Mektubat

The Twenty-Sixth Letter

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

(این مکتوب شامل چهار مبحث می‌باشد که ارتباط‌شان با هم کم است.)

§2

بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَاِمَّا يَن۟زَغَنَّكَ مِنَ الشَّي۟طَانِ نَز۟غٌ فَاس۟تَعِذ۟ بِاللّٰهِ اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ (فصلت: ٣٦) حُجّةُ القُران عَلَی الشیطان و حزبه مبحث نخست که ابلیس را به سکوت وا می‌دارد، شیطان را شکست می‌دهد و موجب غلبه بر اهل طغیان می گردد واقعه‌یی‌ست که در محاکمه‌ی بی‌طرفانه، یکی از دسایس دهشتناک شیطان را به صورت قطعی رد و ابطال می‌کند. اجمالی از آن واقعه را ده سال پیش در لمعات به ترتیب زیر نوشته بودم: یازده سال پیش از تألیف این رساله در ماه مبارک رمضان در مسجد شریف بایزید در استانبول گوش به قرائت حافظان داده بودم. ناگهان احساس کردم ندایی معنوی را بدون این‌که صاحبش را ببینم می‌شنوم؛ ذهنم را به خود مشغول داشت. در عالم خیال گوش فرا دادم و دیدم می‌گوید: تو قرآن را بسیار عالی و درخشان می‌بینی، آن را بی‌طرفانه ارزیابی کن و آن گاه بنگر، یعنی آن را کلام بشر فرض کن و به نقادی و ارزیابی اش بپرداز. ببین مزیت‌ها و زیبایی‌های مورد نظرت را می‌بینی یا نه؟ من هم واقعاً فریب خوردم. آن را کلام بشر فرض کردم و آن‌گونه به آن نگریستم. دیدم هم‌چنان که با چرخاندن کلید برق مسجد بایزید، همه جا تاریک می‌شود، با فرض مذکور هم شعاع‌های نورانی قرآن از دیده پنهان شد. در آن لحظه دانستم که ندا دهنده شیطان بوده است. می‌خواست مرا گرفتار ورطه‌یی کند. از قرآن مدد خواستم. ناگهان نوری وارد قلبم شد. قدرتی قابل توجه برای دفاع نصیب‌ام کرد. آن‌گاه مناظره‌یی به صورت زیر با شیطان آغاز شد، گفتم: ای شیطان! ارزیابی بی‌طرفانه وضعیتی‌ست در میانه‌ی دو طرف؛ در حالی که ارزیابی بی‌طرفانه‌یی که مورد نظر تو و شاگردانت در میان انسان‌هاست پذیرفتن طرف مخالف است و آن‌ را نمی‌توان بی‌طرفانه دانست، بی‌دینی‌ای موقتی‌ست؛ زیرا پذیرفتن این‌که قرآن کلام بشر است و ارزیابی آن بر این اساس، در حقیقت قبول نظر طرف مخالف می‌باشد، یعنی قبول باطل است، پس بی‌طرفانه نیست، و طرفداری از باطل است. شیطان گفت: در این‌ صورت قرآن را نه کلام خدا بدان و نه کلام بشر؛ آن را چیزی در میانه فرض کن و به ارزیابی بپرداز. گفتم: آن هم نمی‌شود، زیرا اگر مالی پیدا شود که بر سر آن نزاع و ادعایی هست و دو طرف به هم نزدیک هستند و قربیت مکان مطرح است، مال مذکور را می‌بایست در اختیار شخص ثالث یا در جایی قرار داد که دست هر دوی آن‌ها به آن برسد. هر کدام اثبات نماید مال از آن او می‌شود؛ در صورتی که دو مدعی مذکور از هم دور باشند، مثلاً یکی در مشرق و دیگری در مغرب قاعدتاً باید مال را در اختیار کسی گذاشت که صاحب الید است، یعنی مال در دست اوست، زیرا قرار دادن مال در میانه، کار درستی نیست. و قرآن متاع باارزشی‌ست. کلام بشر هر قدر که از کلام حضرت حق دور باشد دو طرف موضوع به همان نسبت بلکه بی‌نهایت از هم دورند. لذا قرار دادن آن در میان دو طرفی که دوری آن‌ها از ثری تا ثریاست کار درستی نیست. اصولاً میانه‌یی وجود ندارد، زیرا اضدادی چون نقیضین و وجود و عدم‌اند. این‌ها نمی‌توانند حد وسط داشته باشند. پس صاحب الید در قرآن، طرف الهی‌ست، لذا باید پذیرفت که در دست اوست، آن‌گاه به اثبات موضوع پرداخت. اگر طرف مقابل همه براهین مبنی بر این‌که قرآن کلام خداست را یک به یک نقض کند می‌تواند دستش را به سوی آن دراز کند؛ در غیر این صورت نمی‌تواند. هیهات! کدام دست می‌تواند این الماس عظیم را که با هزاران برهان قطعی بر عرش اعظم میخکوب است بر کند، ستون‌ها را در هم بریزد و آن را فرو آورد؟ ای شیطان! اهل حق و انصاف برخلاف تو به این صورت به ارزیابی مبتنی برحقیقت می‌پردازند. آن‌ها حتی در کوچک‌ترین دلیل هم ایمان‌شان را به قرآن افزایش می‌دهند. اما درباره راهی که تو و شاگردانت نشان می‌دهید باید گفت: اگر فرض کنیم قرآن کلام بشر است؛ یعنی مثلاً این الماس معظم که بر عرش آویخته است بر زمین فرو افتد، در آن صورت برهانی به قوت همه میخ‌ها و صلابت همه برهان‌ها لازم است تا آن را از زمین برداشته و بر عرش معنوی میخکوب کند... تا از ظلمات کفر رها شده و به انوار ایمان اتصال یابیم؛ و دستیابی به این، بسیار دشوار است. لذا در زمانه کنونی بسیاری از مردم با دسیسه تو و با عنوان ارزیابی بی‌طرفانه، ایمان خود را از دست می‌دهند. شیطان رو کرد و گفت: قرآن به کلام بشر شباهت دارد. به شیوه‌ی گفتگوی انسان‌هاست. پس کلام بشر است. اگر قرآن کلام خدا بود باید از هر نظر دارای جنبه خارق العاده‌یی متناسب با شأن خداوند می‌بود؛ هم‌چنان که صنعت خداوند شباهتی به صنعت‌های بشری ندارد کلامش هم نباید شباهتی داشته باشد. در پاسخ گفتم: پیامبرمان (ع) فارغ از معجزات و خصلت‌های ویژه، از افعال و احوال و کردار بشری برخوردار و مانند هر بشر دیگری منقاد و مطیع عادات الهی و اوامر تکوینی بود؛ سرما آزارش می‌داد، درد می‌کشید و هکذا ... این گونه نبود که هر یک از احوال و کردارش از وضعیت خارق العاده‌یی برخوردار باشد؛ زیرا قرار بود او با افعال خود امام و الگوی امتش باشد، و با اعمال خود راهنما بوده و با هر حرکتی به مردم درس دهد. اگر در هر رفتار او وضعیت خارق العاده‌یی وجود داشت نمی‌توانست شخصاً از هر نظر امام و مرشد مطلق همه باشد، نیز نمی‌توانست با تمام احوال خود رحمة للعالمین باشد. به همین ترتیب قرآن حکیم نیز امام اهل شعور، مرشد جن و انس ، راهنمای اهل کمال و معلم اهل حقیقت است. پس این‌که به طرز محاوره و اسلوب مردم باشد امری ضروری و قطعی‌ست؛ چرا که جن و انس مناجات خود را از او دریافت می‌کنند، دعایشان را از او می‌آموزند، مسایل خود را به زبان او ذکر کرده، و ادب معاشرت را از او فرا می‌گیرند و هکذا... همه او را مرجع خود قرار می‌دهند. پس اگر مانند کلامی که حضرت موسی (ع) در طور سینا شنید می‌شد بشر تحمل شنیدن و گوش کردن آن را نداشت و نمی‌توانست آن را مرجع خود قرار دهد. پیامبر اولوالعزمی چون حضرت موسی(ع) شنیدن فقط چند کلمه الهی را تاب آورد. موسی (ع) گفت: «اَهكَذَا كَلاَمُكَ قَالَ اللّهُ لِى قُوَّةُ جَمِيعِ اْلاَلْسِنَةِ» شیطان باز هم رو کرد و گفت: بسیاری از افراد مسایل مختلفی چون محتویات قرآن را به نام دین بیان می‌کنند. آیا امکان ندارد کسی به نام دین چنین کاری کرده باشد؟ در پاسخ با نورانیت قرآن گفتم: ‌اولاً فرد متدین چون دوستدار دین است می‌گوید:«حق چنین است؛ حقیقت این است؛ امر خداوند چنین است.» و خداوند را طبق خواسته خود به سخن وا نمی‌دارد. او از حد و حدود خود تجاوز نمی‌کند و به تقلید از خداوند به جای او سخن نمی‌گوید؛ و از قاعده‌ی فَمَن۟ اَظ۟لَمُ مِمَّن۟ كَذَبَ عَلَى اللّٰهِ (زمر: ٣٢) بر خود می‌لرزد. ثانیاً نه تنها ممکن نیست بشر به خودی خود چنین کند و موفق هم بشود بلکه این امر به قطع محال است، زیرا کسانی می‌توانند از هم تقلید کنند که به هم نزدیک باشند؛ کسانی می‌توانند به صورت هم در آیند که از یک جنس باشند؛ آنان که به لحاظ مرتبه و درجه به هم نزدیک‌اند می‌توانند از مقامِ هم تقلید کنند و موقتاً انسان‌ها را اغفال نمایند ولی نه برای همیشه، زیرا اهل دقت رفتارهای تصنعی و تکلف آمیز و فریبکارانه را تشخیص می‌دهند و حیله گری نمی‌تواند ادامه بیابد. اگر کسی که با فریبکاری سعی در تقلید دارد فاصله زیادی از دیگری داشته باشد، مثلاً فردی عادی بخواهد در علم از نابغه‌یی چون ابن سینا تقلید کند یا چوپانی بخواهد رفتار پادشاه را داشته باشد، قطعاً نمی‌تواند کسی را فریب دهد؛ این خود اوست که مورد تمسخر واقع می‌شود، زیرا کارهای او حیله‌گری‌اش را آشکار خواهد کرد. حاشا! صد هزار بار حاشا! وقتی قرآن کلام بشر فرض شود مثل این است که کرم شب‌تابی بی‌تکلف خود را هزار سال به رصدگران ستاره‌یی حقیقی نشان دهد یا مگسی یک سال تمام بی‌تصنیع خود را به اهل نظرچون طاووسی بنماید، یا مثلاً یک سرباز عادی فریبکارانه خود را به صورت ژنرالی عالی مقام و شناخته شده درآورد و بر جایگاه او تکیه زند و مدت‌ها به این وضع ادامه دهد و کسی هم احساس نکند که فریب‌کاری می‌کند؛ یا فردی مفتری، دروغگو و بی‌اعتقاد خیلی راحت خود را تا آخر عمر در نگاه صاحب‌نظران بدون هیچ اضطرابی صادق‌ترین و امین‌ترین و معتقدترین فرد نشان دهد و هیچ یک از انسان‌های باهوش متوجه مطلب نشوند. تحقق این موارد قطعاً محال است و هیچ خردمندی نمی‌تواند آن را ممکن بداند. فرض چنین مواردی مانند تصور امری که به صورت بدیهی محال است چیزی جز هذیان نیست. به همین ترتیب اگر قرآن را کلام بشر بدانیم مانند این است که ماهیت کتاب مبین که چون شمس کمالات یا ستاره حقیقتی در آسمان عالم اسلام آشکارا و بسیار درخشان دیده شده و انوار حقایق را همواره ساطع می‌کند حاشا ثمّ حاشا! حکم کرم شب‌تابی را بیابد که بافته‌های خرافاتیِ بشری متصنع است و همه کسانی که نزدیک آن‌اند و با دقت به آن می‌نگرند متوجه نشوند و آن را همواره ستاره‌یی عالی بدانند که منبع حقایق است. تو ای شیطان! گذشته از این‌که وقوع امر مذکور کاملاً محال است، اگر شیطنت‌ات را صد برابر هم کنی باز قادر به تحقق‌اش نخواهی بود و موفق به فریب هیچ عقل سلیمی نخواهی شد. تو صرفاً افراد را معناً از دور به تماشا می‌نشانی و فریب می‌دهی؛ و ستاره را چون کرم شتاب، کوچک جلوه می‌دهی. ثالثاً: اگر قرآن را کلام بشر فرض کنیم باید حقیقت پنهان فرقانی مزین را با همه مزایای عالی، فراگیر و معجز البیان، سعادت بخش و مبتنی بر حقیقت، و روح بخش و حیات بخش را که آشکارا در عالم انسانیت دیده می‌شود با همه آثار و تأثیرات و نتایج‌اش حاشا! بافته‌های فکر انسانی بی‌دانش و بی‌یاور دانست که هوشمندان و نوابغ بزرگ آن را از نزدیک با دقت و توجه می‌بینند و هیچ‌گاه به هیچ صورت فریب و تصنع در آن مشاهده نمی‌کنند و همواره در آن جدیت و صمیمیت و اخلاص مشاهده می‌کنند. این مطلب نیز صدها بار محال می‌باشد؛ علاوه بر آن نوعی آشفتگی فکری مانند محالی مضاعف را واقعیت پنداشتن است که حتی موجب شرم شیطان هم می‌شود؛ زیرا کسی را که با تمام احوال و اقوال و افعال‌اش در تمام زندگی امانت و ایمان و اطمینان و اخلاص و جدیت و استقامت خود را نشان داده و تعلیم نموده و یاران صدیقی تربیت کرده و کسی که عالی‌ترین و درخشان‌ترین و بهترین صاحب خصلت تلقی شده و پذیرفته شده را طوری نشان می‌دهد که قابل اعتماد نبوده و بی‌اخلاص‌ترین و بی‌اعتقادترین فرد معرفی می‌کند. این مسأله نقطه میانی ندارد، زیرا بر فرض محال اگر قرآن کلام الله نباشد از عرش تا فرش سقوط خواهد کرد. در میانه نخواهد ماند؛ در حالی که مجمع حقایق است منبع خرافات خواهد بود. و ذاتی که فرمان خارق العاده مذکور را آورده و در اختیار مردم می‌گذارد اگر حاشا ثم حاشا! رسول الله نباشد می‌بایست از اعلای علیین به اسفل سافلین سقوط کرده و از درجه منبع کمالات به معدن دسایس فرو افتد. در میانه نمی‌ماند، زیرا کسی که به نام خدا دروغ می‌گوید و افترا می‌زند به پایین‌ترین درجه می‌افتد. محال بودن این مسأله مانند دیدن یک مگس به صورت دائمی به شکل طاووسی و مشاهده اوصاف چشمگیر طاووس در آن است. این امر هر قدر که محال باشد آن مسأله نیز محال است. فقط دیوانه‌یی مست و بی عقل می‌تواند این احتمال را بدهد. رابعاً: قرآن فرمانده مقدس لشکر امت محمدی (ع) است که باشکوه‌ترین و بزرگ‌ترین لشکر در میان بنی آدم می‌باشد و مشاهده می‌شود که با قوانین قدرتمند و اصول اساسی و فرامین نافذ خود چنان نظم و انظباطی به لشکر بسیار عظیم مذکور داده و آن را از نظر مادی و معنوی چنان تجهیز می‌کند و عقول عموم افرادش را نسبت به درجات‌شان چنان تعلیم داده و قلوب‌شان را چنان تربیت می‌کند و روح‌هایشان را چنان تسخیر و وجدان‌هایشان را چنان تطهیر می‌کند و اعضا و جوارح‌شان را چنان به خدمت گرفته که قادر به فتح هر دو جهان می‌شوند؛ حال، در صورتی که قرآن را کلام بشر فرض کنیم حاشا! صدهزار بار حاشا! مانند این است که آن را کلامی ساختگی بدانیم که بسیار بی‌ارزش و ضعیف است؛ در این صورت می‌بایست امری را قبول کنیم که تحقق‌اش صد درجه محال است؛ نیز ذاتی را در نظر داشته باشیم که در مدت حیاتش با رفتارهای جدی قوانین خداوند را به بنی آدم آموخت و با افعال صمیمانه اصول حقیقت را به بشر تعلیم فرمود و با سخنان خالصانه و معقول قواعد سعادت و راه راست را نشان داد و ایجاد فرمود و به گواهی تمام تاریخ زندگی‌اش نشان داد که از عذاب الهی تا چه حد واهمه دارد و بیش‌تر از هر کس دیگری خدا را می‌شناسد و می‌شناساند و در کمال عظمت و حشمت در طول 1350 سال بر یک پنجم نوع بشر و نیمی از کره زمین فرمان رانده و با شئونات مشهورش که غوغایی در جهان ایجاد نموده الحق موجب افتخار نوع بشر و بلکه کائنات می‌باشد؛ اینک با بشری فرض کردن قرآن چنین شخصیتی را حاشا صد هزار بار حاشا! کسی فرض خواهیم نمود که از خدا نمی‌ترسد و خدا را نمی‌شناسد و از گفتن دروغ ابایی ندارد و حیثیتی برای خویش قائل نیست؛ در این حال باید به یک‌باره مرتکب چیزی شد که صد مرتبه محال است، زیرا این موضوع حد وسطی ندارد، و اگر بر فرض محال قرآن کلام الله نباشد و از عرش سقوط کند در جایی در میانه نخواهد ماند. در این حال باید قبول کرد که از آنِ دروغگوترین فرد است، و تو ای شیطان! اگر صد مرتبه شیطان‌تر هم باشی هیچ عقل سلیمی را نمی‌توانی فریب دهی و هیچ قلب سالمی را نمی‌توانی قانع کنی. شیطان رو برگرداند و گفت: چه‌طور ممکن است نتوانم فریب دهم؟ من توانسته‌ام کاری کنم که بیش‌تر انسان‌ها و خردمندان مشهورشان قرآن و محمد (ع) را انکار کنند. پاسخ: اولاً اگر از دور نگاه کنیم بزرگ‌ترین چیز مانند کوچک‌ترین چیز دیده می‌شود. می‌توان گفت یک ستاره به اندازه شمعی‌ست. ثانیاً: اگر با نظر تبعی و سطحی نگاه کنیم امری کاملاً محال می‌تواند ممکن دیده شود. زمانی فرد سالمندی برای دیدن هلال ماه رمضان به آسمان نگاه کرد. تار موی سپیدی جلوی چشم‌اش قرار گرفت و او آن را هلال ماه پنداشت. گفت:«ماه را دیدم.» بی‌تردید محال است که تار موی مذکور هلال ماه باشد، اما چون فرد مذکور بالقصد و بالذات به سوی ماه نگاه کرده و تار مویی که گفتیم به صورت تبعی و در درجه دوم دیده شده فرد مذکور امر محال را ممکن تلقی کرده است. ثالثاً: قبول نکردن، امری، و انکار کردن، امر دیگری‌ست. عدم قبول نوعی لاقیدی‌ست گونه‌یی چشم‌پوشی کردن و نوعی عدم داوری جاهلانه است. در این حال چیزهایی که وقوع شان کاملاً محال است می‌توانند در متن آن پنهان شوند. عقل و خرد کاری با چنان مسایلی ندارد. اما انکار، عدم قبول نیست؛ بلکه قبول عدم و نوعی حکم صادر کردن است. عقل مجبور به حرکت است. در این حال شیطانی چون تو عقل از کف او می‌رباید و مجبور به انکارش می‌کند، هم‌چنین تو ای شیطان! این تو هستی که با دسیسه‌یی شیطانی‌ مانند غفلت و ضلالت و سفسطه و عناد و مغلطه و انکارِ تعمدی و اغفال و عادات و رسوم، کفر و انکاری که امور محال بسیاری را نتیجه می‌دهد بر حیوان‌هایی انسان‌نما تحمیل کرده و در نظرشان باطل را حق و محال را ممکن نشان داده‌یی. رابعاً: اگر قرآن را کلام بشر فرض کنیم می‌بایست کتابی را که ستارگان درخشان عالم انسانیت یعنی اصفیا و صدیقین و اقطاب را بالمشاهده رهبری می‌کند و حق و حقانیت، صدق و صداقت، و امن و امانت را به عموم طبقات اهل کمال تعلیم می‌دهد و با حقایق ارکان ایمان و اصول اساسی اسلام سعادت دو جهان را تأمين می‌کند و به گواهی همین موارد بی‌شک کتابی‌ست که در برگیرنده حق خالص و حقیقت صافی و درستی کامل و قاطعیتی تمام، به ضد اوصاف و تأثیرات و انوارش متصف کنیم و (حاشا! حاشا!) با این نظر که مجموعه‌یی از افتراها و مطالب ساختگی‌ست نگاهش کنیم و هذیان‌های کفرآمیز شنیعی بر زبان آوریم که حتی موجب شرم سوفسطاییان و شیاطین می‌شود و لرزه بر اندام‌شان می‌اندازد؛ آری، اگر قرآن را کلام بشر فرض کنیم باید کسی را که به گواهی دینی که آورد یعنی شریعت اسلام و به گواهی تقوای فوق العاده و بندگی خالص و زلالی که در طول حیاتش داشت و به اقتضای اخلاق نیکو‌یی که از او دیده شد و به تصدیق همه شاگردانش که اهل حقیقت و کمالات بودند معتقدترین، متین‌ترین و امین‌ترین و صادق‌ترین بوده است حاشا ثم حاشا! صدهزار بار حاشا! فردی فرض کنیم که اعتقادی نداشته و به هیچ وجه امانت‌دار نبوده و از خداوند ترسی نداشته و از دروغ گفتن نیز پرهیز نمی‌کرده است؛ بنابراین می‌بایست مرتکب پست‌ترین و منفورترین صورت محالات و ظالمانه‌ترین و تاریک‌ترین طرز ضلالت و گمراهی گردید. نتیجه: هم‌چنان که در اشارت هجدهم مکتوب «نوزدهم» بیان شد طبقه عوام که فقط شنونده است در فهم اعجاز قرآن می‌گوید قرآن اگر با تمام کتاب‌هایی که شنیده‌ایم و کتاب‌های موجود جهان مقایسه شود معلوم می‌شود که به هیچ کدام‌شان شباهت ندارد و در سطح و مرتبه آن‌ها نیست، لذا یا پایین‌تر از همه‌ی کتاب‌هاست یا در مرتبه‌یی بالاتر از آن‌ها قرار دارد. شق اول یعنی این‌که قرآن در سطح پایین‌تری از کتاب‌های دیگر باشد محال است و هیچ دشمنی حتی شیطان نمی‌تواند چنین چیزی گفته و آن را بپذیرد. بنابراین قرآن در فوق همه کتاب‌های دیگر قرار دارد؛ پس معجزه است، لذا ما هم براساس قطعی‌ترین حجت موسوم به «سَبر و تقسیم» در علم اصول و منطق می‌گوییم: ای شیطان و ای پیروان شیطان! قرآن یا کلام الهی‌ست که از عرش اعظم و اسم اعظم نازل شده یا (حاشا ثم حاشا! صد هزار بار حاشا!) ساخته فردی بی‌اعتقاد و خدانشناس بر روی زمین است که از پروردگار ترسی ندارد. ای شیطان! این را نیز در برابر حجت‌هایی که قبلاً مطرح کردیم نمی‌توانی بگویی و نمی‌توانستی بگویی و نخواهی توانست گفت. پس قطعاً و بدون هیچ تردیدی قرآن کلام آفریننده کائنات است، زیرا این امر حد وسطی ندارد، محال و غیر ممکن است؛ هم‌چنان که به صورت قطعی آن را اثبات کردیم و تو نیز دیدی و شنیدی. محمد (ع) یا فرستاده خداست و کامل‌ترین فرد در میان پیامبران و افضل همه مخلوقات است یا (حاشا! صدهزاربار حاشا!) باید فرض کنیم چون به خدا دروغ بسته و پروردگار را نمی‌شناسد و به عذاب اعتقادی ندارد فرد بی‌اعتقادی‌ست که به اسفل سافلین سقوط کرده است. ای ابلیس! این نیز مطلبی نیست که تو و فیلسوفان اروپایی و منافقان آسیاییِ مورد اعتمادت بتوانید بگویید؛ تاکنون نتوانسته‌اید چنین چیزی بگویید و در آینده نیز نخواهید توانست؛ نگفته‌اید و نخواهید گفت، زیرا کسی در جهان وجود ندارد که این مطلب را بشنود و قبول کند. این است که مفسدترین فیلسوفان و بی‌وجدان ترین منافقان مورد اعتمادت نیز می‌گویند:«محمد عربی (ع) بسیار عاقل بود و اخلاق بسیار نیکویی داشت.» مادام که این موضوع منحصر به دو شق است و شق دوم محال می‌باشد و هیچ کس نیز از آن جانب‌داری نمی‌کند و مادام که با حجت‌های قطعی ثابت کردیم که موضوع حد وسط هم ندارد؛ البته و بالضروره برخلاف خواسته تو و حزب الشیطان، بالبداهه و به حق الیقین محمد عربی (ع) فرستاده خداست و در میان همه پیامبران کامل‌ترین رسول و افضل مخلوقات می‌باشد. عَلَي۟هِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ ال۟مَلَكِ وَال۟اِن۟سِ وَال۟جَانِّ

§3

هنگام قرائت آیات زیر از سوره‌ی قٓ وَ ال۟قُر۟اٰنِ ال۟مَجٖيدِ: مَا يَل۟فِظُ مِن۟ قَو۟لٍ اِلَّا لَدَي۟هِ رَقٖيبٌ عَتٖيدٌ ۝ وَجَٓاءَت۟ سَك۟رَةُ ال۟مَو۟تِ بِال۟حَقِّ ذٰلِكَ مَا كُن۟تَ مِن۟هُ تَحٖيدُ ۝ وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ ذٰلِكَ يَو۟مُ ال۟وَعٖيدِ ۝ وَ جَٓاءَت۟ كُلُّ نَف۟سٍ مَعَهَا سَٓائِقٌ وَ شَهٖيدٌ ۝ لَقَد۟ كُن۟تَ فٖى غَف۟لَةٍ مِن۟ هٰذَا فَكَشَف۟نَا عَن۟كَ غِطَٓاءَكَ فَبَصَرُكَ ال۟يَو۟مَ حَدٖيدٌ ۝ وَ قَالَ قَرٖينُهُ هٰذَا مَا لَدَىَّ عَتٖيدٌ ۝ اَل۟قِيَا فٖى جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنٖيدٍ (ق: ١٨ ٢٤) شیطان گفت: شما مهم‌ترین فصاحت قرآن را در سلاست و وضوح آن می‌یابید؛ در حالی که با نظر در آیات فوق می‌بینید که از کجا به کجا می‌رود. از سکرات (مرگ) به قیامت می‌رود. از دمیده شدن در صور سر از پایان حسابرسی در می‌آورد و بعد وارد شدن در جهنم را ذکر می‌کند. در این جهش‌های عجیب چه جایی برای سلاست باقی می‌ماند؟ در بیش‌تر جاهای قرآن مسایلی چنین دور از هم کنار یک‌دیگر بیان می‌شود. در چنین وضعیت نامناسبی چه جای صحبت از سلاست و فصاحت؟ پاسخ: بعد از بلاغت که از مهم‌ترین اصول اعجاز قرآن معجز البیان است باید از ایجاز یاد کرد. ایجاز مهم‌ترین و محکم‌ترین اساس در اعجاز قرآن است. ایجاز اعجازآمیز در قرآن آن قدر زیاد و زیباست که موجب حیرت و شگفتی اهل تحقیق می شود. برای نمونه در آیه: وَ قٖيلَ يَٓا اَر۟ضُ اب۟لَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَق۟لِعٖى وَغٖيضَ ال۟مَٓاءُ وَقُضِىَ ال۟اَم۟رُ وَاس۟تَوَت۟ عَلَى ال۟جُودِىِّ وَقٖيلَ بُع۟دًا لِل۟قَو۟مِ الظَّالِمٖينَ (هود: ٤٤) طی چند عبارت کوتاه حادثه عظیم توفان و نتایج مترتب بر آن چنان با ایجاز و اعجاز بیان می‌شود که موجب سجده بسیاری از اهل بلاغت در برابر بلاغت‌اش می‌گردد. كَذَّبَت۟ ثَمُودُ بِطَغ۟وٰيهَا ۝ اِذِ ان۟بَعَثَ اَش۟قٰيهَا ۝ فَقَالَ لَهُم۟ رَسُولُ اللّٰهِ نَاقَةَ اللّٰهِ وَسُق۟يٰيهَا ۝ فَكَذَّبُوهُ فَعَقَرُوهَا ۝ فَدَم۟دَمَ عَلَي۟هِم۟ رَبُّهُم۟ بِذَن۟بِهِم۟ فَسَوّٰيهَا ۝ وَلَا يَخَافُ عُق۟بٰيهَا (شمس: ١١ ١٥) یا به همین ترتیب حوادث عجیب و مهم قوم ثمود و نتایجش و عاقبت تیره آنان را طی چند عبارت در آیات زیر با اعجازی در متن ایجاز با سلاست و وضوح و به طرزی که مخل فهم و ادراک نیست بیان می‌دارد: هم‌چنین در آیه‌ی وَذَا النُّونِ اِذ۟ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ اَن۟ لَن۟ نَق۟دِرَ عَلَي۟هِ فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّٓا اَن۟تَ سُب۟حَانَكَ اِنّٖى كُن۟تُ مِنَ الظَّالِمٖينَ (انبيا: ٨٧) بین عبارت اَن۟ لَن۟ نَق۟دِرَ عَلَي۟هِ تا فَنَادٰى فِى الظُّلُمَاتِ جملات زیادی پوشیده است. این جملات بیان نشده، مُخل فهم و ادراک نیست و آسیبی به سلاست نمی‌زند. عبارات فوق موارد مهم داستان حضرت یونس (ع) را بیان می‌دارد. باقی مطلب به عقل و ادراک (مخاطب) سپرده می‌شود. یا در نمونه دیگر در سوره «یوسف» از کلمه فَاَر۟سِلُونِ تا عبارتيُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّٖيقُ هفت، هشت جمله با ایجاز رد شده است. این امر نیز اخلالی در فهم ایجاد نمی‌کند و ضرری برای سلاست ندارد. شمار چنین ایجازهای اعجازآمیزی در قرآن، فراوان و در عین حال بسیار زیباست، اما درباره آیات سوره «ق» باید گفت ایجاز موجود در این آیات بسیار شگفت انگیز و اعجازآمیز است، زیرا بر آینده وحشتناک و بسیار طولانی کافر که هر روزش معادل پنجاه هزار سال است و بر حوادث الیم و مهمی که در انقلاب‌ها و دگرگونی‌های آینده بر سر کافر خواهد آمد یک به یک انگشت می‌نهد. اندیشه رعد آسای انسان را حول حوادث مذکور می‌گرداند و زمان طولانی یاد شده را چون صفحه‌یی در مقابل دیدگان‌اش می‌گشاید. حوادث ذکر نشده را نیز به قوه خیال [مخاطب] می‌سپارد و موضوع را با سلاستی عالی بیان می‌کند. وَاِذَا قُرِئَ ال۟قُر۟اٰنُ فَاس۟تَمِعُوا لَهُ وَاَن۟صِتُوا لَعَلَّكُم۟ تُر۟حَمُونَ (اعراف: ٢٠) اینک ای شیطان! اگر سخن دیگری داری بازگو ... شیطان می گوید: من نمی‌توانم در برابر این مطالب ایستادگی کنم؛ دفاعی ندارم. لیکن نادان‌های فراوانی هستند که به سخنان من گوش می‌دهند و شیطان‌های زیادی در هیبت انسان هستند که یاور من‌اند و در میان فیلسوفان، فرعونان بی‌شماری وجود دارند که مسائلی که منیّت‌شان را نوازش می‌کند از من درس می‌گیرند. آن‌ها مانع انتشار این مطالب خواهند شد، لذا من تسلیم تو نمی‌شوم. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§4

(این مبحث برای تعدیل حیرت و تعجب کسانی که همواره در خدمت من بوده‌اند و تفاوت‌های عجیبی در خلق و خوی‌ام ‌دیده‌اند؛ نیز برای تعدیل حسن ظن دو تن از طلبه‌ها که فراتر از حد و حدود من بوده است نوشته شد.) می‌بینم که برخی کمالات مربوط به حقایق قرآن حکیم به واسطه‌هایی نسبت داده می‌شود که اعلام کننده حقایق مذکورند؛ و این امر خطاست، زیرا قداست منبع تأثیراتی به میزان براهین فراوان دارد؛ به همین دلیل موجب پذیرش احکام توسط مردم می‌شود. هر گاه وکیل و واسطه بر موضوع سایه بیفکنند، یعنی توجه به آن‌ها معطوف گردد تأثیر قداست منبع از میان می‌رود. بر مبنای همین سرّ، حقیقتی را به برادرانی که بیش از حد به من توجه نشان می‌دهند بیان می‌کنم: یک انسان ممکن است شخصیت‌های متعددی داشته باشد. شخصیت‌هایی که خصلت‌های متفاوتی را بروز می‌دهند. برای مثال یک کارمند عالی رتبه زمانی که مشغول کار است شخصیتی دارد که موجب می‌شود باوقار باشد و رفتارهایی درخور شأن و شئونات مقامش بروز دهد. مثلاً تواضع داشتن در محل کار در برخورد با هر مُراجعی تذلل بوده و سبب تحقیر آن مقام می‌شود، اما شخصیت همان کارمند در منزل ایجاب می‌کند اخلاقی بر عکس محل کار داشته باشد و می‌بایست هر قدر می‌تواند متواضع و فروتن باشد. اگر وقار و متانت کمی از خود نشان دهد تکبر است؛ و هکذا ... پس انسان به اعتبار وظیفه و مسؤولیت‌اش شخصیتی دارد که در بسیاری موارد با شخصیت حقیقی‌اش همخوان نیست. اگر فرد مورد نظر واقعاً شایستگی و استعداد مسؤولیتی را که به او سپرده‌اند داشته باشد هر دو شخصیتش به هم نزدیک می‌شود. اگر مستعد این امر نباشد، مثلاً اگر به سربازی مقام یک سپهبد را بدهند بین دو شخصیت مذکور فاصله می‌افتد و خصلت‌های شخصی، عادی و ناچیز سرباز با اخلاق والایی که مقام سپهبدی اقتضا دارد هم‌خوانی نخواهد داشت. این برادر درمانده شما هم سه شخصیت دور از هم؛ بسیار دور به شرح زیر دارد: شخصیت اول: شخصیت موقتی دارم صرفاً متعلق به قرآن که منادی گنجینه عالی قرآن حکیم است. این مخبری، اخلاق بسیار والایی را اقتضا می‌کند که از آن من نیست و من صاحب آن نیستم، سجایایی‌ست که مقتضای آن مقام و آن وظیفه و مسؤولیت است. اگر چنین خصلت‌هایی را در من مشاهده کردید بدانید که متعلق به من نیست؛ با آن‌نظر به من نگاه نکنید که متعلق به همان مقام است. شخصیت دوم: هنگام عبادت، زمانی که متوجه درگاه الهی هستم به سبب احسان حضرت حق شخصیتی نصیبم می‌شود که موجب بروز آثاری می‌گردد. این آثار زاییده معنای اساسی عبودیت است که شامل «واقف بودن بر قصور خود، ادراک فقر و عجز خویشتن و با ذلت پناه بردن به درگاه الهی» می‌باشد. من به واسطه این شخصیت، خود را بیش از هر کس دیگری بیچاره و ناتوان و تهی‌دست و پر قصور می‌بینم. اگر تمام جهانیان هم مرا مدح و ثنا کنند نمی‌توانند به من القا نمایند که خوب و صاحب کمالم. شخصیت سوم: شخصیت حقیقی‌ام که متحول شده‌ی سعید قدیمی‌ست و اینک به صورت برخی خصایل باقی مانده از سعید قدیمی وجود دارد. گاه نسبت به ریا و حب جاه تمایلاتی ایجاد می‌شود. نیز چون از خانواده‌یی اصیل نبوده‌ام گاه خصلت‌های پست و نازلی چون قناعت در حد خست در من بروز می‌یابد. برادران! برای این‌که از من گریزان نشوید بسیاری از بدی‌ها و احوال سوء و پنهان این شخصیت‌ام را بیان نمی‌کنم. برادران عزیز! از آن‌جا که من مستعد و صاحب مقام نمی‌باشم این شخصیت‌ام از اخلاق و آثاری که لازمه عبودیت و منادی بودن است بسیار دور می‌باشد؛ هم‌چنین براساس قاعده «داد حق را قابلیت شرط نیست» حضرت حق قدرت مهربانانه خود را در من چنین متجلی کرده؛ مرا که مانند سربازی در پایین‌ترین سطح و درجه هستم در خدمت اسرار قرآن قرار داده که در حکم سپهبدی‌ست. صدها هزار بار شکر! نفس از همه پایین‌تر اما وظیفه و مسؤولیت‌ از همه چیز بالاتر است. اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ هٰذَا مِن۟ فَض۟لِ رَبّٖى

§5

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اِنَّا خَلَق۟نَاكُم۟ مِن۟ ذَكَرٍ وَاُن۟ثٰى وَجَعَل۟نَاكُم۟ شُعُوبًا وَقَبَٓائِلَ لِتَعَارَفُوا (حجرات: ١٣) یعنی لِتَعَارَفُوا مُنَاسَبَاتِ ال۟حَيَاةِ ال۟اِج۟تِمَاعِيَّةِ فَتَعَاوَنُوا عَلَي۟هَا لَا لِتَنَاكَرُوا فَتَخَاصَمُوا « شما را طایفه طایفه، ملت ملت، و قبیله قبیله آفریدم تا یک‌دیگر را بشناسید و از مناسبات مربوط به حیات اجتماعی هم‌دیگرآگاه شوید و به هم یاری برسانید. شما را قبیله قبیله خلق نکردم تا یک‌دیگر را انکار کنید و به چشم بیگانه به هم نگاه کنید و با هم به عداوت و خصومت برخیزید». این مبحث شامل هفت مسأله به شرح زیر می‌باشد:

§6

حقیقت عالی مطرح شده در آیه کریمه‌ی فوق با حیات اجتماعی مرتبط است، لذا نه با زبان سعید جدید که خواهان کناره گیری از حیات اجتماعی‌ست، بلکه با زبان سعید قدیمی که مرتبط با حیات اجتماعی اسلام می‌باشد، به منظور ارائه خدمتی به قرآن عظیم الشأن و با اندیشه‌ی مقابله با حملات بی‌رحمانه مجبور به نوشتن شدم.

§7

در بیان قاعده «تعارف و تعاون» که مورد اشاره آیه کریمه است می‌گوییم: یک ارتش را به لشکرها و تیپ‌ها و گردان‌ها و گروهان‌ها و دسته‌ها تقسیم می‌کنند تا مناسبات مختلف و متعدد هر سرباز و وظایف و مسؤولیت‌های متناسب با آن دانسته و شناخته گردد و افراد ارتش با رعایت قاعده تعاون و همکاری، وظیفه عمومی خود را به خوبی انجام دهند و حیات اجتماعی آن‌ها از حمله دشمنان مصون بماند؛ وگرنه تقسیم بندی‌های فوق برای مخاصمه‌ی گردانی با گردان دیگر یا گروهانی با گروهان دیگر و دسته‌یی با دسته دیگر نیست. و برای این نیست که لشکری برخلاف لشکر دیگر حرکت کند؛ به‌ همین ترتیب هیأت اجتماعی اسلام نیز به مثابه ارتشی بزرگ است و به قبایل و طوایف تقسیم می‌شود. لیکن این قبایل و طوایف به عدد هزاران واحدی که وجود دارد از جهت وحدت برخوردار هستند. آفریدگار آن‌ها واحد، روزی دهنده آن‌ها واحد، پیامبرشان واحد، قبله آن‌ها واحد، کتاب‌شان واحد، وطن‌شان واحد، واحد، واحد، واحد، هزاران واحد… این مقدار واحد، طبیعی‌ست که اخوت و محبت و وحدت را اقتضا دارد. پس تقسیم شدن به قبایل و طوایف طبق اعلام آیه فوق برای تعارف و شناخت یک‌دیگر است، برای تعاون و همکاری‌ست؛ برای دشمنی و خصومت نیست!...

§8

ملی‌گرایی در این زمانه بسیار رواج یافته است. مخصوصاً ستمگران دسیسه‌گر اروپا اندیشه ملی گرایی را در بین مسلمانان به صورت منفی گسترش می‌دهند تا آن‌ها را از هم جدا کرده و به راحتی ببلعند. در اندیشه ملی‌گرایی ذوقی نفسانی و نوعی لذت غفلت انگیز و قدرتی نکوهیده وجود دارد، لذا در زمانه کنونی به آنان که مشغول مسایل اجتماعی هستند نمی‌توان گفت «دست از این اندیشه بردارید». اما ملی گرایی دو قسم است. قسمی که منفی و نکوهیده و مُضر است و از استعمار دیگری تغذیه کرده و با عداوت و دشمنی با دیگران به موجودیتش ادامه می‌دهد و همیشه در کمین است. این نوع ملی گرایی عامل مخاصمه و کشمکش می‌باشد. این است که در حدیث شریف فرموده: «اْلاِسْلاَمِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ» و در قرآن فرموده است: اِذ۟ جَعَلَ الَّذٖينَ كَفَرُوا فٖى قُلُوبِهِمُ ال۟حَمِيَّةَ حَمِيَّةَ ال۟جَاهِلِيَّةِ فَاَن۟زَلَ اللّٰهُ سَكٖينَتَهُ عَلٰى رَسُولِهٖ وَعَلَى ال۟مُؤ۟مِنٖينَ وَاَل۟زَمَهُم۟ كَلِمَةَ التَّق۟وٰى وَكَانُٓوا اَحَقَّ بِهَا وَاَه۟لَهَا وَكَانَ اللّٰهُ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمًا (فتح: ٢٦) حدیث شریف و آیه کریمه مذکور با قاطعیت اندیشه منفی ملی گرایی و قومیت خواهی را رد می‌کنند؛ چرا که ملیت مثبت و مقدس اسلام نیازی بدان باقی نمی‌گذارد. واقعاً کدام عنصر است که سیصد و پنجاه میلیون پیرو داشته باشد؟ کدام فکر قومیت است که بتواند به جای اسلام این تعداد برادر، آن هم برادرانی ابدی نصیب صاحبش کند؟ آری، در تاریخ آسیب‌های زیادی از ملی‌گرایی منفی حاصل شده است. از جمله آن‌ها می‌توان از امویان یاد کرد که سیاست را تاحدودی به ملیت آمیختند؛ در نتیجه باعث ایجاد قهر و دلگیری در عالم اسلام شده، و خود نیز متحمل خسارات فراوانی گردیدند. ملل اروپا نیز در عصر حاضر بیش از حد به اندیشه‌های قومی می‌پردازند؛ لذا علاوه بر دشمنی‌های بسیار پلید و پایدار فرانسه و آلمان، وقایع دهشتناک جنگ جهانی نیز نشان داد که ملی گرایی منفی تا چه حد برای بشر زیان‌بار است. نزد ما هم در آغاز دوره حریت و آزادی هم‌چون زمان تخریب قلعه بابِل که تعدد اقوام به دلیل گوناگونی زبان‌ها ایجاد شد و موجب اضمحلال و فروپاشی اقوام شد کلوپ‌ها و انجمن‌هایی براساس اندیشه ملی گرایی منفی که روم‌ها و ارمنی‌ها در رأس‌شان بودند تشکیل و موجب تفرقه قلوب شده و تشکیلات مختلفی از ملیّت‌گرایان را ایجاد کرد. اوضاع پریشان آنان که گرفتار اجانب شدند ضرر ملی‌گرایی منفی را نشان داد. امروز نیز نگاه کردن با فکر ملیت و هم‌دیگر را بیگانه و دشمن تلقی کردن در میان عناصر و قبایل مسلمان که بیش از هر چیز نیازمند یک‌دیگر و مظلوم‌تر و تهی‌دست‌تر از هم‌اند و در حال له شدن در زیر تحکم اجانب می‌باشند چنان فلاکتی‌ست که قابل توصیف نیست. این موضوع مانند این است که کسی دیوانه‌وار برای در امان ماندن از نیش مگس پشت به مارهای وحشتناک به مقابله با مگس بپردازد. وقتی اروپا هم‌چون اژدهایی ترسناک با حرص و ولعی سیری ناپذیر پنجه‌هایش را گشوده، به آن اهمیت ندهیم، حتی به لحاظ معنا کمکش هم بکنیم، و براساس اندیشه منفی ملی گرایی به خصومت با هم‌وطنان‌مان در ولایات شرق یا هم‌کیشان‌مان در جنوب بپردازیم و در مقابل آن‌ها جبهه بگیریم؛ این رفتار ضررها و خطراتی دارد؛ علاوه بر آن در جنوب، دشمنی نیست که در برابرش نیازی به جبهه گیری باشد. از جنوب، نور قرآن آمده، روشنایی اسلام وارد شده، چیزی که در درون‌مان وجود دارد و همه جا وجود خواهد داشت. دشمنی با آن هم‌کیشان به معنای دشمنی با اسلام و قرآن است. دشمنی با اسلام و قرآن نیز نوعی عداوت با حیات دنیوی و اخرویِ تمام هم وطنان است. این که به نام حمیت و غیرت ملی و خدمت به حیات اجتماعی مردم سنگ بنای زندگی آن‌ها را از بین ببرید حماقت است نه حمیت!

§9

ملی‌گرایی مثبت ریشه در نیاز داخلی حیات اجتماعی دارد و موجب تعاون و تساند می‌شود، قدرتی مفید حاصل کرده، و باعث تأیید بیش‌تر برادری اسلامی می‌گردد. فکر ملی‌گرایی مثبت باید خادم اسلام، قلعه آن و زرهی برای آن باشد، نباید جایگزین آن گردد؛ زیرا برادری ناشی از اسلام حاوی هزاران اخوت است؛ اخوتی که در عالم بقا و عالم برزخ باقی می ماند. این است که اخوت ملی هر قدر هم که محکم باشد حکم پرده‌یی از آن را خواهد داشت. جایگزین کردن اخوت ملی به جای اخوت اسلامی جنایت احمقانه‌یی‌ست و بدان می‌ماند که سنگ های قلعه‌یی را جایگزین الماس‌هایی کنید که در خزانه قلعه وجود دارد و الماس‌ها را بیرون بریزید. اینک ای فرزندان این وطن که اهل قرآن هستید! شما نه ششصد سال، که از زمان عباسیان تاکنون یعنی هزار سال پرچمدار قرآن حکیم بوده‌اید، همه جهان را به مبارزه طلبیده و آیات قرآن را به گوش آنان رسانده‌اید. ملیت خود را قلعه قرآن و اسلام قرار دادید، همه جهانیان را به سکوت وا داشتید و حمله‌های دهشت انگیز را دفع کردید، تا این که مصداق نیکوی این آیه شدید: يَا۟تِى اللّٰهُ بِقَو۟مٍ يُحِبُّهُم۟ وَيُحِبُّونَهُٓ اَذِلَّةٍ عَلَى ال۟مُؤ۟مِنٖينَ اَعِزَّةٍ عَلَى ال۟كَافِرٖينَ يُجَاهِدُونَ فٖى سَبٖيلِ اللّٰهِ (مائده: ٥٤) اینک باید مراقب باشید فریب دسیسه‌های اروپا و منافقان فرنگی مشرب‌ را نخورید تا مصداق بخش اول آیه نشوید؛ باید از این وضع بترسید. نکته حایز اهمیت این است که ملت ترک در میان ملت‌های دیگر مسلمان، بیش‌ترین جمعیت را دارد با این حال در هر جای جهان که باشند مسلمان‌اند. مانند ملت‌های دیگر به مسلمان و غیر مسلمان تقسیم نشده‌اند. ترک‌ها هر جا که باشند مسلمان‌اند. ترک‌هایی که مسلمان نیستند یا از دایره اسلام خارج شده‌اند، از دایره ترک بودن هم بیرون رفته‌اند. (مانند مجارها) در حالی که ملت‌های کوچک نیز به مسلمان و غیر مسلمان تقسیم می‌شوند. ای برادر ترک! مخصوصاً تو توجه داشته باش! ملیت تو با اسلام عجین است و نمی‌توان آن را از اسلام جدا نمود. جدا کردن ملیت‌ات از اسلام یعنی از بین رفتن‌ات. همه مفاخر گذشته‌ات وارد دفتر اسلام شده است. سابقه این افتخارات را در کره زمین با هیچ قدرتی نمی‌توان پاک کرد و نادیده گرفت، لذا تو به واسطه وسوسه‌ها و دسایس شیطان آن مفاخر را از قلبت پاک مکن.

§10

اقوام بیدار شده در آسیا با چنگ زدن به اندیشه ملی گرایی، از هر لحاظ عیناً از اروپا تقلید کرده، حتی بسیاری از مقدسات را در این مسیر فدا می‌کنند؛ در حالی که قامت قیمتیِ هر ملت خواهان جامه جداگانه‌یی‌ست. حتی اگر پارچه از یک نوع باشد به خیاط‌های متعدد نیاز است. نمی‌توان لباس یک ژاندارم را بر تن یک زن کرد. هم‌چنان که نمی‌توان لباس زنی را که تانگو می‌رقصد بر تن عالمی سالمند پوشاند. تقلید کورکورانه نیز در بیش‌تر مواقع عامل تمسخر می‌شود. زیرا: اولاً: اروپا را اگر مغازه یا یک پادگان فرض کنیم آسیا درحکم یک مزرعه یا مسجد است. ممکن است یک مغازه‌دار به مراسم رقص برود، اما یک کشاورز نمی‌تواند این کار را بکند. وضعیت پادگان و مسجد نمی‌تواند مشابه باشد. هم‌چنین ظهور بیش‌تر پیامبران در آسیا، و حضور حکیمان در اروپا رمز و اشاره‌یی از تقدیر ازلی‌ست که نشان می‌دهد بیداری اقوام آسیا و ترقی و تدبیر امور آن‌ها در گرو دین و دل است. فلسفه و حکمت نیز می‌بایست یاور دین و دل شوند و جای آن‌ها را نگیرند. دوماً: مقایسه دین اسلام با مسیحیت و مانند اروپا لاقید شدن در برابر دین، اشتباه بسیار بزرگی‌ست. چون اروپا حامی دین خود است. بزرگان اروپا شخصیت‌هایی چون ویلسون، لوئید جورج و ونیزه لوس مانند کشیش متعصبانه به دین‌شان وابسته هستند و این نشان می‌دهد که اروپا حامی دین خویش بوده و بلکه از جهتی متعصب نیز هست. سوماً: مقایسه اسلام و مسیحیت قیاس مع الفارق و مقایسه‌یی غلط است. زیرا زمانی که اروپا در دینداری تعصب داشت متمدن نبود، تعصب را کنار گذاشت متمدن شد. ضمناً دین در میان آنان موجب جنگ‌های داخلی سیصد ساله بوده است. در اروپا دین در دست ستمگران وسیله‌یی برای سلطه بر عوام و فقرا و اهل فکر بود، لذا در بین عامه خلق، نوعی بیزاری نسبت به دین حاصل شد. اما در اسلام همه تواریخ گواهی می‌دهند که بیش از یک بار موجب جنگ داخلی نشد؛ هم‌چنین هر گاه مسلمانان واقعاً به دین روی آوردند توانستند به نسبت آن زمان پیشرفت‌های عالی کنند. شاهد این امر دولت اسلامی آندلس است که حکم استاد بزرگ اروپا را دارد. همین‌ طور هر گاه مسلمانان در برابر دین بی‌قید بوده‌اند وضع‌شان آشفته شده سقوط کرده‌اند. اسلام با هزاران مسأله مهر انگیز مانند وجوب زکات و حرمت ربا از فقرا و توده مردم حمایت کرده و با عباراتی چون اَفَلَا يَع۟قِلُونَ ۝ اَفَلَا يَتَفَكَّرُونَ ۝ اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ عقل و دانش را به گواهی گرفته، ایقاظ کرده و از اهل علم حمایت کرده؛ لذا همواره ملجأ و پناهگاه تهی‌دستان و دانشمندان بوده است. این است که هیچ دلیلی برای روی برتافتن از اسلام وجود ندارد. سرّ حکمت تفاوت اسلام با مسیحیت و سایر ادیان در این است که مبنا و اساس اسلام، محض توحید می‌باشد. این دین برای اسباب و وسایط تأثیر حقیقی قائل نیست و از نظر ایجاد و مقام به آن‌ها اهمیت نمی‌دهد. اما مسیحیت چون دیدگاه «فرزند» [داشتن خداوند] را می‌پذیرد برای اسباب و وسایط ارزش قائل است و منیّت را از میان بر نمی‌دارد. به سخن دیگر گویی مسیحیان جلوه‌یی از ربوبیت الهی را به قدیسین و بزرگان خود داده و مصداق این آیه می‌شوند: اِتَّخَذُٓوا اَح۟بَارَهُم۟ وَرُه۟بَانَهُم۟ اَر۟بَابًا مِن۟ دُونِ اللّٰهِ (توبه: ٣١) این است که بلند مرتبه‌ترین افراد مسیحی در دنیا در عین حال که دست از غرور و منیّت خود بر نمی‌دارند مانند ویلسون رییس جمهور سابق آمریکا دینداری متعصب هم می‌شوند، اما در اسلام که دین توحید محض است کسانی که دارای مراتب بالای دنیوی هستند یا باید منیّت و غرور را کنار بگذارند یا تا حدودی دیانت را فراموش کنند. به همین علت گروهی لاقید و شاید بی‌دین می‌شوند.

§11

خطاب به کسانی که در اندیشه ملی گرایی منفی و تعصب قومی زیاده‌روی می‌کنند می‌گوییم: اولاً: دنیا و مخصوصاً همین مملکت ما از زمان‌های گذشته با مهاجرت‌ها و تغییر مکان‌های بسیار زیادی مواجه بوده‌ است؛ با این حال از وقتی این وطن مرکز حکومت اسلامی شد بسیاری از اقوام دیگر چون پروانه وارد آن شدند و آن را به عنوان وطن خود برگزیدند. دراین حال فقط در صورتی که لوح محفوظ گشوده شود می‌توان اقوام واقعی را از هم تفکیک نمود. پس، این که اندیشه قوم گرایی را مبنای حرکت و حمیت قرار دهیم بی‌معنا و مُضر است. به همین علت یکی از رؤسای ملی گرایان و قوم گرایان به معنای منفی آن، که در برابر دین هم خیلی لاقید است به ناچار می‌گوید:«اگر زبان و دین یکی باشد ملت یکی خواهد بود.» مادام که چنین است باید به زبان و دین و مناسبات وطنی اهمیت داد نه قوم و نژاد. این سه اگر یکی باشند البته ملتی قوی خواهند بود و اگر فقط در یکی از آن‌ها نقصی وجود داشته باشد مردم مجدداً در دایره یک ملیت خواهند بود. دوماً: دو فایده از صدها فایده‌یی را که ملیت مقدس اسلام نصیب حیات اجتماعی فرزندان این وطن کرده است به شرح زیر بیان می‌کنیم:

§12

زمانی که جمعیت این کشور اسلامی 20 30 میلیون نفر بود ارتش این کشور با این فکر بر آمده از نور قرآن که «اگر کشته شوم شهید می‌شوم و اگر بکشم غازی خواهم بود» در برابر دولت‌های بزرگ اروپا از حیات و موجودیت‌اش دفاع می‌نمود. این ملت با کمال شور و شوق بر چهره مرگ لبخند می‌زد و از آن استقبال می‌کرد و همواره اروپا را به لرزه در می‌آورد. چه عاملی را در جهان می‌توان سراغ داشت که بتواند بر روح سربازانی که افکار ساده و قلبی صاف دارند چنین فداکاری والایی را القا کند؟ کدام حمیت و غیرتی را می‌توان جایگزین آن کرد؛ طوری که فرد زندگانی و همه دنیای خویش را عاشقانه فدا کند؟

§13

هر گاه افعی‌های اروپا (دولت های بزرگ) به این دولت اسلامی ضربه‌یی زده‌اند موجب گریستن و نالیدن سیصد و پنجاه میلیون مسلمان شده‌اند و صاحبان این مستملکات برای ممانعت از گریه و ناله آنان دست بلند شده خود را پایین آورده و کوتاه آمده‌اند. به جای این قدرت پشتیبان معنوی و دائمی که به هیچ عنوان نمی‌توان آن را کوچک شمرد چه قدرت و نیرویی را می‌توان جایگزین کرد؟ آن را نشان دهید! آری، این قدرت پشتیبان بزرگ و معنوی را نباید با ملی گرایی منفی و حمیت مبتنی بر بی‌نیازی تحت فشار قرار داد.

§14

خطاب به کسانی که در ملی‌گرایی منفی حمیت زیادی از خود نشان می‌دهند می‌گوییم: اگر این ملت را واقعاً دوست دارید و می‌خواهید به آن دل‌سوزی کنید طوری حمیت به خرج دهید که دل‌سوزی در حق اکثرشان به شمار برود؛ وگرنه خدمت به حیات گذرا، غافلانه و اجتماعی گروه اندکی که نیازی هم به شفقت و مهربانی ندارند و بی‌مهری نسبت به اکثریت را نمی‌توان حمیت و غیرت دانست، زیرا خدمت غیرتمندانه‌یی که براساس اندیشه ملی گرایی منفی انجام شود ممکن است در هر هشت نفر، فایده موقتی برای دو نفر داشته باشد. در این صورت کسانی که شایستگی مهربانی ناشی از غیرت مذکور را ندارند از آن بهره‌مند می‌شوند. شش نفر از آن هشت نفر یا سالمند یا بیمار یا مصیبت زده یا کودک یا بسیار ضعیف‌اند یا افراد متقی‌ای هستند که با جدیت به آخرت می‌اندیشند؛ اینان بیش از زندگی دنیوی متوجه حیات برزخی و اخروی هستند و برای همین در پی نور، تسلی و شفقت‌اند و نیازمند دستان مبارک غیرتمند می‌باشند. کدام حمیت و غیرتی اجازه خاموش کردن نور آن‌ها و از بین بردن تسلی خاطرشان را می‌دهد؟ هیهات! کجاست شفقت و مهربانی به ملت؛ کجاست فداکاری در راه ملت؟ نمی‌توان از رحمت الهی قطع امید کرد. حضرت حق ارتش باشکوه هم‌وطنان و جماعت کبیر آن را که از هزار سال پیش تاکنون در خدمت قرآن و پرچمدار آن قرار داده ان شاء الله با عوارض گذرا پریشان نخواهد کرد، دوباره آن نور را روشن کرده و موجب تداوم وظیفه‌اش می‌شود.

§15

(یادآوری: هم‌چنان که مباحث چهارگانه مکتوب «بیست و ششم» با هم متناسب نیستند ده مسأله این مبحث چهارم نیز با هم مناسبتی ندارند. لذا نباید در پی ارتباط و پیوند آن‌ها بود. همان‌طور که (بر قلب) خطور کرده نوشته شده است. این متن قسمتی از نامه‌یی‌ست که (بدیع الزمان) برای یکی از طلبه‌های مهم‌اش فرستاده است. در واقع پاسخ‌هایی‌ست که به پنج، شش سؤال آن طلبه داده است.)

§16

ثانیاً: در نامه‌ات نوشته‌یی در تفسیر و توضیح رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ از هجده هزار عالم صحبت کرده اند؛ و حکمت آن عدد را پرسیده‌یی. برادر! من فعلاً حکمت آن عدد را نمی‌دانم؛ همین قدر می‌توانم بگویم که عبارت‌های قرآن فقط یک معنا ندارند. این آیات چون خطاب به همه طبقات نوع بشر نازل شده‌اند در حکم «کلی»‌یی می‌باشند که برای هر طبقه معنایی را در بر دارد. معناهایی که بیان می‌شود در حکم جزییات آن قاعده‌ی کلی هستند. هر مفسر و عارفی مطلبی جزیی را از آن «کلی» بیان می‌دارد. او به کشف، دلیل یا به مشرب خود استناد کرده، و معنایی را ترجیح می‌دهد. در مطلب مورد نظر تو نیز گروهی معنای موافق آن عدد را کشف نموده‌اند. برای مثال عبارت مَرَجَ ال۟بَح۟رَي۟نِ يَل۟تَقِيَانِ ۝ بَي۟نَهُمَا بَر۟زَخٌ لَا يَب۟غِيَانِ (رحمن: ١٩ ٢٠) که اهل ولایت در اوراد و اذکار خود آن را فراوان تکرار می‌کنند معانی متعددی از بحر ربوبیت و عبودیت در دایره وجوب و امکان تا موارد زیر را شامل می‌شود: بحر دنیا و آخرت، بحر عوالم غیب و شهادت، بحر محیط [اقیانوس] در شرق و غرب و شمال و جنوب، بحر روم و فارس، دریای مدیترانه و دریای سیاه و تنگه‌شان که ماهی‌ای موسوم به مرجان در آن‌جا صید می‌شود دریای مدیترانه و بحر احمر و کانال سوئز، دریاهایی که آب شور و شیرین دارند، دریاهایی در قعر زمین که دارای آب‌های شیرین و متفرقه هستند، دریاهایی بر روی زمین که آب‌شان شور و متصل است، نیل و فرات و دجله، دریاهای کوچکی با آب شیرین که رودهای بزرگ نامیده می‌شوند و دریاهای بزرگ با آب شور که به آن‌ها می‌پیوندند. همه این‌ها می‌توانند مراد و مقصود آیه باشند و معانی حقیقی و مجازی آن را در بر می‌گیرند. عبارت اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ نیز مانند عبارت پیشین جامع حقایق فراوانی‌ست که اهل کشف و حقیقت بسته به مکاشفات‌شان آن‌ها را به تفکیک بیان می‌کنند. من نیز چنین می‌فهمم که هزاران عالم در سماوات وجود دارد. قسمی از ستارگان، خود می‌توانند عالم جداگانه‌یی باشند. بر روی زمین هم هر کدام از اجناس مخلوقات خود عالمی هستند. حتی هر انسانی عالم کوچکی‌ست. تعبیر رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ نیز بدین معناست که «هر عالمی مستقیماً با ربوبیت حضرت حق اداره و تدبیر و تربیت می‌شود.» ثالثاً: رسول اکرم (ع) فرموده است: «اِذَا اَرَادَ اللّهُ بِقَوْمٍ خَيْرًا اَبْصَرَهُمْ بِعُيُوبِ اَنْفُسِهِمْ»؛ حضرت یوسف (ع) نیز در قرآن می‌گوید: وَمَٓا اُبَرِّئُ نَف۟سٖى اِنَّ النَّف۟سَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ (يوسف: ٥٣) آری، آدم خودخواهی که به نفس خویش اعتماد می‌کند بدبخت است، و کسی سعادتمند و خوشبخت است که عیوب نفس خود را ببیند؛ پس خوشا به حال تو! البته گاه اتفاق می‌افتد که نفس اماره به لوامه یا مطمئنه تغییر می‌یابد ولی سلاح‌ها و تجهیزاتش را تحویل اعصاب می‌دهد. اعصاب و شریان‌ها نیز تا پایان عمر بدان وظیفه عمل می‌کنند. گاه مشاهده می‌شود نفس اماره مدت‌هاست که مرده است، اما آثارش هم‌چنان دیده می‌شود. اصفیا و اولیا بزرگی بوده‌اند که نفوس‌شان مطمئنه بوده، اما از نفس اماره شکوه و گلایه می‌کرده‌اند. قلوب‌شان به غایت سالم و نورانی بوده، اما از امراض قلبی می‌نالیده‌اند؛ نفس آنان اماره نبوده بلکه منظور وظایف نفس اماره بوده که به اعصاب محول شده است. مرض نیز در آن‌ها مرض قلبی نیست بلکه خیالی‌ست. برادر عزیز من! ان شا الله آن‌چه بر شما حمله‌ور شده نفس و امراض قلبی نیست بلکه همان‌طور که گفتیم حالتی‌ست که به مقتضای دوام مجاهدات و به اعتبار بشر بودن به اعصاب منتقل شده و سبب پیشرفت‌های دائمی می‌گردد.

§17

توضیح سه مسأله‌یی که عالم قبلی پرسیده بود در بخش‌های مختلف رساله نور آمده است. در این‌جا اشاره‌یی اجمالی به شرح زیر خواهیم داشت: سؤال نخست او: محیی الدین عربی در نامه‌اش به فخر رازی می‌گوید:«آگاهی از خدا با آگاهی از موجودیت خدا تفاوت دارد.» آن عالم می‌پرسد منظور و مقصود از این سخن چیست؟ اولاً: مثال و تمثیلی که در مقدمه کلام «بیست و دوم» در تفاوت توحید حقیقی و ظاهری آورده شده و برای او قرائت کرده‌یی به جواب اشاره دارد. دومین و سومین موقف و مقصد در کلام «سی و دوم» نیز توضیح همان جواب است. ثانیاً: محیی الدین عربی بیانات ائمه اصول دین و علمای علم کلام را درباره عقاید و وجود واجب الوجود و توحید الهی کافی ندانسته، لذا به فخرالدین رازی که از بزرگان علم کلام است نامه مذکور را نوشته است. آری، معرفت الهی‌ای که به واسطه علم کلام حاصل شده باشد معرفت کامل و احساس کامل حضور الهی را نتیجه نمی‌دهد. اما اگر مطلب به شیوه قرآن معجز البیان باشد هم معرفت تامه و هم احساس کامل حضور الهی را نتیجه می‌دهد که ان شاء الله همه اجزای رساله نور در جاده نورانی قرآن معجز البیان حکم چراغ‌هایی فروزان را خواهند داشت. همان قدر که معرفت الله فخرالدین رازی که به واسطه علم کلام حاصل شده در نظر محیی الدین عربی ناقص است، معرفتی که به واسطه مشرب تصوف به دست می‌آید نیز نسبت به معرفتی که مستقیماً از قرآن حکیم و براساس سرّ وراثت نبوت اخذ می‌شود ناقص است. در مشرب محیی الدین عربی برای حصول حضور دائمی، لَا مَو۟جُودَ اِلَّا هُوَ گفته می‌شود و تا جایی پیش می‌روند که گویی وجود عالم هستی انکار می‌شود. سایرین نیز برای دست یافتن به حضور دائم گفته اند: لَا مَش۟هُودَ اِلَّا هُوَ و با شیوه عجیبی تا فراموش کردن کامل عالم پیش رفته‌اند. اما معرفت اخذ شده از قرآن حکیم علاوه بر ایجاد حضور دائم، عالم را نه محکوم عدم می‌داند و نه آن را در نسیان مطلق محبوس می‌کند. این معرفت کائنات را از سرگردانی نجات داده و به خدمت حضرت حق در می‌آورد. در این‌جا هر چیز آیینه معرفت می‌شود و طبق گفته سعدی شیرازی: «در نظر هوشیار هر ورقی دفتریست از معرفت کردگار» در هر چیز پنجره‌یی رو به سوی معرفت حضرت حق می‌گشاید. ما در برخی از «کلام»‌ها درباره تفاوت‌های منهاج حقیقت که از قرآن اخذ شده است و مشرب علمای علم کلام مثالی بدین شکل بیان کرده‌ایم: مثلاً برخی برای انتقال آب از راهی دور زمین را حفر کرده و آب را از طریق لوله از زیر کوه به جایی که می‌خواهند می‌آورند. برخی دیگر همه جا چاه حفر می‌کنند و به آب دست می‌یابند. نوع اول کار بسیار سختی‌ست؛ کانال ممکن است بسته شده و جریان آب قطع شود. اما آنان که با حفر چاه در هر جا آشنا هستند بدون زحمت به آب دسترسی می‌یابند؛ درست به همین ترتیب علمای علم کلام نیز براساس محال بودن دور و تسلسل، در پایان و در نهایت عالَم، اسباب و علل را قطع کرده و لاجرم وجود واجب الوجود را اثبات می‌کنند. آن‌ها در راهی دور و دراز پیش می‌روند. اما منهاج حقیقی قرآن حکیم آب را در هر جا می‌یابد و استخراج می‌کند. هر آیه را چون عصای موسی بر هر جا که فرود آورد آب حیات فوران می‌کند و موجب می‌شود هر چیزی این قاعده را بر زبان راند که وَ فٖى كُلِّ شَى۟ءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰى اَنَّهُ وَاحِدٌ وانگهی ایمان فقط به علم منحصر نیست؛ لطایف بسیاری در ایمان سهیم‌اند. غذایی که وارد معده آدمی می‌شود به صورت‌های گوناگون در جاها و رگ‌های مختلف بدن تقسیم و توزیع می‌شود؛ به همین ترتیب مسایل ایمانی برخاسته از علم نیز بعد از آن‌که وارد معده عقل شد روح و عقل و سرّ و نفس و لطایف دیگر نسبت به درجات و مراتب‌شان سهمی از آن اخذ کرده و می‌مکند. اگر سهمی برای آن‌ها وجود نداشته باشد این نقص است؛ محیی الدین عربی این مطلب را به فخر رازی هشدار می‌دهد.

§18

مناسبت وَلَقَد۟ كَرَّم۟نَا بَنٖٓى اٰدَمَ با آیه اِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا چیست؟ پاسخ: توضیح این مطلب در کلام «یازدهم» و «بیست و سوم» و ثمره دوم شاخه پنجم از کلام «بیست و چهارم» آمده است، سرّ اجمالی آن به شرح زیر می‌باشد: هم‌چنان که حضرت حق با قدرت کامله‌اش از شی واحد چیزهای زیادی پدید آورده و وظایف گوناگونی بر عهده آن‌ها می‌گذارد و قادر است هزار کتاب را در یک صفحه بنویسد؛ انسان را هم به جای انواع مخلوقات، یک نوع جامع آفریده است، یعنی اراده فرمود به انسان که نوع واحدی‌ست به اندازه‌ی همه درجات مختلف حیوانات وظیفه دهد، لذا برای قوا و حواس انسان به طوری فطری محدودیتی قائل نشد و قید فطری ننهاد و آزاد گذاشت. قوا و حواس سایر حیوانات محدود است و زیر قید و بندی فطری هستند؛ در حالی که هر یک از قوای انسان در پهنه‌یی بی‌انتها جولان می‌دهند و جانب لایتناهی را در پیش می‌گیرند. زیرا انسان آیینه‌یی‌ست برای تجلیات بی‌نهایت اسمای خالق کائنات؛ این است که استعداد بی‌پایانی به قوایش داده شده است. برای مثال اگر همه دنیا هم به انسان داده شود به‌واسطه حرصی که دارد هَل۟ مِن۟ مَزٖيدٍ (ق:‌٣٠) خواهد گفت. نیز با خودکامگی‌ای که دارد در مسیر منافع خویش بر ضرر و زیان هزاران نفر چشم می‌بندد و هکذا ... انسان همان‌طور که در اخلاق ناپسند می‌تواند پیش برود و به درجات نمرودها و فرعون‌ها برسد و با صیغه مبالغه، «ظلوم» نامیده می‌شود، در اخلاق حسنه نیز می‌تواند مظهر پیشرفت و ترقی‌های بی‌پایان گردد و تا مرتبه انبیا و صدیقین بالا رود. هم‌چنین انسان بر عکس حیوانات در برابر همه چیزهای مورد نیاز برای زندگی جاهل است و مجبور به یادگیری می‌باشد، و چون محتاج چیزهای بسیار زیادی‌ست با صیغه مبالغه «جهول» نامیده شده است. حیوان وقتی زاده می‌شود نیازمند چیزهای اندکی‌ست و در عرض یکی دو ماه یا یکی دو روز و گاه در یکی دو ساعت همه‌ی شرایط حیاتش را فرا می‌گیرد. طوری که گویا بعد از تکامل در جهانی دیگر به این دنیا آمده است. اما انسان در یکی دو سال قادر به ایستادن می‌شود و در طول پانزده سال تفاوت سود و زیان را در می‌یابد. مبالغه «جهول» به این نکته هم اشاره دارد.

§19

حکمت «جَدِّدُوا اِيمَانَكُمْ بِلاَ اِلهَ اِلاَّ اللّهُ» را می‌پرسید. حکمت این تعبیر در بسیاری از «کلام»‌ها آمده است. یکی از اسرار حکمت‌اش این است که هم خود انسان و هم عالم او همواره تجدّد می‌یابد لذا همواره به تجدید ایمان محتاج است، زیرا هر فرد انسانی به لحاظ معنا شامل افراد بسیاری می‌شود. به عدد سال‌های عمرش و شاید به تعداد روزهای عمرش و حتی به تعداد ساعات عمرش فردهای متعددی به شمار می‌رود. فرد واحد چون تحت قوانین زمان قرار دارد حکم مدل و الگو را می‌گیرد و هر روز به شکل فرد دیگری در می‌آید. هم‌چنان که انسان دارای این تعدد و تجدّد است عالم او نیز که محل زندگی اوست سیار و در حرکت است. عالمی می‌رود و عالم دیگری به جایش می‌آید و دائماً در حال تنوع و دگرگونی‌ست؛ هر روز دریچه عالم جدیدی را می‌گشاید. ایمان نیز هم نور حیات همه‌ی افراد موجود در شخصیت اوست و هم روشنایی عالمی‌ست که وارد آن می شود. لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ کلیدی‌ست که مسیر آن نور را می‌گشاید. مادام که نفس و هوی و وهم و شیطان در انسان حکم می‌رانند بیش‌تر اوقات نیز ممکن است برای صدمه زدن به ایمانش از غفلت او استفاده نموده، حیله کرده و نور ایمان او را با شبهات و وسوسه‌ها خاموش سازند. این است که دائماً فرد حرکات و کلماتی از خود بروز می‌دهد که مخالف ظاهر شریعت می‌باشد و حتی تا جایی پیش می‌رود که در نظر برخی از ائمه کفر محسوب می‌گردد، لذا همیشه و هر ساعت و هر روز محتاج تجدید ایمان هستیم. سؤال: علمای کلام عالَم را به عناوین اجمالی «امکان و حدوث» تقسیم کرده، خود به لحاظ ذهنی فوق آن قرار گرفته، سپس وحدانیت (خداوند) را اثبات می‌کنند. قسمی از اهل تصوف نیز برای به دست آوردن حضور کامل [الهی] در متن توحید، می‌گویند «لَا مَش۟هُودَ اِلَّا هُوَ»؛ لذا کائنات را فراموش کرده، پرده‌یی از نسیان بر آن می‌کشند و به حضور کامل می‌رسند. قسم دیگری از آنان برای دستیابی به توحید حقیقی و حضور کامل [الهی] «لَا مَو۟جُودَ اِلَّا هُوَ» می‌گویند و کائنات را در پوششی از خیال روانه عدم کرده به حضور تمام می‌رسند. اما تو فارغ از این سه مشرب، جاده کبرایی را در قرآن نشان می‌دهی و به عنوان شعار آن می‌گویی «لَا مَع۟بُودَ اِلَّا هُوَ ، لَا مَق۟صُودَ اِلَّا هُوَ»؛ برهانی از براهین این مسیر را دایر بر توحید بازگو و راه وصول مختصر آن را به اجمال نشان‌مان ده. پاسخ: همه «کلام‌ها» و همه «مکتوبات» همین مسیر را نشان می‌دهند. فعلاً همان‌طور که خواسته‌اید به یکی از حجت‌های عظیم و برهان‌های گسترده و مفصل آن به اختصار اشاره‌یی می‌کنیم: هر چیز در عالم، همه‌ی چیزها را متوجه آفریننده خود و هر اثری در جهان همه آثار را اثر مؤثر خود می‌نمایاند؛ هم‌چنین هر فعل ایجادی در عالم، ثابت می‌کند که همه افعال ایجادی افعال فاعل خویش هستند. هراسم تجلی کرده بر موجودات اشاره بر این دارد که همه اسما، اسم‌ها و عناوین مسمای او هستند. پس هر چیز مستقیماً برهان وحدانیت و پنجره معرفت الهی‌ست. آری، هر اثری مخصوصاً اگر ذی حیات باشد نمونه کوچک عالم و هسته کائنات و ثمره‌یی از ثمرات کره زمین است. پس ایجاد کننده‌ی آن نمونه‌ی کوچک و هسته و ثمره مذکور همان کسی‌ست که همه کائنات را ایجاد کرده است. ایجاد کننده میوه نمی‌تواند کسی جز ایجاد کننده درخت باشد. پس هم‌چنان که هر اثری همه آثار را متوجه مؤثر خود می‌کند، هر فعل نیز همه افعال را به فاعل خود نسبت می‌دهد، زیرا مشاهده می‌کنیم که هر فعل ایجادی به اندازه‌یی بزرگ و گسترده است که اکثر موجودات را در بر می‌گیرد و به نحوی دیده می شود که گویی نوک پیکان قانون دور و دراز خلاقیتی از ذرات تا خورشیدهاست. به عبارت دیگر هر کس که صاحب آن فعل ایجادی جزئی‌ست می‌بایست فاعل همه افعالی نیز باشد که تابع قانون کلی‌اند و از ذرات تا خورشید کشیده شده و همه موجودات را در احاطه دارند. آری، احیا کننده یک مگس می‌بایست همان ذاتی باشد که همه حشرات و حیوانات کوچک را ایجاد و زمین را احیا می‌کند. کسی که ذره را چون [درویش] مولوی می‌چرخاند باید همان ذاتی باشد که موجودات را سلسله‌وار به حرکت در ‌آورده و خورشید را با سیاراتش می‌گرداند، زیرا قانون، سلسله‌یی‌ست و افعال وابسته به آن می‌باشند. پس همان گونه که هر اثر همه آثار را متوجه مؤثر خود می‌داند و هر فعل ایجادی همه افعال را از فاعل خود می‌داند، هر اسم تجلی یافته در عالم نیز همه اسم‌ها را به مسمای خود نسبت داده و اثبات می‌کند که عنوان‌های اویند، زیرا اسم‌های تجلی یافته در کائنات هم‌چون دایره های متداخل و رنگ‌های هفت‌گانه در نور، وارد حیطه هم می‌شوند و یاور یک‌دیگرند و اثر هم‌دیگر را تکمیل کرده و زینت می‌بخشند. مثلاً زمانی که اسم محیی در چیزی تجلی می‌کند و لحظه‌یی که به آن حیات می‌بخشد اسم حکیم هم تجلی می‌یابد و کالبد آن ذی ‌حیات را که به منزله آشیانه‌اش است با حکمت تنظیم می‌کند. در عین حال اسم کریم هم تجلی کرده و آشیانه‌اش را تزیین می‌دهد. نیز در همان لحظه تجلی اسم رحیم هم دیده می‌شود تا حوایج آن کالبد را با مهربانی تأمين نماید. اسم رزاق هم در همان زمان تجلی کرده و رزق مادی و معنوی مورد نیاز برای بقای آن ذی حیات را از جایی که فکرش را هم نمی‌کند تأمين می‌نماید، و هکذا ... پس باید گفت محیی نام هر کس که باشد اسم نورانی و محیط حکیم در کائنات نیز اسم هموست؛ اسم رحیم هم که همه مخلوقات را با مهربانی تربیت می‌کند؛ اسم رزاق نیز که با کرمش همه جانداران را تغذیه می‌نماید اسم و عنوان اوست و هکذا … پس هر اسم و هر فعل و اثری چنان برهان و مهر وحدانیت و خاتم احدیتی‌ست که نشان می‌دهد هر کدام از کلمات نگاشته شده در صحایف کائنات و سطرهای اعصار که موجودات نامیده می‌شوند نقش قلم کاتب‌شان هستند. «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلَى مَنْ قَالَ (اَفْضَلُ مَا قُلْتُ اَنَا وَ النَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِى لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّهُ) وَ عَلَى آلِهِ وَ صَحْبِهِ وَ سَلِّمْ »

§20

ثانیاً: در نامه‌تان مطلب دیگری را در قالب این سؤال مطرح می‌کنید که آیا صرف گفتن لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ کافی است؟ یعنی اگر کسی مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ نگوید می‌تواند از نجات یافتگان باشد؟ پاسخ این مطلب مفصل است. این‌جا فقط همین مقدار می‌گوییم که: دو عبارت شهادتین جدایی ناپذیر، اثبات کننده و در برگیرنده هم‌اند و تصور بخشی از آن بدون بخش دیگر ممکن نیست. مادام که پیامبر (ع) خاتم الانبیا و وارث همه پیامبران است پس در رأس تمام راه‌های رسیدن (به خداوند) قرار دارد. بیرون از جاده کبرای او راهی برای حقیقت و نجات نیست. امامان عموم اهل معرفت و تحقیق مانند سعدی شیرازی می‌گویند: محال است سعدی به راه نجات ظفر بردن جز در پی مصطفی نیز گفته اند: «كُلُّ الطُّرُقِ مَسْدُودٌ اِلاَّ الْمِنْهَاجَ الْمُحَمَّدِىَّ». لیکن گاه اتفاق می‌افتد با این‌که در مسیر احمدیه (ع) هستند نمی‌دانند؛ و حال آن‌که در مسیر احمدی‌اند. گاه نیز با پیامبر آشنایی ندارند، اما راهی که می‌روند از اجزای مسیر احمدی‌ست. برخی اوقات نیز به راه و مسیر محمدی به خاطر کیفیتی مجذوبانه یا حالتی توأم با استغراق یا وضعیتی براساس انزوا و بدویت نمی‌اندیشند و لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ برای‌شان کفایت می‌کند. اما با این حال مهم‌ترین جهت این است که عدم قبول، مطلبی، و قبول عدم، مطلب دیگری‌ست. این قبیل اشخاصِ اهل جذبه یا عزلت، یا بی‌خبر و ناآگاه، از پیامبر آگاهی ندارند و درباره‌اش فکر نمی‌کنند تا او را قبول کنند. این است که در این‌باره در جهل می‌مانند. در خصوص معرفت الهی چیزی که می‌دانند لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ است. این‌ها می‌توانند از اهل نجات باشند. اما کسانی که درباره پیامبر مطالبی شنیده‌اند و از آن‌چه آورده آگاه هستند اگر تصدیقش نکنند قادر به شناخت حضرت حق نخواهند بود. برای آن‌ها تنها کلام لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ به توحیدی که سبب نجات و رستگاری‌ست ختم نمی‌شود. زیرا این وضع «عدم قبولِ» جاهلانه نیست که دلیل معذور بودن شود بلکه «قبول عدم» و انکار است. شخصی که محمد (ع) را که با معجزات و آثارش مدار فخر کائنات و مدار شرف و افتخار نوع بشر است انکار می‌کند شکی نیست که به هیچ وجه نمی‌تواند مظهر هیچ نوری شود، لذا خداوند را هم نمی‌شناسد. بگذریم؛ فعلاً همین قدر کافی‌ست.

§21

ثالثاً: برخی از تعابیر مربوط به مسلک شیطان که در مبحث نخست موسوم به مناظره با شیطان به کار رفته بسیار سنگین دیده می‌شود. البته با واژه «حاشا، حاشا» و قیدهایی چون «بر فرض محال» سعی کردیم آن را تعدیل کنیم اما باز هم لرزه بر اندام من می‌اندازد. در قطعه‌یی که برای شما ارسال شد جرح و تعدیل‌های مختصری وجود داشت آیا موفق به تصحیح نسخه خود براساس متن ارسالی شدید؟ نظر شما را وکیل قرار می‌دهم؛ هر کدام از تعبیرات مذکور را لازم ندیدید می توانید حذف کنید. برادر عزیز من! مبحث مذکور بسیار مهم است، زیرا استاد اهل زندقه، شیطان است. تا وقتی شیطان را مجبور به تسلیم نکنیم مقلدان‌اش قانع نمی‌شوند. قرآن حکیم در رد تعابیر درشت کفار، آن تعابیر را به میان می‌آورد و این به من جسارت می‌داد؛ لذا برای محکوم کردن این مسلک شیطانی با قید «فرض محال» ترسان و لرزان از تعبیرات احمقانه آن‌ها استفاده کردم، تعبیراتی که پیروان حزب الشیطان به اقتضای مسلک و مشرب‌شان ناگزیر قبول دارند و خواه ناخواه به لحاظ معنا و به زبان مسلک خود آن را بیان می‌دارند. ولی ما با به کار بردن تعابیر مذکور آن‌ها را در ته چاهی گرفتار کردیم و عرصه را کاملاً در اختیار قرآن گذاشتیم و نیات پلید آن‌ها را برملا نمودیم. پیروزی یاد شده را در این مثال مشاهده کن: مناره رفیعی را تصور کن که سر بر آسمان می‌ساید و در زیرش تا مرکز کره زمین چاهی حفر شده است. مردم برای اثبات موقعیت کسی که اذانش به گوش تمام ساکنان شهر می‌رسد دو گروه شده‌اند و در این مورد بحث می‌کنند که او از بالای مناره تا اعماق زمین در کدام نقطه قرار دارد. گروه اول می‌گویند:«او بالای مناره است و رو به کائنات اذان می‌خواند، زیرا ما صدای اذان او را می‌شنویم و در می‌یابیم که والا و دارای حیات است؛ گر چه هر کس او را در آن نقطه مرتفع نمی‌بیند اما هر کس به نسبت مرتبه‌یی که دارد او را هنگام بالا و پایین رفتن در مقام یا پله‌یی می‌بیند و به این ترتیب در می‌یابد که او بالا می‌رود و فرقی نمی‌کند که در کجا دیده شود، مهم این است که مقام بالایی دارد.» گروه شیطانی و احمق دوم می‌گویند:«نه، مقام او بالای مناره نیست؛ تفاوتی ندارد کجا دیده می شود؛ جای او در اعماق چاه است.» این در حالی‌ست که کسی او را در عمق چاه ندیده و نمی‌تواند ببیند. اگر او فرضاً مانند سنگ، سنگین بود و اختیاری از خود نداشت جایش بی‌تردید در عمق چاه بود و بالاخره کسی او را می دید. میدان مقابله این دو گروه معارض عرصه گسترده‌یی از رأس مناره تا عمق چاه است. جماعت اهل نور که حزب الله‌اند آن مؤذن را بر بالای مناره به آن‌ها که نظر والایی دارند نشان می‌دهند؛ و به آنان که نظرشان تا آن بالا نمی‌رود و در واقع قاصر النظرند نسبت به درجه‌یی که دارند آن مؤذن اعظم را روی پله و مرتبه‌یی نشان می‌دهند. نشانه‌ کوچکی برای آن‌ها کافی‌ست و به آن‌ها ثابت می‌کند که شخص مذکور جسم جامدی چون سنگ نیست؛ هر گاه بخواهد بالا می‌رود؛ دیده می‌شود، و انسان کاملی‌ست که اذان سر می‌دهد. گروه دیگر که به عنوان حزب الشیطان شناخته می‌شوند احمقانه حکم می‌کنند و می‌گویند:«یا او را بر بالای مناره به همه نشان دهید یا جایگاه و مقام او در عمق چاه است.» آن‌ها به سبب حماقت‌شان نمی‌دانند، این‌که نمی‌توان او را بر بالای مناره به دیگران نشان داد به این دلیل است که همه توان مشاهده نقاط مرتفع را ندارند. آن‌ها مغالطه می‌کنند و به جز رأس مناره می‌خواهند همه فاصله مورد نظر را تصاحب کنند. کسی برای حل اختلاف دو گروه مذکور پیش قدم می‌شود و به حزب الشیطان می‌گوید: ای گروه منحوس! اگر جا و مقام آن مؤذن اعظم عمق چاه باشد باید موجودی چون سنگ، جامد و بی‌جان و فاقد قدرت باشد؛ و کسی که در پله‌های چاه یا مناره مشاهده می‌شود می‌بایست او نباشد. مادام که او را در میانه مسیر روی پله‌های چاه یا مناره می‌بینید پس باید قبول کنید که او ضعیف و عاری از حقیقت، و جامد نیست. بالای مناره باید جای او باشد. پس شما یا باید او را در عمق چاه نشان دهید (که به هیچ وجه نمی‌توانید این کار را بکنید و نمی‌توانید این موضوع را به کسی ثابت نمایید) یا باید سکوت کنید! میدان مدافعه شما عمق چاه است. باقی میدان و عرصه‌ی گسترده یاد شده، میدان این گروه ارجمند است؛ آن‌ها شخص مذکور را اگر در هر جای دیگری جز عمق چاه نشان دهند پیروزند. مبحث مناظره شیطانی مانند همین تمثیل، فاصله مفصل عرش تا فرش را از دست حزب الشیطان بیرون آورده، آن را مجبور نموده، زیر فشار قرار می‌دهد و نامعقول‌ترین و محال‌ترین و منفورترین موقعیت‌ها را نصیب آن‌ها می‌کند. آری، این مبحث آن‌ها را در تنگ‌ترین دخمه‌یی که کسی حاضر نیست وارد آن شود قرار داده و تمامی عرصه را به نام قرآن ضبط می‌کند. اگر درباره قرآن از آن‌ها سؤال شود می‌گویند:«کتابی‌ست انسانی و زیبا که درس اخلاق می‌دهد.» پس به آن‌ها گفته می‌شود در این صورت کلام خداوند است و شما مجبور هستید که این را بپذیرید، زیرا شما براساس مسلک‌تان نمی‌توانید این کتاب را زیبا بنامید. هم‌چنین اگر به آن‌ها گفته شود «نظرتان درباره پیامبر چیست؟» می‌گویند: «انسانی‌ست بسیارخردمند با اخلاق نیکو.» پس به آن‌ها گفته می‌شود:«اگر چنین است ایمان بیاورید، زیرا کسی که دارای اخلاق نیکوست و خردمند نیز هست در هر حال رسول الله است. این کلمه «نیکو» در قاموس شما وجود ندارد و طبق مشرب‌تان نمی‌توانید چنین بگویید.» و هکذا ... جهات دیگر حقیقت را می‌توان بر سایر اشارات موجود در تمثیل منطبق کرد. بنا بر همین سرّ، مبحث نخست که به مناظره با شیطان اختصاص دارد اهل ایمان را در حفاظت از ایمان خود نیازمند آگاهی از معجزات احمدی و فرا گرفتن براهین قطعی نمی‌داند. کم‌ترین علامت و کوچک‌ترین دلیل، ایمان آن‌ها را نجات می‌دهد. لذا هر یک از حالات احمدی (ع) هر یک از خصلت‌های محمدی (ع) و هر یک از رفتارهای نبوی (ع) که در حکم معجزه‌اند اثبات می‌کند که او در عمق چاه و اسفل سافلین نیست و مقامی در اعلای علیین دارد.

§22

یک مسأله عبرت انگیز: با دلالت هفت نشانه، مجبور به بیان اکرامی ربانی و حمایتی الهی مربوط به خدمت به قرآن هستم تا قدرت معنوی در نظر برخی از دوستانم که گرفتار وهم‌اند و دچار فتور، تأیید گردد و من بتوانم تعدادی از آن‌ها را که دچار ضعف در رفتار شده‌اند نجات دهم. چهار نشانه‌ از هفت نشانه‌ی مذکور مربوط به کسانی‌ست که دوست من بوده‌اند اما هر کدام‌شان فقط به دلایل دنیوی در برابر من مواضع خصمانه گرفتند؛ این هم نه برای شخص من بلکه به دلیل خادم قرآن بودنم صورت می‌گرفت؛ آن‌ها برخلاف هدفی که داشتند سیلی خوردند. سه نشانه دیگر از آن هفت نشانه نیز مربوط به دوستانی‌ست که دوست واقعی بودند و همواره نیز دوست اند لیکن جوانمردی‌ای را که مقتضای دوستی‌ست از خود بروز ندادند تا توجه اهل دنیا را به دست آورده، به مقاصد دنیوی برسند و از طرف رؤسای‌شان مشکلی پیش نیاید. این سه دوست، متأسفانه برخلاف مقاصدشان مورد عتاب قرار گرفتند. چهار نفر ابتدایی کسانی بودند که در ظاهر دوست بوده ولی بعداً به دشمنی پرداختند: اولی: مدیری با چند واسطه التماس کرد. نسخه‌یی از کلام دهم را می‌خواست. به او دادم. اما برای ترفیع [مقام] دست از دوستی با من برداشت و به دشمنی پرداخت. او نسخه مذکور را با قصد خبرچینی و شکایت تحویل والی داد لیکن بر اثر کرامت خدمت قرآنی، نه تنها ترفیع نیافت که از موقعیت شغلی‌اش عزل شد. دومی: مدیری دیگر با این که دوست من بود برای جلب نظر رؤسایش و کسب توجه اهل دنیا نه در برابر شخص من بلکه به دلیل خادم قرآن بودنم رفتار رقیبانه و خصمانه‌یی در پیش گرفت. او بر خلاف منظوری که داشت سیلی خورد و در موضوعی که اصلاً انتظارش را نداشت محکوم به دو سال و نیم زندان شد. سپس از یکی از خادمان قرآن طلب دعا کرد. ان شاء الله نجات می‌یابد چرا که برایش دعا کردند. سومی: معلمی دوست به نظر می‌آمد و من هم با چشم دوست به او نگاه کردم. او برای انتقال به بارلا و سکونت در آن‌جا رفتار خصمانه‌یی در پیش گرفت ولی بر خلاف منظوری که داشت سیلی خورد. او را از معلمی به سربازی فرستاده، و از بارلا دورش کردند. چهارمی: با معلمی (که حافظ هم بود و من او را متدین می‌دانستم) به نیت این که در مسیر خدمت به قرآن با من رفاقت خواهد کرد دوستی صمیمانه‌یی برقرار کردم. اما او بعد از مدتی برای جلب نظر اهل دنیا با تک سخن مأموری ترسید و رفتار سردی با ما در پیش گرفت، سپس برخلاف منظوری که داشت سیلی خورد. توسط بازرس‌اش به شدت توبیخ شد و او را عزل کردند. این چهار نفر به دلیل دشمنی‌ای که در پیش گرفتند سیلی خوردند؛ سه دوست دیگرم نیز چون مردانگی را که لازمه‌ی دوستی جدی‌ست از خود نشان ندادند نه این‌که سیلی خورده باشند، ولی برخلاف مقصدشان تذکری از نوع اخطار گرفتند. اولی: شخص محترمی که از طلبه‌های به غایت مهم، جدی و واقعی‌ام بود، همیشه کلام‌ها را می‌نوشت و منتشر می‌کرد. با آمدن مأموری مهم و پریشان حال، و با وقوع حادثه‌یی، کلام‌هایی را که نوشته بود پنهان کرد و نسخه‌برداری را نیز موقتی کنار گذاشت تا زحمتی از اهل دنیا متوجه‌اش نشود و فشاری نبیند و از شر آن‌ها در امان باشد. او بر اثر این خطا یعنی تعطیل موقت خدمت قرآنی یک سال متمادی با بلایی مانند محکوم شدن به هزار لیره روبرو شد. وقتی دوباره نیت کرد نسخه‌برداری (و کتابت رساله نور) را مانند گذشته شروع کند در دادگاه تبرئه شد و لِلّه الحمد بی‌گناه اعلام گردید. با حال و روز فقیرانه‌یی که داشت از پرداخت هزار لیره نجات یافت. دومی: یکی از دوستانم که رادمرد و جدی و جسور بود و پنج سالی از رفاقت‌مان می گذشت با این‌که در همسایگی ما می‌نشست برای به دست آوردن حُسن ظن اهل دنیا و مدیری که تازه آمده بود بدون هیچ فکر و اختیاری چند ماه با من دیدار نکرد. حتی در عید فطر و ماه رمضان هم به من سری نزد. بر خلاف منظوری که داشت موضوع روستا به نتیجه رسید و نفوذ او از بین رفت. سومی: یکی از حافظان قرآن که هفته‌یی یکی دو بار با من دیدار می‌کرد امام جماعت شد. برای این که بتواند عمامه بر سر بگذارد دو ماه سراغ مرا نگرفت، حتی روز عید هم پیش من نیامد. برخلاف آن‌چه آرزو داشت و بر عکس هدف‌اش، با این‌که هفت هشت ماه امامت جماعت را بر عهده داشت به گونه‌یی غیر منتظره اجازه ندادند عمامه بر سر بگذارد. از این قبیل رویدادها فراوان است، لیکن برای این که موجب تکدر خاطر برخی نشوم بیان نمی‌کنم. این‌ها هر قدر هم که نشانه‌های ضعیفی باشند قوتی در اجتماع‌شان احساس می‌شود. لذا به فکرم خطور می‌کند این‌ها نه به سبب شخص من (زیرا نفسم را شایسته هیچ اکرامی نمی‌بینم) بلکه به دلیل خدمتی که به قرآن می‌کنیم رخ می‌دهد. از این نوع وقایع دانسته می‌شود که تحت اکرام الهی و حمایت ربانی خدمت می‌کنیم. دوستانم باید این را درک کنند و گرفتار اوهام نشوند. مادام که به خاطر خدمتکار بودنم اکرام الهی‌ست و این خدمت موجب شکر و ستایش می‌شود نه فخرفروشی، و مادام که فرموده‌اند: وَ اَمَّا بِنِع۟مَةِ رَبِّكَ فَحَدِّث۟ (ضحى: ١١) نکات یاد شده را بر مبنای اسرار فوق به صورت خصوصی به دوستانم بیان می‌کنم.

§23

(حاشیه‌یی بر سومین مثال نقطه سوم از پنجمین سببی‌ست که مانع اجتهاد می‌شوند و در کلام «بیست و هفتم» آمده است.) سؤالی مهم: برخی از اهل تحقیق می‌گویند: هر یک از الفاظ قرآنی و اذکار و سایر تسبیح‌ها از جهات گوناگون لطایف معنوی انسان را نورانی می‌کنند و به آن‌ها غذای معنوی می‌رسانند. اگر معنای آن‌ها دانسته نشود لفظِ تنها فایده‌یی نخواهد داشت. لفظ، لباس است؛ اگر عوض شود و هر طایفه‌یی به زبان خود الفاظی بر آن معانی بپوشانند سودمندتر نیست؟ پاسخ: الفاظ قرآنی و تسبیحات نبوی لباس جامدی نیستند بلکه مانند پوست زنده‌ی کالبدِ موجود زنده هستند که به مرور زمان پوست شده‌اند. لباس عوض می‌شود، اما اگر پوست بدن را عوض کنند برای وجود آدمی ضرر دارد. الفاظ مبارکه در نماز و اذان عَلم و نامی برای معنای عرفی‌شان شده‌اند. عَلم و نام را نمی‌توان عوض کرد. من حالتی را که در نفس خود تجربه کردم بارها مورد دقت و توجه قرار دادم و دیدم حقیقت است، حالت مذکور چنین است: سوره اخلاص را در روز عرفه صد بار صد بار تکرار می‌کردم و می‌خواندم. دیدم قسمی از حواس معنوی‌ام طی چند مرتبه غذای‌شان را می‌گرفتند، متوقف شده و مکث می‌کردند. قسم دیگری چون قوه مُفکّره، زمانی که متوجه معنا می‌شدند، سهم خود را می‌گرفتند و آن‌ها هم مکث می‌کردند. قسمی دیگر چون قلب در جهت برخی مفاهیم که مدار ذوق‌اند سهم خود را دریافت کرده، و سکوت می‌نمودند، و هکذا... به تدریج در آن تکرار فقط قسمی از لطایف می‌ماند که خیلی دیر به ستوه می‌آمدند، آن‌ها ادامه می‌دادند و نیازی به معنا و دقت و توجه باقی نمی‌گذاشتند. غفلت آن‌چنان که به قوه مُفکّره ضرر می‌رساند برای این قبیل لطایف ضرری نداشت. لفظ و لفظ مُشبّع که معنایی اجمالی‌ست و معانی عرفی که همان اسم و عَلم‌اند برای آن‌ها کفایت می‌کند. اگر شخص در آن لحظه به معنا فکر کند موجب ملالی مضر می‌شود. لطایف ادامه دهنده‌ی مذکور به دانستن و فهمیدن نیز محتاج نیستند بلکه نیازمند یادآوری، توجه و تشویق‌اند و لفظ‌هایی که در حکم پوست‌اند برای‌شان کافی‌ست و نقش معنا را ایفا می کنند. مخصوصاً با الفاظ عربی یاد شده، کلام الله و بیان الهی بودن‌شان را به یاد می‌آورند و مدار فیض دائمی می‌شوند. این حالت که من خود تجربه کرده‌ام نشان می‌دهد که بیان حقایقی مانند اذان و تسبیحاتِ نماز و فاتحه و اخلاص که همواره تکرار می‌شوند به زبان دیگر بسیار مُضر است، زیرا در صورت غایب شدن الفاظ الهی و نبوی که منبع [فیض] دائمی‌اند، سهم دائمی آن لطایف دائمی نیز از میان می‌رود، و ضررهایی مانند ضایع شدن دست کم ده ثواب هر حرف را به دنبال خواهد داشت. و چون حضور دائمی در نماز برای هر کس تداوم نمی‌یابد، تعبیرات انسانی به واسطه‌ی ترجمه به زبان دیگر، هنگام غفلت روح انسان را ظلمانی کرده و مضر خواهد بود. آری، همان‌طور که امام اعظم گفته است:«لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰه، عَلم و اسم توحید است.» ما نیز می‌گوییم اکثریت مطلق کلمات تسبیحیه و ذکریه، مخصوصاً در اذان و نماز حکم عَلَم و اسم را دارند. در این موارد، مانند عَلَم، بیش ازمعنای لغوی به معنای عرفی و شرعی توجه می‌شود. پس تغییر آن‌ها شرعاً ممکن نیست. معانی مجمل یعنی ترجمه مختصر آن‌ها که دانستن‌اش برای هر مؤمنی لازم است چیزی‌ست که عامی‌ترین فرد نیز خیلی زود فرا می‌گیرد. چگونه ممکن است کسانی که همه عمرشان را با اسلام سپری کرده‌اند و در عین حال هزاران مطلب بی‌معنی را در ذهن خود تلنبار نموده‌اند در یادگیری معنای اجمالی این کلمات مبارک که یکی دو هفته بیش‌تر طول نمی‌کشد و کلید حیات ابدی‌ست معذور باشند؟ اینان را چگونه می‌توان مسلمان و خردمند نامید؟ تخریب محفظه‌ی این منابع نور به سبب تنبلی چنین کسانی کارعاقلانه‌یی نیست. کسی که «سبحان الله» می‌گوید، فارغ از این که از کدام ملت باشد، می‌فهمد که در حال تقدیس خداوند است. آیا همین قدر کافی نیست؟ اگر در زبان خود به معنا توجه کند با یک‌بار خواندن مطلب را فرا می‌گیرد. این در حالی‌ست که عبارت مذکور را روزی صد بار تکرار می‌کند. این تکرار گذشته از سهم یادگیری عقل، بر اثر لفظ و معنای اجمالی که به لفظ سرایت می‌کند و با آن ممزوج می‌شود مدار فیض‌ها و انوار گوناگون می‌شود. به ویژه قدسیت حاصل از حیثیت مأخوذ از تکلم الهی، و فیض‌ها و نورهای ناشی از آن قدسیت، بسیار مهم است. نتیجه: به جای الفاظ قدسی الهی که محفظه ضروریات دینی‌اند نمی‌توان چیز دیگری قرار داد، هیچ چیز دیگر جای آن‌ها را نمی‌گیرد و وظیفه آن‌ها را به انجام نمی‌رساند. اگر هم مطلب جایگزین، فایده گذرایی داشته باشد مطمئناً دائمی و علوی و قدسی نخواهد بود. اما لزومی به تغییر الفاظ که محفظه نظریات دینی‌اند نیز باقی نمی‌ماند، زیرا نیاز مذکور با نصیحت و تدریس و تعلیم و موعظه بر طرف می‌شود. خلاصه: جامعیت زبان عربی که زبانی نحوی‌ست و اعجاز الفاظ قرآنی، طوری‌ست که قابل ترجمه نمی‌باشد. حتی می‌توانم بگویم محال است. هر کس تردیدی در این مطلب دارد به کلام «بیست و پنجم» که مربوط به اعجاز است مراجعه کند. آن‌چه ترجمه نامیده می‌شود نیز معنایی به غایت مختصر و ناقص است. این چنین معنایی کجا و معانی حقیقی آیات که دارای حیات و جهت‌های بسیار می‌باشند کجا؟

§24

(از اسرار ولایت و مسأله‌یی مهم و محرمانه است) گروه بزرگ اهل حق و راستی که در عالم اسلام اهل سنت و جماعت نامیده می‌شوند در دایره استقامت و با تبعیت از سنت سَنیّه به همان نحو که هست، از حقایق قرآن و ایمان حفاظت کرده‌اند. اکثریت مطلق اهل ولایت از همین دایره برخاسته‌اند. قسم دیگری از اهل ولایت در مسیری خارج از بعضی از اصول و قواعد اهل سنت و جماعت و در مخالفت با آن‌ها دیده شده‌اند. مشاهده کنندگان این قسم از ولایت به دو گروه تقسیم می‌شوند: گروه اول: به دلیل مخالفت آنان با اصول اهل سنت، ولایت‌شان را انکار کردند و حتی تا تکفیر بعضی از آنان پیش رفتند. گروه دیگر، پیروان آنان‌اند و چون ولایت آن‌ها را قبول دارند می‌گویند:«حق منحصر به مسلک اهل سنت و جماعت نیست.» فرقه‌یی از اهل بدعت را تشکیل داده، حتی تا ضلالت پیش رفتند. آن‌ها ندانستند که هر شخص هادی نمی‌تواند مُهدی باشد. شیوخ آنان معذور از خطای خود هستند چون مجذوب‌اند؛ اما خودشان نمی‌توانند معذور باشند. در این میان گروهی معتدل، ولایت آن اولیا را انکار نکردند اما راه و مسلک‌شان را نپذیرفتند چون معتقد بودند:«سخنان خلاف اصول آن‌ها یا به این دلیل است که مغلوب حال شدند و خطا کردند یا این‌که شطحیاتی چون متشابهات است که معنای‌شان دانسته نمی‌شود». متأسفانه گروه اول، و مخصوصاً در بین آن‌ها علمای ظاهر، با نیت محافظت از مسلک اهل سنت، اولیای مهمی را انکار کردند، حتی مجبور شدند آن‌ها را خارج از دین بنامند. پیروان‌شان که گروه دوم را تشکیل می‌دهند نیز به دلیل حُسن ظن بیش از حد به شیوخ، مسیر حق را رها کرده سر از بدعت و حتی ضلالت در آوردند. بنابر همین سرّ، حالتی بود که مدت زیادی ذهن مرا مشغول می‌کرد: من در برهه‌یی، در زمان مهمی برای گروهی از اهل ضلالت دعای قهرآمیزی کردم. در برابر نفرینم قدرت معنوی عجیبی ظاهر شد. هم دعایم را بر می‌گرداند و هم مرا از این کار منع می‌کرد. آن‌گاه دیدم همان گروه اهل ضلالت در کارهای خلاف حقی که انجام می‌دادند با کمک قوه‌یی معنوی، خلقی را به دنبال خود می‌کشیدند و می‌بردند؛ و موفق هم می‌شدند. نه فقط به اجبار بلکه به دلیل امتزاج با آرزویی که ناشی از قوّت ولایت می‌باشد اهل ایمان به آن روی خوش نشان داده و آن را خیلی بد نمی‌دانند. وقتی این دو سرّ را حس کردم وحشت زده فَسُبْحانَ الله گفتم. با خود گفتم:«آیا ولایتی جز طریق حق می‌تواند وجود داشته باشد؟ مخصوصاً آیا ممکن است اهل حقیقت طرفدار یک جریان گمراه ترسناک شوند؟» سپس در یک روز مبارک عرفه بنا بر یک عادت اسلامی پسندیده سوره اخلاص را صد بار صد بار خواندم و تکرار کردم و به برکت این کار، علاوه بر مسأله‌یی تحت عنوان «پاسخ به سؤالی مهم» که نگارش شده، این حقیقت نیز همراه با رحمت الهی بر قلب عاجزم الهام شد. حقیقت مذکور از این قرار است: قسمی از اهل ولایت مانند آن‌چه در داستان مشهور و معنادار «جِبالی بابا» در زمان سلطان محمد فاتح آمده است، با این‌که خردمند و عاقل دیده می‌شوند، مجذوب اند. قسم دیگر آن‌ها نیز گاه در صحو و دایره عقل دیده می‌شوند و گاه حالتی خارج از عرصه عقل و خرد به آن‌ها دست می‌دهد. قسمی از این صنف اهل التباس‌اند و حق و باطل را به هم می‌آمیزند و قادر به تفکیک آن نیستند. آن‌ها به مسأله‌یی که در حال سُکر مشاهده کرده‌اند در عالم صحو نیز عمل کرده، لذا مرتکب خطا می‌شوند اما متوجه آن نیستند. قسم دیگری از مجذوبان نیز عندالله حفاظت شده‌اند و دچار سلوک در ضلالت نمی‌شوند. اما قسم دیگرشان محفوظ نیستند و ممکن است وارد فرقه‌های اهل بدعت و ضلالت شده، حتی احتمال داده شده است درون جرگه کفار هم یافت شوند. به هر حال اینان چون مجذوب موقت یا دائم‌اند به لحاظ معنا حکم «مجنون مبارک» را می‌یابند؛ و چون حکم مجنون مبارک و آزاد را دارند مکلف نمی‌باشند؛ و چون مکلف نیستند مؤاخذه هم نمی‌شوند. لذا با آن‌که ولایت مجذوبانه‌شان باقی‌ست به طرفداری از اهل بدعت و ضلالت می‌پردازند. آن‌ها تاحدودی مشرب‌شان را رواج داده و باعث شده‌اند قسمی از اهل حق و ایمان به صورت ناخوشایندی به آن‌ها بپیوندند.

§25

(برخی دوستان تذکر دادند و درباره دیدارکنندگان، دستورالعمل مشروحی درخواست کردند. این مطلب بدان دلیل نگاشته شده است.) پوشیده نماند که ملاقات کنندگان ما یا با هدف دنیوی به دیدارمان می‌آیند که این در، بسته است یا به نیت حیات اخروی می‌آیند. در این جهت، دو در ورودی وجود دارد: یا مرا فرد مبارک و صاحب مقامی گمان کرده و آمده‌اند که این در هم بسته است زیرا من خودم را نمی‌پسندم و کسانی را هم که مرا می‌پسندند نمی‌پسندم. حضرت حق را سپاس فراوان که کاری کرد من خود را نپسندم. جهت دوم به دلیل این است که منادی قرآن حکیم هستم. کسانی که از این در وارد می‌شوند روی چشم و سرم جا دارند و آن‌ها را می‌پذیرم. این‌ها هم سه گروه‌اند یا دوست‌اند یا برادرند یا طلبه. خصیصه و شرط دوست این است که به قطع طرفدار جدی خدماتی باشد که در خصوص «کلام‌ها» و انوار قرآنی داریم؛ و قلباً طرفدار بی‌عدالتی و بدعت و ضلالت نباشد و برای این‌که خود نیز بهره ببرد بکوشد. [رساله‌ها را مطالعه کند] خصیصه و شرط برادر این است که علاوه بر تلاش جدی برای نشر کلام‌ها، نمازهای پنج‌گانه واجب را ادا و از گناهان کبیره هفت‌گانه پرهیز کند. خصیصه و شرط طلبه این است که طوری به کلام‌ها رسیدگی کند که گویی تألیف او بوده و مالکیتش از آن اوست؛ و مهم‌ترین وظیفه حیاتی خود را نشر کلام‌ها و خدمت به آن‌ها بداند. این سه طبقه با سه شخصیت من مرتبط‌اند. دوست با شخصیت ذاتی و شخصی من ارتباط می‌یابد؛ برادر با شخصیتی که در جهت بندگی و عبودیت دارم مرتبط می‌شود و طلبه نیز از آن نظر که مُبلغ قرآن حکیم هستم و شخصیتی که در وظیفه استادی دارم ارتباط دارد. این دیدار سه ثمره دارد: ثمره اول: فرا گرفتن جواهرات قرآنی از من یا کلام‌ها از لحاظ مُبلغ بودن؛ ولو یک درس باشد. ثمره دوم: به اعتبار عبادت سهمی در سود اخروی من خواهد داشت. ثمره سوم: این‌که با هم متوجه درگاه الهی شده با ارتباط قلبی در راه خدمت به قرآن حکیم دست به دست هم می‌دهیم و درخواست توفیق و هدایت می‌کنیم. فرد اگر طلبه باشد همواره هر بامداد با اسم خود و گاه با خیالش نزد من حاضر می‌شود و سهیم می‌گردد. اگر برادر باشد چند مرتبه با اسم خصوصی و صورت‌اش در دعا و بهره‌های (معنوی من) حاضر شده سهیم می‌گردد. سپس وارد جمع عموم برادران می‌شود و من او را تسلیم رحمت الهی می‌کنم؛ لذا وقتی در دعا «اخوتی و اخوانی» می‌گویم او نیز در بین آنان حاضر است. من اگر واقف بر موضوع نباشم رحمت الهی می‌داند و آن‌ها را می‌بیند. اگر دوست باشد و فرائض را به جا آورده و از کبایر پرهیز کند به اعتبار عمومیت برادران شامل دعایم است. شرط است که این سه طبقه هم مرا از دعاها و بهره‌های معنوی خود بی‌نصیب نکنند. اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَن۟ قَالَ «اَل۟مُؤ۟مِنُ لِل۟مُؤ۟مِنِ كَال۟بُن۟يَانِ ال۟مَر۟صُوصِ يَشُدُّ بَع۟ضُهُ بَع۟ضًا» وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَح۟بِهٖ وَسَلِّم۟ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَه۟تَدِىَ لَو۟لَٓا اَن۟ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَد۟ جَٓاءَت۟ رُسُلُ رَبِّنَا بِال۟حَقِّ اَللّٰهُمَّ يَا مَن۟ اَجَابَ نُوحًا فٖى قَو۟مِهٖ وَ يَا مَن۟ نَصَرَ اِب۟رَاهٖيمَ عَلٰى اَع۟دَائِهٖ وَ يَا مَن۟ اَر۟جَعَ يُوسُفَ اِلٰى يَع۟قُوبَ وَ يَا مَن۟ كَشَفَ الضُّرَّ عَن۟ اَيُّوبَ وَ يَا مَن۟ اَجَابَ دَع۟وَةَ زَكَرِيَّا وَ يَا مَن۟ تَقَبَّلَ يُونُسَ اب۟نَ مَتّٰى نَس۟ئَلُكَ بِاَس۟رَارِ اَص۟حَابِ هٰذِهِ الدَّع۟وَاتِ ال۟مُس۟تَجَابَاتِ اَن۟ تَح۟فَظَنٖى وَ تَح۟فَظَ نَاشِرَ هٰذِهِ الرَّسَائِلِ وَ رُفَقَائِهِم۟ مِن۟ شَرِّ شَيَاطٖينِ ال۟اِن۟سِ وَ ال۟جِنِّ وَ ان۟صُر۟نَا عَلٰى اَع۟دَائِنَا وَ لَا تَكِل۟نَا اِلٰى اَن۟فُسِنَا وَ اك۟شِف۟ كُر۟بَتَنَا وَ كُر۟بَتَهُم۟ وَاش۟فِ اَم۟رَاضَ قُلُوبِنَا وَ قُلُوبِهِم۟ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters