از آن‌ها پیروی کنید در واقع به دروغ ادعای حمیّت و مردانگی می‏کنید...! زیرا چنین تبعیتی خفیف کردن و به تمسخر گرفتن ملت‌تان است …! «هَدَینَا اللهُ وَ اِیَّاکُم اِلی الصِّراطِ المُسْتَقِیم»

§8

ای انسان بیچاره‏یی که از کثرت کافران و وحدت‏شان در انکار برخی حقایق ایمانی به تکاپو افتاده و اعتقادت را از دست داده‏یی! بدان که ارزش و اهمیت در تعداد و کمیت نیست، زیرا انسان اگر انسان نباشد به حیوانی که شیطان است مبدل می‏شود. انسان مانند فرنگیان و فرنگ مشربان هرقدر در هوس‏های حیوانی ترقی کند به مرتبه پایین‏تری از حیوانیت تنزل می‏یابد. تو خود می‏بینی حیوانات با این‌که به اعتبار عدد و کمیت در اکثریتی بی‏شمار هستند و تعداد انسان‏ها نسبت به آن‏ها بسیار کم‏تر است، اما همین انسان در مرتبه بالاتری از حیوانات قرار دارد و در حکم سلطان و خلیفه و حاکم آنان می‏باشد. کافران مضّر و پیروان بی‌خرد آن‌ها نوعی از حیوانات خبیث حضرت حق به‏شمار می‏روند و خداوند آن‏ها را برای عمارت جهان آفریده است. خداوند برای اعلام درجه نعمت‏هایی که نصیب بندگان مؤمنش می‏کند آن‏ها را واحد قیاس قرار داد و عاقبت به جهنم که مستحق‌اش هستند تسلیم‏شان می‏کند. نفی و انکار حقیقتی از حقایق ایمانی توسط کفار و اهل ضلالت، قوتی ندارد، زیرا براساس سرّ نفی، اتحاد آن‌ها سست است. هزار نفی‌کننده در حکم یک نفرند، مثلاً اگر تمام اهالی استانبول به دلیل ندیدن ماه در آغاز ماه رمضان شروع ماه مبارک را نفی کنند کافی‏ست دو نفر شاهد بر خلاف آن‌ها موضوع را تأیید کنند؛ در آن صورت اتفاق نظر آن جمع فراوان در نفی موضوع از بین می‏رود. مادام که ماهیت کفر و ضلالت، نفی و انکار و جهل و عدم است، وحدت نظر اکثریت‌شان اهمیتی ندارد. حکم مستند بر شهود دو مؤمن، در مسایل ایمانی اهل حق که حقانیت و اثبات و ثبوت‏شان قطعی‏ست بر اتفاق نظر گمراهان بی‏شمار ترجیح و غلبه دارد. سرّ حقیقت مذکور این است که ادعای نفی کنندگان در صورت و ظاهر، واحد اما در حقیقت متعدد است؛ آن‌ها قادر به اتحاد با هم نیستند تا بتوانند قوت بگیرند. ادعای اثبات‏کنندگان قابل جمع و اتحاد است، لذا از یک‏دیگر قوت می‏گیرند؛ چنان‏که هرکس هلال ماه رمضان را در آسمان نبیند خواهد گفت: «به نظر من ماه نیست، از این جا دیده نمی‏شود.» دیگری هم می‏گوید «به نظر من هم ماه دیده نمی‏شود.» دیگری هم همین را می‏گوید. هر کدام از آن‌ها طبق نظر خود اعلام می‏کنند که ماهی در کار نیست. چون نظر هر کدام‏شان از هم جدا و اسبابی که پرده نظر می‏شوند نیز جدا جدا می‏باشد ادعاهایشان نیز جدا جدا می‏شود و قوت و توانی به هم نمی‏رسانند، لیکن اثبات کنندگان نمی‏گویند: «به نظر من و در نگاه من هلال ماه هست.» بلکه می‏گویند: «در نفس الامر، در پهنه آسمان هلال هست و دیده می‏شود.» بینندگان، سخن از عین ادعا دارند و می‏گویند «در نفس الامر هست.» این جا همه ادعاها واحد است. نظرهای نفی کنندگان جدا جدا بود به همین دلیل ادعاهایشان نیز جدا جدا می‏شد. آن‏ها نمی‏توانند بر نفس الامر حکم کنند؛ چرا که نفی در نفس الامر اثبات نمی‏گردد، به این دلیل که احاطه لازم است. این یک قاعده اصولی‏ست که: «وَ العَدَمُ المُطْلَقُ لَایُثْبِتُ اِلَّا بِمُشْکِلَاتٍ عَظیمَةٍ» آری، اگر بگوییم شیئی در جهان هست، کافی‌ست آن را نشان دهیم؛ اما اگر بگوییم نیست و درصدد نفی‌اش برآییم باید همه دنیا را غربال کنیم و نشان دهیم تا آن نفی اثبات گردد. بنا بر همین سرّ، نفی حقیقتی از سوی کافران به حل مسأله‏یی یا عبور از سوراخی تنگ یا پریدن از خندق می‏ماند که در آن هزار هم یک است، یک هم یک، زیرا نمی‏توانند مدد کار هم شوند، لیکن اثبات کنندگان چون به حقیقت حال در نفس الامر می‏نگرند ادعای‏شان متحد می‏گردد و قوت‏هایشان به یک‌دیگر یاری می‏رساند. به بلند کردن سنگی بزرگ می‏ماند که هر قدر دست‏های بیش‌تری به سویش دراز شود، بلندکردن سنگ آسان‌تر می‏شود؛ دست‌ها از هم قوت می‏گیرند.

§9

‏ای بدبخت مدعی حمیت که مسلمانان را به شدت به دنیاگرایی تشویق می‏کنی و به زور آن‌ها را به سمت صنعت و ترقی‏های اجنبی سوق می‏دهی! دقت کن ارتباط برخی از این ملت با دین از بین نرود! اگر رابطه برخی با دین، چنین احمقانه و قلدرانه و کورکورانه بگسلد آن گاه آن بی‌دینان چونان سم هلاهل به حیات اجتماعی ضرر خواهند ‏رساند، زیرا از آن‌جا که وجدان مرتد کلاً فاسد می‏شود برای اجتماع سمّ است. به همین سبب در علم اصول می‏گویند: «مرتد حق حیات ندارد، اما کافر اگر ذمی ‏باشد یا مصالحه کند می‏تواند زنده بماند.» و این از قواعد اصول شریعت است. نیز در مذهب حنفی شهادت کافری که از اهل ذمه است پذیرفته می‏شود، لیکن فاسق مردود الشهادت است زیرا خائن است. ای آدم فاسق بدبخت! تعداد زیاد فاسقان را مبین و فریب مخور و مگو «رأی اکثریت با من است!» زیرا فرد فاسق، فسق را به خواست خود، و بالذات، طلب نکرده و بدان نپرداخته است، بلکه داخل آن افتاده و قادر به بیرون آمدن نیست. هیچ فاسقی نیست که دوست نداشته باشد صالح شود و آمر و رئیسش را متدین ببیند، مگر این‌که العیاذ بالله وجدانش را به واسطه ارتداد از دست داده باشد و چون مار از نیش‏زدن‏های زهرآگین لذت ببرد. ای که در سر عقل نداری و قلبت فاسد شده! و گمان می‏کنی «مسلمان‌ها دنیا را دوست نمی‏دارند یا به دنیا فکر نمی‏کنند که دچار فقر شده و باید بیدارشان کرد تا سهم‌شان را از دنیا فراموش نکنند؟» گمانت خطاست و حدس‌ات اشتباه. حرص در میان آنان شدت گرفته لذا گرفتار فقر شده‌اند. حرص در مؤمن سبب خسارت و فقر است. «الحَریصُ خَائِبٌ خَاسِر» ضرب المثل شده است. آری، آن چه انسان را به دنیا دعوت می‏کند و بدان سو سوق می‏دهد فراوان است. مهم‏تر از همه نفس انسان و هواهایش است و نیاز و حواس و احساسات و شیطان و دوست داشتنی بودن ظاهر دنیا و دوستان نابابی چون تو. این درحالی‏ست که تعداد دعوت کنندگان به سوی آخرت جاویدان و حیات ابدی طولانی، اندک‏اند. تو اگر در قبال این ملت بیچاره ذره‏یی حمیت و غیرت داشته باشی و ادعاي بلند همتی‏ات دروغ نباشد، باید به آنان که دعوت‌کننده به حیات باقی‌اند و تعدادشان اندک است کمک کنی، ولی اگر داعیان به شمار اندک را به سکوت کشانده و به یاری اکثریت بپردازی رفیق شیطان خواهی بود. آیا گمان می‏کنی فقیر بودن این ملت ریشه در تنبلی نشأت گرفته از زهد و ترک دنیایی دارد که از دین حاصل می‏گردد؟ در چنین گمانی خطا می‏کنی. مگر نمی‏بینی ملت‏هایی مانند مجوسیان و براهمه در چین و هند، و سیاهان آفریقا که زیر سلطه اروپا هستند از ما فقیرترند؛ مگر نمی‏بینی قوتی (غذایی) بیش از نیاز مسلمانان در اختیارشان گذاشته نمی‏شود؟ کافران ستمگر اروپایی یا منافقان آسیایی با دسیسه‏هایشان می‏دزدند و غصب می‏کنند. هدف شما از سوق دادن جبری اهل ایمان به‏سوی مدنیتی بی‌میم [دنیت: پستی .م] اگر تأمین آسایش و امنیت در کشور و اداره آسان امور باشد به‌طور قطع بدانید که اشتباه می‏کنید و آنان را به راه خطا می‏کشانید، زیرا اداره صد نفر فاسق که اعتقادشان متزلزل شده و اخلاق‏شان فاسد گردیده بسیار سخت‌تر از اداره امور هزاران نفر صالح است. بنابراین اساس‌هاست که اهل اسلام نیازی ندارند به‏سوی دنیا و حرص سوق داده شوند و تشویق گردند. ترقی و آسایش از این راه تأمین نمی‏شود. آن‌ها نیازمند تنظیم کوشش‌ها، تأمین امنیت و تسهیل قاعده تعاون و همکاری در میان خود هستند. این نیاز نیز با اوامر قدسی دین، تقوا و صلابت دینی حاصل می‏گردد.

§10

‏ای انسان تنبلی که از لذت و سعادت سعی و عمل بی‌خبری! بدان که: حضرت حق به دلیل کمال کرم اش، پاداش خدمت را در درون خود خدمت و اجرت عمل را در نفس عمل نهاده است. بر اساس همین سرّ است که موجودات، حتی از نظری جامدات نیز، در وظایف خاص‏شان که از آن به اوامر تکوینی تعبیر می‏شود در کمال شوق و نوعی لذت از اوامر ربانی اطاعت می‏کنند. از زنبور و پشه و مرغ بگیر تا شمس و قمر، همه چیز با کمال لذت وظیفه خود را انجام می‏دهند. معلوم می‏شود در خدمت آن‌ها لذتی هست که با وجود نداشتن قوه تعقل و فکر نکردن به عاقبت و نتایج کار، وظیفه خود را به شکل تمام و کمال انجام می‏دهند. اگر بگویی امکان لذت در ذی حیات وجود دارد اما شوق و لذت در جمادات چگونه ممکن است؟ پاسخش این است که جمادات به حساب خودشان نیست که در پی شرف و مقام و کمال و زیبایی و نظم‌اند و خواهان آن می‏باشند، بلکه این امر به سبب اسماء الهی‏ست که در آن‌ها تجلی می‏کند. آن‌ها در انجام مسؤولیت فطری خود، هر یک، در حکم بازتاب‌دهنده و آیینه‏یی هستند برای اسماء نورالانوار، به همین سبب نورانیت یافته ترقی می‏کنند. مثلاً قطره آبی یا قطعه شیشه‏یی را در نظر بگیرید که بی‌نور و بی‌اهمیت است؛ اما همین قطره اگر با قلب صاف خود رو به‏سوی خورشید کند قطره بی‌نور و بی‌اهمیت و آن تکه شیشه به نوعی تبدیل به جایگاه خورشید شده، به روی تو نیز لبخند خواهند زد. ذرّات و موجودات طبق همین مثال از نظر وظایفی که برعهده دارند آیینه اسماء ذات ذوالجلالی می‏شوند که صاحب جمال مطلق و کمال مطلق است و هم‌چون قطره و تکه شیشه مذکور از کم‏ترین درجه به عالی‌ترین مرتبه‏ی ظهور و نورانیت صعود می‏کنند. حال مادام که (ذرات و موجودات) در جهت وظیفه خود مقامی‏عالی و به غایت نورانی کسب می‏کنند می‏توان گفت اگر لذت امکان پذیر باشد، یعنی اگر از حیات عام سهمی ‏و حصه‏یی داشته باشند وظایف خویش را با لذت تمام انجام می‏دهند. آشکارترین دلیل بر وجود لذت در وظیفه و مسؤولیت این است که به انجام وظیفه اعضا و حواس‏ات بنگری. در خدمات هر کدام از اعضا و جوارحت که برای بقای شخصی و نوعی به انجام می‏رسد لذت‏های جداگانه‏یی وجود دارد. نفس خدمت برای آن‌ها در حکم لذت بردن است، حتی (می‏توان گفت) ترک خدمت برای عضوی (از اعضای بدن) نوعی عذاب است. یک دلیل آشکار دیگر وضعیت مردانه و فداکارانه‏یی‏ست که حیواناتی چون خروس یا مرغ جوجه‏دار در وظایف خود نشان می‏دهند. خروس در عین گرسنگی مرغ‌ها را بر خود ترجیح می‏دهد؛ آن‌ها را دور رزقی که یافته جمع می‏کند، خود نمی‏خورد و به آن‌ها می‏خوراند و مشاهده می‏شود که با شوق و افتخار و لذت، وظیفه مذکور را انجام می‏دهد و معلوم می‏شود در انجام آن خدمت، لذتی بیش از خوردن به دست می‏آورد. مرغ نیز که شبانی جوجه‏هایش را می‏کند خود را فدای آن‌ها کرده و حتی به سگ حمله‏ور می‏شود. خود گرسنه می‏ماند و آن‌ها را می‏خوراند. معلوم می‏شود از انجام چنین خدمتی لذتی کسب می‏کند که بر درد گرسنگی و سختی مرگ ترجیح دارد و بیش از آن‏هاست. حیوانات براساس وظیفه با لذت از فرزندان‏ کوچک‏شان نگهداری می‏کنند. با بزرگ شدن فرزندان، مسؤولیت نیز از آن‌ها ساقط می‏شود و لذت هم از بین می‏رود. آن زمان حتی فرزند خود را کتک می‏زنند و دانه‌ها را از چنگش بیرون می‏آورند، لیکن وظایف والدین در نوع انسان بادوام‌تر است، زیرا در انسان‌ها به دلیل ضعف و عجزی که دارند همواره نوعی کودکی وجود دارد؛ آن‌ها همیشه محتاج محبت‌اند. حال به تمام حیوانات مذکر نگاه کن که هم‌چون خروس شبانی می‏کنند و به مادرانی چون مرغ بنگر و دریاب که آن‌ها به حساب خود و به نام خود این کارها را برای کمال‏شان نمی‏کنند، زیرا طی انجام وظیفه اگر لازم شود زندگی خود را نیز فدا می‏کنند؛ چرا که وظیفه آن‌ها به حساب منعم کریم و به نام فاطر ذوالجلالی انجام می‏گیرد که آن‏ها را موظف به انجام آن وظیفه نموده و به‏واسطه رحمتش لذتی در آن قرار داده است. یکی از دلایل این‌که پاداش و اجرت در نفس خدمت نهاده شده این است که نباتات و اشجار با احساس شوق و لذت به فرامین فاطر ذوالجلال گردن می‏نهند، زیرا مُزین شدن‏شان به رایحه‏های دل‏انگیزی که می‏پراکنند و زینت‏هایی که نظرها را به خود جلب کرده، و این‌که خود را تا پوسیده شدن برای میوه‏ها و سنبله‏هایشان فدا می‏کنند، به اهل نظر نشان می‏دهد که آن‏ها از گردن نهادن به فرمان الهی چنان لذتی می‏برند که خود را از بین می‏برند و می‏پوسند. به درختان میوه داری چون انجیر یا نارگیل در هندوستان بنگر که کنسروهای شیر بر سر دارند؛ به زبان حال از خزانه رحمت، غذای بسیار خوبی چون شیر درخواست می‏کنند، دریافت کرده و به میوه‏هایشان می‏خورانند و در عین حال خود از گل و لای تغذیه می‏کنند. درخت انار شرابی زلال را از خزانه رحمت دریافت می‏کند و به میوه‌اش می‏خوراند و خود به آبی آلوده و گل آلود قناعت می‏کند. حتی در وظیفه سنبله دادن حبوبات نیز اشتیاقی آشکار مشاهده می‏شود. به آن می‏ماند که فرد محبوس در جایی تنگ مشتاقانه خواهان رفتن به بوستانی و مکانی وسیع است. در حبوبات نیز به همین ترتیب در وظیفه سنبله دادن وضعیتی مسرور و مشتاقانه دیده می‏شود. براساس همین قاعده مفصل اسرارآمیز در کائنات - که از آن به «سنت الله» تعبیر می‏کنند - است که بیکاران و تنبل‏ها و کسانی که مدام در استراحت‏اند و در بستر راحت آرمیده‌اند بیش از آنان که غالباً سعی و تلاش می‏کنند در زحمت و دردسر هستند. بیکاران همواره از عمرشان گلایه می‏کنند و با سرگرمی‏ و تفریح درصدد سپری شدن سریع‏تر آن هستند، اما کسی که سعی و تلاش می‏کند شاکر است حمد (خدا) را می‏گوید و خواهان سپری شدن (سریع) عمرش نیست. این قاعده‏یی کلی‏ست که: «الْمُسْتَرِیحُ العاطِلُ شَاکٍ مِنْ عُمْرِهِ وَ السَّاعِیُ العَامِلُ شَاکِرٌ» بر اساس همین سرّ است که «آسایش و راحت در زحمت، و زحمت در آسایش و راحتی‏ست.» ضرب المثل شده است. آری، اگر با دقت به جمادات نگاه شود در آن چه بالقوه است و صرفاً از لحاظ استعداد و قابلیت ناقص مانده و ظهور نیافته‌اند، صورتي همراه با قاعده سنت الهی مذکور مشاهده می‏شود که موجب می‏گردد با تلاش و سعی‏ای وافر انبساط یافته از حالت بالقوه به صورت بالفعل در آیند. صورت مذکور اشاره دارد که: در آن وظیفه فطری، شوقی و در آن مسأله، لذتی هست. اگر شی جامد مزبور سهم و حصه‏یی از حیات داشته باشد شوق به خودش تعلق می‏یابد؛ در غیر این صورت به آن چه جامد مذکور را نمایندگی می‏کند و بر آن نظارت دارد تعلق خواهد داشت. حتی مبتنی بر این سرّ می‏توان گفت: آب لطیف و ظریف زمانی که فرمان انجماد را اخذ نمود با شوقی چنان شدید گوش به فرمان امر مذکور می‏دهد که آهن را می‏شکافد و تکه تکه می‏کند؛ يعني به آبي که درون ظرفي آهني و در بسته است، وقتي امر رباني «منبسط شو» با زبان برودت و سرماي زير صفر درجه داده مي‌شود؛ با شدت شوق ظرف را تکه تکه و آهن را مچاله می‏کند و خود یخ می‏شود، و هکذا ... همه چیزها را با همین مطلب قیاس کن؛ از گردش خورشیدها و سیر و سیاحت‏شان تا ذرات که هم‌چون دراویش مولوی برمی‏خیزند و چرخ می‏زنند و دور خود می‏گردند، همه‌ی تلاش‌ها و حرکت‏های موجود در عالم بر اساس قانون تقدیر الهی جریان می‏یابد و توسط امر تکوینی که به ید قدرت الهی صدور یافته و متضمن اراده و امر و علم می‏باشد ظاهر می‏گردد. حتی هر ذره، هر موجود و هرذی‏حیات به سربازی می‏ماند که در دوایر مختلف ارتش نسبت‌ها و وظایف جداگانه‏یی دارد؛ هر ذره و ذی حیات نیز چنین است. مثلاً ذره‏یی در چشم تو، در سلول چشم، خود چشم، اعصاب چهره، و رگ‏هایی که از آن به شرایین بدن تعبیر می‏شود دارای نسبت‏های جداگانه‏یی است و متناسب با آن نسبت‌ها وظایف جداگانه‏یی داشته و نسبت به آن وظایف فواید جداگانه دارد. همه چیزها را با همین مطلب مقایسه کن؛ بنابراین هر چیز از دو جهت بر وجوب وجود قدیر ازلی گواهی می‏دهد: اول: با زبان عجز مطلقش در انجام وظایفی که هزاربار بیش‏تر از طاقت و توانش است بر وجود آن قدیر گواهی می‏دهد. دوم: هر چیز با تطبیق حرکتش با قواعد تشکیل‌دهنده نظام عالم و قوانینی که موازنه موجودات را تداوم می‏بخشد بر آن علیم قدیر گواهی می‏دهد. زیرا جامدی چون ذره و حشره کوچکی چون زنبور از نظم و میزان که مسأله مهم و ظریف کتاب مبین است چیزی نمی‏دانند. یک ذره‌ی جامد یا حشره کوچکی مانند زنبور کجا و خواندن مسایل ظریف و با اهمیت کتاب مبینی که در اختیار ذات ذوالجلال است کجا؟ ذات ذوالجلالی که طبقات سماوات را چون صفحه دفتری می‏گشاید، می‏بندد و جمع می‏کند. تو اگر دیوانگی کرده و متوهم شوی که ذره هم دارای چشمی‏ست که می‏تواند حروف ظریف آن کتاب را بخواند، در آن صورت مي‌تواني در رد گواهی ذره مذکور تلاش کني. آری، فاطر حکیم قواعد کتاب مبین را به صورت کاملاً پسندیده، و به طرزی مختصر، و در لذتی خاص با نیازی مخصوص اجمال نموده، درج می‏کند. اگر همه چیزها با چنان لذت خاص و نیاز مخصوص عمل کنند، از قواعد آن کتاب مبین بدون آن‌که ‏بدانند تبعیت خواهند کرد. برای نمونه، پشه به محض تولد از خانه‌اش بیرون آمده بی‏درنگ به صورت انسان حمله ور می‏شود، نیش بلندش را فرو می‏برد و خون آدمی ‏را می‏مکد، هنگام فرار پس از حمله نیز مانند یک فرمانده جنگی از خود مهارت نشان می‏دهد. این فن و حرفه و شیوه مکش خون را چه کسی و در کجا به این مخلوق کوچک بی‌تجربه‏یی که تازه به دنیا آمده آموخته است؟ من یعنی این سعید درمانده، اعتراف می‏کنم که اگر جای آن پشه بودم فن مذکور، رویارویی به سبک جنگ و گریز و انجام خدمتی چون نحوه کشیدن آب از جایی را شاید و احتمالاً پس از درس‏های طولانی و کسب تجربه‏های متعدد می‏توانستم فرا بگیرم. حشراتی چون زنبور، عنکبوت و پرنده‏یی چون بلبل را که لانه‌اش را چون جورابی می‏سازد به عنوان مخلوقاتی که مظهر الهام (الهی) قرار می‏گیرند با همان پشه که گفته شد مقایسه کن. حتی نباتات را هم می‏توانی عیناً با حیوانات مقایسه کنی. آری، جواد مطلق (جل جلاله) تذکره‏یی به دست هر یک از ذی حیاتان داده که با قلم لذت و مُرکب نیاز نگاشته شده است. او بدین وسیله، برنامه اوامر تکوینیه و فهرست خدماتشان را در اختیار (مخلوقات) قرار داده است. حکیم ذوالجلال را ببین که چگونه از قواعد کتاب مبین بخش مربوط به وظیفه زنبور را در تذکره‏یی نگاشته و در محفظه‏یی در سر زنبور قرار داده است. کلید آن محفظه نیز لذتی مخصوص زنبور وظیفه شناس است، با آن محفظه را می‏گشاید برنامه‏اش را می‏خواند فرمان را درمی‏یابد، حرکت می‏کند و سرّ آیه وَ اَو۟حٰى رَبُّكَ اِلَى النَّح۟لِ را آشکار می‏سازد. اینک اگر یادداشت هشتم را به گوش جان شنیده و به خوبی ادراک نموده باشی می‏توانی بر اساس ظنّی ایمانی: یکی از اسرار وَسِعَت۟ رَح۟مَتُهُ كُلَّ شَى۟ءٍ را یکی از حقایق وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ را یکی از قوانین اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ را و نکته‏یی از نکته‏های‏ فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ را دریابی.

§11

بدان که نبوت در میان نوع بشر خلاصه و اساس خیر و کمالات بشری‏ست. دین حق چکیده و عصاره سعادت است. ایمان حُسنی منزه و مجرد است. مادام که در این عالم حُسنی تابان، فیضی متعالی و فراخ، حقی ظاهر و کمالی فائق مشاهده می‏شود، حق و حقیقت بالبداهه در درون نبوت و در دستان انبیا‏ست. ضلالت، شرّ و خسارت نیز نزد مخالف حقیقت است. به یکی از هزاران محاسن عبودیت توجه کن؛ نبی(ع) قلوب موحدان را از لحاظ عبودیت در نمازهای عید و جمعه و جماعت متحد کرده و زبان‏های‌شان را حول کلمه واحد جمع می‏نماید؛ طوری که انسان به عظمت خطاب ازلی با اصوات و ادعیه و اذکار برآمده از قلوب و اَلسِنَه پاسخ می‏دهد. اصوات و ادعیه و اذکار یادشده در همکاری و تعاون با هم، چنان عبودیت فراگیری را در برابر الوهیت معبود ازلی به نمایش می‏گذارند که گویا کره زمین است که ذکر می‏گوید و دعای مذکور را می‏خواند و در تمام مناطق خود نماز اقامه نموده و با تمام وجود و در فوق سماوات از فرمان «اَقیِمُوا الصَّلوةَ» که با عزت و عظمت نازل شده است تبعیت می‏کند. بنابر این سرّ اتحاد ، انسان که در عالم، مخلوقی کوچک و چون ذره ضعیف است از نظر عظمت عبودیت، عبد محبوب آفریدگار زمین و آسمان‌ها و خلیفه و سلطان او بر روی زمین، رییس حیوانات و نتیجه و مقصود خلقت کائنات می‏شود. آری، اگر صدای صدها میلیون انسان که پس از نماز مخصوصاً نمازهای عید، الله اکبر می‏گویند، به همان نحو که در عالم غیب متحد می‏شوند در عالم شهادت نیز به یک‏دیگر پیوسته و متحد شوند با صداي الله ‌اکبر کره‌ي زمين زميني که اگر با تماميت خود تبديل به انسان عظيمي گردد مساوي مي‌گردد. الله اکبر گفتن یکباره و متحد موحدان، حکم یک تکبیر عظیم کره زمین را خواهد داشت. در نمازهای عید گویی زمین به واسطه ذکر و تسبیح عالم اسلام، مظهر زلزله کبری شده و با تمام اطراف و اکنافش تکبیر می‏گوید و با قلب صمیمی ‏قبله‌اش کعبه مکرمه نیت نموده و با دهان مکه و زبان جبل عرفه، الله اکبر گفته و این کلمه واحد در زبان تمام مومنان در اقصی نقاط زمین تمثل می‏یابد؛ هم‏چنان که با انعکاس صدای فقط یک کلمه الله اکبر، الله اکبرهای بی‏شمار وقوع می‏یابد، این ذکر و تکبیر مقبول، آسمان‌ها را نیز به لرزه درآورده و در عوالم برزخ نیز ایجاد موج نموده انعکاس می‏یابد. ذات ذوالجلال را که زمین را چنین ساجد و عابد خود ساخت و آن را برای بندگانش مسجد، و مخلوقاتش گهواره، و برای خویش مُسبّح و مُکبّر قرار داد، به تعداد ذرات زمین حمد و تسبیح و تکبیر می‏گوییم؛ و او را به رقم موجوداتش ستایش می‏کنیم که ما را امت رسولش(ع) قرار داد که چنین عبودیتی به ما آموخت.

§12

ای غافل، ‏ای سعید به هم ریخته، بدان! واصل شدن به نور معرفت حضرت حق و دیدن آن، و مشاهده تجلیاتش در آیینه آیات و شاهدان، و رؤیت‏شان از دریچه دلایل و براهین اقتضا می‏کند هر نوری را که از بالاي سرت عبور نمود يا برقلبت نشست يا با عقلت دیده شد با انگشت‏های انتقاد مورد تفتیش و وارسی قرار ندهی و با دست تردید به انتقادش نپردازی! برای گرفتن نوری که به رویت درخشیده است دست دراز مکن بلکه از اسباب غفلت مجرد شو، به آن‌ها توجه داشته باش و مکثی کن، زیرا من مشاهده کرده‌ام که شاهدان و براهین معرفت الهی سه قسم‌اند: قسم اول: قسمی‏چون آب است، دیده می‏شود، احساس می‏شود، اما با انگشتان نمی‏توان آن را گرفت. در این قسم باید از خیالات، مجرد شد و کاملاً در آن غرق گردید. با سرانگشتان انتقاد نباید به تجسس پرداخت که در این صورت جاری شده می‏گریزد. این آب حیات، انگشت را مکان برنمی‏گزیند. قسم دوم: چون هواست، احساس می‏شود، اما نه دیده می‏شود و نه می‏توان آن را با دست گرفت. با سیما و دهان و روحت به این نسیم رحمت توجه کن، خود را در برابرش قرار ده و دستت را منتقدانه دراز مکن که نمی‏توانی آن را بگیری. با روح‌ات تنفس کن. اگر با تردید بنگری و منتقدانه دست دراز کنی راهش را می‏گیرد و می‏رود، دست تو را مأوای خود قرار‏نمی‏دهد و به آن راضی نمی‏شود. قسم سوم: هم‌چون نور است، دیده می‏شود لیکن نه احساس می‏شود و نه آن را می‏توان گرفت. پس باید با دیده دل و نظر روح‌ات خود را در برابرش قرار دهی و چشم از آن برنداری؛ منتظر بمان، شاید به خودی خود بیاید؛ چرا که نور را نمی‏توان با دست گرفت و نمی‏توان با انگشتان شکارش کرد؛ آن را فقط می‏توان با نور بصیرت به دام انداخت. اگر دست حریص و مادی‌ات را دراز کنی و با میزان مادی اقدام به سنجش کنی، اگر خاموش هم نشود پنهان خواهد شد، زیرا چنان نوری راضی نمی‏شود در امری مادی حبس شود و قید بپذیرد و امر کثیف (غیر لطیف: مادی .م) را مالک و سید خود قرار دهد.

§13

‏ای دوستان من که این یادداشت‌ها را می‏شنوید! بدانید دلیل آن‌که ‏تضرع و نیاز و مناجات قلبم در پیشگاه پروردگار را که لازم است پنهان نگاه داشته شود گاه برخلاف عادت جاری، نوشته‌ام امید به رحمت الهی بوده است تا هنگامی‏که مرگ زبانم را بند می‏آورد گفتار کتابم را بدل از زبانم بپذیرد. آری، توبه و پشیمانی‏های گذرای زبانی‌ام در عمر کوتاه برای این‌که کفاره گناهان بی‏شمار شود کافی نیست. زبانِ ثابت و تا حدودی دائم کتاب برای این کار مفیدتر است. سیزده سال پیش زمانی که خندیدن‏های سعید قدیم در نتیجه یک توفان روحی پردغدغه به گریستن‏های سعید جدید تبدیل می‏شد، و هنگامی‏که با صبح سالمندی از خواب غفلت جوانی برمی‏خاستم مناجات و راز و نیاز عربی زیر نوشته شده است؛ ترجمه مختصری از آن این گونه است: ای پروردگار رحیم و ‏ای خالق کریم من! عمر و جوانی‌ام به دلیل به کار‏گیری غلط اراده ضایع و سپری شد. آن چه از ثمرات عمر و جوانی برایم باقی ماند گناهان دردآور، آلام خوار‌کننده و وسوسه‏های گمراه‌کننده است، و با این‌بار سنگین و قلب بیمار و چهره خجل به قبر نزدیک می‏شوم. آشکارا می‏بینم که به سرعت و بی‌آن که متوجه سمت چپ یا راست شوم بی‏اختیار و اراده هم‌چون دوستان و خویشان درگذشته‌ام به آستانه قبرم نزدیک می‏شوم. قبر، نخستین منزل گشوده و درگاه اولی‏ست که در مسیر فراق ابدی از دار فانی به ابدالآباد قرا‏ردارد. این دنیا که وابسته و مفتون آنم به قطع و یقین دریافتم که هالک است و می‏رود و فانی‏ست و می‏میرد؛ و دانستم موجوداتی که در دنیا هستند نیزگروه گروه از پی هم کوچ می‏کنند و می‏روند و غایب می‏شوند. دانستم که این دنیا مخصوصاً برای امثال من که حامل نفس اماره‏اند بسیار غدار و مکار است. اگر لذتی دهد صد درد خواهد چشاند. اگر انگوری بخوراند صد سیلی خواهد زد. ای رب رحیم و ‏ای آفریدگار کریم من! با سرّ «کُلُّ‌ اتٍ قَریبٌ» از هم اینک می‏بینم که به زودی کفن می‏پوشم بر تابوت می‏خوابم و با دوستانم وداع می‏کنم. وقتی رو به‏سوی قبرم پیش می‏روم در درگاه رحمتت و با لسان حال جنازه و زبان قال روحم فریاد می‏زنم و می‏گویم: الامان، الامان! یا حنان! یا منان! مرا از شرم گناهانم نجات بخش! حالا به قبرم رسیده‏ام. کفن را به گردن آویخته، نزدیک جنازه‏ی به دراز افتاده‌ام، کنار قبر می‏ایستم. سر به‏سوی درگاه رحمتت بلند می‏کنم و با تمام توان فریاد می‏زنم و ندا سرمی‏دهم: الامان، الامان! یا حنان! یا حنان! مرا از بارهای سنگین گناهانم نجات بده! حالا وارد قبر گرديده، در کفن پیچیده شده‏ام. تشییع کنندگان رهایم کردند و رفتند. در انتظار عفو و رحمت تو هستم. آشکارا مشاهده کردم که جز تو ملجأ و پناهی نیست. چهره کریه معاصی و صورت وحشی گناه و تنگی آن مکان موجب شد با تمام توان ندا سر دهم و بگویم: الامان، الامان! یا رحمن! یا حنان! یا دیّان! یا منان! مرا از رفاقت با گناهان پست خلاص کن و جایم را فراخ فرما. خدایا! رحمت تو پناه من است و حبیبت که رحمة للعالمین است برای رسیدن به رحمتت وسیله‌ام است. از تو شکایتی ندارم بلکه نفس و حال خویش را نزد تو به شکایت آورده‏ام. ای آفریدگار کریم و ‏ای پروردگار رحیم من! آفریده و بنده و مخلوق تو به نام سعید با این‌که هم عاصی‏ست هم عاجز هم غافل هم جاهل هم ناتوان هم خوار هم بدکار هم سالمند هم شقی و هم بنده‏یی که از صاحبش گریخته، بعد از چهل سال، اظهار ندامت و پشیمانی کرده می‏خواهد به درگاه تو بازگردد. به رحمتت پناه آورده است. گناهان و خطایای بی‏شمارش را اعتراف می‏کند. گرفتار اوهام و انواع بیماری‌ها شده است. نزد تو تضرع و راز و نیاز می‏کند. اگر با کمال رحمتت او را بپذیری، ببخشی و شامل رحمتت فرمایی شأن تو خواهد بود، زیرا ارحم الراحمین هستی. اگر نپذیری جز درگاه تو به کجا می‏توانم بروم؟ مگر جای دیگری هم هست؟ جز تو پروردگار دیگری نیست که بتوان به درگاهش رفت. جز تو معبود برحقی نیست که بتوان به او پناه برد …! «لَا اِلهَ اِلَّا اَنْتَ وَحْدَکَ لَا شَرِیکَ لَکْ» «اخَرُ الکَلَامِ فِی الدُّنیَا وَ اَوَّلُ الکَلَامِ فِی الاخِرَةِ وَ فِی القَبْرِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلَه اِلَّا اللهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ الله صَلی اللهُ تَعالی عَلیهِ وَ سلَّم

§14

شامل پنج مسأله به شرح زیر می‏باشد که موجب برداشت‏های اشتباه شده است: مسأله اول: مجاهدان در طریق حق با این‌که می‏بایست صرفاً به وظایف خود بیندیشند به وظایف ناظر بر حضرت حق اندیشیده، امور خود را بر اساس آن بنا می‏کنند؛ در نتیجه دچار خطا می‏گردند. در رساله «اَدَبُ الدَّین و الدُّنیا» آمده است: زمانی شیطان به حضرت عیسی (ع) اعتراض کرد و گفت: «مادام که همه چیز وابسته به اجل و تقدیر الهی‏ست تو خود را از این بلندی به پایین پرتاب کن و ببین چگونه خواهی مرد.» حضرت عیسی (ع) در پاسخ می‏گوید: «اِنَّ لِلّهَ اَنْ یَخْتَبِرَ عبْدَهُ وَ لَیْسَ لِلْعَبْدِ اَنْ یَخْتَبِرَ رَبَّهُ» یعنی حضرت حق بنده‌اش را امتحان می‏کند و می‏گوید اگر چنین کنی چنانت خواهم کرد. حالا ببینم می‏توانی چنین کاری بکنی؟ لیکن بنده حق ندارد و اصولاً در آن حد نیست که حضرت حق را بیازماید و بگوید: اگر من چنین کنم تو چنان خواهی کرد؟ چنین رفتارهای امتحان گونه‏یی در برابر ربوبیت حضرت حق، سوء ادب و منافی عبودیت است. مادام که حقیقت چنین است انسان می‏بایست وظیفه خویش به جا آورد و در وظیفه خداوند مداخله نکند. مشهور است وزرا و کارگزاران جلال الدین خوارزمشاه از قهرمانان اسلام که لشکر چنگیز را بارها شکست داده بود هنگامی‏که عازم جنگ بود به او گفتند «تو پیروز خواهی شد، حضرت حق تو را پیروز خواهد کرد.» و او پاسخ داد: «من وظیفه دارم طبق فرمان خداوند در مسیر جهاد حرکت کنم، در وظایف خدا دخالتی نمی‏کنم، پیروز کردن یا شکست دادن وظیفه اوست.» او به دلیل آگاهی از همین سرّ تسليميت بود که بارها به شکل خارق‌العاده‏یی در جنگ‌ها پیروز شده بود. آری، انسان در کارهایی که با اختیار جزیی‏اش انجام می‏دهد نباید به نتایجی که مربوط به حضرت حق است بیندیشد. مثلاً پیوستن مردم به رساله‏های نور موجب می‏شود شوق برخی از برادران افزایش یافته؛ غیرت‌شان برانگیخته شود. حالا اگر مدتی دعوت ما را نشنوند قدرت معنوی آن‏ها که ضعیف‏ترند ضربه می‏بیند و شوق‏شان کاهش می‏یابد؛ درحالی‏که رسول اکرم(ع) که استاد مطلق، مقتدای کل و رهبر اکمل است فرمان الهی وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا ال۟بَلَاغُ را راهنمای مطلق خویش قرار داده و با کناره گیری مردم یا حرف نشنوی آن‌ها تبلیغ خود را با سعی و جدیت و همت بیش‏تری انجام می‏داده است، زیرا با سرّ آیه‏ی اِنَّكَ لَا تَه۟دٖى مَن۟ اَح۟بَب۟تَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَه۟دٖى مَن۟ يَشَٓاءُ دانسته بود که در گوش انسان‏ها خواندن و هدایت کردن‌شان وظیفه خداست، او در وظیفه خداوند دخالتی نمی‏کرد. بنابراین،‏ ای برادران من! شما هم با بنای اعمال‏تان بر وظیفه‏یی که از آن شما نیست دخالت مکنید و درصدد امتحان و آزمایش پروردگارتان برنیایید. مسأله دوم: عبودیت ناظر بر امر الهی و رضای الهی‏ست. داعی عبودیت، امر الهی و نتیجه‏اش رضای حق است. ثمرات و فوایدش نیز اخروی‏ست. البته فواید دنیوی و آن دسته از فایده‏ها که به خودی خود حاصل می‏شوند و بدون خواست فرد به او داده می‏شوند به شرط آن‌که ‏علت غایی نشوند و برای خواست‏شان نیز قصدی در کار نباشد نه تنها با عبودیت ناسازگار نمی‏باشند بلکه برای ضعیف‏ترها حکم مرجِّح و مشوق را خواهند داشت. اگر فواید و منافع دنیوی علت عبودیت یا ورد و ذکرِ مشخصی گردند یا جزیی از آن را شامل شوند، قسماً عبودیت را باطل می‏کنند و وردی با خاصیت را عقیم و بی‌نتیجه می‏سازند. آنان که این سرّ را درنمی‏یابند مثلاً اوراد قدسی شاه نقشبند را که صد فایده و خاصیت در بردارد یا جوشن کبیر را که هزار خاصیت دارد در حالتی می‏خوانند که نیت‏شان مقصود بالذات بودن برخی از فواید است، آن فواید را نمی‏توانند ببینند و نخواهند دید و حق دیدن‌شان را هم ندارند. زیرا فواید مذکور نمی‏توانند علت آن اوراد باشند؛ این است که بالقصد و بالذات نمی‏توان آن‌ها را درخواست داشت. زیرا آن‏‌ها به صورت فضلی و بدون طلب بر وردی که خالصانه خوانده شده مترتب می‏شود. اگر نیت فرد فواید مذکور باشد اخلاصش درجه‏یی تنزل می‏یابد و شاید از دایره عبودیت بیرون آمده و ارزش خود را از دست بدهد. این است که انسان‏های ضعیف برای خواندن چنین اوراد باخاصیتی نیازمند مشوق و مرجحی هستند. اگر فردی به آن فایده‌ها فکر کرده به شوق آمده و اوراد را صرفاً برای رضای خدا و آخرت بخواند ضرری نخواهد کرد. مقبول هم واقع می‏شود. از آن‌جا که این حکمت را درنمی‏یابند اکثراً به دلیل ندیدن فواید روایت شده از اقطاب و سلف صالح، دچار تردید شده و حتی سر از انکار درمی‏آورند. مسأله سوم: «طُوبی لِمَنْ عَرَفَ حَدَّهُ وَ لَمْ یَتَجَاوَزْ طُوْرَهُ» یعنی خوشا به حال کسی که بر خود واقف است و از حدش تجاوز نمی‏کند؛ هم‏چنان که خورشید در تکه شیشه‏یی، در قطره آبی، در یک حوض، دریا و ماه تا سیارات جلوه‏هایی دارد، و هر کدام از آن‌ها به نسبت قابلیت‏شان عکس و مثال خورشید را اخذ نموده و حد خود را می‏دانند. قطره آب نسبت به قابلیت خود می‏گوید «عکسی از خورشید نزد من است.» اما نمی‏تواند بگوید «من هم آیینه‏یی چون دریا هستم.» به همین ترتیب مقامات اولیا نسبت به تنوع تجلیات اسماء الهی دارای مراتب است. هر کدام از اسماء الهی چون خورشید جلوه‏هایی دارند از قلب تا عرش. قلب هم یک عرش است اما نمی‏تواند بگوید «من هم مانند عرش‏ام.» وقوف بر عجز و فقر و قصور و نقصان اساس عبودیت است و باید متضرعانه به درگاه الهی سجده کرد؛ حال اگر کسی به جای این، متکبرانه به راه فخر فروشی رود قلب کوچکش را مساوی عرش قرار می‏دهد. مقام خود را که به قدر قطره‏یی‏ست با مقامات دریاگونه اولیا اشتباه می‏گیرد. برای این‌که خود را لایق آن مقامات بزرگ نشان دهد و از این وضع محافظت کند گرفتار فخر فروشی ساختگی و تکلف‌آمیز و بسیاری از مشکلات می‏شود. نتیجه: در حدیث آمده است: «هَلَکَ النَّاسُ اِلَّا العَالِمُونَ وَ هَلَکَ العَالِمُونَ اِلَّا العَامِلُونَ وَ هَلَکَ العَامِلُونَ اِلَّا المُخْلِصُونَ وَ المُخْلِصُونَ عَلَی خَطَرٍ عَظِیمٍ.» یعنی مدار نجات و رهایی، فقط اخلاص است. کسب اخلاص بسیار مهم است. کاری که ذره‏یی اخلاص در آن باشد بر انبوهی از کارهای ناخالص ترجیح دارد. سبب ايجاد اخلاص در حرکات فرد اين است که بايد دانست هر کاري صرفاً جهت (امتثال) امر الهي بايد انجام گيرد و نتيجه‌ي آن نيز رضايت الهي‌ست؛ لذا در وظیفه الهی مداخله‏یی نباید کرد. در هر چیزی اخلاصی هست. حتی ذره‏یی محبت خالصانه نیز بر انبوهی از محبت رسمی ‏و توأم با اجرت، ترجیح و برتری دارد. فردی محبت خالصانه را در عبارت زیر چنین تعبیر کرده است: وَ مَا اَنَا بِالبَاغِی عَلَی الحُبِّ رَشْوَةً ضَعِیفٌ هَوی یُبْغی عَلَیهِ ثَوَابٌ یعنی «من در برابر محبت، خواهان رشوه و اجرت و جبران کردن و دریافت پاداشی نیستم، زیرا محبتی که در مقابلش انتظار پاداش و ثواب وجود داشته باشد محبتی ضعیف و بی‌دوام است. محبت خالص در فطرت انسانی و همه مادران قرار داده شده است. مهربانی مادران به معنای کامل کلمه مظهراین محبت خالص است. دلیل این‌که مادران بر اساس سرّ محبت، در مقابل مهربانی با فرزندان‏شان پاداش و دست‏مزدی نمی‏خواهند و درخواست نمی‏کنند آن است که آن‌ها روح خود حتی سعادت اخروی خود را فدای فرزندان می‏کنند. همه سرمایه مرغ، زندگانی‏اش است با این حال (طبق مشاهده خسرو) برای این‌که جوجه‌اش را از چنگ سگ نجات دهد سر خود را از دست می‏دهد. مسأله چهارم: نعمت‏هایی که با اسباب ظاهری به دست می‏آیند نباید به حساب اسباب مذکور گذاشت. اگر سبب، صاحب اختیار نباشد (مانند حیوان و درخت) نعمت به‏دست آمده را مستقیماً باید به حساب حضرت حق گذاشت. مادام که (سبب) به زبان حال بسم الله گفته و (نعمت را) به تو می‏دهد، تو هم به حساب خداوند بسم الله بگو و آن را بگیر. اگر سبب صاحب اختیار باشد باید بسم الله بگوید؛ آن گاه (نعمت را) از او بگیر؛ در غیر این صورت مگیر، زیرا آیه‏ی: وَلَا تَا۟كُلُوا مِمَّا لَم۟ يُذ۟كَرِ اس۟مُ اللّٰهِ عَلَي۟هِ علاوه‌بر معنای صریح، یک معنای اشاری آن نیز چنین است: «نعمتی را که بدون یادآوری منعم حقیقی و ذکر نامش به شما می‏دهند تناول نکنید!» در این صورت هم‌دهنده (نعمت) باید بسم الله بگوید هم گیرنده آن. اگر او بسم الله نمی‏گوید تو هم نیازمند دریافت آن (نعمت) هستی، تو بسم الله بگو و دست رحمت الهی را بر سر او ببین، آن را شاکرانه ببوس و (نعمت را) از او بگیر، یعنی از نعمت به نعمت دهی نظر کن و از فعل نعمت دهی به منعم حقیقی بیندیش. این اندیشه، شکر و سپاس است. آن گاه اگر خواستی برای آن واسطه ظاهری دعا کن، زیرا نعمت مذکور توسط او برای شما ارسال شده است. آن چه موجب فریب اسباب پرستان ظاهری می‏گردد، با هم آمدن یا کنار هم قرار گرفتن دو چیز است که از آن به «اقتران» تعبیر می‏شود، یعنی گمان می‏رود که یکی از آن دو علت دیگری‏ست؛ هم‏چنین از آن‌جا که عدم شیئی، علت معدوم شدن نعمتی می‏گردد، ممکن است چنین توهمی ‏پیش آید که وجود آن شی نیز علت وجود آن نعمت است. لذا فرد، شکر و سپاس خود را متوجه آن شی می‏کند و به این‌ترتیب دچار خطا می‏شود، زیرا وجود یک نعمت بر تمام مقدمات و شرایط آن نعمت تَرَتُّب دارد؛ در حالی که عدم آن نعمت، با عدم تنها یک شرط، امکان پذیر می‏شود. برای نمونه کسی که دریچه آب را برای آبیاری باغچه‏یی باز نکند باعث خشک شدن باغچه و سبب و علت معدوم شدن آن نعمت‌ها می‏شود، اما وجود نعمت‏های باغچه علاوه‌بر خدمت فرد مذکور، و علاوه‌بر وجود صدها شرط دیگر که وابسته به آن‏ها‏ست، با قدرت و اراده ربانی که علت حقیقی‏ست به وجود می‏آید. اینک دریاب که خطای این مغلطه تا چه حد ظاهر است و بدان که اسباب پرستان تا چه حد مرتکب اشتباه می‏شوند. آری، اقتران چیزی و علت چیز دیگری‏ست. نعمتی سوی تو می‏آید، نیت احسان کسی نسبت به تو با نعمت مذکور مقارن می‏شود؛ این را نمی‏توان علت نامید. علت، رحمت الهی‏ست. اگر آن فرد نیت نمی‏کرد که احسان کند، آن نعمت نصیب تو نمی‏شد، علت می‏شد برای عدم نعمت. لیکن بنابر قاعده ذکر شده، تمایل به احسان نمی‏تواند علت آن نعمت باشد، البته می‏تواند یکی از صدها شرط به‏شمار برود. مثلاً برخی از کساني که در میان شاگردان رساله نور مظهر نعمت‏های حضرت حق قرار گرفته‏اند (مانند خسرو و رأفت) اقتران را با علت اشتباه کرده و نسبت به استادشان بیش از حد اظهار دِین می‏کردند؛ در حالی که حضرت حق نعمت استفاده از درس قرآن را که به آن‌ها داده است، مقارن نعمت بیان که به استادشان احسان نموده، قرار داده است. آن‏ها می‏گویند: «اگر استاد ما به این‏جا نمی‏آمد، از این درس آگاه نمی‏شدیم، پس بیان او علت استفاده ما‏ست.» من نیز می‏گویم: «ای برادران من! حضرت حق نعمتی را که به من و شما عطا کرده است توأمان می‏باشد؛ علت هر دو نعمت رحمت الهی‏ست. من هم زمانی اقتران و علت را مانند شما اشتباه کرده و در برابر صدها شاگرد رساله نور هم‌چون شما با قلم‏های چون الماس‏تان، احساس دِین می‏کردم. می‏گفتم اگر این‏ها نبودند فردی نیمه امّی ‏چون من چگونه می‏توانست خدمت کند؟ سپس دریافتم بعد از نعمت قدسی‏ای که به‏واسطه قلم به شما عطا شده به من نیز موفقیت در این خدمت را احسان نموده‏اند، یعنی این‌ها مقارن هم شده‌اند لذا نمی‏توانند علت هم باشند. من از شما تشکر نمی‏کنم بلکه به شما تبریک می‏گویم؛ شما هم به جای احساس دِین نسبت به من، دعایم کنید و تبریکم گویید.» در مسأله چهارم دانسته می‏شود که غفلت تا چه حد دارای مراتب است. مسأله پنجم: هم‏چنان که اگر دارایی جماعتی به یک نفر داده شود ظلم است یا اگر کسی مراکز وقف شده جماعتی را ضبط کند ظلم خواهد بود، نسبت دادن نتیجه‏یی که از سعی و تلاش جماعتی حاصل شده یا نسبت دادن افتخار و فضیلتی که با اعمال نیکوی آن جماعت به دست آمده، به رییس و استاد آن جماعت، هم ظلم به جماعت است هم به آن استاد یا رییس. چرا که این کار سبب انانیت شده و فرد را به‏سوی غرور سوق می‏دهد، و موجب می‏شود فرد با این‌که حاجب و دربان است خود را پادشاه گمان کند و به نفس خویش نیز ستم نماید، لذا راه را برای نوعی شرک خفی می‏گشاید. آری، غنایم و ظفر و افتخاری را که یک گردان در فتح قلعه‏یی به دست می‏آورد نمی‏توان از آنِ سرگرد فرمانده‏اش دانست. استاد و مرشد را نباید مصدر و منبع تلقی کرد و باید دانست که آن‌ها مظهر و بازتاب ‌دهنده‌اند. مثلاً فرض کنیم حرارت و نور به‏واسطه آیینه‏یی به تو می‏رسد. اگر به جای احساس دِین در برابر خورشید، آیینه را مصدر تلقی کنی، خورشید را فراموش کرده و خود را مدیون آیینه بدانی دیوانگی خواهد بود. آری، جانب آیینه را باید داشت زیرا مظهر است. روح و قلب مرشد نیز همانند آیینه می‏باشد؛ فیضی را که از جانب حضرت حق می‏آید دریافت کرده وسیله‏یی برای بازتابش به مرید می‏شود، لذا از نظر فیض رسانی نباید مقامی ‏بالاتر از وسیله بودن برایش قائل شد. حتی گاهی اوقات استادی که مصدر پنداشته می‏شود نه مظهر است نه مصدر؛ بلکه مرید فیوضاتی را که با صفای اخلاص و قوت ارتباط و حصر نظر در او از جای دیگر به‏دست آورده در آیینه روح استاد می‏بیند؛ هم‏چنان که برخی به‏واسطه مانیتیسم [چیزی مانند هیپنوتیسم. م] آن قدر به شیشه‏یی چشم می‏دوزند که در خیال‏شان در برابر عالم مثال، پنجره‏یی گشوده می‏شود؛ آن‏گاه در آن آیینه غرائب فراوانی را می‏بینند. حقیقت این است که آن چه آن‏ها می‏بینند در آیینه نیست بلکه به‏واسطه تمرکز در آیینه، پنجره‌يي‏ بر عالم خیال‏شان گشوده می‏شود که خارج از آیینه قرار دارد. این است که گاه مرید خالصِ شیخی ناقص کامل‏تر از شیخش می‏شود و به ارشاد شیخ می‏پردازد و در واقع شیخِ شیخش می‏شود.

§15

شامل چهار رمز کوچک درباره توحید است: رمز اول:‏ ای انسان اسباب پرست! اگر قصری را ببینی که با سنگ‏های کمیاب و عجیبی ساخته می‏شود و فرضاً قسمی ‏از سنگ‌ها فقط در چین یافت می‏شود قسم دیگر در آندلس قسمی ‏در یمن و قسم دیگر جز در سیبری در جای دیگری یافت نمی‏شود. اگر در زمان ساخته شدن این قصر ببینی که آن سنگ‏های گران‏بها در یک روز از شرق و غرب و شمال و جنوب آورده شده و در ساخت قصر به‏کار گرفته می‏شود آیا برایت هیچ تردیدی باقی می‏ماند که استاد سازنده قصر، حاکم اعجازگری‏ست که بر تمام کره زمین حکم می‏راند. هر حیوان هم‌چون همان قصر الهی‏ست، خصوصاً انسان که زیباترین آن قصرها و شگفت انگیزترین آن کاخ‌هاست. سرایی عجیب و قصری غریب است؛ قسمی ‏از سنگ‏های به‏کار رفته در این قصر که انسان خوانده می‏شود از عالم ارواح، قسمی ‏دیگر از عالم مثال و لوح محفوظ، قسم دیگر از عالم هوا و عالم نور و عالم عناصر تأمین شده و این است که حاجات او تا ابد امتداد می‏یابد، و آمال و آرزوهایش تا اطراف و اکناف زمین و آسمان‌ها کشیده می‏شود و روابط و دلبستگی‏هایش در ادوار مختلف دنیا و آخرت پراکنده شده است. اینک ‏ای انسانی که خود را انسان می‏پنداری! مادام که ماهیتت چنین است تنها سازنده تو ذاتی می‏تواند باشد که هر یک از دنیا و آخرت را منزلی و ارض و سما را صحیفه‏یی قرار داده ، و در ازل و ابد هم‌چون دیروز و فردا تصرف می‏کند. در این صورت اوست که می‏تواند تنها معبود و ملجأ و نجات‌دهنده انسان باشد، کسی که بر زمین و آسمان‌ها حکم می‏راند و مالک دنیا و عقباست. رمز دوم: ابلهانی هستند که چون خورشید را نمی‏شناسند با دیدن خورشید در آیینه، شروع به دل بستن به آیینه کرده، و با احساسی فراوان سعی بر نگهداری از آن می‏کنند تا خورشید درون آیینه از دست نرود. چنین ابلهانی وقتی بدانند که خورشید با از بین رفتن آیینه از بین نمی‏رود و با شکستنش نمی‏شکند تمام محبت‏شان را متوجه خورشیدی خواهند کرد که در آسمان است. در آن زمان درک خواهند کرد که خورشیدی که در آیینه دیده می‏شود تابع آیینه نیست و بقایش وابسته به آن نمی‏باشد؛ این خورشید است که به نور آیینه مدد می‏رساند و موجب می‏شود آیینه چنان وضعی بیابد و به آن شکل بدرخشد. بقای خورشید بسته به آن نیست بلکه بقای درخشش زیبای آیینه تابع تجلی خورشید است. ای انسان! قلب و هویت و ماهیت تو آیینه است. گرایش شدید به جاودانگی که در فطرت و قلب تو‏ست به دلیل آیینه و قلب و ماهیت تو نیست، بلکه محبتی در برابر جلوه باقی ذوالجلال است که جلوه‌اش بسته به استعداد هر کس در آن آیینه وجود دارد؛ سمت و سوی این محبت به سبب بلاهت متوجه جای دیگری شده است؛ مادام که چنین است بگو: «یَا بَاقِی اَنْتَ البَاقِی» یعنی مادام که تو هستی و باقی هستی بگذار فنا و عدم هر چه می‏خواهد با ما بکند اهمیتی ندارد …! رمز سوم: ‏ای انسان! یکی از عجیب‏ترین حالاتی که فاطر حکیم در ماهیت تو قرار داده این است که گاه در دنیا جا نمی‏گیری. مانند کسی که در زندان گلویش را می‏فشارند آه می‏کشی و خواهان جای فراخ تری از دنیا هستی، اما با این حال گاه در ذره‏یی، خاطره‏یی و برش کوچکی از زمان جا می‏گیری. قلب و فکرت که در دنیای بزرگ جا نمی‏گرفت در ذره‏یی کوچک جا می‏گیرد و با تمام احساست در آن برش زمانی اندک یا در آن خاطره سیر می‏کنی. نیز چنان لطایف و جهازات معنوی‏ای به ماهیت تو عطا کرده است که برخی از آن‌ها با گرفتن دنیا هم سیر نمی‏شوند. (برخی از این جهازات) حتی ذره‏یی را نمی‏توانند در خود جای دهند. سر در حالی که می‏تواند سنگ یک منی را حمل کند چشم تار مویی را تحمل نمی‏کند؛ این لطیفه، سنگینی تار مویی یعنی حالت مختصری را که از غفلت و ضلالت نشأت می‏گیرد تحمل نمی‏کند، حتی در برخی موارد به خاموشی می‏گراید و از بین می‏رود؛ مادام که چنین است برحذر باش، با دقت گام بردار و از فرو رفتن بترس. در لقمه‏یی کلمه‏یی دانه‏یی لمعه‏یی اشاره‏یی و بوسه‏یی غرق مشو. لطایفی را که دنیا را می‏بلعند در این‌ها غرق مکن. چیزهای بسیار کوچکی هستند که از جهتی چیزهای بسیار بزرگ را فرو می‏برند، هم‌چنان که آسمان با ستارگانش در تکه شیشه کوچکی قرار گرفته و غرق می‏شوند، و اکثر صفحات اعمال و اغلب صفحات عمرت در قوه حافظه‌ات که به کوچکی دانه خردل است قرار می‏گیرد، چیزهای جزیی بسیار کوچک نیز به همان ترتیب چیزهای بزرگ را فرو می‏برند و می‏بلعند. رمز چهارم: ‏ای انسان دنیاپرست! دنیایت را که بسیار گسترده می‏دانی در حکم قبری تنگ است، اما از آن‌جا که جنس دیوارهای منزل‏ات، شیشه‏یی‏ست، در یک‏دیگر انعکاس می‏یابند و تا چشم کار می‏کند گسترده می‏نمایند؛ درحالی که چون قبر، تنگ‏اند به قدر یک شهر، وسیع دیده می‏شوند. زمان گذشته که دیوار سمت راست دنیاست و زمان آینده که دیوار سمت چپ آن؛ با این‌که هردو معدوم و غیرموجودند در یک‏دیگر انعکاس یافته بال‏های زمان حال را که بسیار کوتاه و محدود می‏باشد باز می‏کنند. حقیقت به خیال می‏آمیزد و تو جهانی معدوم را موجود می‏پنداری. همان‏طور که یک خط به‏واسطه حرکت سریع چون سطحی وسیع دیده می‏شود- با این‌که حقیقت وجودش خطی ظریف است - دنیای تو نیز در حقیقت تنگ و محدود است، اما دیوارهایش به سبب غفلت و وهم و خیال بسیار گسترده شده است. اگر در این دنیای محدود، بر اثر مصیبت تکانی بخوری سرت با دیواری که آن را بسیار دور می‏دانستی برخورد می‏کند. آن‏گاه خیال از سرت و خواب از چشمانت خواهد پرید. در آن هنگام می‏بینی دنیای فراخت از قبر تنگ‏تر و از پل صعب العبورتر است. زمان و عمرت تندتر از برق سپری می‏شود و زندگانی‌ات پرشتاب‌تر از رودخانه جریان می‏یابد. مادام که حیات دنیا و زندگی جسمانی و حیات حیوانی چنین است از حیوانیت به درآ، جسمانیت را رها کن و وارد مرتبه حیات قلب و روح شو. نسبت به جهان فراخی که توهم کرده‏یی عالم نور و عرصه زندگانی وسیع‏تری خواهی یافت. کلید عالم مزبور این است که با کلمه قدسی «لا اله الا الله» که بیانگر اسرار معرفت الله و وحدانیت می‏باشد قلب را به سخن واداری و روح را به کار گیری.

§16

شامل سه مسأله به شرح زیر است: مسأله اول: آیه‏ی فَمَن۟ يَع۟مَل۟ مِث۟قَالَ ذَرَّةٍ خَي۟رًا يَرَهُ ۝ وَمَن۟ يَع۟مَل۟ مِث۟قَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ‏ است که به تجلی اتمّ اسم حفیظ اشاره دارد. اگر برای این حقیقت قرآن حکیم خواهان دلیل باشی باید به صفحات کتاب کائنات نگاه کنی که بر میزان کتاب مبین نوشته شده تا جلوه اعظم اسم حفیظ و نظیر حقیقت کبرای این آیه کریمه را از جهات گوناگون ببینی. مشتی بذر درخت و گل و علف بردار. آن‌ها را که در حکم نمونه‏یی از همه بذرهایند، بذرهای مختلفی که مخالف یک‌دیگرند و جنس و نوع‌شان متفاوت است، در تاریکی، در خاکی تیره و بسیط و جامد دفن کن، بپاش، بعد با آبی ساده و بدون نظم و ترتیب، آبی که متوجه اشیا نیست و هر کجا که ریخته شود به همان جا می‏رود، آن را آبیاری کن. سپس در فصل بهار که عرصه حشر سالانه است بیا و ببین! به زمانی توجه کن که فرشته‌ی رعد، در بهار، اسرافیل وار هم‌چون دمیدن در صور بر سر باران فریاد می‏کشد و با نفخ روح در بذرهای دفن شده زیر خاک، به آن‏ها بشارت (میلاد) می‏دهد؛ آن گاه به بذرهای مخلوط و درهم آمیخته‏یی دقت کن که شبیه هم بودند و ببین چگونه تحت تجلی اسم حفیظ در کمال تبعیت و بدون هیچ خطایی از اوامر تکوینی فاطر حکیم پیروی می‏نمایند؛ و چنان متناسب حرکت می‏کنند که در حرکت‏شان درخشش ادراک، بصیرت، قصد، اراده، علم، کمال و حکمت دیده می‏شود. آن‏ها را می‏بینی که به رغم شباهتی که به هم داشتند از یک‏دیگر متمایز و جدا می‏شوند. مثلاً بذری درخت انجیر می‏شود و شروع به پراکندن نعمت‏های فاطر حکیم بر سرمان می‏کند، نعمت می‏پراکند و آن‌ها را با دست شاخه‏هایش به‏سوی ما دراز می‏کند. دو بذر دیگر مشابه آن، گلی به نام آفتابگردان و گل دیگری به نام بنفشه می‏شود. این تزیین و آرایش برای ماست. به رویمان لبخند می‏زنند و در برابرمان دلبری می‏کنند. قسم دیگری از بذرها تبدیل به میوه‏های زیبا و درخت و گل و سنبل می‏شوند. با طعم و رایحه و شکل‏های زیبایشان اشتهای ما را باز می‏کنند؛ ما را به خودشان می‏خوانند و خود را فدای مشتریان‌شان می‏کنند تا از مرتبه حیات نباتی به مرتبه حیات حیوانی ترقی کنند. و هکذا ... به همین ترتیب قیاس کن. بذرهای مذکور چنان به ظهور رسیدند که همان یک مشت بذر، حکم باغچه‏یی پر از درختان مختلف و گل‏های متنوع را یافت. (باغچه‏یی که) هیچ خطا و اشتباهی در آن نیست و سرّ فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ را نمایان می‏سازد. هر بذر آن چه را از پدر و اموال اصلش بدو به ارث رسیده، به‏واسطه تجلی و احسان اسم حفیظ، بدون خطا و نقصان محافظت نموده و نمایان می‏کند. چنین محافظت خارق‌العاده و بی‌پایانی که توسط ذات حفیظ اعمال می‏شود اشاره‏یی قطعی‌ست بر این‌که او تجلی اکبر حفیظ بودنش را در قیامت و حشر نشان خواهد داد. آری، جلوه‏یی چنین بی‏نقص و بی‏خطا از حفیظیت در اطوار بی‌اهمیت، فانی و زائل مذکور، حجت قاطعی‏ست که افعال و آثار و اقوال و حسنات و سیئات انسان، این حامل امانت کبرا و خلیفه خدا بر روی زمین که تأثیری ابدی و اهمیتی عظیم دارد، با کمال دقت نگهداری شده و حسابرسی خواهد شد. آیا انسان گمان می‏کند به حال خود رها می‏شود؟ حاشا! انسان برای جاودانگی مبعوث شده و نامزد سعادت ابدی و شقاوت دائمی‏ست. به هر عمل کوچک و بزرگ و کم و زیاد او رسیدگی خواهد شد. یا به نرمی‏با او برخورد می‏شود یا سیلی خواهد خورد. بیان شاهد مثال برای جلوه کبرای حفیظیت و حقیقت آیه مذکور از حد و حساب خارج است. آن چه در این مسأله بیان کردیم قطره‏یی از دریا و ذره‏یی از کوه بود. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters