رساله معجزات قرآنی تا وقتی معجزهیی باقی چون قرآن در اختیار است عقل میگوید بیهوده است که در جستجوی برهان دیگری باشی تا وقتی برهان حقیقتی چون قرآن در اختیار است مگر ممکن است قانع کردن منکران برایم سخت و دشوار باشد؟ هشدار (در ابتدای این گفتار نیت کردیم مطالبی را تحت عنوان «پنج شعله» بنویسیم، اما در انتهای شعله نخست به دلیل لزوم انتشار موضوع با الفبای قدیم، مجبور شدیم مطالب را با سرعت بسیار زیادی بنویسیم؛ طوری که گاه برخی روزها بیست سی صفحه را در دو سه ساعت مینوشتیم. لذا سه شعله را به اجمال و اختصار نوشتیم و دو شعله دیگر را فعلاً کنار گذاشتیم. از برادرانمان انتظار داریم کوتاهیها و نقصانها و اشکالها و خطاهای من را با دیده انصاف و مسامحه ببینند.) هر یک از آیات متعدد درج شده در رساله معجزات قرآنی آیاتی هستند که ملحدان از آنها انتقاد نموده، یا اهل علم تجربی به آنها اعتراض کردهاند یا شیاطین جن و انس درصدد ایجاد وسوسه و شبهه در این خصوص برآمدهاند. «گفتار بیست و پنجم» به شیوهیی حقیقت و نکات آیات مذکور را بیان داشته است که آنچه ملحدان و اهل علم تجربی اشکال دانستهاند با قواعد علمی ثابت شده است که لمعات اعجازند و منشأ کمالات بلاغت قرآنی میباشند. برای جلوگیری از دل به هم خوردگی، پاسخها بدون ذکر شبهاتِ وارد شده به طور قطعی و یقینی ارائه شده است؛ مانند وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا. البته شبهات در سه چهار مورد در مقام نخست «گفتار بیستم» بیان شده است. رسالهی معجزات قرآنی به رغم اختصار زیاد و عجلهیی که در نگارش آن وجود داشته، از نظر علم بلاغت و استفاده از علوم عربی طوری عالمانه و عمیق و با قدرت نوشته شده که باعث حیرت عالمان میشود؛ اگر چه هر مدققی قادر به درک همه بحثهایش نیست و نمیتواند از آنها بهره ببرد، اما به هر حال بوستانیست که هر کس میتواند در آن سهم قابل توجهی داشته باشد. این رساله بسیار با عجله و در پریشان حالی نوشته شده است، لذا در بیان و در عبارات اشکالاتی دارد؛ با این حال از نظر علمی، حقیقت مسائل بسیار مهمی را بیان میکند. سعید نورسی
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Twenty-Fifth Word
قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا (اسرا: ٨٨) درباره وجوه بیشمار اعجاز قرآن حکیم معجزالبیان که مخزن معجزات، و معجزه کبرای احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است در رسالههای عربیام، و رساله نور عربی، و تفسیرم تحت عنوان «اشارات الاعجاز» و همین طور بیست و چهار گفتار پیشین، به قریب چهل وجه اعجازی اشاره کردهام. در اینجا فقط پنج وجه از وجوه مذکور را تاحدودی بیان میکنیم و در لا به لای آن به سایر وجوه نیز به اختصار و اجمال خواهیم پرداخت. ابتدا با مقدمهیی ماهیت موضوع را تعریف و بیان میکنیم.
مقدمه دارای سه جزء به شرح زیر میباشد:
قرآن چیست؟ و چه تعریفی دارد؟ پاسخ: (همچنان که در گفتار «نوزدهم» بیان شد و در سایر گفتارها به اثبات رسید) قرآن ترجمهیی ازلی از کتاب کبیر کائنات است ... مترجم ابدی از زبانهای متنوعیست که آیات تکوینی را تلاوت میکنند ... مفسر کتاب عالم غیب و شهادت... کشاف خزاین معنوی اسمای الهی نهفته در زمین و آسمان ... مفتاح حقایق پنهان در زیر سطور رخدادها ... لسان عالم غیب در عالم شهادت ... گنجینهی التفات های ابدی رحمانی و خطابهای ازلی سبحانی که از عالم غیب میآید و در آن سوی پرده عالم شهادت قرار دارد ... خورشید، اساس و هندسه جهان معنوی اسلام ... نقشه مقدس عوالم اخروی ... کلام شارح، تفسیر واضح، برهان قاطع و مترجم ساطع ذات و صفات و اسما و شئون الهی ... مربی عالم انسانیت ... آب و نور اسلام که انسانیت کبرایست ... حکمت حقیقی نوع بشر ... مرشد و هادی حقیقیای که انسانیت را به سعادت میرساند ... کتاب مقدسی واحد و جامع برای انسان، که کتاب شریعت، دعا، حکمت، عبودیت، امر و دعوت، ذکر، و فکر است و متضمن کتابهای متعددی میباشد که مرجع تمام نیازهای معنوی همه انسانهاست ... نیز کتابی آسمانیست در حکم کتابخانهیی مقدس که برای مشربهای مختلف و مسلکهای گوناگون همه اولیا و صدیقین و عرفا و محققین، و مطابق روش هر یک از مشربهای فوق و جهت تنویرشان و همچنین موافق جهت و سوی هر یک از مسلکها و معرفیشان رسالهیی را ارائه میدهد.
قرآن از عرش اعظم،اسم اعظم، و از مرتبه اعظم هر اسم آمده است لذا همچنان که در گفتار «دوازدهم» بیان و اثبات گردیده قرآن به اعتبار پروردگار همه عالمیان گفتار خداست. نیز با عنوان اله همه موجودات، فرمان خداوند میباشد. به نام خالق همه آسمانها و زمین، یک خطابه، و از نظر ربوبیت مطلقه، یک مکالمه است؛ خطبهیی ازلی به نام سلطنت عامه سبحانی؛ و از نقطه نظر رحمت واسعهی محیط، دفتریست حاوی توجهات رحمانی؛ از حیث عظمت حشمت الوهیت، مجموعهیی برای مخابره است که گاه در ابتدای مطالباش رمزهایی وجود دارد؛ کتاب مقدس حکمت فشانی که از محیط اسم اعظم نزول نموده و ناظر و مفتش بر تمام محاط عرش اعظم میباشد. براساس همین سرّ است که عنوان «کلام الله» در کمال شایستگی به قرآن داده شده و دائماً داده میشود. بعد از قرآن مرتبه کتب و صُحف پیامبران دیگر قرار دارد. بینهایت کلمات الهی دیگر، قسماً مکالمهیی هستند در صورت الهام که هر یک به اعتباری خاص، با عنوانی جزیی، تجلی اختصاصی، اسمی جزیی، ربوبیتی خاص، سلطنتی مخصوص و رحمتی خصوصی ظاهر شدهاند. الهامات فرشته و بشر و حیوان به اعتبار کلیت و خصوصیت بسیار متفاوتاند.
قرآن، کتابی آسمانیست که کتابهای همه انبیا در اعصار مختلف، رسالههای تمام اولیای مشربهای گوناگون، و آثار همه اصفیای مسلکهای متفاوت را اجمالاً در برمیگیرد؛ کتابی که جهات ششگانهاش درخشان است؛ منزه از ظلمات اوهام و شبهات میباشد، و نقطه استنادش به یقین وحی آسمانی، و گفتاری ازلیست. هدف و غایت این کتاب، بالمشاهده، سعادت ابدیست ... دروناش، بالبداهه، هدایت خالص است ... بالایش، بالضروره، انوار ایمان ... زیرش، به علم الیقین، دلیل و برهان ... راستش، بالتجربه، تسلیم قلب و وجدان ... چپش، به عین الیقین، تسخیر عقل و اذعان به آن ... ثمرهاش، به حق الیقین، رحمت رحمان و دار جنان ... مقام و رواجاش، به حدس صادق، مقبول ملک و انس و جان. هر یک از صفات مندرج در سه جزء مربوط به تعریف قرآن، در جاهای دیگر به قطع اثبات شده یا خواهد شد. دعاوی ما امری انتزاعی نیست، هر کدامش با برهان قطعی مبرهن است.
این شعله سه شعاع به شرح زیر دارد:
بلاغت قرآنیست که در مرتبه اعجاز میباشد، بلاغتی که خارقالعاده است و ریشه در استواری نظم، حُسن متانت، بدیع بودن اسلوب، غرابت و استحسان، برتری در بیان، برتری و خلوص، حقانیت و قوت معانی، حقانیت و فصاحت لفظ و سلیس بودن دارد؛ طوری که هزار و سیصد سال است نابغهترین ادیبان بنیآدم، عالیترین خطیبان، و متبحرترین دانشمندان را به معارضه و رویارویی دعوت نموده، و به شدت رگ غیرتشان را تحریک میکند. به رغم این دعوت، نوابغ مذکور که از شدت کبر و غرور سر بر آسمان افراشته بودند، جرأت نکردند در مخالفت با آن زبان بگشایند و با کمال ذلت سر خم کردند. اینک به دو صورت به وجه اعجازی در بلاغت قرآن اشاره میکنیم:
دارای اعجاز است و جنبه معجزه بودن در قرآن موجود است. اکثریت مطلق اهالی جزیرة العرب در آن زمان امی بودند. به همین دلیل آنها به جای کتابت، با شعر و بلاغت از افتخارات و رویدادهای مهم تاریخی و ضربُالمثلهایی که برای محاسن اخلاقیشان مفید بود محافظت میکردند. کلامی معنادار به واسطه جاذبه شعر و بلاغت، در حافظهها میماند و از اسلاف به اخلاف منتقل میشد. در نتیجه این نیاز فطری بود که در بازار معنوی آن قوم، متاع فصاحت و بلاغت رواج بیشتری داشت. حتی ادیب بلیغ یک قبیله، بزرگترین قهرمان ملی آنها بود. بیش از هر چیز به او افتخار میکردند. این قوم باهوش که بعد از ظهور اسلام، جهان را با ذکاوت خود اداره میکردند در بلاغت که بیشترین رواج را داشت و عامل افتخارشان بود و به آن بسیار نیازمند بودند نسبت به اقوام دیگر بالاترین و برترین مرتبه را داشتند. بلاغت در آن زمان چنان ارزشمند بود که میان دو قوم ممکن بود به سبب سخن ادیبی جنگ و دعوا شود، یا براثر عبارتی از او صلح کنند. حتی آنها هفت قصیده از هفت ادیب را تحت عنوان «معلقات سبع» با طلا بر دیوار کعبه نوشته بودند و به آن افتخار میکردند. در چنین زمانهیی که بلاغت رایجترین وضعیت را داشت قرآن معجزُالبیان نزول یافت. همان طور که در زمان حضرت موسی (ع)، سحر، و در زمان عیسی (ع) طب رایج بود و اهم معجزهها نیز از همان جنس صورت گرفت. در آن دوره بود که بلیغترین اعراب را به مقابله با کوتاهترین سوره خواند و با فرمان وَ اِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا عَلٰى عَب۟دِنَا فَا۟تُوا بِسُورَةٍ مِن۟ مِث۟لِهٖ (بقره: ٢٣) آنها را به مبارزه دعوت کرد. همچنین میفرماید: «اگر ایمان نیاورید، ملعونید؛ و وارد جهنم خواهید شد.» و به شدت بر آنها نهیب میزند، و غرورشان را به طرز دهشتناکی در هم میشکند، و عقول متکبر آنها را تحقیر میکند. آنها را در ابتدا به نیستی ابدی، آنگاه مردن دنیوی همراه با نابودی همیشگی در جهنم محکوم میکند، و میگوید: «یا معارضه کنید، یا جان و مالتان هلاک خواهد شد.» اگر معارضه ممکن بود مگر میشد به جای بیان یکی دو سطر مطلب، و ابطال راحت ادعای طرف مقابل، به سمت خطرناکترین و دشوارترین راه یعنی جنگ و رویارویی بروند؟ آن قوم با ذکاوت و آن ملت سیاست مدار که در دورهیی جهان را با تدابیر خود اداره کرده بود مگر ممکن است کوتاهترین و سهلترین و آسودهترین راه را کنار بگذارد؟ مگر ممکن است خطرناکترین راه طولانی را اتخاذ کند و مال و جان خود را گرفتار بلا نماید؟ اگر یکی از ادیبانشان میتوانست با چند حرف به معارضه برخیزد، قرآن از ادعای خود دست بر میداشت آنها هم از هلاکت مادی و معنوی نجات مییافتند. اما آنها راه طولانی و وحشتناکی چون رودررویی و محاربه را اختیار کردند. معلوم میشود معارضه با حروف امکانپذیر نبوده و محال بوده است، لذا مجبور به مقابله با شمشیر شدند. دو دلیل به غایت جدی هم برای تقلید و تنظیر قرآن وجود داشت: اولی حرص دشمن به معارضه، و دومی شوق دوستانشان به تقلید بود. به همین دو دلیل بااهمیت، میلیونها کتاب عربی نوشته شد که البته هیچ کدامشان به قرآن شباهتی نداشت. عالم و عامی فرقی نمیکند هر کس که به کتابهای یاد شده نگاه کند به یقین خواهد گفت: «قرآن شباهتی به اینها ندارد. هیچ کدام آنها نظیر قرآن نیست.» در این حال، قرآن یا در مرتبه پایینتری از کتابهای مذکور قرار دارد که این مطلب از نظر دوست و دشمن باطل و محال است؛ یا اینکه از همه آن کتابها برتر میباشد. اگر بپرسی؛ از کجا میدانیم کسی اقدام به معارضه نکرد؟ یعنی کسی برای به میدان آمدن به خود اعتماد نکرد؟ آیا کمک آنها به یکدیگر هم سودی نداشت؟ پاسخ: اگر معارضه ممکن بود به یقین اقدامی صورت میگرفت؛ چرا که مسألهی عزت و ناموس مطرح بود و خطر جان و مال احساس میشد. اگر اقدامی میکردند در هر صورت طرفداران جدی فراوانی مییافتند، زیرا حق همواره معاند و معارض زیادی داشت. اگر طرفدار مییافتند طبیعیست که آوازهاش پخش میشد، زیرا مجادلهیی هر چند ناچیز همیشه نظر تعجب انگیز بشر را جلب نموده و در داستانها مشهور میشود، معلوم است که مجادلهیی چنان عجیب و اتفاقی چنان مهم نمیتوانست پنهان بماند. بدترین و زشتترین اقدامات علیه اسلام، همواره نقل شده و شهرت یافته است؛ در حالی که در خصوص معارضه مورد نظر، جز یکی دو مورد مربوط به مسیلمه کذاب مطلب دیگری نقل نشده است. مسیلمه نیز با آنکه دارای بلاغت بوده اما ادعایش با قرآنی مقایسه شد که دارای حُسن جمال است لذا ادعایش در تاریخ به صورت هذیان ثبت گردید. پس اعجاز بلاغت قرآن به قطعیت دو ضرب در دو وجود دارد.
حکمت اعجازی را که قرآن در بلاغت دارد طی پنج نقطه به شرح زیر بیان میکنیم: نقطه اول: جزالت خیره کنندهیی در نظم قرآن وجود دارد. کتاب «اشارات الاعجاز» از ابتدا تا انتها درباره جزالت و متانت نظم قرآن بحث میکند. همانطور که در ساعت، عقربههای ثانیه و دقیقه و ساعتشمار (با همدیگر مرتبطاند و) نظام یکدیگر را تکمیل میکنند، در «اشارات الاعجاز» نیز از ابتدا تا انتها به همان ترتیب نظم موجود مابین مناسبات متقابل عبارات، و نظام موجود در بین کلمات، و نظم هر جمله و هیأت قرآن حکیم بیان میشود. علاقمندان میتوانند به آن رجوع کنند و استواری خارق العاده موجود در نظم قرآنی را در آنجا ببینند. اینجا فقط یکی دو مثال را برای نشان دادن نظم موجود در هیأت یک عبارت ذکر میکنیم: مثلاً: در عبارت وَلَئِن۟ مَسَّت۟هُم۟ نَف۟حَةٌ مِن۟ عَذَابِ رَبِّكَ (انبياء: ٤٦) برای وحشتناک نشان دادن عذاب، تأثیر شدید کمترین آن را بیان میکند، یعنی همه هیأتهای جملهیی که افاده تقلیل میکند نیز ناظر بر همین تقلیلاند و موجب تقویت آن میشوند. لفظ «لَئِن۟» برای تشکیک است. شک نیز ناظر بر قلّت است. لفظ «مَسَّ» به لمس مختصر اشاره دارد؛ که باز هم افاده تقلیل میکند. ماده لفظ «نَف۟حَةٌ» به بو و رایحهی مختصری اشاره دارد و همچنان که افاده قلت میکند صیغهاش نیز بر «واحد» دلالت دارد. مصدر «مرَّه» در تعبیر صرفی معنای «یگانه» میدهد و افاده قلت میکند. تنوین تنکیر در «نَف۟حَةٌ» برای تقلیل است، یعنی آن قدر کم که دانسته نمیشود. لفظ «مِن۟» برای تبعیض است، یعنی یک بخش، یک مقدار؛ قلّت را بیان میکند. لفظ «عَذَابِ» که نسبت به «نکال» و عقاب، مجازات خفیفتری میباشد و آن هم افاده قلت میکند. لفظ «رَبِّكَ» نیز به جای قهار و جبار و منتقم، با اشاره به شفقت به قلت اشاره دارد. عبارت مذکور در مجموع میگوید حال که عذابی چنین اندک، چنان تأثیری دارد، میتوانی مقایسه کنی و دریابی که عقاب الهی تا چه حد دهشتناک خواهد بود. اینک دانسته میشود که هیأتهای کوچک در عبارت مذکور چگونه ناظر بر هماند و به یکدیگر یاری میرسانند؛ هر کدام از آنها با لسان خود تقویت کننده مقصد کلی هستند. مثال یاد شده تا حدودی ناظر بر لفظ و هدف است. وَمِمَّا رَزَق۟نَاهُم۟ يُن۟فِقُونَ بخشهای این عبارت به پنج شرط پذیرش صدقه اشاره دارند: شرط اول: صدقه دادن تا حدی که خود شخص محتاج صدقه نشود. «مِن۟» در لفظ «وَمِمَّا» تبعیض است و شرط مذکور را بیان میدارد. شرط دوم: معنی صدقه این نیست که از علی گرفته، و به ولی داده شود؛ باید از مال خود داد. این شرط را لفظ «رَزَق۟نَاهُم۟» افاده میکند. میگوید از آنچه روزی شما شده صدقه بدهید. شرط سوم: نباید منت گذاشت. لفظ «نا» در «رَزَقْنَا» بر این شرط اشاره دارد، یعنی «من روزی را به شما میدهم، شما از مال من به بندهام میدهید، دیگر نباید منتی بگذارید.» شرط چهارم: صدقه را باید به کسی داد که آن را هزینه مخارج زندگی کند. دادن صدقه به کسانی که آن را خرج بیبند و باری میکنند مقبول نیست. لفظ «يُن۟فِقُونَ» به این شرط اشاره دارد. شرط پنجم: صدقه را باید به نام «الله» داد. این مطلب مأخوذ از لفظ «رَزَق۟نَاهُم۟» است، یعنی «مال از آن من است؛ باید به نام من صدقه دهید.» علاوه بر شروط بالا، وسعت دادن هم وجود دارد، یعنی همچنان که صدقه به مال تعلق میگیرد شامل علم و دانش هم میشود، همچنین با قول و فعل و نصیحت هم میشود صدقه داد. «مَا» با عمومیتاش در لفظ «مِمَّا» بر اقسام مذکور اشاره دارد. همچنین در این جمله بالذات اشاره میکند، زیرا مطلق است و افاده عموم میکند. پس در این عبارت کوتاه که مربوط به صدقه است پنج شرط همراه با دایرهیی وسیع به عقل (انسان) احسان میشود. و با هیأتهایش باعث احساس میگردد؛ نظمهای متعددی در هیأت آن هست. کلمات نیز متناسب با هم دایره نظمی گسترده دارند. در کلامهایش، مثلاً در قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ شش جمله وجود دارد. سه تا از آنها مثبت و سه تای دیگر منفیست. شش مرتبه توحید را اثبات و شش نوع شرک را رد میکند. هر جمله در قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ برای جملات دیگر هم دلیل است هم نتیجه، زیرا هر عبارت دو معنی دارد. با معنایی نتیجه و با معنای دیگر دلیل میشود. میتوان گفت در سوره اخلاص، سی سوره به اندازهی سوره اخلاص هست که مرکب از دلیلهایی میباشند و همه با نظم و ترتیب یکدیگر را اثبات میکنند، مثلاً: «قُلْ هُوَ اللّٰهُ لِاَنَّهُ اَحَدٌ لاَنَّهُ صَمَدٌ لاَنَّهُ لَمْ يَلِدْ لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ لِاَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ» همچنین: «وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ لِاَنَّهُ لَمْ يُولَدْ لِاَنَّهُ لَم يَلِدْ لِاَنَّهُ صَمَدٌ لِاَنَّهُ اَحَدٌ لِاَنَّهُ هُوَ اللّٰهُ» نیز: «هُوَ اللّٰهُ فَهُوَ اَحَدٌ فَهُوَ صَمَدٌ فَاِذاً لَمْ يَلِدْ فَاِذاً لَمْ يُولَدْ فَاِذاً لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ »؛ موارد دیگر را بر همین منوال قیاس کن ... مثلاً در عبارت الٓمٓ ذٰلِكَ ال۟كِتَابُ لَا رَي۟بَ فٖيهِ هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ (بقره: ١ ٢) هر کدام از چهار جمله این عبارت دارای دو معنا میباشند. هر جمله با یک معنا دلیل جملات دیگر میشود و با معنای دیگر نتیجه آنها. از شانزده خط مناسبت، یک نقش منظم اعجازی حاصل میشود. این مطلب در «اشارات الاعجاز» به نحوی بیان شده است که یک نقش منظم اعجازی را تشکیل میدهد؛ همچنان که در گفتار «سیزدهم» بیان شد گویا در قرآن، بیشتر آیات، چشم و چهرهیی ناظر بر آیات دیگر دارند که خطوط مناسبت معنوی خود را به سوی آنها دراز میکنند. هر کدام یک نقش اعجازی تشکیل میدهند. «اشارات الاعجاز» از ابتدا تا انتها همین نظم زیبا را شرح میدهد. نقطه دوم: بلاغت خارق العاده موجود در معانی قرآن است. به این نمونه که در گفتار «سیزدهم» بیان شده توجه کن: مثلاً اگر میخواهی بلاغت معنوی آیهی سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (حديد: ١) را دریابی و آن را بچشی خود را پیش از نور قرآن، در عصر جاهلیت و صحرای بدویت فرض کن. در حالی که همه چیز زیر ظلمت جهل و غفلت در پردهیی از جمود طبیعت پوشیده است؛ از زبان آسمانی قرآن، آیاتی چون سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ یا تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ (اسراء: ٤٤) را بشنو و در آن توجه کن! همچنان که موجودات مرده یا آرمیده عالم با ندای «سَبَّحَ، تُسَبِّحُ» حیات یافته، هشیار میشوند و بر میخیزند و ذکر میگویند؛ ستارگان نیز در پهنه ظلمانی آسمان هر یک چون گلوله جامدی از آتشاند، و مخلوقات روی زمین، پریشان حال؛ آسمان با صیحه و نورانیت «تُسَبِّحُ» در نظر شنونده، چون دهانی شده و هر یک از ستارگان کلمهیی حکمت نما، نوری که نشان از حقیقت دارند، کره زمین چون سری، و بر و بحر هر یک زبانی، و همه حیوانات و نباتات هر یک کلمهیی تسبیح گوی، که زیبایی خود را به نمایش میگذارند. یا مثلاً به این مثال توجه کن که در گفتار «پانزدهم» به اثبات رسیده است: يَا مَع۟شَرَ ال۟جِنِّ وَال۟اِن۟سِ اِنِ اس۟تَطَع۟تُم۟ اَن۟ تَن۟فُذُوا مِن۟ اَق۟طَارِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ فَان۟فُذُوا لَا تَن۟فُذُونَ اِلَّا بِسُل۟طَانٍ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ يُر۟سَلُ عَلَي۟كُمَا شُوَاظٌ مِن۟ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَن۟تَصِرَانِ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ (رحمن: ٣٣ - ٣٦ ) ؛ وَلَقَد۟ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّن۟يَا بِمَصَابٖيحَ وَجَعَل۟نَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ (ملك: ٥) این آیات را بشنو و ببین چه میگویند؟ میگویند: «ای انس و جنی که در عجز و حقارت خود مغرور و متمرد، و در ضعف و فقرتان سرکش و اهل عناد هستید! اگر از دستوراتم اطاعت نمیکنید در صورت توان از حدود مُلکَم بیرون روید! چگونه به خود جرأت میدهید با فرامین چنین سلطانی مقابله کنید؛ در حالی که ستارگان و ماهها و خورشیدها همچون سربازانی فرمانبر از دستوراتاش پیروی میکنند. شما با سرکشیهای خود با حاکم ذوالجلالی به مبارزه برخاستهاید که چنان سربازان با عظمت و مطیعی دارد. فرض کنیم شیاطینتان یارای مقاومت داشته باشند، بدانید که سربازان مذکور میتوانند با گلولههایی چون کوه آنها را سنگسار کنند؛ همچنین شما با کفرتان در مملکت چنان مالک ذوالجلالی عصیان کردهاید که اگر بر فرض محال به جای مخلوقات عاجز کوچک، دشمنان کافری به عظمت کوه و زمین هم بودید، لشکریانی دارد که ستارگانی به بزرگی کوه و زمین، و آهنهای گداختهیی را به سویتان پرتاب و شما را متلاشی میکردند. درصدد از بین بردن قانونی هستید که چنان سربازانی با آن پیوند دارند که در صورت لزوم زمین را بر صورت شما خواهند کوبید و به اذن الهی ستارگان را مانند گلولهها همانند کرّات بر سرتان خواهند باراند. قوت و بلاغت و برتری معانی سایر آیات را بر همین منوال قیاس کن. نقطه سوم: بداعت خارقه العاده موجود در اسلوب قرآن است. شیوههای قرآن، هم غریب است هم بدیع هم عجیب و هم قانع کننده. از هیچ چیز و هیچ کس تقلید نمیکند. هیچ کس نیز قادر به تقلید از آن نیست. شیوههای قرآنی مانند زمان نزول، همچنان از طراوت و جوانی و غرابتشان محافظت کرده و میکنند. مثلاً در «اشارات الاعجاز» نوشتهایم که اسلوب بدیعی که در حروف مقطعهی رمزگونهیی چون «الٓمٓ الٓرٰ طٰهٰ يٰسٓ حٰمٓ عٓسٓقٓ» در ابتدای برخی سورهها وجود دارد متضمن پنج، شش لمعه اعجازیست. برای نمونه، با توجه به حروف مذکورِ ابتدای سورهها در مییابیم که نیمی از اقسام متعدد حروف معلومی چون «مجهوره، مهموسه، شدیده، رخوه، ذلاقه و قلقله» اخذ شده است. از اقسام حروف مذکور، نصف اکثر نوع خفیف که قابل تقسیم نبوده و نصف کمتر نوع ثقیلاش را دسته بندی کرده است؛ در حالی که دسته بندی این اقسام متداخل و تو در تو، با تنها راهی که پنهان بوده و در میان دویست احتمال ممکن در تردد است و به لحاظ فکری نیز دانسته نخواهد شد، امکان پذیر است، سوق کلام بدان سو، در آن مسافت گسترده، نمیتواند کار اندیشه بشری باشد، و تصادف نیز در این کار به هیچ وجه نمیتواند دخالتی داشته باشد. حروف (مقطعه) موجود در ابتدای سورهها که رمزی الهیاند، پنج، شش لمعه اعجازی مشابه مورد فوق را بیان میکنند؛ علاوه بر آن، محققان اولیا و علمای علم اسرار حروف، اسرار فراوانی از حروف یاد شده استخراج نموده، به حقایقی دست یافته و معتقد شدهاند که حروف مقطعه به خودی خود معجزهیی به غایت درخشاناند. ما توان درک اسرار این حروف را نداریم و چون نمیتوانیم به طور ملموسی آنها را برای دیگران اثبات کنیم لذا قادر به باز کردن آن در نیستیم. خواننده را به مطالعه پنج، شش لمعه اعجازی در «اشارات الاعجاز» پیرامون همین مطالب ارجاع داده و به آن اکتفا میکنیم. اینک به اعتبار سوره، مقصد، آیات و کلام و کلمه به اسلوبهای قرآنی اشاره میکنیم، مثلاً: اگر در سوره عَمَّ دقت کنید مشاهده خواهید کرد که احوال آخرت و معاد و بهشت و جهنم را با چنان اسلوبی بیان کرده، و قلب را قانع میکند که افعال الهی و آثار ربانی این دنیا تک تک بر احوال اخروی ناظراند و آن را اثبات میکنند. ایضاح اسلوب این سوره مفصل است لذا به یکی دو نکته اشاره میکنیم. در آغاز سوره مذکور برای اثبات روز قیامت میگوید: «زمین را برای شما گهوارهیی قرار دادم که به نیکویی مهیا شده، کوهها را ستونهایی پر از گنجینه و عمودهایی پر خزینه کردم برای خانهها و زندگیتان؛ شما را جفتهایی قرار دادم که همدیگر را دوست بدارید و به هم مأنوس شوید؛ شب را پوششی برای خواب راحت، روز را عرصه کار و تلاش، خورشید را چون چراغی، روشنایی بخش و گرما دهنده قرار دادم، و ابرها را چون چشمه آب حیات کرده و از آنها آب جاری ساختم. ما از آبی بسیط، مخلوقات مختلف گل و میوهداری را که حاوی تمام ارزاق مورد نیاز شماست، در زمانی اندک و به سهولت ایجاد میکنیم. پس، قیامت که یوم الفصل است انتظار شما را میکشد. آوردن آن روز برای ما دشوار نیست.» آن گاه بر اثبات نهانی مواردی چون متلاشی شدن کوهها، تکه تکه شدن آسمانها، آماده کردن جهنم، و دادن باغ و بوستان به اهالی بهشت، اشاره میکند. به لحاظ معنا میگوید: «مادام که در برابر دیدگانتان با کوه و زمین چنین میکند؛ در آخرت نیز میتواند کارهای مشابه آن را انجام دهد.» معلوم میشود «کوه» ذکر شده در آغاز سوره ناظر است بر احوال کوههای قیامت، و باغ نیز بر باغ و بوستانهای بهشت در آخرت نظر دارد. سایر نقاط را بر همین مطلب قیاس کن تا ببینی قرآن چه اسلوب عالی و زیبایی دارد. مثلاً: آیهی قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ ال۟مُل۟كِ تُؤ۟تِى ال۟مُل۟كَ مَن۟ تَشَٓاءُ وَتَن۟زِعُ ال۟مُل۟كَ مِمَّن۟ تَشَٓاءُ …اِلٰى اٰخِرِ (آل عمران: ٢٦) الی آخر آیه، با اسلوبی بسیار عالی شئونات الهی موجود در بنی آدم، تجلیات الهی در چرخش شب و روز، تصرفات ربانی در فصول سال، و اجراییات ربانی در حیات و ممات، و حشر و نشر دنیوی روی زمین را بیان میکند؛ به نحوی که عقل و خرد اهل دقت را تسخیر میکند. چون اسلوب درخشان و متعالی و فراگیر آیه مذکور با اندک دقتی مشاهده میشود، لذا فعلاً گنجینه مذکور را نمیگشاییم. یا مثلاً در آیات اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟شَقَّت۟ وَاَذِنَت۟ لِرَبِّهَا وَحُقَّت۟ وَاِذَا ال۟اَر۟ضُ مُدَّت۟ وَاَل۟قَت۟ مَا فٖيهَا وَ تَخَلَّت۟ وَاَذِنَت۟ لِرَبِّهَا وَحُقَّت۟ (انشقاق: ١ ٥) مرتبه انقیاد و فرمانبرداری زمین و آسمان از فرمان حضرت حق با چنان اسلوب عالی بیان میشود که: فرض کنید فرمانده بزرگی برای کار جهاد و رزمایش و اعزام سرباز که امور لازمی برای جهاد هستند دو اداره تأسیس نموده است. بعد از پایان آن کار و مجاهدت، فرمانده بزرگ یاد شده متوجه دو ادارهیی که گفتیم میشود تا آنها را به انجام کارهای دیگر اختصاص دهد. آن دو اداره به زبان خدمههایشان، یا خود به نطق میآیند و میگویند: «ای فرمانده! مهلتی ده تا وسایل خرده ریز مربوط به کارهای پیشین را بروبیم و اینجا را تمیز کنیم، آنگاه شما تشریف فرما شوید تا تحت امرتان باشیم. بفرمایید هر چه میخواهید انجام دهید؛ ما مطیع اوامرتان هستیم. هر چه شما بکنید حق و زیبا و مصلحت است.» به همین ترتیب زمین و آسمانها هم مانند دو ادارهیی هستند که برای تکلیف و آزمون و امتحان باز شدهاند. بعد از پایان مدت لازم، زمین و آسمانها همه اشیای مربوط به دایره تکلیف را به امر الهی کنار میگذارند، و میگویند: «پروردگارا! بفرمایید؛ ما را به هر کاری که میخواهی بگمار. وظیفه ما اطاعت از توست؛ هر آنچه کنی حق است.» پس، شکوه اسلوب جملات مذکور را ببین و دقت کن. مثال دیگر آیهی يَٓا اَر۟ضُ اب۟لَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَق۟لِعٖى وَغٖيضَ ال۟مَٓاءُ وَقُضِىَ ال۟اَم۟رُ وَاس۟تَوَت۟ عَلَى ال۟جُودِىِّ وَقٖيلَ بُع۟دًا لِل۟قَو۟مِ الظَّالِمٖينَ (هود: ٤٤) است. برای اشاره به قطرهیی از بحر بلاغت این آیه، اسلوبی از آن را در آینه تمثیل نشان میدهیم. فرماندهی را تصور کنید که بعد از پیروزی در یک جنگ فراگیر، به یکی از لشکرهای خود که در حال شلیک است فرمان آتش بس داده و به دیگری که درصدد حمله است دستور توقف میدهد. در همان لحظه تیراندازی قطع و حمله متوقف میشود. او میگوید: «کار تمام شد و ما چیره شدیم. بیرق ما بالای قلعههای مرتفع و مراکز دشمن به اهتزاز درآمده و آن ستمگران دور از ادب که راهی اسفل السافلین شده اند به جزای خود رسیدند.» به همین ترتیب سلطان بینظیر (عالم هستی) برای نابودی قوم نوح به آسمانها و زمین فرمان داده، پس از اجرای فرمان نیز به آنها میگوید: «ای زمین! آب را ببلع. ای آسمان! مبار، وظیفهات پایان یافت.» آنگاه آب به درون زمین کشیده شد و کشتی نوح که بالای کوه وظیفه چادر مأمور الهی را داشت بر پا شد. ستمگران به مجازات رسیدند. تو اینک به برتری این اسلوب توجه کن. میگوید: «زمین و آسمان همچون دو سرباز مطیع، فرمانبرداری و اطاعت میکنند.» این اسلوب اشاره دارد که کائنات از سرکشی انسان خشمگین میشود. آسمانها و زمین به خشم میآیند. نیز با این اشاره میگوید: «در برابر ذاتی که زمین و آسمان همچون دو سرباز فرمانبردار، مطیع اوامرش هستند نمیتوان عصیان کرد و نباید چنین کرد.» بر عذابی دهشتناک اشاره دارد. رخدادی عام مانند توفان را با تمام نتایج و حقایق آن، با چند عبارت موجز، اعجاز آمیز، زیبا و مجمل بیان میکند. قطرات دیگر این دریا را با همین قطره مقایسه کن. اینک به اسلوبی بنگر که از دریچه واژهها نشان میدهد. مثلاً به کلمه «كَال۟عُر۟جُونِ ال۟قَدٖيمِ» در آیه وَال۟قَمَرَ قَدَّر۟نَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَال۟عُر۟جُونِ ال۟قَدٖيمِ (يس: ٣٩) توجه کن و ببین که چه اسلوب لطیفی را به نمایش میگذارد. ماه منزلی دارد که دایره ستارگان ثریاست. ماه را وقتی که هلال است به شاخه سپید و کهنه خرمایی تشبیه میکند. با این تشبیه به نظر میرسد آسمان پرده سبزی دارد که در آن سویش درختی هست که شاخه تیز سپید رنگ و نورانیاش پرده را شکاف داده، سر برآورده، و ثریا نیز مانند یکی از خوشههای آن شاخه است؛ ستارگان دیگر نیز چون میوه درخشانی هستند برای درخت نهان خلقت که در معرض چشم خیالی شنونده قرار میگیرد؛ به کارگیری این اسلوب برای صحرانشینانی که نخل مهمترین عامل در معیشت شان بوده، بسیار مناسب، زیبا، لطیف و برتر است؛ پس اگر دارای ذوقی باشی آن را درخواهی یافت. نمونه دیگر، کلمه «تَج۟رٖى» در آیهی وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ لَهَا (يس: ٣٨) است که در انتهای گفتار «نوزدهم» به اثبات رسید، و دریچهیی برای اسلوب عالی مورد بحث ما میگشاید. به این ترتیب که با لفظ « ﯣ» یعنی با تعبیر «خورشید میگردد» تصرفات منظم قدرت الهی در چرخش زمستان و تابستان و شب و روز را یادآوری نموده، و عظمت صانع را تفهیم مینماید. لذا نظرها را متوجه مکتوبات صمدانی میکند، که با قلم قدرت در صحایف آن فصول نگاشته شدهاند؛ و به این ترتیب حکمت خالق ذوالجلال را اعلام میدارد. در وَ جَعَلَ الشَّم۟سَ سِرَاجًا (نوح: ١٦) با استفاده از تعبیر چراغ، دریچهیی برای چنین اسلوبی میگشاید: این جهان کاخیست و همه آفریدههای موجود در آن، موجودات تزیین شده و مطعومات و لوازمی هستند که برای انسان و ذیحیاتان مهیا شدهاند. همچنین با یادآوری اینکه خورشید نیز چراغدار مسخریست، حشمت و شکوه صانع و احسان و اعطای خالق را تفهیم نموده آن را دلیلی بر توحید نشان میدهد. میگوید خورشید که مشرکان آن را مهمترین و درخشانترین معبود گمان کردهاند در واقع چراغی مسخر و مخلوق جامدیست. به سخن دیگر در تعبیر «سراج» رحمت موجود در عظمت ربوبیت خالق را هشدار داده و احسانی را که در وسعت رحمت وجود دارد تفهیم میکند. لذا در آن افهام دیگران را به احساس کرمی که در حشمت سلطنتاش هست فرا میخواند. در این احساس نیز وحدانیت را اعلام نموده میگوید: «سراج مسخری که جامد است به هیچ وجه شایسته عبادت نیست.» همچنین، در تعبیر جریان «تَج۟رٖى»، تصرفات منظم و شگفتانگیز الهی در گردش شب و روز، و زمستان و تابستان را یادآوری نموده و در این یادآوری، عظمت قدرت صانعی را تفهیم میکند که در ربوبیتاش منفرد است. به سخن دیگر از نقاط شمس و قمر، ذهن بشر را متوجه صفحات شب و روز، و زمستان و تابستان میکند و نظر دقت را متوجه سطور رخدادهایی میسازد که در صفحات مزبور نگاشته شده است. آری، قرآن از خورشید، به خاطر خورشید بحث نمیکند بلکه بحث درباره ذاتیست که خورشید را منور کرده است، همچنین درباره ماهیت خورشید که دانستن آن برای انسان سودی ندارد هم بحث نمیکند، بلکه سخن از وظیفه خورشیدست که به مثابه زنبراقیست در انتظام صنعت ربانی، و مرکزی برای نظام آفرینش ربانی میباشد، و در انسجام صنعت ربانی موجود در اشیایی که نقاش ازل با ریسمان شب و روز بافته نقش و وظیفه یک ماکو را دارد. سایر کلمات قرآنی را میتوانی بر همین منوال قیاس کنی. معمولاً هر کلمه در حالی که کلمه ساده و شناخته شدهییست نقش کلید گنجینه معانی لطیف را نیز دارد. بنابراین به دلیل اسلوب غالباً برتر و درخشان قرآن که ذکر آن رفت میباشد که گاه یک عرب بدوی مفتون فقط یک واژه میشد و پیش از آنکه مسلمان شود به سجده میافتاد، یک بدوی با شنیدن فَاص۟دَع۟ بِمَا تُؤ۟مَرُ (حجر:٩٤) سجده کرد، به او گفتند: «مگر مسلمان شدی؟» گفت: «نه؛ در برابر بلاغت این سخن سجده میکنم.» نقطه چهارم: فصاحت خارق العادهییست که در الفاظ قرآنی وجود دارد. آری، قرآن به لحاظ معنا از جهت اسلوب بیان، فوق العاده بلیغ است؛ علاوه برآن در لفظ نیز فصاحتی به غایت سلیس و روان دارد. دلیل این که فصاحت در قرآن به قطع وجود دارد ملال آور نبودن مطالب آن است؛ همچنین گواهی علمای نابغه فن بیان و معانی بر حکمت فصاحت، برهان آشکاریست. آری، مطالب قرآن اگر هزاران بار هم تکرار شوند نه تنها مخاطب را خسته نمیکند بلکه برای او لذت بخش است. آیات قرآنی برای ذهن و حافظه کودکی کوچک و ساده، ثقیل نیست و او میتواند آیات را حفظ کند. برای فرد مریضی هم که کمترین سخن برایش آزار دهنده است گوشنواز بوده و از شنیدن آیات خشنود میشود. شنیدن آیات قرآنی برای فردی که در حال احتضار میباشد مانند شربت، گواراست. زمزمه آیات قرآن برای گوش و ذهن او مانند آب زمزم در کام وی لذت بخش میباشد. سرّ حکمت ملالآور نبودن قرآن این است که قرآن برای قلبها، قوت و غذا، برای عقلها، قوّت و غنا، برای روح، آب و نور، و برای نفوس، دوا و شفاست. ما هر روز نان میخوریم و خسته نمیشویم، اما اگر بهترین میوه را هر روز بخوریم طبیعیست که برایمان خسته کننده خواهد شد. پیداست از آنجا که قرآن، حق و حقیقت و صدق و هدایت، و فصاحتی خارق العاده است مخاطب را خسته نمیکند و طراوت و حلاوتاش را مانند جوانیاش همواره حفظ میکند. حتی یکی از نکتهسنجترین علمای بلاغت که از رؤسای قریش بود به نمایندگی از مشرکین رفت که آیات قرآن را بشنود. پس از شنیدن، بازگشت و گفت: «چنان حلاوت و طراوتی دارد که شبیه کلام بشر نیست. من از شاعران و کاهنان خبر دارم. قرآن شباهتی به سخن آنها هم ندارد. در نهایت، برای فریب طرفداران خود میتوانیم آن را سحر بخوانیم.» بله لجوجترین دشمنان قرآن حکیم هم سرگشته فصاحت آن بودهاند. توضیح اسباب فصاحت آیات و جملات و کلام قرآن بسیار طولانی خواهد شد. پس، خلاصه میکنیم و فقط به عنوان نمونه، سلاست و فصاحت لفظی حاصل از وضعیت حروف هجایی یکی از آیات، و لمعه اعجازی را که از آن درخشیدن میگیرد نشان میدهیم. در آیهی ثُمَّ اَن۟زَلَ عَلَي۟كُم۟ مِن۟ بَع۟دِ ال۟غَمِّ اَمَنَةً نُعَاسًا يَغ۟شٰى طَٓائِفَةً مِن۟كُم۟ …اِلٰى اٰخِرهِ (آلعمران: ١٥٤) الی آخر آیه، همه حروف هجایی وجود دارد. بنگر! که با وجود همه قِسم حروف ثقیل و سنگین، نه تنها روانی و سلیس بودن آیه از بین نرفته بلکه طراوت و نغمهی فصاحتی موزون و هماهنگ از تارهای مختلف حاصل شده است. نیز به این لمعه اعجاز توجه کن که «ی» و «الف» از حروف هجایی، دارای خفیفترین شکلاند و قلب به یکدیگر میشوند لذا چون دو برادر، هر یک، بیست و یک مرتبه تکرار شدهاند. «م» و «ن» برادر یکدیگرند و به جای هم مینشینند، لذا هر یک از آنها سی و سه مرتبه ذکر شدهاند. حروف «ص س ش» که از نظر مخرج و صفت و صوت برادر هستند هر یک، سه مرتبه، «ع» و «غ» با اینکه برادرند «ع» خفیفتر بوده و شش مرتبه؛ و «غ» به دلیل ثقیل بودناش، نصف آن یعنی سه مرتبه ذکر شده است. «ط ظ ذ ز» از نظر مخرج و صفت و صدا برادرند لذا هر کدام دوبار، «ل» و «الف» با هم به صورت «لا» متحد شدهاند و «الف» به صورت «لا» نصف «لام» میباشد. لذا «ل» چهل و دو بار، «الف» نصف آن یعنی بیست و یک بار ذکر شده است. «همزه» با «ها» از نظر مخرج برادرند و به همین دلیل «همزه» سیزده مرتبه، و چون «ها» کمی خفیفتر است چهارده مرتبه؛ «ق ف ک» چون برادرند و «قاف» به دلیل یک نقطه اضافی که دارد «ق» ده بار، «ف» نه بار، و «ک» نه بار ذکر شده است. همین طور «ب» نه بار، «ت» دوازده بار، و چون درجه «تا» سه میباشد دوازده بار ذکر گردیدهاند. «ر» برادر «لام» است، لیکن به حساب ابجد «ر» دویست، و «ل» سی است. چون به لحاظ ابجدی شش درجه بالا رفته، در این آیه شش درجه پایین آمده است؛ همچنین «ر» به دلیل تکرار در تلفظاش ثقیل است لذا فقط شش بار ذکر شده است. ثقیل بودن «خ ح ث ض» و برخی جهات و مناسبات دیگر باعث شده این حروف فقط یک بار ذکر شوند. «و» از «ها» و «همزه» خفیفتر و از «یا» و «الف» ثقیلتر است، لذا هفده بار، و چهار مرتبه بالاتر از «همزه» ثقیل، و چهار مرتبه پایین تر از «الف» خفیف ذکر شده است. وضعیت منظم و خارق العاده در بیان حروف مذکور، مناسبت نهان موجود در بین آنها، انتظام نیکو، و نظم و انسجام دقیق و ظریفشان مانند حاصل ضرب دو در دو نشان میدهد که اندیشه بشر قدرت ساختن و فراهم آوردن چنین چیزی را ندارد. تصادف نیز محال است که دخالتی در کار داشته باشد. انتظام عجیب و نظام غریبی که در وضعیت مذکور حروف وجود دارد و موجب روانی و فصاحت لفظی شده است، ممکن است حکمتهای متعدد پنهان دیگری داشته باشد؛ مادام که در حروف قرآنی چنین نظمی وجود دارد شکی نیست که در کلمهها، جملهها، و معانی نیز انتظامی اسرار آمیز و انسجامی نورانی به کار گرفته شده است که اگر چشمی آن را ببیند «ما شاء الله» میگوید و اگر عقلی موفق به درک آن شود «بارک الله» خواهد گفت. نقطه پنجم: برتری در بیان قرآن، یعنی تفوق و متانت و شکوه آن است؛ همچنان که در نظماش استواری، لفظاش فصاحت، معنایاش بلاغت، و در اسلوباش بداعت دارد، در بیان نیز دارای برتری فایق و چشمگیری میباشد. آری، بیانات قرآنی در همه اقسام کلامی و طبقات خطابی همچون ترغیب و ترهیب، مدح و ذم، اثبات و ارشاد، و افحام و افهام در بالاترین مرتبه قرار دارد. مثلاً: در مقام ترغیب و تشویق از نمونههای بیشمار میتوان به بیانات قرآن در سورهی هَل۟ اَتٰى عَلَى ال۟اِن۟سَانِ (انسان:١) اشاره کرد که مانند آب کوثر گوارا، چشمه سلسبیل جاری و روان، میوههای بهشتی شیرین و جامه حوریان زیباست. یا از مثال های بیحد و حصر مقام ترهیب و تهدید میتوان به بیان قرآنی در ابتدای سوره هَل۟ اَتٰيكَ حَدٖيثُ ال۟غَاشِيَةِ اشاره کرد که چون سرب جوشان در گوش گمراهان، چون آتش شعلهآور در دِماغشان، مانند زقوم سوزان در دهانشان، همچون جهنم حملهور بر صورتشان، و چون دانههای تلخ خاردار در معده آنها اثر میگذارد. آری، اندیشیدن به مأمور عذابی چون جهنم که تهدید ذاتی (چون حضرت حق) را نشان میدهد و از فرط خشم و غیظ چیزی نمانده خود متلاشی شود، مأموری که تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ (ملك: ٨) میگوید و دیگران را وادار به گفتن آن میکند؛ آشکار میسازد که ترهیب ذات مذکور تا چه حد دهشتناک است. از هزاران نمونه برای مقام مدح، پنج سوره را میتوان ذکر کرد، که در ابتدای آنها «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» هست و بیانات قرآنی در آنها مانند خورشید، درخشان، چون ستارگان، مُزین، مانند زمین و آسمان، باشکوه، چون فرشتگان، دوست داشتنی، چون رحم و مرحمت به کودکان، در دنیا دلسوزانه و مانند بهشت در آخرت زیبایند. از هزاران نمونهی مقام نکوهش و زجر، مثلاً میتوان آیه اَيُحِبُّ اَحَدُكُم۟ اَن۟ يَا۟كُلَ لَح۟مَ اَخٖيهِ مَي۟تًا (حجرات: ١٢) را بیان کرد که بدگویی را شش مرتبه مذمت میکند. در شش مرتبه و به شدت از غیبت برحذر میدارد. پیداست که «همزه»ی آغازین آیه، برای پرسیدن به معنی آیا میباشد. معنای پرسش مذکور، چون آب در همه کلمات آیه جریان مییابد. پس، با «همزه» نخست میگوید: آیا از عقل و خرد به عنوان محل سؤال و جواب، محروماید که قادر به فهم چنین چیز زشتی نمیشوید؟ دوم: لفظ «يُحِبُّ» میگوید: آیا قلبتان که محل دوست داشتن و اظهار نفرت است ضایع شده که منفورترین کار را میپسندید؟ سوم: کلمه «اَحَدُكُم۟» میگوید: حیات اجتماعی و مدنی شما که موجودیتاش را از جماعت میگیرد چه شده است که چنین عمل مسموم کننده حیاتی را میپذیرید؟ چهارم: با «اَن۟ يَا۟كُلَ لَح۟مَ» میگوید: بر سر انسانیت شما چه آمده است که به این نحو، وحشیانه دوست خود را با دندان پاره پاره میکنید؟ پنجم: با کلمه «اَخٖيهِ» میگوید: مگر فاقد نوع دوستی و صله رحم هستید که شخصیت معنوی مظلومی را که به لحاظ گوناگون برادر شماست چنین ظالمانه به دندان میکشید؟ مگر عقل ندارید که اعضای خود را دیوانهوار به دندان میکشید؟ ششم: با «مَي۟تًا» میگوید: وجدانتان کجاست؟ مگر فطرتتان تخریب شده که در محترمانهترین وضعیت، در مقابله با برادرتان، کریهترین کار را که خوردن گوشتاش است انجام میدهید؟ معلوم میشود ذم و غیبت، از نظر عقل و قلب و انسانیت و وجدان و فطرت و نژاد و ملیت مذموم است. بنگر! و ببین که آیه فوق، چگونه در شش مرتبه به ایجاز بدگویی را مذمت میکند و لذا به صورت اعجازآمیزی در شش مرتبه انسان را از ارتکاب جرم مذکور برحذر میدارد. از هزاران نمونه در مقام اثبات، به آیه فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (روم: ٥٠) توجه کنید که با چه طرزی حشر را اثبات و استبعاد را از بین میبرد؛ طوری که اثباتی برتر و بالاتر از آن نیست؛ همچنان که در حقیقت نهم از گفتار «دهم»، و لمعه ششم از گفتار «بیست و دوم» اثبات شده و ایضاح آن آمده در هر فصل بهار، در کیفیت احیای زمین، نمونههای حشر را در سیصد هزار شکل، در حالی که بینهایت تو در تو و آمیخته به هم هستند، در نهایت نظم و ترتیب و تفکیک به آدمیان نشان میدهد و میگوید حشر و قیامت برای ذاتی که این کارها را میکند، دشوار نیست؛ همچنین کتابت صدها هزار نوع، با هم و در درون هم، با قلم قدرتاش بر صفحه روی زمین، آن هم بدون هیچ خطا و اشکالی، چون مُهر و خاتم واحد احد یگانهییست؛ با این آیه، وحدانیت را، چون خورشید ثابت نموده و نشان میدهد که حشر و قیامت مانند طلوع و غروب خورشید سهل و قطعی میباشد. قرآن همانطور که از نظر کیفیت در لفظ «كَي۟فَ» همین حقیقت را نشان میدهد، در بسیاری از سورههای دیگر نیز موضوع را با تفصیل بیان میدارد. مثلاً در سوره قٓ وَ ال۟قُر۟اٰنِ ال۟مَجٖيدِ قیامت را چنان درخشان و زیبا و دلنشین، و با بیانی عالی اثبات میکند که یقینی، چون قطعیت آمدن بهار ایجاد میکند. ببین در پاسخ کافرانی که زنده شدن استخوانهای پوسیده را انکار میکردند، و میگفتند «این عجیب است، امکان ندارد» میفرماید: اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِن۟ فُرُوجٍ الی آخر تا كَذٰلِكَ ال۟خُرُوجُ (ق: ٦ ١١). بیاناش چون آب، جاری میشود و مانند ستارگان میدرخشد؛ نیز مانند خرما به قلب آدمی ذوق و لذت میبخشد و رزق و روزی میشود. نیز از لطیفترین نمونههای مقام اثبات، آیههای يٰسٓ وَال۟قُر۟اٰنِ ال۟حَكٖيمِ اِنَّكَ لَمِنَ ال۟مُر۟سَلٖينَ (يس: ١ ٣) است. آیه میگوید: «به قرآن باحکمت سوگند میخورم که تو از فرستادگانی»؛ این سوگند اشاره دارد که حجت رسالت چنان یقینی و مطابق با حق است که در حقانیت، به مقام تعظیم و حرمت رسیده است؛ به نحوی که به آن سوگند یاد میشود، لذا با این اشاره میگوید: «تو رسول هستی، زیرا در دستات قرآن داری. قرآن نیز حق و کلام حق میباشد، زیرا در درون دارای حکمت حقیقیست و بر رویش مُهر اعجاز وجود دارد.» همچنین از نمونههای موجز و اعجازآمیز مقام اثبات میتوان آیه قَالَ مَن۟ يُح۟يِى ال۟عِظَامَ وَهِىَ رَمٖيمٌ قُل۟ يُح۟يٖيهَا الَّذٖٓى اَن۟شَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَل۟قٍ عَلٖيمٌ (يس:78 ٧٩) را ذکر نمود. یعنی انسان میگوید: «استخوانهای پوسیده را چه کسی حیات خواهد بخشید؟» تو بگو: «همان کسی که ابتدا آنها را آفرید و حیاتشان داد؛ همو حیاتشان میدهد.» همچنان که در تمثیل سوم از حقیقت نهم گفتارِ «دهم» بیان شده است فردی را تصور کنید که در یک روز و در برابر چشم همگان، لشکر بزرگی را از نو تشکیل میدهد؛ حال اگر کسی بگوید: «این فرد میتواند نفرات هنگی را که برای استراحت پراکنده شدهاند با یک شیپور گرد هم آورد و تحت فرمان قرار دهد» و تو ای انسان بگویی «نمیتوانم باور کنم»، بدان که چه انکار دیوانهواری کردهیی. درست مانند همین موضوع؛ ذات قدیر علیمی را در نظر داشته باش که از هیچ یا مجدداً ذرات و لطایف اجساد گردان مانند همه حیوانات و سایر ذی حیاتان را که به لشکری میمانند در کمال نظم، و با میزان حکمت با فرمان كُنْ فَيَكُونُ ثبت کرده و هر یک را سر جای خود قرار میدهد؛ این ذات قدیر در هر عصر و حتی در هر بهار، صدها هزار نوع و طایفه از جانداران را که شبیه لشکرند ایجاد میکند. حال مگر میتوان گفت که چنین ذاتی آیا قادر است ذرات اساسی و اجزای اصلی یک جسد گردان مانند را که تحت نظام آن با هم آشنا شدهاند با شیپور اسرافیل گرد هم آورد؟ بیان از سر انکار این سؤال دیوانگی ابلهانهییست. بیانات قرآنی در مقام ارشاد چنان مؤثر و ظریف، و آن قدر مونس و شفیقاند که روح را مملو از شوق، قلب را مشحون از ذوق، عقل را سرشار از کنجکاوی و چشم را لبریز از اشک میکند. از هزاران نمونه فقط یک مورد را بیان میکنیم. ثُمَّ قَسَت۟ قُلُوبُكُم۟ مِن۟ بَع۟دِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَال۟حِجَارَةِ اَو۟ اَشَدُّ قَس۟وَةً … الی آخر آیه (بقره: ٧٤) همچنان که در مقام نخست گفتار «بیستم» در مبحث آیه سوم توضیح داده شد و اثبات گردید خطاب به بنی اسرائیل میگوید: «در حالی که سنگ سختی در برابر معجزه عصای موسی (ع) از دوازده دریچهاش آبی چون چشمه جاری کرد، شما را چه میشود که در مقابل تمام معجزات موسی (ع) بیتفاوت هستید، چشمانتان خشک و بیآب، و قلبتان سخت و بدون سوز است؟» این معنای ارشادی در گفتار مذکور توضیح داده شده است لذا سخن را مختصر میکنم و علاقمندان را به آن مطلب ارجاع میدهم. از هزاران مثالی که در مقام اسکات و الزام وجود دارد فقط به این دو نمونه توجه کن؛ اول: وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا عَلٰى عَب۟دِنَا فَا۟تُوا بِسُورَةٍ مِن۟ مِث۟لِهٖ وَاد۟عُوا شُهَدَٓاءَكُم۟ مِن۟ دُونِ اللّٰهِ اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ (بقره: ٢٣)؛ یعنی اگر «تردیدی دارید همه بزرگان و طرفدارانی را که میتوانند یاریتان کنند و برایتان شهادت دهند خبر کنید؛ و فقط نظیر یک سوره (از قرآن) را بیاورید.» چون موضوع را در «اشارات الاعجاز» توضیح داده و اثبات کردهایم در اینجا فقط به اجمال آن اشاره میکنیم. قرآن معجز البیان میگوید: «ای انس و جن! اگر تردید دارید که قرآن کلام الهیست، و متوهمانه میاندیشید که کلام بشر است، این گوی و این میدان، بیایید؛ شما هم از فرد امی مانند او که «محمد امین» مینامیدش، کسی که خواندن و نوشتن نمیداند، و قرائتی ندیده و کتابتی نداشته، کتابی چون قرآن بیاورید؛ یا بگویید برایتان تهیه کنند؛ اگر قادر به این کار نیستید؛ بسیار خب، از ادیب یا عالم مشهوری بخواهید چنین کاری کند نه از یک امی. اگر چنین کاری هم برایتان امکانپذیر نیست، از اهل بلاغت و خطابه بخواهید طی کاری گروهی این کار را انجام دهند یا از آثار زیبای ادیبان پیشین و یاری آنان که در آینده خواهند آمد و توان خدایانتان استفاده کنید. با تمام توان خود تلاش نموده و نظیری برای قرآن بیاورید. اگر موفق به انجام این کار هم نشدید، بسیار خب، صرف نظر از حقایق غیرقابل تقلید قرآن و معجزات فراوان معنویاش، فقط اثری فراهم کنید که شبیه بلاغتاش در نظم باشد.» همچنین با الزام فَا۟تُوا بِعَش۟رِ سُوَرٍ مِث۟لِهٖ مُف۟تَرَيَاتٍ (هود: ١٣) میگوید: «بسیار خب، انتظار درستی معنا را از شما ندارم. مفتریات و دروغها و حکایات باطل باشد. اگر این کار را هم نمیتوانید انجام دهید بسیار خب، لازم نیست نظیر کل قرآن را بیاورید، «بِعَش۟رِ سُوَرٍ»، نظیر ده سورهاش را بیاورید. اگر قادر به انجام آن هم نیستید کافیست فقط یک سوره شبیه سورههای قرآن بیاورید. اگر این کار هم در توان شما نیست بسیار خب، سورهیی نظیر سورههای کوچک قرآن بیاورید؛ اگر این کار را هم انجام ندهید و نمیتوانید انجام دهید، در حالی که نیازمند انجام چنین کاری هستید؛ چرا که حیثیت و آبرو، دین و عزت، تعصب و شرف، جان و مال، و دنیا و آخرتتان با آوردن نظیری نجات خواهد یافت؛ در غیر این صورت، در دنیا بیحیثیت و بیناموس و بیدین و بیشرف شده، جان و مالتان از بین میرود و ذلیل میشوید؛ نیز براساس اشارت قرآنی فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتٖى وَقُودُهَا النَّاسُ وَ ال۟حِجَارَةُ (بقره: ٢٤) محکوم به حبس ابدی در جهنم شده همراه با بتهایتان هیزم آتش خواهید شد. مادام که هشت مرتبه به عجز خود واقف شدید بیشک هشت بار نیز باید بدانید که قرآن معجزه است. یا ایمان بیاورید و یا ساکت شوید و راهی جهنم شوید!» حال بر الزام قرآن معجز البیان در مقام اسکات نظر کن و بگو: «لَيْسَ بَعْدَ بَيَانِ الْقُرْآنِ بَيَانٌ» آری، بعد از بیان قرآن جایی برای بیان دیگر باقی نمیماند و حاجتی هم به آن نیست. نمونه دوم: فَذَكِّر۟ فَمَٓا اَن۟تَ بِنِع۟مَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَج۟نُونٍ اَم۟ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهٖ رَي۟بَ ال۟مَنُونِ قُل۟ تَرَبَّصُوا فَاِنّٖى مَعَكُم۟ مِنَ ال۟مُتَرَبِّصٖينَ اَم۟ تَا۟مُرُهُم۟ اَح۟لَامُهُم۟ بِهٰذَٓا اَم۟ هُم۟ قَو۟مٌ طَاغُونَ اَم۟ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَل۟ لَا يُؤ۟مِنُونَ فَل۟يَا۟تُوا بِحَدٖيثٍ مِث۟لِهٖٓ اِن۟ كَانُوا صَادِقٖينَ اَم۟ خُلِقُوا مِن۟ غَي۟رِ شَى۟ءٍ اَم۟ هُمُ ال۟خَالِقُونَ اَم۟ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ بَل۟ لَا يُوقِنُونَ اَم۟ عِن۟دَهُم۟ خَزَٓائِنُ رَبِّكَ اَم۟ هُمُ ال۟مُصَي۟طِرُونَ اَم۟ لَهُم۟ سُلَّمٌ يَس۟تَمِعُونَ فٖيهِ فَل۟يَا۟تِ مُس۟تَمِعُهُم۟ بِسُل۟طَانٍ مُبٖينٍ اَم۟ لَهُ ال۟بَنَاتُ وَلَكُمُ ال۟بَنُونَ اَم۟ تَس۟ئَلُهُم۟ اَج۟رًا فَهُم۟ مِن۟ مَغ۟رَمٍ مُث۟قَلُونَ اَم۟ عِن۟دَهُمُ ال۟غَي۟بُ فَهُم۟ يَك۟تُبُونَ اَم۟ يُرٖيدُونَ كَي۟دًا فَالَّذٖينَ كَفَرُوا هُمُ ال۟مَكٖيدُونَ اَم۟ لَهُم۟ اِلٰهٌ غَي۟رُ اللّٰهِ سُب۟حَانَ اللّٰهِ عَمَّا يُش۟رِكُونَ (طور: ٢٩ ٤٣) از هزاران حقیقت آیات فوق، فقط یک حقیقیت را به عنوان نمونهیی برای بیان اسکات بیان میکنیم. خداوند در آیات فوق با لفظ «اَم۟ - اَم۟» با پانزده طبقه استفهام انکاری تعجبی همه اقسام اهل ضلالت را مجبور به سکوت کرده و منشأ تمام شبهات را میبندد. هیچ دریچه شیطانی را باز نمیگذارد تا گمراهان وارد آن شده و مخفی شوند؛ آنها را میبندد، و پرده ضلالتی باقی نمیگذارد تا در زیر آن پنهان شوند؛ پردهها را از میان بر میدارد. هیچ ماری را از دروغهایشان زنده نمیگذارد، سرشان را بر سنگ میکوبد. در هر فقره، چکیده افکار الحادی کفار را با تعبیری کوتاه ابطال میکند؛ یا به دلیل آشکار بودن بطلان آن فکر، موضوع را با سکوت به بداهت ارجاع میدهد یا اینکه چون در آیات دیگر آن را به تفصیل رد کرده است در اینجا به اجمال به آن اشاره دارد. برای مثال فقره نخست به آیهی وَمَا عَلَّم۟نَاهُ الشِّع۟رَ وَمَا يَن۟بَغٖى لَهُ (يس: ٦٩) اشاره میکند. فقره پانزدهم نیز اشارتی رمز گونه به آیه لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا (انبياء: ٢٢) دارد. فقرات دیگر را نیز بر همین منوال قیاس کن. در آغاز میگوید: احکام الهی را تبلیغ کن. تو کاهن نیستی، زیرا سخنان کاهن پریشان و حدس و گمان است، اما سخن تو حق و یقین میباشد. تو مجنون نیستی و دشمنات هم به کمال خردمندیات گواهی میدهد. اَم۟ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهٖ رَي۟بَ ال۟مَنُونِ (طور: ٣٠)، آیا همچون کافران عامی بیخرد تو را شاعر مینامند؟ آیا در انتظار هلاکت تو هستند؟ به آنها بگو: «منتظر باشید؛ من هم منتظرم.» حقایق درخشان و عظیمی که تو بیان میکنی از خیالات شعر منزه، و مستغنی از زینتهایش است. اَم۟ تَا۟مُرُهُم۟ اَح۟لَامُهُم۟ بِهٰذَا همچنین نکند مانند فیلسوفان بیخردی که به عقل خود میبالند و عقیده دارند «عقل ما کفایتمان میکند» از پیروی تو سرپیچی کنند؟ این درحالی است که عقل هم به پیروی از تو فرمان میدهد. زیرا هر آنچه میگویی معقول است. البته عقل به خودی خود قادر نیست به کنه مطالب تو راه یابد. اَم۟ هُم۟ قَو۟مٌ طَاغُونَ، یا سبب انکارشان این است که مانند ستمگران طغیانگر در برابر حق سر فرو نمیآورند؛ در حالی که عاقبت رهبران ستمگر جبار یعنی فرعونها و نمرودها معلوم است. اَم۟ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَل۟ لَا يُؤ۟مِنُونَ یا همچون منافقان بیوجدان و دروغگو متهمات میکنند که «قرآن سخنان خود توست»؛ این در حالیست که تاکنون تو را محمد امین میخواندند و در میان خود، تو را راستگوترین فرد میشناختند، پیداست که قصد ایمان آوردن ندارند. اگر چنین نیست در میان آثار بشری نظیری برای قرآن بیابند. اَم۟ خُلِقُوا مِن۟ غَي۟رِ شَى۟ءٍ؛ همچنین مانند فلاسفه پوچگرا که معتقدند وجود کائنات، عبث، و بیهدف است، خود را رها شده و بیمسئولیت و بیآفریدگار، و خلقتشان را بیحکمت و بیهدف گمان کرده باشند. آیا چشمانشان کور شده، نمیبینند که سراسر عالم هستی مزین به حکمتهاست و با اهداف و غایات ثمر میدهد، و موجودات از ذرهها تا خورشیدها موظف به انجام وظایفی هستند و مسخر فرامین الهی میباشند؟ اَم۟ هُمُ ال۟خَالِقُونَ؛ یا همچون مادیون فرعون مآب فکر میکنند که «خود به خود به وجود میآیند؛ خودشان هستند که خود را تغذیه میکنند؛ و هر آنچه را لازم دارند خود میآفرینند» و به این دلیل است که از بندگی سرپیچی میکنند؟ معلوم میشود هر یک از آنها خود را خالق گمان کردهاند؛ در حالی که لازمهی خالق چیزی بودن، خالق همه چیز بودن است. پس کبر و غرور، آنها را بینهایت نادان کرده است که عاجز مطلقِ مغلوب در برابر یک پشه یا یک میکروب را قدیر مطلق گمان کردهاند؛ مادام که تا این حد از عقل و انسانیت سقوط نموده، و از حیوان و شاید از جماد نیز پستتر شدهاند، لذا از انکار اینان دلگیر مشو. آنها را نیز در شمار حیوانات مضر و مواد پست بدان. به آنها توجه مکن و اهمیتی به آنها مده. اَم۟ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ بَل۟ لَا يُوقِنُونَ؛ یا مانند پیروان ابله و بیفکر مکتب «مُعطله» که منکر آفریننده بودند، خدا را انکار میکنند و به این دلیل به آیات قرآن گوش نمیدهند؟ اگر چنین است وجود آسمانها و زمین را انکار کنند یا مدعی آفرینش آنها شوند؛ و کاملاً از حیطه عقل بیرون رفته وارد دایره هذیانهای جنونآمیز شوند، زیرا در همه چیز از ستارگان آسمان تا گلهای روی زمین براهین توحید را میتوان دید و مطالعه کرد. پیداست اینان برای کسب یقین و قبول حق هیچ قصدی ندارند؛ وگرنه با آنکه میدانند «هیچ حرف نوشته شدهیی بدون نویسنده نیست» چگونه کائنات را که در هر حرفاش کتابی نوشته شده، بینویسنده میدانند؟ اَم۟ عِن۟دَهُم۟ خَزَٓائِنُ رَبِّكَ؛ همچنین مانند برخی از حکمای گمراه که اختیار حضرت حق را منکرند یا مانند براهمه که، اصل نبوت را قبول ندارند، به تو ایمان نمیآورند؟ پس باید همه آثار حکمت، غایات، نظمها، ثمرات، و آثار رحمت و عنایاتی را که در تمام موجودات مشاهده میشود و نشان از اختیار و اراده دارند، و همه معجزات پیامبران را انکار کنند، یا اینکه بگویند «خزاین آنچه به مخلوقات عطا شده نزد ما و در اختیار ما میباشد.» و بدین ترتیب نشان دهند که قابل خطاب نیستند. تو نیز از انکار آنان متألم مشو؛ بگو حیوانات بیعقل خداوند فراواناند. اَم۟ هُمُ ال۟مُصَي۟طِرُونَ؛ یا همچون معتزلیان متحکم که عقل را حاکم میدانند خود را مراقب و مفتش کارهای خالق خیال کرده، میخواهند خالق ذوالجلال را در کارهایی که میکند مسئول بدانند؟ زینهار! سستی به خود راه مده. انکار چنان خودبینانی نتیجهیی در پی نخواهد داشت. تو نیز آسوده باش. اَم۟ لَهُم۟ سُلَّمٌ يَس۟تَمِعُونَ فٖيهِ فَل۟يَا۟تِ مُس۟تَمِعُهُم۟ بِسُل۟طَانٍ مُبٖينٍ، یا مانند مدعیان کهانت و احضار ارواح تابع جن و شیطان شده گمان میکنند راه دیگری به سوی عالم غیب پیدا شده، اگر چنین است آیا خیال میکنند نردبانی دارند که بتوانند با آن به سماواتی بروند که درش بر شیاطینشان بسته است؛ لذا خبرهای آسمانی تو را تکذیب میکنند. انکار چنین حقه بازانی در حکم هیچ است. اَم۟ لَهُ ال۟بَنَاتُ وَلَكُمُ ال۟بَنُونَ؛ همچنین مشابه فلاسفه مشرکی که معتقد به شریکانی چون عقول عشره و ارباب انواع هستند، یا مانند صابئین که برای ستارگان و فرشتگان نوعی الوهیت قائلاند، یا همچون ملحدان و گمراهانی که داشتن فرزند را به حضرت حق نسبت میدهند، درضدیت با وجوب وجود ذات احد و صمد و وحدت و صمدیت و استغنای مطلقاش، داشتن فرزند را به او نسبت میدهند؟ و فرشتگان را مؤنث میدانند که البته با عبودیت و عصمت و جنسیت آنها ناسازگار است؟ شاید آنها را شفیع خود گمان کردهاند که از تو تبعیت نمیکنند؟ زاد و ولد برای موجودی چون انسان که ممکن و فانی و نیازمند بقای نوع خویش است، موجودی جسمانی و تجزیهپذیر، و مستعد تکثر، موجودی عاجز و دنیاپرست و مشتاق وارثی یاریگر، واسطه تکثر و تعاون و رابط حیات و بقاست؛ نسبت دادن زاد و ولد و داشتن فرزند به ذات ذوالجلال بیهمتایی که وجودش واجب و دائمیست، بقایش ازلی و ابدی؛ ذاتاش مجرد و معلا از جسمانیت، ماهیتاش منزه و مبرا از تجزیه و تکثر، و قدرتاش مقدس از عجز، مخصوصاً نسبت دادن دختران بیشمار به او در حالی که انسانهای عاجز و ممکن و مسکین هم آنها را نپسندیده و منافی عزت و غرور خود میدانند، چنان سفسطه و هذیان جنون آمیزیست که تکذیبها و انکارهای آن حریفان را در حکم هیچ میکند. نباید به آنها توجهی کنی. لازم نیست سفسطه هر نادان و هذیان هر دیوانهیی را شنید. اَم۟ تَس۟اَلُهُم۟ اَج۟رًا فَهُم۟ مِن۟ مَغ۟رَمٍ مُث۟قَلُونَ؛ یا مانند دنیاپرستان یاغی و طغیانگر که به حرص و خست خو کردهاند، تکالیف تو را سنگین و دشوار میدانند که از تو میگریزند؟ آیا نمیدانند که تو اجر و اجرت خود را فقط از خدا طلب میکنی؟ آیا این امر دشواریست که یک دهم یا یک چهلم مالی را که حضرت حق به آنها داده، برای برکت، یا برای رهایی از حسد و نفرین فقرا، به تهیدستان خودشان بدهند؟ آیا برای این است که پرداخت زکات برای آنها دشوار است و از اسلام دور میشوند؟ انکارهای اینان بیاهمیت و حقشان سیلیست؛ نه پاسخ دادن ... اَم۟ عِن۟دَهُمُ ال۟غَي۟بُ فَهُم۟ يَك۟تُبُونَ؛ همچنین مانند بودائیان که ادعای آشنایی با غیب میکنند یا مشابه وانمود کنندگان به عقل و خرد که ظن و گمان خود را درباره غیب، یقین میپندارند، اخبار غیبی تو را نمیپسندند؟ مگر کتابهای غیبی دارند که کتاب غیبی تو را قبول نمیکنند؟ در این صورت آنها عالم غیب را نزد خود حاضر و آشکار تخیل کرده و با خیال این که از آن معلومات اخذ میکنند، مینویسند. غیبی که فقط بر رسولانی که بر آنها وحی میشد ظاهر میگردید و نه کس دیگری؛ و هیچ کس درحد و حدودی نبوده و نیست که بتواند به اختیار خود پا به آن عرصه بگذارد. تکذیب چنین خودخواهان مغروری که از حد خود فراوان تجاوز کردهاند، موجب سستی تو نشود، زیرا در اندک زمانی حقایق تو خیالات آنان را بر هم خواهد زد. اَم۟ يُرٖيدُونَ كَي۟دًا فَالَّذٖينَ كَفَرُوا هُمُ ال۟مَكٖيدُونَ؛ یا مانند زندیقان دسیسهگر و منافقان حقهبازی که فطرتشان ضایع شده و وجدانشان فاسد گردیده میخواهند مردم را فریفته و از راه هدایت که خود از آن محروماند، باز دارند، و با حیلهگری منصرف کنند؛ لذا گاه به تو کاهن میگویند، گاه مجنون و گاه ساحر؛ آیا با اینکه خود چنین چیزهایی را باور ندارند میخواهند آن را به دیگران القا کنند؟ چنین فریبکارانی را انسان مپندار و از دسیسهها و انکارهایشان متأثر مشو و مراقب باش رفتار آنان موجب سستی تو نشود. بر عکس، غیرت و جدیت بیشتری داشته باش، زیرا آنها نفس خود را میفریبند، و به خود ضرر میزنند. موفقیت آنها در مسیر شر، موقتیست؛ استدراج و مکر الهیست. اَم۟ لَهُم۟ اِلٰهٌ غَي۟رُ اللّٰهِ سُب۟حَانَ اللّٰهِ عَمَّا يُش۟رِكُونَ؛ یا مانند مجوسیانی که متوهمانه قائل به دو خدای جداگانه به نامهای خالق خیر و خالق شر هستند، یا همچون بتپرستان و اسبابپرستانی که برای هر سببی نوعی الوهیت قائلاند و آنها را نقطه استناد خود قرار میدهند، به خدایان دیگری اتکا کرده و به معارضه با تو میپردازند؟ آیا خود را از تو بینیاز میدانند؟ آنها براساس حکم لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا کورند و نظم کامل و انسجام زیبایی را که چون روز در عالم هستی دیده میشود نمیبینند. این در حالیست که اگر روستایی دو مدیر، یا شهر دو والی، یا کشوری دو پادشاه داشته باشد نظم بر هم میخورد، و انسجام به هرج و مرج تبدیل خواهد شد. در حالی که در بال مگس تا ستارگان آسمان چنان نظمی برقرار است که جایی برای شریکی به قدر بال مگس هم وجود ندارد. حال که اینان تا این حد خلاف عقل و حکمت، و در تضاد با حس و بداهت حرکت میکنند مراقب باش تکذیب آنان تو را از یادآوری و نصیحت منصرف نکند. از صدها گوهر این آیات که حاوی سلسله حقایقاند فقط یک گوهر مربوط به بیاناش را آن هم درباره اسکات و الزام به اختصار بیان کردیم. اگر میتوانستم و چند گوهر دیگر آیات فوق را نشان میدادم تو نیز میگفتی «این آیات خود به تنهایی معجزهاند.» اما بیانات قرآنی در افهام و تعلیم آن قدر خارق العاده، و لطیف و رواناند که سادهترین فرد عامی میتواند ژرفترین حقیقت را به سهولت از آنها دریابد. آری، قرآن معجز البیان بسیاری از حقایق پیچیده را ساده و آشکار بیان میدارد و تعلیم میدهد طوری که نظر عموم را با آن مینوازد و احساسات عامه مردم را نرنجانده، به اندیشه آنها نه فشاری میآورد و نه آنها را خسته میکند؛ همچنان که هنگام صحبت با کودک، میبایست تعبیرات کودکانه به کار برد، اسلوبهای قرآنی نیز طبق آنچه گفته میشود «تَنَزُّلاَتٌ اِلهِيَّةٌ اِلَى عُقُولِ الْبَشَرِ»، در اسلوب متکلم با سخن خود به مرتبه مخاطب نزول یافته و سخن میگویند؛ لذا حقایق غامض الهی و اسرار ربانی که اندیشه متبحرترین حکیمان نیز به آنها راه ندارد، به صورت متشابهات، با استفاده از تشبیهات و تمثیلات به امیترین مردم فهمانده میشود. مثلاً در آیهی اَلرَّح۟مٰنُ عَلَى ال۟عَر۟شِ اس۟تَوٰى (طه: ٥) با تمثیلی ربوبیت الهی در مثال سلطنت نشان داده میشود، و مرتبه ربوبیتاش در تدبیر عالم، در مثالی بیان میشود که مثلاً پادشاهی بر تخت سلطنت خویش است و اجرای حکومت میکند. آری، قرآن به عنوان کلام خالق ذوالجلال کائنات، با خروج از مرتبه اعظم ربوبیت او، فوق همه مراتب قرار گرفت، و با ارشاد ارتقا یابندگان به آن مراتب، از هفتاد هزار حجاب عبور کرد، و با نگاه بر حجابهای مذکور به تنویر آنان پرداخت، آنگاه نور و فیض خود را بر هزاران طبقه از مخاطبان بسته به فهم و استعدادشان پراکند؛ با اینکه طی اعصار و قرون متعدد با قابلیتهای جداگانه، به حضور خود ادامه داد و معانیاش را با بذل و بخشش تمام در دسترس همگان قرار داد؛ با این حال ذرهیی از کمال جوانیاش کم نشد و در نهایت طراوت و لطافت باقی ماند و به طرز بسیار آسان، و سهل ممتنعی، به هر فرد عامی درس قابل فهمی داد؛ قرآن کتاب معجزنماییست که در درسی واحد با گفتاری واحد به طبقات گوناگونی از مردم با درکهای متفاوت و درجات متباین آموزش داده، و آنها را قانع و اشباع میکند؛ به هر سوی آنکه نظر کنید بیشک میتوانید لمعهیی از اعجاز را ببینید. خلاصه: همچنان که هنگام قرائت لفظی قرآنی چون «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ»، غار که به مثابه گوش کوه است پر میشود، همان لفظ در گوش بسیار کوچک مگس نیز کاملاً جای میگیرد؛ به همین ترتیب معانی قرآن نیز عقولی به سان کوه را اشباع نموده، و با همان کلام عقول بسیط خردی به قدر مگس را هم تعلیم داده، و اطمینان میبخشد، زیرا قرآن تمام طبقات انس و جن را به ایمان میخواند. همین طور علوم ایمانی را به همه آنها تعلیم داده و برایشان اثبات میکند؛ بنابراین امیترین فرد عوام دوش به دوش اخص خواص کنار هم مینشینند، به درس قرآنی گوش فرا داده و از آن استفاده میکنند. به سخن دیگر قرآن کریم چنان مائدهی آسمانیست که افکار و عقول و قلوب و ارواح از هزاران طبقه مختلف، غذای خود را از این سفره تأمین کرده و آنچه را میخواهند به دست میآورند. و آرزوهایشان به وقوع میپیوندد. حتی بسیاری از درهای قرآنی بسته مانده و گشودن شان به آیندگان سپرده شده است. اگر برای این مقام در پی مثالی باشی باید بگویم کل قرآن از ابتدا تا انتها مثال آن است. شاگردان قرآن و کسانی که از آن درس میگیرند مانند همه مجتهدان، صدیقین، حکمای اسلامی، محققین، علمای اصول فقه، متکلمین، اولیای عارفین، اقطاب عاشقین، مدققین علما، و عوام مسلمین بالاتفاق میگویند: «درسمان را خوب میفهمیم.» خلاصه این که لمعات اعجاز قرآن همچون سایر مقامات، در مقام افهام و تعلیم نیز نور میپراکند.
جامعیت خارق العاده قرآن است. این شعاع پنج لمعه به شرح زیر دارد: لمعه نخست: جامعیت لفظ آن است. بیتردید این جامعیت در آیات ذکر شده در گفتارهای پیشین و همین گفتار آشکارا مشاهده میشود. طبق اشاره حدیثی که میفرماید: «لِكُلِّ آيَةٍ ظَهْرٌ وَبَطْنٌ وَحَدٌّ وَمُطَّلَعٌ وَ لِكُلٍّ شُجُونٌ وَغُصُونٌ وَ فُنُونٌ» الفاظ قرآنی به نحوی وضع شدهاند که هر کلامی و حتی هر کلمه و حرفی و گاه هر سکوتی وجوه گوناگون دارند؛ طوری که به هر مخاطبی سهمی جداگانه میدهند. مثلاً وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا (نبأ: ٧) یعنی کوهها را ستون و عمود زمین قرار دادم، که یک کلام است. سهم فرد عامی از کلام یاد شده این است: او کوهها را در ظاهر مانند ستونهایی میبیند که بر زمین فرو رفتهاند؛ لذا به منافع و نعمتهای موجود در کوهها فکر میکند و خالقاش را شکر میگوید. سهم یک شاعر از کلام فوق؛ شاعر این گونه خیالپردازی میکند: «زمین عرصهییست و گنبد آسمان چادر سبز رنگ باشکوهی بر فراز آن عرصه که با چراغهای روشن تزیین شده؛ افق زمین دایرهوار، و کوهها که کنارهی آسمان بر سر آنها دیده میشود چون ستونهای آن چادرند.» بدین گونه است که شاعر به پرستش متحیرانه صانع ذوالجلالاش میپردازد. آنچه از این کلام نصیب ادیبی خیمه نشین می گردد: پهنه زمین را صحرا و کویری تصور میکند که سلسلههای متعدد کوهها در آن همچون چادرهای بسیار مختلف صحرانشینان هستند، و گویا طبقه خاک بر فراز عمودهایی بلند دیده میشود، نوک تیز عمودها پرده خاک را بالا برده و مسکن بسیاری از مخلوقات ناظر بر هم کرده است. ادیب مذکور، فاطر ذوالجلالاش را که آن مخلوقات بزرگ و با عظمت را به سهولتِ برپایی چادرها بر روی زمین، نصب و قرار داده، متحیرانه سجده میکند. ادیب جغرافیدان در خصوص کلام یاد شده چنین میاندیشد: کره زمین کشتی شناوریست در بحر محیط اثیری یا هوا؛ و کوهها عمودها و ستونهایی هستند که برای حفظ ثبات و تعادل بر آن کشتی قرار داده شدهاند. ادیب جغرافیدان در مقابل قدیر ذوالجلالی که کره بزرگ زمین را کشتی منظمی کرد و ما را در آن جا داد و در اقطار عالم گرداند، میگوید: «سُبْحَانَكَ مَا اَعْظَمَ شَانَكَ». سهم حکیم متخصص در تمدن و مسائل اجتماعی از کلام مذکور چنین است: او زمین را خانهیی میبیند که ستون اصلی آن، حیات حیوانی، و ستون حیات حیوانی هم شرایط حیات، یعنی آب و هوا و خاک است. ستون و عمود آب و هوا و خاک، کوه هایند، زیرا کوهها مخزن و منبع آب، تصفیه کننده هوا (باعث رسوب آلودگیهای مُضر و پاکیزگی هوا میشوند)، و محافظ خاک (از باتلاق شدن و گسترش دریا جلوگیری میکنند) و مخزن سایر نیازهای حیات انسانی هستند. لذا حکیم مذکور، صانع ذوالجلال و الاکرام را که کوههای بزرگ را در زمین خانه حیات ما به این صورت، ستون قرار داد و خزانهدار معیشتمان کرد، با کمال تعظیم، حمد و ثنا میگوید. نصیب فیلسوف حکمت طبیعی از کلام مذکور این است: زلزله و لرزشهای بزرگ که نتیجه برخی انقلابها و امتزاجها در دل زمین بود بر اثر پیدایش کوهها آرامش یافت و موجب استقرار زمین در مدار و محورش گردید. آنچه باعث میشود زلزله با تکانهایش زمین را از مدار سالانه خود خارج نکند، خروج کوهها از آن است. زمین از طریق منافذ آنها، در مواقع خشم و غضب، تنفس کرده و آرام میشود. فیلسوف حکمت طبیعی به این ترتیب کاملاً ایمان آورده و «اَلْحِكْمَةُ لِلّٰهِ» میگوید. مثلاً واژهی «رَت۟قًا» در آیهی اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ كَانَتَا رَت۟قًا فَفَتَق۟نَاهُمَا (انبياء: ٣٠) به دانشمندی که آلودهی بررسیهای فلسفی قرار نگرفته این مطلب را میفهماند: در زمانی که آسمان، شفاف، بیابر و زمین خشک و مرده است و امیدی به زایشاش نیست. آسمان با باران، و زمین با گیاهان شکفته شده و به صورت نوعی نکاح و تلقیح، همه ذیحیاتان از آن آب آفریده میشوند؛ این کار به دست چنان قدیر ذوالجلالی صورت میگیرد که سراسر زمین، بوستان کوچک او و ابرها که پوشش روی آسماناند اسفنج آن بوستان بهشمار میروند. دانشمند مذکور چنین میاندیشد و در برابر عظمت قدرت خداوند سجده میکند. کلمه مذکور به حکیم محقق یادآور میشود: در آغاز خلقت که آسمان و زمین به صورت تودهیی بیشکل، و خمیر خیسی بیفایده بود، و صورت مادهیی متراکم و بیحاصل و بدون مخلوق را داشت، فاطر حکیم آنها را گشود و بسط داد و شکلی زیبا و صورتی نافع نصیبشان کرد و منشأ مخلوقات کثیر و زیبا قرار داد، لذا حکیم محقق در برابر وسعت حکمت حق حیران میماند. کلمه یاد شده به فیلسوف عصر حاضر چنین تفهیم میکند: در آغاز کرهی ما و سایر سیارات تشکیل دهنده منظومه شمسی، در امتزاج با خورشید به صورت خمیری بسته بودند؛ قادر قیوم آن را گشود، سیارات را تک تک در جای خود گذاشت؛ خورشید را در محل خود نهاد؛ زمین را همین جایی آورد که هست، سطحاش را با خاک پوشاند، آنگاه از آسمان باران فرستاد، و کاری کرد تا خورشید نورافشانی کند، دنیا را جان بخشید و ما را در آن جای داد. لذا فیلسوف از باتلاق طبیعت درآمده، و میگوید: «آمنت بالله الواحد الاحد ». مثال دیگر وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ لَهَا (يس: ٣٨) است. «لام» در این آیه هم افاده معنای خود را میکند و هم معنای «فی» و هم «الی». عوام «لام» «لِمُس۟تَقَرٍّ» را به معنی «الی» میشناسند و چنین میفهمند: «سیر خورشید، چراغی که در حرکت بوده و به شما نوری گرما بخش میدهد؛ بیتردید روزی به پایان خواهد رسید، به محل قرارش میرسد و به صورتی در میآید که برای شما فایدهیی نداشته باشد.» چنین افرادی با اندیشه در نعمتهای بزرگی که خالق ذوالجلال وجودشان را با وجود خورشید پیوند داده است «سبحان الله، اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» میگویند. قرآن «لام» مذکور را به فرد عالم نیز به معنای «الی» نشان میدهد. لیکن تصور او از خورشید صرفاً یک چراغ نیست، آن را ماکوی منسوجات ربانیهیی میداند که در دستگاه بهار و تابستان بافته میشوند، یا جوهر دانی از نور و مرکب مکتوبات صمدانیای که در صفحات شب و روز نوشته میشوند؛ او جریان صوری خورشید را علامت و اشارهیی میداند بر نظم و ترتیب موجود در جهان، لذا با تفکر در نظم و ترتیب فوق در برابر صنعت صانع حکیم «ما شاء الله»، و در برابر حکمتاش «بارَكَ اللَّه» میگوید و سجده میکند. قرآن «لام» آیه مذکور را به فیلسوف جغرافیدان چنین تفهیم میکند: خورشید در مرکز و محور خود چون زنبراق منظومهاش را به امر الهی تنظیم کرده، به حرکت وا میدارد. فیلسوف جغرافیدان در برابر صانع ذوالجلالی که چنین ساعت کبرایی را خلق و تنظیم نموده، با کمال حیرت و تحسین «العظمة للهِ و القدرةُ للهِ» میگوید؛ لذا فلسفه را کنار گذاشته و به حکمت قرآنی میپردازد. اما به حکیم دقیق (النظر) «لام» مذکور را، هم به معنای «علت»، هم ظرفیت تفهیم میکند. بدین گونه: «صانع حکیم، اسباب ظاهری را حجاب کارهایش میکند؛ لذا با قانون الهی «جاذبه عمومی» سیارات را مانند قلاب سنگ با خورشید مرتبط نموده و به واسطه آن جاذبه با حرکتهایی مختلف اما منظم، سیارات مذکور را در دایره حکمتاش میچرخاند، نیز برای تولید جاذبه مذکور حرکت خورشید را در مرکز خود، سببی ظاهری قرار میدهد. معلوم میشود معنای «لِمُس۟تَقَرٍّ»، «فِى مُسْتَقَرٍّ لَهَا لِاِسْتِقْرَارِ مَنْظُومَتِهَا» است، یعنی درون قرارگاهش، برای استقرار و نظام منظومهاش حرکت میکند، زیرا این عادتی الهی و قانونی ربانیست که در ظاهر، حرکت، حرارت را، حرارت، قوت را، و قوت، جاذبه را تولید میکند. حکیم یاد شده وقتی چنین حکمتی را از یک حرف قرآن فهم میکند میگوید: «الحمدلله حکمت حقیقی در قرآن است، فلسفه برایم پول سیاهی ارزش ندارد.» «لام» و استقرار مورد بحث برای کسی که فکر و قلب شاعرانهیی دارد چنین معنا میدهد که «خورشید، درختی نورانیست. سیارهها هم میوههای متحرک آن ... خورشید برخلاف درختان تکان میخورد تا میوههای یاد شده نیفتند، که اگر چنین نبود همه میافتادند و نابود میشدند.» نیز ممکن است در عالم خیال اندیشه کند که «خورشید سر حلقه مجذوب ذاکران است؛ در مرکز این حلقه، ذکری پر جاذبه میکند و موجب میشود دیگران نیز چنین کنند.» در رسالهیی در مورد این معنا چنین گفته بودم: «آری خورشید، میوهدار است، تکان میخورد تا میوههای متحرکاش نیفتند.» «اگر با سکوتی که دارد ساکن گردد، جذبه از میان میرود و مجذوبان منظماش در فضا خواهند گریست.» نمونه دیگر اُولٰٓئِكَ هُمُ ال۟مُف۟لِحُونَ است که سکوت و اطلاقی در آن وجود دارد. تعیین نمیکند که آنان بر چه چیز پیروز خواهند شد، زیرا میخواهد هر کس بتواند هر چه را میخواهد در دروناش بیابد. سخن را کوتاه میکند تا طولانی شود، زیرا هدف برخی از مخاطبان، نجات از آتش است. عدهیی فقط به بهشت فکر میکنند؛ و برخی در پی سعادت ابدی هستند. برخی فقط رضای الهی را تمنا میکنند، برخی رؤیت الهی را عالیترین آرزوی خود میدانند، و هکذا … مشابه همین وضع، قرآن در بسیاری موارد، سخن را مطلق بیان میکند تا عام و فراگیر باشد؛ حذف میکند تا معانی فراوانی در برگیرد، کوتاه میکند تا هر کس سهمی در آن داشته باشد؛ به «اَل۟مُف۟لِحُونَ» توجه کنید که معلوم نیست به چه چیز رستگار میشوند. گویا با این سکوت میگوید: «ای مسلمانان! بر شما بشارت باد. ای متقی! تو از جهنم رستگار میشوی، ای صالح! تو به بهشت رستگار میشوی؛ ای عارف! تو به کسب رضای الهی نائل میشوی؛ ای عاشق! تو موفق به رؤیت میشوی ...» هکذا ... برای جامعیت لفظی قرآن از نظر کلام، کلمه، حروف و سکوت هزار مثال مطرح است که ما به عنوان نمونه برای هر یک، فقط مثالی بیان کردیم. آیه و قصهها را بر همین منوال قیاس کن. یا مثلاً آیه فَاع۟لَم۟ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاس۟تَغ۟فِر۟ لِذَن۟بِكَ (محمد: ١٩) آن قدر وجوه و مراتب متعدد دارد که تمام طبقات اولیا در همه سلوک و مراتب، خود را نیازمند آن دیده و متناسب با مرتبه خود، از آن به نحو شایسته غذایی معنوی و معانی تازه اخذ کردهاند، زیرا « ﰏ» اسم جامع است و به عدد اسمای حسنی، حاوی توحیدهاییست، یعنی «لاَ رَزَّاقَ اِلاَّ هُوَ * لاَ خَالِقَ اِلاَّ هُوَ * لاَ رَحْمنَ اِلاَّ هُوَ» و هکذا .. مثلاً در قصص قرآن، داستان موسی (ع)، تو گویی چون عصای موسی (ع) هزاران فایده در بر دارد. داستان مذکور مقاصد و وجوه فراوانی مانند تسکین و تسلای پیغمبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، تهدید کفار، تقبیح منافقان، و بازخواست یهودیان دارد. به همین سبب است که در سورههای متعدد تکرار میشود. با آنکه تمام مقاصد آن در هر جا بیان میگردد، اما یکی از آنها مقصود بالذات است و موارد دیگر تابع آن میباشند. اگر بگویی «چه طور میتوانیم بدانیم که قرآن معانی مطرح در مثالهای پیشین را اراده کرده و به آنها اشاره دارد؟» در پاسخ میگوییم: قرآن یک خطابه ازلیست، و به طبقات مختلف همه بنی آدم که در عصرها و فراسوی آن هستند خطاب کرده و تعلیم میدهد. لذا بیتردید معانی گوناگونی را نسبت به افهام مختلف در برمیگیرد و اراده نموده و نشانههایی را مبنی بر آن اراده وضع میکند. در «اشارات الاعجاز» مشابه همین موارد، معانی متعدد کلمات قرآنی، براساس قواعد علم صرف و نحو، و موازین علم بیان و فن معانی، و احکام فن بلاغت اثبات گردیده است. در ضمن همه وجوه و معانی به شرط آن که بر اساس قواعد علوم عربی، صحیح و طبق اصول دینی، حق، و مقبول فن معانی، و متناسب با علم بیان و سازگار با بلاغت باشند، با اجماع مجتهدین، مفسرین، اهل اصول دین، و اصول فقه، و به گواهی اختلافاتشان، از معانی قرآنیاند. در واقع نشانههایی برای آن معانی طبق درجاتشان وضع نموده است، نشانههایی که لفظی یا معنویاند. اگر معنوی باشد از سیاق یا سبقت کلام یا آیهی دیگری نشانهیی بر آن اشارت دارد. برخی از صدها هزار تفسیری که در بیست، سی، چهل، یا شصت، یا حتی هشتاد جلد توسط محققان تألیف شده، برهان قطعی باهری در جامعیت قرآن و خارق العاده بودن لفظیاش هستند. در هر صورت ما اگر بخواهیم در این گفتار اشارهیی را که بر هر معنایی دلالت دارد با قانون و قاعدهاش نشان دهیم موضوع بسیار طولانی خواهد شد، لذا سخن را کوتاه کرده به «اشارات الاعجاز» ارجاع میدهیم. لمعه دوم: جامعیت خارق العاده در معنای قرآن است. آری، قرآن از خزانه معانیاش مآخذ تمام مجتهدان، اذواق تمام عارفان، مشرب تمام واصلان، مسلک تمام کاملان و مذهب همه محققان را احسان میکند و در عین حال همواره رهبر آنهاست و در پیشرفتهای معنویشان نقش مرشد را دارد و از خزانه همیشه غنیاش، بر مسیرشان نور میپراکند؛ این موضوع توسط همه آنان تصدیق شده، و بر آن اتفاق نظر دارند. لمعه سوم: جامعیت خارق العاده علمی قرآن است؛ همچنان که قرآن بسیاری از علوم شریعت، علوم متنوع و کثیر حقیقت، و علوم مختلف و بیشمار طریقت را از دریای علم خود جاری میسازد، حکمت حقیقی دایره ممکنات، علوم حقیقی دایره وجوب، و معارف غامض دایره آخرت را نیز از همان دریا به طور منظم و کثیر جاری میسازد. اگر قرار باشد برای این لمعه مثالهایی آورده شود باید یک جلد کتاب بنویسیم. پس، فقط به عنوان نمونه همین بیست و پنج گفتار را ارائه میدهیم. حقایق صحیح همه بیست و پنج گفتار یاد شده در حکم بیست و پنج قطره از دریای بیکران علم قرآن است. اگر نقص و کمبودی در گفتارها باشد مربوط به درک ناقص من است. لمعه چهارم: جامعیت خارق العادهییست که در مباحث قرآنی وجود دارد. علاوه بر جمع مباحث کلی انسان و مسئولیت او، هستی و آفریننده کائنات، زمین و آسمانها، دنیا و آخرت، گذشته و آینده، ازل و ابد، و آفریدن انسان از نطفه تا قرار دادن او در قبر؛ از آداب خوردن و خوابیدن گرفته تا مباحث قضا و قدر، از آفرینش شش روزه عالم گرفته تا وظیفه وزیدن بادها که با سوگندهایی چون «وَال۟مُر۟سَلَاتِ»؛ «وَالذَّارِيَاتِ» به آنها اشاره شده، از دخالت در قلب و اراده انسان که با اشارهوَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَن۟ يَشَٓاءَ اللّٰهُ (تكوير:٢٩)؛ يَحُولُ بَي۟نَ ال۟مَر۟ءِ وَقَل۟بِهٖ (انفال:٢٤) معلوم میشود تا وَالسَّمٰوَاتُ مَط۟وِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ (زمر: ٦٧) یعنی همه آسمانها را در قبضه خود دارد؛ از وَجَعَل۟نَا فٖيهَا جَنَّاتٍ مِن۟ نَخٖيلٍ وَاَع۟نَابٍ (يس: ٣٤) از گل و انگور و خرمای زمین گرفته تا حقیقت عجیبی که با اِذَا زُل۟زِلَتِ ال۟اَر۟ضُ زِل۟زَالَهَا (زلزله: ١) بیان میشود؛ از وضعیتی که در حالت ثُمَّ اس۟تَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ وَهِىَ دُخَانٌ (فصلت:11) آسمان هست گرفته تا انشقاقاش با دخان و سقوط ستارگان و انهدامشان در فضای بیکران، از شروع کار جهان برای امتحان (خلق) تا اتمام آن، از قبر که منزل نخست آخرت است و بعد، از برزخ و قیامت و پل صراط گرفته تا بهشت و سعادت ابدی؛ از اتفاقاتی که در گذشته رخ داده، آفرینش کالبد حضرت آدم، مشاجره دو فرزندش تا توفان نوح، غرق شدن قوم فرعون، و حوادث مهم حیات بیشتر پیامبران؛ از رخداد ازلی مورد اشاره اَلَس۟تُ بِرَبِّكُم۟ (اعراف: ١٧٢) گرفته تا واقعه ابدی بیان شده در وُجُوهٌ يَو۟مَئِذٍ نَاضِرَةٌ اِلٰى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ (قيامه: ٢٢ ٢٣)؛ تمام مباحث اساسی و مهم در قرآن به نحوی بیان گردیده که شایسته ذات ذوالجلال است؛ ذاتی که سراسر عالم هستی را چون کاخی (باشکوه) اداره میکند، دنیا و آخرت را چون دو اتاق باز کرده و میبندد، زمین نزد او چون باغچهییست و در آسمان چون بامی با چراغ های تزیین شده تصرف میکند؛ ذاتی که گذشته و آینده چون روز و شب همانند دو صفحهی حاضر در برابرش هستند و تماشایشان میکند، و بر ازل و ابد چون زمان حاضر نظارت دارد، به صورتی که دو طرف سلسله شئونات مانند دیروز و امروز به هم پیوسته و متصل هستند. همان طور که معماری از دو خانه ساخته و اداره کردهاش بحث نموده، و برنامه و فهرست کارهایش را تهیه میکند؛ قرآن نیز شایسته بیان ذاتیست که این عالم را بنا نموده، آن را اداره میکند و فهرست و برنامه کارهایش را اگر تعبیر درستی باشد مینویسد و به دیگران نشان میدهد. در این امر به هیچ وجه اثری از تصنع و تکلف دیده نمیشود. به هیچ وجه شائبه تقلید یا نشانهیی از خدعه و فریب و این که مثلاً کسی خود را به جای کسی دیگر فرض کند و به جای او سخن بگوید وجود ندارد؛ همچنان که روشنایی روز حکایت دارد که از خورشید است و میگوید «من از خورشید نشأت گرفتهام»، قرآن نیز با تمام جدیت، خلوص و صفایش و با بیان درخشان و صاف و برّاقاش میگوید: «من بیان و کلام آفرینندهی کائنات هستم.» آری، قرآن معجز البیانی که جهان را پر از هیاهوی تقدیر و تحسین و زمزمه حمد و شکر می کند و زمین را به محلی برای ذکر، یک مسجد، و تماشاگه صنعت الهی تبدیل مینماید، از آنِ چه کسی میتواند باشد، کلام کیست جز صانع و منعمی که این جهان را با صنعتهای ارزشمند زینت داد و با نعمتهای دلنشین پر کرد؛ کسی که دوستدار صنعت و نعمتدهیست و با عجایب صنعتاش، نعمتهای پر بهایش را بر روی دنیا گسترانده، و گویا به دنبال هم تنظیم مینماید و بر روی زمین پهن کرده و به زیبایی میچیند. جز او چه کسی میتواند صاحب قرآن باشد؟ قرآن جز او کلام چه کسی میتواند باشد؟ نوری که جهان را روشن میکند مگر شایستگی آن را دارد که جز خورشید متعلق به چیز دیگری باشد؟ بیان قرآن که کاشف طلسم کائنات و روشنگر آن است نور چه کسی جز شمس ازلی میتواند باشد؟ چه کسی توان آن را دارد که نظیری برای قرآن بیاورد و از آن تقلید کند؟ محال است صنعتکاری که این جهان را با صنعتهای خود زینت بخشیده با انسانی که صنعتاش را تمجید میکند سخن نگوید. مادام که میآفریند و میداند، شکی نیست که سخن هم خواهد گفت. مادام که سخن میگوید بیتردید آن چه شایسته سخن اوست قرآن است. مالک الملکی که در برابر تنظیم یک گل بیتفاوت نیست چگونه ممکن است در برابر کلامی که سراسر مُلک اش را به هیاهو وا میدارد بیتفاوت بماند؟ مگر ممکن است همه امور را به نام دیگری تمام کند و کلام خود را به هیچ انگارد؟ لمعه پنجم: جامعیت خارق العاده در اسلوب و ایجاز قرآن است، این بخش «پنج چراغ» به شرح زیر دارد: چراغ نخست: اسلوب قرآن دارای چنان جامعیت عجیبیست که گاه یک سوره، بحر محیط قرآن را که کائنات را در برمیگیرد در دل خود دارد. گاهی یک آیه خزانه سوره یاد شده را شامل میشود. بیشتر آیهها، هر یک، سورهیی کوچک و بیشتر سورهها، هر یک، قرآنی کوچکاند. حال، بزرگتر از این ایجاز اعجازآمیز ، لطف ارشاد و تسهیلی زیباست. زیرا هر کس با این که همواره و همیشه نیازمند قرآن است اما بنابر غفلت و نادانی یا عدم فرصت کافی یا دلایل دیگر موفق به قرائت دایم آن نمیشود، لذا برای محروم نماندن از آن، سورهیی را میخواند؛ چرا که هر سوره در حکم قرآن کوچکیست حتی هر آیهی طویل مقام سورهیی کوتاه را دارد. اهل کشف متفق القولاند که قرآن در سوره «فاتحه»، و سوره فاتحه در «بسمله» مندرج است. برهان این حقیقت نیز اجماع اهل تحقیق میباشد. چراغ دوم: آیات قرآن جامع دلالت ها و اشارتهاییست بر عموم طبقات کلامی و معارف حقیقی و حاجات بشری از قبیل امر و نهی، وعد و وعید، ترغیب و ترهیب، زجر و ارشاد، قصص و امثال، احکام و معارف الهی، علوم کونیه، و قوانین و شرایط حیات شخصی، اجتماعی، قلبی، معنوی و اخروی. درستی این گفتار که میگوید: «خُذْ مَا شِئْتَ لِمَا شِئْتَ» یعنی برای آن چه میخواهی از قرآن هر چه خواستی بگیر، چنان مقبول افتاده که در بین اهل حقیقت ضرب المثل شده است. آیات قرآن از چنان جامعیتی برخوردارند که میتوانند دوای هر درد و رافع هر نیازی شوند. آری، باید همچنین باشد، زیرا رهبر مطلق همه طبقات اهل کمال که دایم در حال پیشرفت و ترقیاند قطعاً میبایست این ویژگی را داشته باشد. چراغ سوم: ایجاز اعجازآمیز قرآن است. گاهی دو طرف سلسلهیی طولانی را چنان بیان میدارد که آن را به نیکویی نشان میدهد. گاه نیز براهین متعدد ادعایی را صریح یا به اشاره و رمز و ایما در کلمهیی میگنجاند. مثلاً در وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ (روم: ٢٢) مبدأ و انتهای سلسله خلقت کائنات را که تشکیل دهنده آیات و دلایل سلسله وحدانیتاند ذکر میکند، سلسله دوم را نشان میدهد؛ و مخاطب را به خواندن سلسله اول وا میدارد. آری، مرتبه نخست از صحایف عالم که بر (وجود) صانع حکیم شهادت میدهد اصل آفرینش آسمانها و زمین است، سپس تزیین آسمانها که با ستارگان صورت میگیرد، آنگاه جان بخشیدن به زمین با ذیحیاتان، و بعد تغییر فصول با تسخیر ماه و خورشید، و در نهایت سلسله شئوناتی که در اختلاف و گردش شب و روز میباشد. این موارد به همین ترتیب جلو میآید تا به خصوصیات و امتیازها و تشخصهای چهرهها و صداها میرسد که محل ظهور بیشترین کثرتاند... اگر در مشخصات سیمای افراد که بیش از موارد دیگر، از نظم دور، و در معرض دخالت تصادف هستند، نظم و ترتیب حکیمانهی حیرت انگیزی وجود داشته باشد، و اگر کارکرد قلم حکیمی به غایت حاذق بر سیمای آنان نشان داده شود، البته صحایفی که نظم و ترتیبشان ظاهر و آشکار است خود به خود دانسته میشوند و نقاش خود را نشان خواهند داد. مادام که در اصل آفرینش زمین و آسمانهای عظیم اثر صنعت و حکمت مشاهده میشود، بیتردید اثر صنعت و نقش حکمت در سایر آفریدههای صانعی که آسمانها و زمین را حکیمانه سنگ بنای کاخ هستی نهاد به وضوح آشکار خواهد بود. آیه یاد شده با اظهار آنچه خفیست، و اخفای آن چه ظاهریست، ایجازی بسیار زیبا صورت داده است. الحق، از فَسُب۟حَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُم۟سُونَ (روم: ١٧) گرفته تا وَلَهُ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (روم: ٢٧)، سلسله براهینی که شش مرتبه با «وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ ، وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ» آغاز میشوند مجموعهیی از جواهراتاند، سلسلهیی از نور، سلسله اعجاز، و سلسله ایجازی اعجازی هستند. دلم میخواهد الماسهای نهان در این گنجینهها را نشان دهم اما چه کنم که موقعیت اقتضا نمیکند، لذا آن را به فرصت دیگری موکول میکنم و این دریچه را فعلاً نمیگشایم. مثلاً در فَاَر۟سِلُونِ يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّٖيقُ (يوسف: 4546) بین کلام «فَاَر۟سِلُونِ» و واژه «يُوسُفُ» این مطالب وجود دارد: «اِلَى يُوسُفَ لِاَسْتَعْبَرَ مِنْهُ الرُّؤْيَا فَاَرْسَلُوهُ فَذَهَبَ اِلَى السِّجْنِ وَ قَالَ يُوسُفُ». واضح است که پنج جمله را با اجمال و ایجاز در یک جمله قرار داده و اخلالی هم در وضوح مطلب ایجاد نشده، و در عین حال اشکالی هم در فهم موضوع به وجود نیامده است. یا مثلاً با آیه اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُم۟ مِنَ الشَّجَرِ ال۟اَخ۟ضَرِ نَارًا (يس: ٨٠) در برابر انکار انسان سرکشی که مبارزه طلبانه میگوید «استخوانهای پوسیده را چه کسی زنده میکند؟» قرآن بیان میدارد: «همان کسی که در آغاز امر خلق کرد؛ همو زنده میکند.» همان ذات آفریننده، هر چیزی را با هر کیفیتی میداند. همچنین ذاتی که از درخت سبز برای شما آتش افروخت قادر است به استخوان پوسیده حیات دهد. این کلام از جهات متعددی ناظر است بر ادعای زنده کردن (مردگان) و آن را اثبات میکند. اولاً بحث سلسله احسانهای خود را به انسان با این سخن آغاز میکند، مطلب را به خاطر انسان میآورد و او را تحریک به دانستن میکند. چون در آیات دیگر مطلب را به تفصیل آورده در اینجا موضوع را کوتاه کرده، آن را به عقل ارجاع میدهد. یعنی همچنان که میوه و آتش را از درخت، و ارزاق و حبوبات را از گیاه، و نباتات و حبوبات را از خاک حاصل نمود، زمین را برای شما گهوارهیی دلنشین که هر نوع رزقی در آن قرار داده شده کرد و جهان را کاخی زیبا بنا نمود که همه لوازم مورد نیازتان در آن وجود دارد. از چنین ذاتی نمیتوان گریخت و پنهان شد، نمیتوان رها شد و به عدم رفت. نمیتوانید بدون مسئولیت وارد قبر شوید، بیدارتان نکنند و با راحتی و آرامش چشم بر هم نهید. سپس به یکی از دلایل آن ادعا اشاره میکند: با کلمه «اَلشَّجَرِ ال۟اَخ۟ضَرِ» به رمز میگوید: «ای کسی که منکر حشر هستی! به درختان بنگر! در برابر قدرت ذاتی که در فصل بهار درختان بیشمارِ مرده چون استخوان را زنده و سبز میکند، حتی با برگ و گل و میوه، سه نمونه از حشر را در درخت نشان میدهد، نمیتوان با استبعاد و انکار به مبارزه برخاست.» بعد به دلیل دیگری اشاره میکند؛ و میگوید: «چه طور نمیتوانید بپذیرید ذاتی که برای شما از مادهیی کثیف، ثقیل و ظلمانی چون درخت، مادهیی لطیف، سبک، و نورانی چون آتش را خلق میکند، به استخوانهای خشکی مانند هیزم، حیاتی چون آتش و ادراکی چون نور دهد؟» آنگاه با صراحت دلیل دیگری را بیان میکند و میگوید: «درخت مشهوری هست که به جای کبریت برای بدویان آتش تولید میکرد، با وجود سبز بودن این درخت هنگامی که دو شاخهاش را به هم میکشیدند آتش حاصل میشد؛ گویا این درخت با رطوباش سبز و با حرارتاش خشک میباشد؛ و این دو طبیعت متضاد را یک جا جمع میکند؛ ذات حق درخت را منشأ آتش کرد و با این کار نشان داد که هر چیزی حتی عناصر اصلی و طبایع اساسی هم گوش به فرمان اویند، حرکتشان از قدرت اوست، هیچ کدام رها شده نیستند و براساس طبیعت خود حرکت نمیکنند؛ حال میگوییم نمیتوان انکار کرد ذات حق، انسان را که از خاک است و به خاک باز میگردد دوباره از خاک بیرون خواهد آورد. نمیتوان در برابر چنین ذاتی سرکشی کرد و به مبارزه با او برخاست.» سپس درخت مشهور حضرت موسی (ع) را یادآوری نموده و خاطر نشان میسازد که ادعای احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، ادعای موسی (ع) نیز هست. بر اتفاق انبیا، اشارهیی خفی میکند و لطافت دیگری بر ایجاز کلمه میافزاید. چراغ چهارم: ایجاز قرآن چنان جامع و خارق العاده است که اگر دقت شود میتوان دید که گاه دریایی را در ابریقی جای میدهد. قوانین عمومی و قواعد بسیار گسترده و مفصل کلی را برای فهم عوام، از سر مرحمت با یک موضوع ساده جزیی یا رخدادی خاص بیان میدارد. از هزاران نمونه فقط به دو مثال زیر اشاره میکنیم: مثال اول: سه آیهییست که در مقام نخست گفتار «بیستم» به تفصیل بیان شده و حکایت از تعلیم تمام علوم و فنونی دارد که تحت عنوان تعلیم اسما به شخص آدم، و به بنی آدم الهام گردیده است. آیات مذکور با حادثه سجده فرشتگان به آدم و سجده نکردن شیطان، بیان میدارند که اکثر موجودات از ماهی گرفته تا فرشته، مُسخر نوع انسان میشوند و درعین حال مخلوقات مُضر از مار گرفته تا شیطان نیز از اطاعت انسان سرپیچی کرده و به دشمنی با او بر میخیزند. نیز با بیان اینکه قوم موسی (ع) گاوی را ذبح میکنند اعلام میدارد که با این کار تفکر گاوپرستی که از مصر اخذ شده بود و تأثیرش را در حادثه «عجل» نشان داده بود با چاقوی موسی (ع) قطع میشود؛ همین طور زیر عنوان جاری شدن آب از سنگ و ایجاد نهر و غلتیدن و تکه تکه شدن آن سنگ، بیان میگردد که طبقه سنگ موجود در زیر طبقه خاک در واقع خزانهداری شریانهای آب را بر عهده دارد و برای خاک مادری میکند. مثال دوم: جملات و اجزای قصه موسی (ع) است که در قرآن بارها تکرار میشود. هر عبارت و حتی هر جزء آن رأس یک قاعده کلیست و حکایت از آن قاعده دارد. مثلاً در يَا هَامَانُ اب۟نِ لٖى صَر۟حًا (غافر: ٣٦) فرعون به وزیرش فرمان میدهد که «قله مرتفعی برای من مهیا کن میخواهم وضعیت آسمانها را رصد کنم و ببینم همچنان که موسی (ع) ادعا میکند آیا پروردگاری هست که در امور آسمان تصرف کند؟» با کلمه «صَر۟حًا» و بیان این حادثه جزیی از قاعده عجیبی یاد میکند که بر سلسله فراعنه مصر حکمفرما بود. آنها چون در دشتی بدون کوه زندگی میکردند در آرزوی (داشتن یا دیدن) کوه بودند؛ خالق را نمیشناختند لذا طبیعت پرست شدند و ادعای ربوبیت کردند؛ و با نمایش دادن آثار جبروتی خود ابقای نام میکردند؛ فرعونهایی که در پی کسب شهرت، اهرام مشهوری چون کوه را بنا نمودند و با اعتقاد به سحر و تناسخ، جنازههایشان را مومیایی کرده و در قبوری به عظمت کوه نگهداری و محافظت نمودند. مثلاً: در فَال۟يَو۟مَ نُنَجّٖيكَ بِبَدَنِكَ (يونس: ٩٢) به فرعون غرق شده میگوید: «امروز پیکر غرق شده تو را نجات میدهم.» و به این ترتیب یکی از احکام حیات عموم فراعنه را که بنا بر اندیشه تناسخ، جنازههایشان را با مومیایی کردن در معرض تماشای نسلهای آتی میگذاشتند به شکلی عبرتآمیز و مرگآلود بیان میدارد. در دوره اخیر جسد واقعی فرعون غرق شده را یافتهاند؛ همان طور که جسد مذکور از همان دریای محل غرق شدن به ساحل انداخته شده بود، با اشارتی غیبی و اعجازآمیز و در یک کلمه با لمعهیی که معجزه است میگوید پیکر مذکور از دریای زمان نیز سوار بر امواج اعصار بر ساحل عصر حاضر انداخته خواهد شد. یا مثلاً در يُذَبِّحُونَ اَب۟نَٓاءَكُم۟ وَيَس۟تَح۟يُونَ نِسَٓاءَكُم۟ (بقره: ٤٩) بیان میدارد که پسران قوم بنی اسرائیل به قتل میرسیده و زنان و دخترانشان زنده نگه داشته میشدند. از این مطلب به عنوان حادثهیی در زمان فرعون یاد میشود اما در عین حال به قتل عامهای متعددی اشاره میشود که ملت یهود در بیشتر ممالک و در هر عصر با آن مواجه بوده و همچنین نقش زنان و دخترانشان را در حیات بیقید و بند بشر یادآور میشود. وَلَتَجِدَنَّهُم۟ اَح۟رَصَ النَّاسِ عَلٰى حَيٰوةٍ (بقره: ٩٦) وَتَرٰى كَثٖيرًا مِن۟هُم۟ يُسَارِعُونَ فِى ال۟اِث۟مِ وَال۟عُد۟وَانِ وَاَك۟لِهِمُ السُّح۟تَ لَبِئ۟سَ مَا كَانُوا يَع۟مَلُونَ (مائده: ٦٢) وَيَس۟عَو۟نَ فِى ال۟اَر۟ضِ فَسَادًا وَاللّٰهُ لَا يُحِبُّ ال۟مُف۟سِدٖينَ (مائده: ٦٤) وَقَضَي۟نَٓا اِلٰى بَنٖٓى اِس۟رَٓائٖيلَ فِى ال۟كِتَابِ لَتُف۟سِدُنَّ فِى ال۟اَر۟ضِ مَرَّتَي۟نِ (اسراء: ٤) وَلَا تَع۟ثَو۟ا فِى ال۟اَر۟ضِ مُف۟سِدٖينَ (هود: ٨٥) دو حکم قرآنی فوق که مربوط به یهودیان است دو قاعده را بیان میکند که ملت یهود در زندگی اجتماعیِ انسانی فریبکارانه انجام میدهند. آنها ملتی هستند که ربای مضاعف میگیرند، ربایی که اجتماع بشری را به لرزه در میآورد، آنها باعث مبارزه سعی و عمل با سرمایه شده، و موجب جدال فقرا و اغنیا میشوند؛ و موجب تأسیس بانک ها شده و با حیله و خدعه مال اندوزی میکنند؛ همچنین آنها ملتی هستند که (همواره) محروم بودهاند و هر زمان برای انتقام گرفتن از دولتها و حکومتهایی که تحت ظلمشان بودند به هر نوع کمیته فساد میپیوندند و در هر شورش و هرج و مرجی دخالت میکنند. مثلاً در فَتَمَنَّوُا ال۟مَو۟تَ (بقره: ٩٤؛ جمعه:6) میفرماید: «اگر راست میگویید طلب مرگ کنید؛ که هیچ گاه نخواهید کرد.» تحت عنوان حادثهیی جزیی مربوط به گروهی کوچک در مجلس نبوی اعلام میدارد: لسان حال ملت یهود که در میان ملتها به حرص حیات و خوف از مرگ شهرت دارند، تا روز قیامت این است که آنها مرگ را نخواهند خواست و دست از حرص حیات نخواهند کشید. مثال دیگر ضُرِبَت۟ عَلَي۟هِمُ الذِّلَّةُ وَال۟مَس۟كَنَةُ (بقره: ٦١) است؛ به این ترتیب مقدرات آتی ملت مذکور را به صورت عمومی بیان میدارد. به دلیل وجود همین قواعد و احکام عجیب در سجایا و مقدرات این ملت است که قرآن با آنها به شدت برخورد و با سیلی دهشتناکی ادبشان میکند. سایر مسایل و حکایات موسی (ع) و بنی اسرائیل را براساس همین مثالها قیاس کن. لمعات اعجازی فراوانی چون لمعه ایجاز اعجازی موجود در چراغ چهارم در پس کلمات بسیط قرآن و مباحث جزیی آن وجود دارد. برای عارف اشارتی کافیست. چراغ پنجم: جامعیت خارق العاده قرآن در مقاصد و مسایل، معانی و اسالیب و لطایف و محاسن است. اگر به سورهها و آیات قرآن و مخصوصاً آغاز سورهها و مبدأ و مقطعهای آیات توجه شود مشاهده خواهد شد که انواع بلاغتها، اقسام فضایل کلامی، همه اصناف اسلوبهای عالی، تمام افراد محاسن اخلاقی، خلاصه همه علوم کونیه، فهرست تمام معارف الهی، کلیه قواعد نافع حیات شخصی و اجتماعی بشر، و تمام قوانین نورانی حکمت عالیه کائنات در آن جمع است، در عین حال هیچ اثری از آشفتگی در آن وجود ندارد. الحق که جمع آوردن این مقدار از موضوعات مختلف در یک جا، بدون اینکه مناقشه و بینظمی حاصل شود فقط میتواند کار یک نظام قهار اعجازآمیز باشد. الحق، همچنان که در بیست و چهار گفتار پیشین توضیح داده شد و اثبات گردید، به همراه این نظم و ترتیب در بطن جامعیت مذکور؛ دریدن پردههای عادت که منشأ جهل مرکباند، با بیانات قاطع، استخراج و به نمایش گذاشتن امور خارقالعادهیی که زیر پردههای عادت پنهاناند، متلاشی کردن طاغوت طبیعت با شمشیر الماسین برهان طبیعتی که منبع گمراهیست از میان برداشتن لایههای ضخیم خواب غفلت با صیحههای رعد گونه، گشودن و کشف کردن طلسم پیچیده کائنات و معمای شگفتآور آفرینش جهان که فلسفه بشر و حکمت انسانی را عاجز نموده است فقط و فقط میتواند کار خارق العاده و اعجازآمیز قرآن حقیقت بین و غیب آشنا و هدایت بخش و حقنما باشد. آری، اگر آیات قرآن با انصاف بررسی شوند مشاهده خواهد شد این کتاب مانند کتابهای دیگر به سلسلهیی از افکار تدریجی که یکی دو هدف را دنبال میکنند شباهت ندارد. حالت آنی و دفعی دارد، روند مسایلاش القاییست، و هر طائفهاش که همراه هم میآیند، معلوم است که به صورت مستقل و از راهی دور با یک خبررسانی جدی و به غایت مهم، تک تک و به صورتی اندک اندک میآید. آری، جز خالق عالم هستی چه کسی هست که بتواند چنین خبررسانی حقیقتاً مرتبط با کائنات و خالق آن را به جای آورد؟ کیست که بتواند بینهایت پا از حد و حدود خود فراتر بگذارد و خالق ذوالجلال را به خواست خود و کائنات را نیز به درستی، به سخن آورد؟ سخن بسیار جدی، حقیقی، والا و حق صانع کائنات در قرآن دیده میشود؛ همچنین به سخن درآوردن او نیز مشاهده میگردد. هیچ نشانهیی از تقلید در آن وجود ندارد. اوست که میگوید و به سخن وا میدارد. بر فرض محال اگر کسی چون مسیلمه که پا از حدش بینهایت آن سوتر نهاد بتواند به تقلید و به خیال خود، خالق ذوالجلالاش را که صاحب عزت و جبروت است، و کائنات را نیز با او، به سخن درآورد، در این صورت بیشک میبایست هزاران علامت تقلید و هزاران نشانه حقه بازی وجود داشته باشد. زیرا همه حالات کسانی که در پستترین وضعیت، عالیترین روش را اتخاذ میکنند مقلد بودنشان را نشان میدهد. به آیات زیر با دقت توجه کن که حقیقت مذکور را با سوگند اعلام میکنند: وَالنَّج۟مِ اِذَا هَوٰى مَا ضَلَّ صَاحِبُكُم۟ وَمَا غَوٰى وَمَا يَن۟طِقُ عَنِ ال۟هَوٰى اِن۟ هُوَ اِلَّا وَح۟ىٌ يُوحٰى (نجم: ١٤)
معجزهی خبرهای غیبی قرآن معجزالبیان و محافظت از جوانیاش در هر عصر و دورهیی و سازگاری با همه طبقات انسانیست. این شعاع «سه جلوه» به شرح زیر دارد: جلوه نخست: خبرهای غیبی قرآن است. این جلوه «سه شوق» به ترتیب زیر دارد: شوق اول: خبرهای غیبی مربوط به گذشته است. قرآن حکیم بالاتفاق از زبان فردی امی و امین احوال مهم و رویدادهای بااهمیت انبیا را از زمان آدم تا عصر سعادت بیان میکند، به نحوی که تحت تصدیق کتابهایی مانند تورات و انجیل با قوت و جدیتی کامل خبر میدهد. قرآن با موارد مورد اتفاق کتابهای پیشین موافقت دارد. در بحثهای اختلافی نیز حقیقت واقعه را با هدف تصحیح موضوع بیان میکند. معلوم میشود نظرِ غیببینِ قرآن، احوال گذشتگان را فوق همه کتابهای پیشین میبیند که در مسایل مورد اتفاق با تصدیق و تأیید، آنها را تزکیه میکند. در مسایل اختلافی نیز با تصحیح موضوع به اختلاف فیصله میدهد. خبرهایی که قرآن از رخدادها و احوال گذشته میدهد کاری عقلی نیست تا این کار با عقل و خرد صورت پذیرد. بلکه نقل مبتنی بر سماعاند. نقل نیز خاص اهل قرائت و کتابت است. دوست و دشمن اتفاق نظر دارند که قرآن بر کسی نازل شده که نه کتابت داشته نه قرائت، معروف به امانتداری بوده و لقب امی داشته است. او از احوال گذشتگان طوری خبر میدهد که گویی همه آنها را میبیند، زیرا نقطه حیاتی و روح یک حادثه مفصل را میگرفت و مقدمه مقصد خود میکرد. خلاصه و چکیدههای قرآنی نشان میدهند که بیان کننده این مطالب تمام گذشته و همه احوالات آن را میبیند، زیرا با شنیدن چکیده سخنان یک فرد یا دیدن نتیجه تولید شیئی کوچک توسط او میتوان به میزان تخصص او در فن یا صنعتی و به مهارتها و ملکههایش پی برد؛ به همین ترتیب خلاصه وقایعی که در قرآن ذکر میشود و روح آن وقایع نشان میدهد که بیان کننده این مطالب بر همه آنها احاطه داشته و آنها را میدیده است و (اگر بیان این مطلب جایز باشد) با مهارت فوق العادهیی از آن ها خبر میدهد. شوق دوم: خبرهای غیبی از آینده است. این قسم از خبرها انواع فراوانی دارد. قسم اول، خصوصیست، مخصوص قسمی از اهل کشف و ولایت میباشد. برای نمونه محیی الدین عربی در سوره الٓمٓ غُلِبَتِ الرُّومُ خبرهای غیبی متعددی را یافته است. امام ربانی با حروف مقطعهی آغاز سورهها بسیاری از اشارات و اخبار معاملات غیبی را مشاهده کرده و هکذا ... قرآن برای علمای باطن از ابتدا تا انتها از نوع خبر غیبیست. ما به قسمی اشاره خواهیم کرد که مربوط به عموم میشود. این نیز دارای طبقات مختلفیست. لیکن فقط از یک طبقه بحث خواهیم کرد. قرآن حکیم به رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام میگوید: فَاص۟بِر۟ اِنَّ وَع۟دَ اللّٰهِ حَقٌّ (روم: ٦٠) لَتَد۟خُلُنَّ ال۟مَس۟جِدَ ال۟حَرَامَ اِن۟ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِنٖينَ مُحَلِّقٖينَ رُؤُسَكُم۟ وَ مُقَصِّرٖينَ لَا تَخَافُونَ (فتح: ٢٧) هُوَ الَّذٖٓى اَر۟سَلَ رَسُولَهُ بِال۟هُدٰى وَدٖينِ ال۟حَقِّ لِيُظ۟هِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ (فتح: ٢٨) وَهُم۟ مِن۟ بَع۟دِ غَلَبِهِم۟ سَيَغ۟لِبُونَ فٖى بِض۟عِ سِنٖينَ لِلّٰهِ ال۟اَم۟رُ (روم: ٣ ٤) فَسَتُب۟صِرُ وَيُب۟صِرُونَ بِاَيِّكُمُ ال۟مَف۟تُونُ (قلم: ٥ ٦) اَم۟ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهٖ رَي۟بَ ال۟مَنُونِ قُل۟ تَرَبَّصُوا فَاِنّٖى مَعَكُم۟ مِنَ ال۟مُتَرَبِّصٖينَ (طور: ٣٠ ٣١) وَاللّٰهُ يَع۟صِمُكَ مِنَ النَّاسِ (مائده: ٦٧) فَاِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا وَ لَن۟ تَف۟عَلُوا (بقره: ٢٤) وَ لَن۟ يَتَمَنَّو۟هُ اَبَدًا (بقره: ٩٥) سَنُرٖيهِم۟ اٰيَاتِنَا فِى ال۟اٰفَاقِ وَفٖٓى اَن۟فُسِهِم۟ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُم۟ اَنَّهُ ال۟حَقُّ (فصلت: ٥٣) قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا (اسرا: ٨٨) يَا۟تِى اللّٰهُ بِقَو۟مٍ يُحِبُّهُم۟ وَيُحِبُّونَهُٓ اَذِلَّةٍ عَلَى ال۟مُؤ۟مِنٖينَ اَعِزَّةٍ عَلَى ال۟كَافِرٖينَ يُجَاهِدُونَ فٖى سَبٖيلِ اللّٰهِ وَلَا يَخَافُونَ لَو۟مَةَ لَٓائِمٍ (مائده: ٥٤) وَقُلِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ سَيُرٖيكُم۟ اٰيَاتِهٖ فَتَع۟رِفُونَهَا (نمل: ٩٣) قُل۟ هُوَ الرَّح۟مٰنُ اٰمَنَّا بِهٖ وَعَلَي۟هِ تَوَكَّل۟نَا فَسَتَع۟لَمُونَ مَن۟ هُوَ فٖى ضَلَالٍ مُبٖينٍ (ملك: ٢٩) وَعَدَ اللّٰهُ الَّذٖينَ اٰمَنُوا مِن۟كُم۟ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَس۟تَخ۟لِفَنَّهُم۟ فِى ال۟اَر۟ضِ كَمَا اس۟تَخ۟لَفَ الَّذٖينَ مِن۟ قَب۟لِهِم۟ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُم۟ دٖينَهُمُ الَّذِى ار۟تَضٰى لَهُم۟ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم۟ مِن۟ بَع۟دِ خَو۟فِهِم۟ اَم۟نًا (نور: ٥٥) خبرهای غیبیای که آیات فراوانی چون آیات فوق دادهاند همه عیناً درست بودهاند. فردی را تصور کنید که با اعتراضها و انتقادات بسیار زیادی مواجه است و با کوچکترین خطا، دعاویاش را از دست خواهد داد. بیان خبرهای غیبی از زبان چنین فردی آن هم به طرزی که یادآور یقین، کمال جدیت، اطمینان، و وثوقی محکم باشد، به قطع نشان میدهد که شخص مذکور از استاد ازلیاش درس میگیرد، سپس آن را بیان میکند. شوق سوم: خبرهای غیبی مربوط به حقایق الهی، حقایق کونیه و امور اخرویه است. بیانات قرآن درباره حقایق الهی، نیز بیانات کونیهاش که طلسم کائنات را میگشاید و معمای آفرینش جهان را حل میکند مهمترین اخبار غیبیاند، زیرا طی طریق با پایداری و ثبات در میان راههای بیشمار ضلالت و یافتن حقایق غیبی یاد شده کار عقل بشری نیست، نمیتواند باشد. واضح است که نابغهترین حکمای بشر هم نتوانستهاند با تکیه بر عقل خویش به کوچکترین مسأله از مسایل مذکور هم برسند. بعد از آنکه قرآن حقایق الهی و حقایق کونیه را بیان کرد، بعد از صفای قلب و تزکیه نفس، و تعالی روح و تکامل عقل، عقول بشری با گفتن «صَدَقتَ» آن حقایق را قبول نموده، و به قرآن «بارک الله» میگویند. این مطلب تا حدودی در گفتار «یازدهم» توضیح داده شده و ثابت گردیده است. حاجتی به تکرار نیست. اما درباره احوال اخروی و برزخی باید گفت درست است که عقل بشر به خودی خود به آن نمیرسد و قادر به دیدنش نیست، لیکن با راههای ارائه شده توسط قرآن، آنها هم در حد دیدن اثبات میشوند. در گفتار «دهم» توضیح داده شده و اثبات گردیده است که خبرهای غیبی قرآن تا چه حد درست و منطبق بر حقاند. به آن مراجعه کن. جلوه دوم: جوانی قرآن است. قرآن تازگی و جوانی خود را حفظ میکند؛ طوری که گویی در هر عصر از نو نازل میشود. قرآن به عنوان خطبهیی ازلی در همه اعصار، تمام طبقات بشر را به یکباره مورد خطاب قرار میدهد، لذا لازم است که همواره جوان باشد. همواره چنین دیده شده و چنین نیز دیده میشود. حتی در مواجهه با هر عصری که به لحاظ اندیشه و استعداد متبایناند طوری ناظر است و تعلیم دهنده که گویی خاص همان دوره نازل شده است. آثار و قوانین بشر، مانند خود او کهنه شده، تغییر کرده، و تبدیل میشوند. اما احکام و قوانین قرآن چنان ثابت و راسخاند که با گذشت اعصار قوت و قدرت خود را بیشتر بروز میدهند. عصر حاضر و اهل کتاباش که بیش از گذشتگان به خود میبالند و گوش بر سخن قرآن میبندند کاملاً نیازمند خطاب مرشدانه قرآناند که میگوید: « يَا اَهْلَ الْكِتَابِ، يَا اَهْلَ الْكِتَابِ»؛ این خطاب گویی مستقیماً متوجه عصر کنونیست. لفظ « يَا اَهْلَ الْكِتَابِ» متضمن معنای « اَهْلَ الْمَكْتَبِ» نیز میباشد. قرآن با تمام توان و تازگی و جوانی، صیحهی « يَا اَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا اِلى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ » را به اقطار عالم میرساند. مثلاً با وجود عجز افراد و گروهها از معارضه با قرآن، تمدن حاضر که نتیجه افکار نوع بشر و بلکه جنیان میباشد در حال رودررویی با قرآن قرار دارد. با سحر و جادویش به مقابله با اعجاز قرآن برخاسته است. اینک در برابر این معارض دهشتناک و جدید، برای اثبات اعجاز قرآنی و ادعای آیه قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ، مبانی و موازینی را که تمدن امروز برای معارضه وضع کرده است با مبانی قرآنی مقایسه میکنیم. در درجه اول میگوییم: موازنهها و موازین مطرح در گفتار نخست تا گفتار بیست و پنجم، و حقیقت گفتارهای یاد شده، و آیاتی که در رأس آنها قرار دارند همچون حاصل ضرب روشن دو در دو، اعجاز و غلبه قرآن را در برابر تمدن ثابت میکند. در درجه دوم میگوییم: همچنان که در گفتار «دوازدهم» اثبات گردید قسمی از قواعدش را باید خلاصه کرد. تمدن حاضر، نقطه اتکا در حیات اجتماعی بشر را براساس فلسفهیی که دارد، «قدرت» میداند. هدف را «سود» و «مبارزه» را اصل زندگانی میداند. رابطه گروهها را رابطهی «قومی و ملی گرایی منفی» میداند. غایتاش برخی «لهو و لعب» هاست تا از آن طریق هوسهای نفسانی را سیراب کند و نیازهای بشری را افزایش دهد؛ این در حالیست که شأن «قدرت» تجاوز است. شأن «سود و منفعت» از آن جهت که برای همه خواستهها کفایت نمیکند، جدال و درگیریست. شأن قاعده «جدال» نیز زد و خورد است. شأن قومیت گرایی از آن نظر که تغذیه از بلعیدن (حق) دیگران است تجاوز میباشد. به دلیل همین اصول تمدن است که با همه محاسناش حداکثر بیست درصد جمعیت بشر را سعادتمند کرده آن هم صوری و ظاهری و هشتاد درصد دیگر را دچار ناراحتی و فقر و فاقه نموده است. اما حکمت قرآنی نقطه اتکا را به جای «قدرت»، «حق» دانسته، و غایت عمل را به جای «منفعت»، «فضیلت و رضای الهی» میداند؛ به جای قاعده جدال و مبارزه در زندگی، «اصل تعاون و همکاری» را اساس قرار میدهد. در رابطهی بین گروهها و جماعات به جای قومگرایی و ملیتگرایی «رابطه دینی و صنفی و وطنی» را قبول دارد. غایات حکمت قرآنی این است که «مانع تجاوزهای نامشروع هوسهای نفسانی شود و انسان را به تعالی روح تشویق کند و احساسات علویاش را ارضا نماید و به کمالات انسانی سوقاش داده و انساناش کند.» شأن حق، نیز اتفاق و اتحاد است. شأن فضیلت هم تساند میباشد. شأن تعاون، یاری رساندن به همدیگر است. شأن دین اخوت و انجذاب است. شأن کنترل نفس اماره با لگام زدن آن، و آزاد گذاشتن روح با رساندنش به کمال که با تازیانه زدن بر آن تأمین میشود، سعادت دو جهان است. تمدن امروز، با وجود محاسنی که از ادیان سابق مخصوصاً از ارشادهای قرآن اخذ نموده، از منظر حقیقت در برابر قرآن چنین مغلوب شده است. در درجه سوم: از هزاران مسأله، فقط سه چهار مسأله را به عنوان نمونه ذکر میکنیم. اصول و قوانین قرآن ازلی اند لاجرم تا ابد ادامه خواهند داشت. قوانین قرآنی مانند احکام تمدنها کهنه نمیشوند و محکوم به نیستی نیستند. همیشه جوان و پرقدرتاند. مثلاً تمام جمعیتهای خیریه تمدن امروزی، تمام نظامهای شدید انضباطی، و همه آموزشگاههای اخلاقی آن قادر به رویارویی با دو مسأله قرآن حکیم نبوده و شکست خوردهاند. برای مثال غلبه اعجاز آمیز قرآن در آیات وَاَقٖيمُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتُوا الزَّكٰوةَ (بقره: 43)؛ وَاَحَلَّ اللّٰهُ ال۟بَي۟عَ وَحَرَّمَ الرِّبٰوا (بقره: ٢٧٥ ) را با مقدمهیی بیان میکنیم: همچنان که در «اشارات الاعجاز» به اثبات رسید ریشه تمام اختلافات بشری یک کلمه و منبع همه سیئات اخلاقی نیز یک کلمه است. کلمه نخست: «من سیر شوم، اگر دیگران از گرسنگی بمیرند به من ربطی ندارد.» کلمه دوم: «تو کار کن، من بخورم.» خواص و عوام یعنی اغنیا و فقرا در حیات اجتماعی بشری، با موازنههایشان به راحتی زندگی میکنند. بنای چنین موازنههایی در طبقه خواص بر مرحمت و شفقت، و در طبقه پایینتر نیز بر احترام و اطاعت استوار است. کلمه نخست، طبقه خواص را به ظلم و بیاخلاقی و نامهربانی سوق داده است. کلمه دوم نیز عوام را به کینه و حسد و مبارزه کشانده و موجب سلب آرامش بشر در چند قرن شده است. لذا در نتیجه مبارزه و سعی و سرمایه در عصر حاضر حوادث عظیم اروپا حاصل شد که همگان از آن آگاهاند. تمدن حاضر با تمام جمعیتهای خیریه و مکاتب اخلاقی و نظام و انضباط شدیدش موفق به ایجاد مصالحه در بین دو طبقه مذکور نشد و نتوانست دو زخم اساسی زندگی بشر را معالجه نماید. قرآن کلمه نخست را با «وجوب زکات» از اساس معالجه کرده و از بین میبرد. بنای کلمه دوم را نیز با «حرمت ربا» نابود نموده و درمان میکند. آری، آیه قرآن بر در عالم میایستد و خطاب به ربا میگوید ممنوع است. به انسانها فرمان میدهد «برای بستن در جنگ و جدال، در بانک را ببندید.» به شاگرداناش میفرماید «وارد بانک نشوید.» اساس دوم: مدنیت امروز تعدد همسران را نمیپذیرد. این حکم قرآن را در نظر خود مخالف و منافی مصلحت بشری تلقی می کند. آری، اگر حکمت ازدواج را صرفاً فرو نشاندن شهوت بدانیم بر عکس نظر فوق تعدد همسران لازم است؛ در حالی که به گواهی همه حیوانات و تصدیق تمام نباتاتی که بارور میشوند امر ثابت شدهییست که حکمت و غایت ازدواج تناسل است. لذت فرو نشاندن شهوت نیز پاداشی جزییست که از سوی رحمت الهی عطا میشود تا وظیفه مذکور انجام شود. مادام که حکمت و حقیقت ازدواج تداوم نسل و بقای نوع انسان است؛ و با توجه به این حقیقت که زن در هر سال فقط میتواند یک بار فرزند بیاورد و امر تلقیح او نیز فقط در نیمی از ماه امکانپذیر میباشد، و در پنجاه سالگی هم یائسه میشود و از سوی دیگر با توجه به این واقعیت که در اکثر اوقات مرد تا صد سالگی هم امکان تلقیح را دارد، بیتردید یک زن برای یک مرد کافی نخواهد بود، لذا تمدن امروز مجبور به ایجاد فاحشه خانههای متعدد میشود. اساس سوم: تمدنی که فاقد حکمت است قرآن را بدان دلیل که یک سوم مال را به زن میدهد نقد میکند، در حالی که بیشتر احکام در حیات اجتماعی به اعتبار اکثریت است. اکثراً زن قادر است کسی را برای حمایت از خویش بیابد. مرد نیز مجبور به تشریک مساعی با کسیست که باری بر دوشاش میشود و نفقهاش را بر عهده او میگذارد. در این صورت اگر زن نیمی از مال را از پدر خود بگیرد باقیماندهاش توسط همسر تأمین خواهد شد. مرد اگر از پدرش دو سهم بگیرد یک سهم آن را صرف هزینههای زنی میکند که با او ازدواج کرده است. لذا با خواهرش مساوی میشود. عدالت قرآنی چنین اقتضایی دارد و چنین حکم کرده است. اساس چهارم: قرآن بت پرستی را به شدت منع کرده، و به همین ترتیب صورتپرستی را هم که تقلیدی از آن است منع میکند. اما تمدن، صورتها را از محاسن خود دانسته در صدد مقابله با قرآن برآمده است؛ در حالی که صورتهای با سایه و بیسایه یا ظلمی متحجر یا ریایی متجسد یا هوسی متجسماند که بشر را به ظلم و ریا و هوی تشویق نموده و هوس را میپرورانند. قرآن از سر رحمت، و برای محافظت از حرمت زنان، فرمان به رعایت پرده حیا میدهد. تا آن معدنهای شفقت و مهربانی زیر پای هوسهای رذیله ذلت نکشند، و ابزار هوس و حکم متاعی بیاهمیت را نداشته باشند. اما تمدن، زنان را از کاشانههایشان بیرون آورده، پردههای حیا را دریده و انسان را گمراه کرده است. در حالی که زندگی خانوادگی با احترام و محبت متقابل زن و مرد تداوم مییابد، در حالی که بیحجابی احترام و محبت صمیمانه زوجین را از بین برده و روابطشان را مسموم نموده است. مخصوصاً از مطلب زیر میتوان دانست که صورتپرستی، اخلاق را به طرز فجیعی متزلزل نموده و موجب سقوط روح شده است. همانطور که نگاه شهوت آلود و هوسناک به جنازه زنی زیبا که مرحوم شده و نیازمند رحمت است مخرب اخلاق است، نگاه هوسپرستانه به صورتهای زنانی که مردهاند یا صورتهای زنان زنده که در حکم جنازههای کوچکشان میباشند نیز احساسات والای انسانی را عمیقاً متزلزل و تخریب میکند. هر یک از هزاران مسأله قرآنی مانند سه نمونه ذکر شده علاوه بر خدمتی که به تأمین سعادت بشر در دنیا مینمایند به حیات ابدی او نیز خدمت مینمایند. سایر مسایل را میتوانی براساس مسألههای مذکور قیاس کنی. تمدن کنونی در برابر قوانین قرآنی مربوط به حیات اجتماعی بشر مغلوب شده و در مواجهه با اعجاز معنوی قرآن از نقطه نظر حقیقت ورشکست میشود. طی بیست و پنج گفتار با حکمت قرآن و براساس موازین و با مقایسه دو حکمت مذکور به طور قطعی ثابت کردهایم که فلسفه اروپا و حکمت بشری و فلسفی به عنوان روح این تمدن، عاجز و درمانده، و حکمت قرآنی، معجزه است؛ همچنان که در گفتارهای «یازدهم و دوازدهم» عجز و ورشکستگی حکمت فلسفی، و اعجاز و غنای حکمت قرآنی اثبات گردیده است، میتوانید به آن مراجعه کنید. به همان ترتیب که تمدن حاضر در برابر اعجاز علمی و عملی حکمت قرآن شکست میخورد، نسبت ادبیات و بلاغت این تمدن با ادب و بلاغت قرآن نیز مانند نسبت گریستن ناامیدانه و محزون یتیمی بیکس و ستمدیده یا هیاهوی طربانگیز (ترانه خواندن) فردی بیبند و بار و مست در وضعیتی نامناسب با آواز حزین، امیدوارانه و مشتاقانهی عاشقی والا مقام که بر اثر فراقی گذرا سر داده، یا با قصیدههای وطنی که برای تشویق مردم به پیروز شدن، جنگ، یا فداکاریهای والا سروده میشوند، میباشد. زیرا ادب و بلاغت به اعتبار تأثیر اسلوب یا ایجاد غم و اندوه میکند یا موجب شادی و سرور میگردد. حزن دو نوع است؛ یا ریشه در فقدان دوستان دارد، یعنی غم و اندوهیست تاریک و ظلمانی که از بیکسی و تنهایی سرچشمه میگیرد؛ که همان حزن ادبیات تمدن گمراه کننده، طبیعتپرست و غفلت پیشه است؛ یا این که ریشه در فراق دوستان دارد یعنی حزنیست مشتاقانه در فراق دوست؛ دوستی که وجود دارد. این حزنیست که ریشه در قرآن هدایتگر و نورافشان دارد. شادی هم دو نوع است. نوعی از شادی نفس را به هوسرانی تشویق میکند؛ که شأن ادبیات تمدن است تمدنی که تئاتری و سینمایی و اهل رمان است. اما شادی دوم نفس را به سکوت میخواند و آن را با ادب و لطافت، معصومانه تشویق میکند تا به فضایل روحی و قلبی و عقلی و سرّی، وطن اصلی، قرارگاه ابدی و دوستان اخروی برسد. این همان شادی میباشد که ریشه در قرآن معجز البیان دارد قرآنی که انسان را به بهشت و سعادت ابدی و رؤیت جمال الله سوق میدهد. آنان که کوته فکر و بیدقتاند، معنای عظیم و حقیقت بزرگ قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا را صورت محالی برای بلاغتی مبالغهآمیز میپندارند. حاشا! نه مبالغه است و نه صورتی محال؛ بلاغتیست عین حقیقت با صورتی ممکن و واقع. وجهی از آن صورت این است: اگر تمام سخنان زیبای انس و جن را که نه متعلق به قرآناند و نه تراوش آن، یکجا گرد آورند امکان ندارد نظیری برای قرآن شوند. چنین چیزی هم رخ نداده است که نشاناش دهند. وجه دوم مطلب این است که تمدن و حکمت و فلسفه و ادبیات بیگانه به عنوان نتیجه افکار و تلاش جن و انس و حتی شیاطین، در رویارویی با احکام و حکمت و بلاغت قرآنی در قعر عجز و ناتوانیاند؛ و ما نمونه آن را نشان دادیم. جلوه سوم: قرآن حکیم در هر عصر گویی به طور مستقیم متوجه هر یک از طبقات بشراست و آنها را خطاب قرار میدهد، و تمام فرزندان آدم را با همه طبقاتاش به ایمان که برترین و دقیقترین علم است، به معرفتُ الله که گستردهترین و نورانیترین فن است، و به احکام اسلامی که مهمترین و متنوعترین معارف است دعوت کرده، و آنها را تعلیم میدهد؛ لذا لازم است درس موافق با هر نوع و طایفهیی را به آنها آموزش دهد. این در حالیست که سخن از درس واحدیست نه متعدد و جداگانه. در این صورت لازم است همان درس واحد دارای طبقات باشد. افراد، بسته به درجاتی که دارند سهم خود را از پردهیی از پردههای قرآن دریافت میکنند. نمونه فراوان این حقیقت را بیان داشتهایم، میتوان به آنها رجوع نمود. در اینجا فقط به سهم برداشت یکی دو جزء و یکی دو طبقه اشاره میکنیم: برای مثال برداشت طبقه عوام که طبقهییست وسیع، از لَم۟ يَلِد۟ وَلَم۟ يُولَد۟ وَلَم۟ يَكُن۟ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ چنین است: «حضرت حق از داشتن پدر و فرزند و خویشان و همسر منزه است.» طبقهی متوسط چنین میاندیشد: «آیه مذکور الوهیت عیسی (ع)، فرشتگان و همه موجوداتی را که متولد میشوند نفی میکند.» زیرا نفی چیزی که محال است در ظاهر امر بیهودهییست لذا لازمهیی برای حکم که تا در بلاغت مدار فایده گردد، قصد میگردد. مراد از نفی فرزند و پدر که امریست مخصوص جسم و بدن، نفی الوهیت از کسانی میباشد که فرزند و پدر و همتایی دارند؛ منظور نشان دادن این حقیقت است که آنان شایستگی معبود شدن را ندارند. به همین دلیل است که سورهی اخلاص همیشه برای همه سودمند میباشد. سهم ادراک طبقه دیگری که کمی جلوتر است چنین میباشد: «حضرت حق در نسبت با موجودات از تمام روابطی که بوی تولد و زایش را به مشام میرساند منزه میباشد. او مبرای از شریک و معین و همجنس است. نسبت حضرت حق با موجودات، خلاقیت است. با امر کن فیکون، و با اراده ازلی و اختیارش ایجاد میکند. او از هر رابطهیی که ایجاب و اضطرار و صدور غیر اختیاری را لازم میدارد و منافی کمال است منزه میباشد.» سهم فهم طبقهیی بالاتر: حضرت حق ازلی، ابدی، اول و آخر است. به هیچ وجه نه در ذات نه در صفات و نه در افعال نظیر و شبیه و مثل و مثال و همتایی ندارد. البته مَثَل که افاده تشبیه در افعال و شئوناتاش را دارد، وجود دارد. وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى؛ پس طبقات دیگری مانند عارفین، اهل عشق، و صدیقین را که دارای سهماند میتوانی با همانها که گفتیم مقایسه کنی. مثال دوم: مثلاً سهم ادراک طبقه اولی از آیهی مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَٓا اَحَدٍ مِن۟ رِجَالِكُم۟ (احزاب: ٤٠) چنین است: «زید که خادم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بود و پیامبر او را «پسرم» خطاب میکرد، همسر بزرگوارش را چون هم تراز هم نبودند طلاق داد، و پیامبر به امر الهی با او ازدواج نمود». آیه میگوید «اگر پیامبر شما را (پسرم) خطاب کند، به لحاظ رسالت چنین کرده است، نه اینکه به اعتبار شخصیت پدر شما باشد و در نتیجه زنانی که با آنها ازدواج میکند مناسباش نباشند.» سهم ادراک طبقه دوم از همان مطلب چنین است: سرور و آقایی بزرگ، با نگاه شفقتآمیز پدرانه به رعیتاش نگاه میکند. اگر او از نظر ظاهر و باطن پادشاهی روحانی باشد شفقتاش صد برابر بیشتر از شفقت پدر خواهد بود، لذا رعایا نیز مانند اولاد حقیقی او با نظر پدر به او مینگرند. نگاه پدر تبدیل به نگاه همسر نمیشود و نگاه دختر نیز به آسانی به نگاه همسر تبدیل نمیگردد لذا در نظر عامهی مردم ازدواج پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با دختران مؤمنین با این مطلب مناسبت ندارد؛ به همین دلیل است که قرآن میگوید: «پیامبر با نظر رحمت الهی به شما مهربانی میکند و با شما رفتاری پدرانه دارد. به نام رسالت، شما همچون فرزندان او هستید. لیکن او به اعتبار شخصیت انسانی، پدرتان نیست تا همسر اختیار کردن از میان شما مناسب او نباشد.» اما گروه سوم موضوع را چنین میفهمند: «با انتساب به پیامبر و استناد به کمالات او و تکیه به شفقت پدرانهاش نباید مرتکب قصور و خطا شوید. بسیاری به بزرگان و مرشدهایشان تکیه کرده و سستی در پیش میگیرند». حتی گاهی میگویند «نماز ما خوانده شده است.» (مانند قسمی از علویان در آناتولی) گروه چهارم: گروهی از آیه مذکور چنین اشارت غیبیای را برداشت میکنند: اولاد ذکور پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در مرتبه رجال باقی نمیمانند، نسل ذکور او براساس حکمتی باقی نخواهد ماند. لیکن براساس آنچه تعبیر رجال افاده میکند چون اشارت دارد به پدر نسا بودن پیامبر، نسل او به صورت نسا ادامه مییابد. لله الحمد که نسل مبارک حضرت فاطمه، یعنی بدر منور سلسلهیی نورانی چون حسن و حسین نسل مادی و معنوی شمس نبوت را تداوم بخشیدند. «اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَيْهِ وَ عَلٰى اٰلِهِ» (شعله نخست با سه شعاعاش به اتمام رسید.)
شعله دوم سه نور به شرح زیر دارد:
به گواهی هزاران نفر از ائمه و نوابغ علم و فن معانی و بیان مانند «زمخشری، سکاکی، و عبدالقاهر جرجانی» ثابت است که هیأت مجموعه قرآن معجز البیان دارای سلاستی خوشآیند، سلامتی برتر، تساندی متین، تناسبی محکم، تعاونی قوی دربین جملهها و عبارات، و تجاوبی علوی در بین آیات و مقاصد میباشد. با وجود هشت یا نه سبب مهم که میتوانند تجاوب و تعاون و تساند و سلاست و سلامت فوق را در هم بریزند، اسباب فوق نه تنها موجب بینظمی نمیشوند بلکه سلاست و سلامت و تساند قرآن را تقویت کردهاند. البته اسباب مذکور تا حدودی حکم خود را اجرا کرده، سر از پرده نظم و سلاست به درآوردهاند؛ همچنان که ممکن است گره و برآمدِگیهایی بر پیکر درختی صاف و یکنواخت ظاهر شود که البته این برای به هم ریختن تناسب درخت نیست؛ بلکه برای میوه دادناش است تا موجب تکامل مزیّن درخت و جمال آن گردد؛ اسباب یاد شده هم سر تیز خود را بیرون میآورند تا برای نظم سلیس قرآن، افاده معانی ارزشمندی کنند. همین قرآن مبین با اینکه در طول بیست سال و به مناسبت نیازهایی که وجود داشت، بخش بخش و به صورت اجزایی متفرق نازل شد چنان تناسب کاملی دارد که گویا یکباره نازل شده است. قرآن طی بیست سال و براساس اسباب نزول مختلف و متباین فرود آمده است با این حال کمال تساند را طوری به نمایش میگذارد که گویا فقط به دلیل واحدی نازل شده است؛ همچنین قرآن به عنوان پاسخ پرسشهایی متفاوت و مکرر نازل شد اما با این حال نهایت امتزاج و اتحاد را دارد، تو گویی پاسخ سؤال واحدیست؛ همچنین قرآن با آنکه برای بیان احکام رخدادهای متعدد و متفاوت فرستاده شده، اما چنان کمال نظمی را به نمایش میگذارد که گویا بیان حادثهی واحدیست. نیز با اینکه متناسب با فهم مخاطبان بیشمار و در حالات مختلف و متنوع، و با اسلوبهای مناسب با تنزلات کلامی فرستاده شده، دارای چنان حسن تماثل و سلاستی نیکوست که گویا یک حالت مورد بحث است و با یک درجه از فهم سر و کار دارد، لذا چنان روان و سلیس است که به آب جاری شباهت دارد. قرآن با آنکه متوجه اصناف متعدد و دور از هم مخاطبان است و با آنها تکلم میکند دارای چنان سهولت بیانی، جزالت نظام، و وضوحی در افهام میباشد که گویا مخاطباش فقط یک صنف است. حتی هر صنف گمان میکند در اصل فقط خودش مخاطب قرآن است. همین طور قرآن با آنکه برای هدایت و رساندن انسان به برخی غایات و درجات متفاوت ارشادی نازل شده از چنان کمالی در استقامت و از چنان دقتی در موازنه و چنان حُسن انتظامی برخوردار است که گویا مقصد واحدی دارد. این دلایل با آنکه اسباب تشویشاند اما در مسیر اعجاز بیان قرآن و تناسب و سلاستاش به خدمت گرفته شدهاند. آری، هر کس که قلبی سالم، عقلی مستقیم، وجدانی بیمرض، و ذوقی سلیم داشته باشد در بیان قرآن سلاستی زیبا، تناسبی دلربا، آهنگی خوش، و فصاحتی بینظیر میبیند. نیز کسی که صاحب بصیرت است و دیده بینایی دارد خواهد دید که قرآن دیدهیی دارد که سراسر کائنات را با ظاهر و باطناش واضح مانند صفحهیی در پیش رو میبیند و طبق میل خود آن را میگرداند و هر طور که بخواهد معانی آن صفحه را بیان میدارد. حقیقت نور نخست را اگر با مثالهایی توضیح دهیم چندین جلد میشود. پس به توضیحاتی که در رسالههای دیگر عربیام، و «اشارات الاعجاز» همچنین در گفتارهای بیست و پنجگانه در اثبات حقیقت مذکور آمده اکتفا میکنم و مجموعه قرآن را به عنوان مثال واحدی نشانتان میدهم.
مربوط به مزیت اعجازیست که قرآن در اسلوب بدیع مربوط به چکیدههای پایانی آیات و اسمای حسنی نشان میدهد. هشدار: در نور دوم آیات متعددی بیان خواهد شد. این آیات صرفاً مثالهایی برای نور دوم نیست بلکه نمونههایی برای مسایل و شعاعهای پیشین نیز میباشد. توضیح کامل این آیات مفصل خواهد بود و من فعلاً مجبور به رعایت اجمال و اختصار هستم. به همین دلیل بسیار مختصر به آیاتی که مثال این سرّ عظیم اعجازند اشاره کرده تفصیل موضوع را به زمان دیگری موکول نمودیم. قرآن معجز البیان در انتهای آیات غالباً خلاصه و نتیجهیی را ذکر میکند که متضمن اسمای حسنی یا معانیاش میباشد یا برای تشویق عقل به تفکر، موضوع را به عقل و خرد فرد میسپارد یا اینکه متضمن قاعدهیی کلی از مقاصد قرآنیست و تأکید و تأیید آیه را در بردارد. در خلاصههای مذکور اشاراتی از حکمت عالی قرآن، رشحاتی از آب حیات هدایت الهی، و شرارههایی از برق اعجاز قرآن وجود دارد. اینک از اشارات بسیار فراوان یاد شده فقط ده مورد را به اجمال ذکر میکنیم. از مثالهای بسیار زیاد فقط یک مثال، و از حقایق فراوان هر مثال فقط به یک مثال اجمالی حقیقت آن اشاره میکنیم. بیشتر این ده مثال مجموعاً در اکثر آیات وجود دارند و نقش اعجازی حقیقی را تشکیل میدهند؛ همچنین بیشتر آیاتی که به عنوان مثال بیان میکنیم نمونه بیشتر اشارات میباشند. ما از هر آیه فقط اشارتی را نشان خواهیم داد. مختصر اشارهیی هم به معنای آیاتی خواهیم داشت که به عنوان مثال ذکر میکنیم و بحثشان در گفتارهای پیشین آمده است. نخستین مزیت جزالت : قرآن حکیم با بیانهای اعجازآمیز خود افعال و آثار صانع ذوالجلال را در برابر دیدگان قرار داده آن را بسط میدهد. آنگاه از آن افعال و آثار، اسمای الهی را استخراج نموده، یا مقاصد اصلی قرآنی مانند حشر و توحید را اثبات میکند. از نمونههای معنای نخست میتوان مثال زیر را بیان کرد: هُوَ الَّذٖى خَلَقَ لَكُم۟ مَا فِى ال۟اَر۟ضِ جَمٖيعًا ثُمَّ اس۟تَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَب۟عَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ (بقره: ٢٩) از نمونههای شق دوم مثال زیر را میتوان بیان نمود: اَلَم۟ نَج۟عَلِ ال۟اَر۟ضَ مِهَادًا وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا وَخَلَق۟نَاكُم۟ اَز۟وَاجًا …اِلٰى اٰخِرِ اِنَّ يَو۟مَ ال۟فَص۟لِ كَانَ مٖيقَاتًا (نبأ: 17 6) در آیه نخست، آثار را بسط میدهد و عظیمترین اثرهایی را که با غایات و نظاماتشان بر علم و قدرت گواهی میدهند، مانند مقدمات یک نتیجه یا مقصودی مهم به نمایش میگذارد. اسم علیم را استخراج میکند. در آیه دوم، همانطور که در نقطه سوم شعاع نخست اولین شعله تا حدودی توضیح داده شد، افعال بزرگ و آثار عظیم حضرت حق را بیان میدارد و بعد، حشر را که یوم الفصل است به عنوان نتیجه ذکر میکند. دومین نکته بلاغت: قرآن بافتههای صنعت الهی را در برابر نظر بشر میگشاید و به نمایش میگذارد. آنگاه منسوجات مذکور را در نتیجه کلام، مابین اسما قرار داده یا به عقل فرد میسپارد. برای نمونه مورد اول این مثال را میتوان بیان داشت: قُل۟ مَن۟ يَر۟زُقُكُم۟ مِنَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ اَمَّن۟ يَم۟لِكُ السَّم۟عَ وَال۟اَب۟صَارَ وَمَن۟ يُخ۟رِجُ ال۟حَىَّ مِنَ ال۟مَيِّتِ وَيُخ۟رِجُ ال۟مَيِّتَ مِنَ ال۟حَىِّ وَمَن۟ يُدَبِّرُ ال۟اَم۟رَ فَسَيَقُولُونَ اللّٰهُ فَقُل۟ اَفَلَا تَتَّقُونَ فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ ال۟حَقُّ (يونس: 32 31) در آغاز میگوید: «کیست که آسمان و زمین را مانند دو خزانه برای رزق و روزی شما مهیا کرد و از آسمان باران فرستاد و از زمین حبوبات برآورد؟ آیا کسی جز الله میتواند آسمان بزرگ و زمین را دو خزانهدار مطیع کند؟ پس شکر و سپاس مختص اوست.» در فقره دوم میگوید: «مالک چشم و گوشتان که ارزشمندترین اعضای بدن شما هستند کیست؟ گوش و چشمتان را از کدام مغازه و فروشگاهی خریداری کردهاید؟ فقط پروردگار شما قادر است این چشم و گوش لطیف ارزشمند را به شما بدهد. اوست که شما را به وجود آورد و پرورد و این اعضا را به شما عطا کرد. پس، پروردگار فقط اوست و معبود هم فقط او میتواند باشد.» در فقره سوم میگوید: «کیست که زمین مرده را احیا میکند و صدها هزار طائفهی از دنیا رفته را جان دوباره میبخشد؟ جز حق و آفریننده تمام هستی کیست که قادر به انجام چنین کاری باشد؟ بیتردید اوست که این کار را انجام میدهد، او زنده میکند. مادام که او حق است حقوق دیگران را ضایع نخواهد کرد. شما را به محکمه کبرایی خواهد فرستاد؛ همچنان که زمین را زنده میکند شما را هم زنده خواهد کرد.» در فقره چهارم میگوید: «جز الله چه کسی میتواند این جهان بزرگ هستی را چون کاخی و شهری با نظم و ترتیب کامل اداره و تدبیر کند؟ مادام که کسی جز الله قادر به این کار نیست پس قدرتی که کائنات عظیم را با تمام اجراماش به راحتی اداره میکند آن قدر بیقصور و بینهایت است که به هیچ شریک و شراکت و یاری و کمکی نیاز ندارد. اداره کننده جهان بزرگ کار مخلوقات کوچکتر را به دیگران نمیسپارد. یعنی خواه ناخواه باید «الله» بگویید.» در فقرههای اول و چهارم «الله» میگوید و در فقره دوم از تعبیر «رب» استفاده میکند اما در فقره سوم «الحق» میگوید. پس بدان که فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ ال۟حَقُّ تا چه حد معجزانه است. تصرفات عظیم و منسوجات مهم حضرت حق را ذکر میکند، سپس دستگاه آن آثار و بافتههای عظیم فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ ال۟حَقُّ میگوید، یعنی با ذکر نامهای «حق»، «رب»، و «الله» منبع آن تصرفات عظیم را نشان میدهد. از نمونههای مورد دوم: اِنَّ فٖى خَل۟قِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافِ الَّي۟لِ وَالنَّهَارِ وَال۟فُل۟كِ الَّتٖى تَج۟رٖى فِى ال۟بَح۟رِ بِمَا يَن۟فَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَن۟زَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ مَٓاءٍ فَاَح۟يَا بِهِ ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا وَبَثَّ فٖيهَا مِن۟ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَص۟رٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ ال۟مُسَخَّرِ بَي۟نَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ ( بقره: ١٦٤) تجلی سلطنت الوهیت در خلقت زمین و آسمانها که کمال قدرت و عظمت ربوبیت حضرت حق را نشان داده بر وحدانیتاش شهادت میدهند؛ تجلی ربوبیت در اختلاف شب و روز، تجلی رحمت که کشتی را بر دریا مسخر میکند و این واسطهی بزرگی در حیات اجتماعی انسان میگردد، تجلی عظمت قدرت در فرو فرستادن آب حیات از آسمان به سوی زمین مرده و احیای زمین با صدها هزار طایفه از زندهها و تبدیل آن به محشر شگفتیها، تجلی رحمت و قدرت در آفرینش حیوانات بیشمار از خاک بسیط بر روی زمین، تجلی رحمت و حکمت در حرکت دادن بادها، اداره آنها و موظف کردنشان در خدمت به تنفس و تلقیح نباتات و حیوانات، همچنین دادن بهترین وضعیت به آنها برای تدبیر و تنفس حیوانات و نباتات؛ تجلی ربوبیتی که در تسخیر ابرها، این واسطههای رحمت در میان زمین و آسمان وجود دارد و این که ابرها را چون محشر عجایب در میان زمین و آسمان، جمع کند و پراکنده سازد و آنگاه چون لشکری به استراحتشان فرا خواند و به ادامه مسئولیت دعوتشان کند؛ اینها نمونههایی از منسوجات صنعت آفریدگار است که خداوند بعد از بیانشان عقل را به اندیشه درحقایق و تفصیل آنها سوق میدهد، به همین سبب میفرماید: لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ ؛ لذا برای توجه دادن عقول به مطلب فوق، آن را به عقل میسپارد. سومین مزیت جزالت: قرآن گاهی افعال حضرت حق را به تفصیل بیان میکند، سپس با اعلام چکیده و نتیجه، اجمال آن را میآورد. با تفصیل مطلب موجب باور مخاطب شده و با اجمال آن را حفظ و پابرجا میکند. مثلاً به این آیه توجه کنید: وَكَذٰلِكَ يَج۟تَبٖيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِن۟ تَا۟وٖيلِ ال۟اَحَادٖيثِ وَيُتِمُّ نِع۟مَتَهُ عَلَي۟كَ وَعَلٰٓى اٰلِ يَع۟قُوبَ كَمَٓا اَتَمَّهَا عَلٰٓى اَبَوَي۟كَ مِن۟ قَب۟لُ اِب۟رَاهٖيمَ وَاِس۟حٰقَ اِنَّ رَبَّكَ عَلٖيمٌ حَكٖيمٌ (يوسف: ٦) در آیه بالا به نعمتهایی اشاره میشود که به حضرت یوسف و نیاکاناش عطا گردیده است. میگوید: شما را در میان همه انسانها به مقام نبوت سرفراز نمودم، سلسله تمام پیامبران را به سلسله شما پیوند زدم، سلسله شما را در میان نوع بشر سردار تمام سلسلهها قرار دادم، خاندان شما را حجره تعلیم و هدایت علوم الهی و حکمت ربانی کردم و با آن علم و حکمت، سلطنت سعادتمندانه جهان را در شما با سعادت ابدی آخرت مرتبط ساختم؛ تو را با علم و حکمت در قامت رییسی عزیز، پیامبری والا، و مرشدی حکیم برای مصر قرار دادم. آیه با ذکر این نعمتهای الهی میگوید او و آبا و اجدادش را با علم و حکمت ممتاز نموده است. آنگاه میگوید: «پروردگار تو علیم و حکیم است.» «حکمت و ربوبیت او اقتضا میکند تو و آبا و اجدادت را مظهر اسم علیم و حکیم کند.» آری، نعمتهای متعدد مذکور را با این نتیجهگیری مختصر میکند. یا مثلاً به این آیه توجه کنید: قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ ال۟مُل۟كِ تُؤ۟تِى ال۟مُل۟كَ مَن۟ تَشَٓاءُ (آل عمران: ٢٦) این آیه تصرفات حضرت حق در زندگی اجتماع نوع بشر را بدین گونه نشان میدهد: عزت و ذلت، و فقر و ثروت مستقیماً به مشیّت و اراده حضرت حق مربوط است. یعنی حتی پراکندهترین تصرفات کثرتِ طبقات، به مشیّت و تقدیر الهی مربوط میشود. تصادف دخلی ندارد. بعد از اعلام این حکم، مهمترین کار در حیات انسان، رزق اوست. آیه مذکور با یکی دو مقدمه ثابت میکند که که روزی بشر مستقیماً از خزانه رحمت رزاق حقیقی فرستاده میشود، میگوید: «رزق شما به حیات زمین وابسته است. احیای زمین نیز ناظر بر بهار است. بهار هم در اختیار ذاتیست که شمس و قمر را در تسخیر خود دارد و شب و روز را تدبیر میکند. پس دادن یک سیب به یک فرد به عنوان رزق حقیقی توسط ذاتی امکانپذیر است که سطح زمین را پر از میوه میکند. هموست که رزاق حقیقیست.» سپس میگوید: وَ تَر۟زُقُ مَن۟ تَشَٓاءُ بِغَي۟رِ حِسَابٍ (آل عمران: ٢٧) افعال مفصل یاد شده را در این عبارت خلاصه و اثبات میکند. یعنی «کسی که به شما روزی بیحساب می دهد همان کسیست که این کارها را میکند.» چهارمین نکته بلاغت: قرآن گاه مخلوقات الهی را به ترتیبی ذکر میکند؛ سپس نشان میدهد که در بین آن مخلوقات نظام و میزانی وجود دارد، و دارای ثمرات هستند؛ و به این صورت گویا به آنها شفافیت و درخشندگی میدهد، سپس اسمای الهی را نشان میدهد که جلوه آن ها در همان نظم و ترتیب آینه مثال ظاهر میگردد. گویی مخلوقات مذکور الفاظاند؛ و اسما، معنای آنها، یا هسته آن میوهها یا خلاصه و چکیده آنها میباشند. برای مثال به این آیات توجه کنید: وَلَقَد۟ خَلَق۟نَا ال۟اِن۟سَانَ مِن۟ سُلَالَةٍ مِن۟ طٖينٍ ثُمَّ جَعَل۟نَاهُ نُط۟فَةً فٖى قَرَارٍ مَكٖينٍ ثُمَّ خَلَق۟نَا النُّط۟فَةَ عَلَقَةً فَخَلَق۟نَا ال۟عَلَقَةَ مُض۟غَةً فَخَلَق۟نَا ال۟مُض۟غَةَ عِظَامًا فَكَسَو۟نَا ال۟عِظَامَ لَح۟مًا ثُمَّ اَن۟شَا۟نَاهُ خَل۟قًا اٰخَرَ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ (مؤمنون: 14 – 12) به این ترتیب قرآن، اطوار عجیب، غریب، بدیع، منتظم، و موزون آفرینش انسان را به طرز آینه مثالی به ترتیب ذکر میکند؛ طوری که اسمای ناظر بر خلقت انسان در فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ خود به خود دیده میشوند و باعث ذکر نام خویش میگردند. حتی یکی از کاتبان وحی هنگام نگارش این آیه، پیش از نزول کلمه مذکور، آن را بیان میکند؛ گمان او این بوده است که «نکند به من هم وحی شده؟»؛ اما واقعیت این است که کمال نظم و شفافیت و انسجام کلام پیش از آن، قبل از نزول کلام مذکور خود را بروز داده است. مثال دیگر: اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰهُ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اس۟تَوٰى عَلَى ال۟عَر۟شِ يُغ۟شِى الَّي۟لَ النَّهَارَ يَط۟لُبُهُ حَثٖيثًا وَالشَّم۟سَ وَال۟قَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَم۟رِهٖ اَلَا لَهُ ال۟خَل۟قُ وَال۟اَم۟رُ تَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ (اعراف: ٥٤) قرآن در این آیه عظمت قدرت الهی و سلطنت ربوبی را به نمایش میگذارد؛ قدیر ذوالجلالی را نشان میدهد که خورشید، ماه، ستارگان مانند سربازان مطیعاش گوش به فرمان هستند، شب و روز را مانند دو خط سیاه و سپید یا همچون دو نوار پشت سرهم میگرداند و آیات ربوبیتاش را در صفحات کائنات مینویسد و بر عرش ربوبیتاش ایستاده است. هر روحی که آیه یاد شده را بشنود قصد میکند بگوید « بَارَكَ اللّٰهُ مَاشَاءَ اللّٰهُ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ ». یعنی « تَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ » حکم خلاصه و چکیده و ثمره و آب حیات عبارتهای گذشته را مییابد. پنجمین مزیت جزالت: قرآن گاهی از مسایل جزیی مادی که دستخوش تغییرند و سبب کیفیات مختلف، بحث میکند. برای تبدیل آنها به صورت حقایق ثابت، با اسمای کلی، نورانی و ثابت پیوندشان داده خلاصه میکند؛ یا با نتیجهیی که به تفکر و عبرت تشویق میکند بحث را به اتمام میرساند. از مثالهای معنای اول: وَعَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُم۟ عَلَى ال۟مَلٰٓئِكَةِ فَقَالَ اَن۟بِئُونٖى بِاَس۟مَٓاءِ هٰٓؤُلَٓاءِ اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ قَالُوا سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ (بقره: 32 31 ) آیه فوق ابتدا حادثه جزیی علم حضرت آدم را بیان میکند که در مسأله خلافت موجب رجحان او بر ملائکه شد. آنگاه از شکست فرشتگان در برابر حضرت آدم که از نقطه نظر علم صورت گرفت سخن میگوید، سپس اجمال این دو مطلب را با دو اسم کلی مطرح میکند، یعنی میگوید: اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ که منظورش این است: «تو علیم و حکیم هستی، از همین رو آدم را آموختی و او بر ما چیره شد. چون حکیم هستی به قدر استعدادمان به ما عطا میکنی و به او نسبت به استعدادش برتری میدهی.» از مثالهای معنای دوم به این مورد توجه کنید: وَاِنَّ لَكُم۟ فِى ال۟اَن۟عَامِ لَعِب۟رَةً نُس۟قٖيكُم۟ مِمَّا فٖى بُطُونِهٖ مِن۟ بَي۟نِ فَر۟ثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِبٖينَ … اِلٰى اٰخِرِ فٖيهِ شِفَٓاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَو۟مٍ يَتَفَكَّرُونَ (نحل: 69 66) این آیات آفریدههای حضرت حق مانند گوسفند، بز، گاو، و شتر را نشان میدهد که چشمه شیری هستند خالص و زلال و لذیذ برای انسانها؛ و مصنوعاتی چون انگور و خرما نیز هرکدام سینی و ظرف نعمتی لطیف و لذیذ و شیریناند؛ و معجزات کوچک قدرتاش همچون زنبور عسل را تولید کننده شربتی نیکو، شیرین و شفابخش نشان میدهد؛ آنگاه برای تشویق انسان به تفکر، عبرت، و مقایسه امر با چیزهای دیگر فرمود اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَو۟مٍ يَتَفَكَّرُونَ و بحث را به انتها رساند. ششمین نکته بلاغت: گاه اتفاق میافتد آیه، احکام ربوبیت را بر کثرتی وسیع، بگستراند و پس از آن در راستای یگانگی، با رابطهی وحدتی، آنها را متحد کند؛ یا اینکه در متن قاعدهیی کلی قرارشان دهد. مثلاً به این آیه توجه کنید: وَسِعَ كُر۟سِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِف۟ظُهُمَا وَهُوَ ال۟عَلِىُّ ال۟عَظٖيمُ (بقره: ٢٥٥) در آیت الکرسی ده طبقهی توحیدی را با ده جمله که رنگهای متعدد دارند اثبات میکند؛ و در ادامه با عبارت مَن۟ ذَا الَّذٖى يَش۟فَعُ عِن۟دَهُٓ اِلَّا بِاِذ۟نِهٖ (بقره: ٢٥٥) به شدت و قاطعانه شرک و دخالت غیر را ریشه کن کرده از دور خارج میکند. آیه مذکور مظهر اسم اعظم است لذا معانی مربوط به حقایق الهیاش در مرتبه اعظمیست و تصرفی ربوبی را در مرتبه اعظمیت نشان میدهد. نیز پس از ذکر حفیظیتی که در بالاترین مرتبه شامل عموم است و تدبیر الوهیتی که یکباره متوجه سراسر آسمانها و زمین میشود؛ رابطه وحدت و جهت یگانگی، با عبارت وَهُوَ ال۟عَلِىُّ ال۟عَظٖيمُ منابع تجلیات اعظمی مذکور را خلاصه میکند. مثال دیگر: اَللّٰهُ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ وَاَن۟زَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓا٦ً فَاَخ۟رَجَ بِهٖ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِز۟قًا لَكُم۟ وَسَخَّرَ لَكُمُ ال۟فُل۟كَ لِتَج۟رِىَ فِى ال۟بَح۟رِ بِاَم۟رِهٖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ال۟اَن۟هَارَ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّم۟سَ وَال۟قَمَرَ دَٓائِبَي۟نِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّي۟لَ وَالنَّهَارَ وَاٰتٰيكُم۟ مِن۟ كُلِّ مَا سَاَل۟تُمُوهُ وَاِن۟ تَعُدُّوا نِع۟مَتَ اللّٰهِ لَا تُح۟صُوهَا (ابراهيم: 34 32) این آیات خاطر نشان میکنند که حضرت حق چگونه کائنات را برای انسان چون کاخی آفرید، از آسمان آب حیاتی به زمین فرو فرستاد، برای رساندن روزی به آدمیان زمین و آسمان را چون دو خدمتکار تعیین نمود، امکان استفاده از همه انواع میوههایی را که در اقطار عالم یافت میشوند به هر یک از انسانها داد؛ و کشتی را مسخر انسان کرد تا با مبادله ثمرات سعی و تلاشاش، هر نوع وسیله معیشتاش را تأمین کند. یعنی به دریا و باد و درخت وضعیتی داده است که باد چون تازیانه، کشتی چون اسب؛ و دریا چون دشتی در زیر پایش قرار داده شده است. انسانها را به واسطه وجود کشتی با همه نقاط زمین مرتبط کرده نهرها و رودهای بزرگ را چون وسیله نقلیهیی فطری به تسخیر انسان درآورد؛ همچنین خورشید و ماه را به گردش درآورد تا فصلها ایجاد شوند و نعمتهای رنگارنگ و در حال تغییر منعم حقیقی در آن فصول تقدیم انسان گردد، لذا آن دو خدمتکار مسخر را چون دو ملوان خلق کرد تا آن دولاب بزرگ را به چرخش درآورند. شب و روز را هم مسخر انسان کرد، یعنی شب را لحافی قرار داد برای خواب راحت انسان و روز را تجارتگاهی برای معیشت او. بعد از شمارش این نعمتهای الهی نشان میدهد آنچه به انسان عطا شده چه دایره وسیعی را در برمیگیرد. لذا با آیه وَاٰتٰيكُم۟ مِن۟ كُلِّ مَا سَاَل۟تُمُوهُ وَاِن۟ تَعُدُّوا نِع۟مَتَ اللّٰهِ لَا تُح۟صُوهَا که حکم یک خلاصه و نتیجه را دارد، نشان میدهد دایره مذکور تا چه حد مملو از نعمتهای خداوند است، یعنی هر آنچه را انسان با زبان استعداد و نیاز فطری خواسته بود، به او داده اند. نعمتهای الهی عطا شده به انسان را نمیتوان با شمارش به انتها رساند. آری، مادام که یکی از سفرههای نعمت انسان، زمین و آسمانهاست، و چیزهایی مانند خورشید و ماه و شب و روز بخشی از نعمتهای سفره مذکورند، بیشک نعمتهای عطا شده به انسان را نمیتوان شمارش کرد. هفتمین نکته بلاغت: گاهی آیه برای عزل سبب ظاهری از قابلیت ایجاد و دور نشان دادناش از آن، غایات و ثمرات مسبَّب را نشان میدهد. تا به این طریق دانسته شود سبب فقط پردهیی ظاهریست، زیرا اراده غایاتِ کاملاً حکیمانه و ثمرات بااهمیت باید کار کسی باشد که کاملاً علیم و حکیم است. در حالی که سبب، بیادراک و جامد است. در ضمن آیه با ذکر ثمره و غایت موضوع، نشان میدهد که اگر چه اسباب در ظاهر و در وجود، با مسببات متصل و پیوستهاند؛ اما در حقیقت فاصله زیادی در بین آنها وجود دارد. بین سبب تا ایجاد مسبب چنان فاصلهیی هست که دست بزرگترین سبب به ایجاد کمترین و کوچکترین مسبَّب هم نمیرسد. پس در فاصله طولانی بین سبب و مسبَّب، این اسمای الهی هستند که چون ستارگانی طلوع میکنند. مطلعشان همان فاصله معنویست. دامنههای آسمان در دایره افق کوهها، ظاهراً متصل و مقارن به نظر میرسند؛ در حالی که بین دایره افق کوهها تا دامنه آسمان، فاصله فراوانی وجود دارد که مطلع ستارگان و مأوای چیزهای دیگر را در برمیگیرد؛ به همین ترتیب میان اسباب و مسبَّبات فاصله معنویای وجود دارد که با دوربین ایمان و نور قرآن میتوان دید. مثلاً به این آیه توجه کن: فَل۟يَن۟ظُرِ ال۟اِن۟سَانُ اِلٰى طَعَامِهٖ اَنَّا صَبَب۟نَا ال۟مَٓاءِ صَبًّا ثُمَّ شَقَق۟نَا ال۟اَر۟ضَ شَقًّا فَاَن۟بَت۟نَا فٖيهَا حَبًّا وَ عِنَبًا وَ قَض۟بًا وَ زَي۟تُونًا وَ نَخ۟لًا وَ حَدَٓائِقَ غُل۟بًا وَ فَاكِهَةً وَ اَبًّا مَتَاعًا لَكُم۟ وَ لِاَن۟عَامِكُم۟ (عبس: 3224) این آیه کریمه با ترتیب حکیمانهیی معجزات قدرت الهی را بر میشمرد، اسباب را به مسبَّبات ربط میدهد و در انتها با لفظ مَتَاعًا لَكُم۟ غایتی را نشان میدهد، و بدین وسیله اثبات میکند که متصرف پنهانی وجود دارد که غایت مذکور را در آن سلسله اسباب و مسبَّبات به انجام رسانده و دنبال میکند و اسباب پردهی او هستند. آری، با تعبیر مَتَاعًا لَكُم۟ وَ لِاَن۟عَامِكُم۟ همه اسباب را از داشتن قابلیت ایجاد عزل میکند؛ و به لحاظ معنا میگوید: «برای تأمین رزق و روزی شما و حیواناتتان است که آب از آسمان میبارد. آب مذکور فاقد همدردی و محبت با شما و حیواناتتان است و قابلیت تأمین رزق شما را ندارد؛ لذا آب به خودی خود نمیآید؛ فرستاده میشود. خاک نیز به واسطه نباتات گشوده شده و روزی شما از آنجا تأمین میگردد. خاک بیاحساس و بیادراک فاصله زیادی با قابلیت پرداختن به رزق شما و محبت کردن دارد لذا به خودی خود گشوده نمیشود، کسی هست که خاک را میگشاید و نعمتها را به دستان شما میرساند. گیاهان و درختان نیز فاصله بسیار زیادی با این دارند که به رزق شما فکر کرده و از سر مرحمت میوه و حبوبات تقدیمتان کنند؛ پس آیه نشان میدهد که اینها بندها و ریسمانهایی هستند که حکیمی رحیم از پس پرده برای ذیحیاتان آویزان میکند؛ در حالی که نعمتها را به آنها بسته است. با این بیانات مطلع بسیاری از اسما مانند رحیم، رزاق، منعم، و کریم مشاهده میشود. مثال دیگر آیات زیر است: اَلَم۟ تَرَ اَنَّ اللّٰهَ يُز۟جٖى سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَي۟نَهُ ثُمَّ يَج۟عَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى ال۟وَد۟قَ يَخ۟رُجُ مِن۟ خِلَالِهٖ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ فَيُصٖيبُ بِهٖ مَن۟ يَشَٓاءُ وَ يَص۟رِفُهُ عَن۟ مَن۟ يَشَٓاءُ يَكَادُ سَنَا بَر۟قِهٖ يَذ۟هَبُ بِال۟اَب۟صَارِ يُقَلِّبُ اللّٰهُ الَّي۟لَ وَ النَّهَارَ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَعِب۟رَةً لِاُولِى ال۟اَب۟صَارِ وَاللّٰهُ خَلَقَ كُلَّ دَٓابَّةٍ مِن۟ مَٓاءٍ فَمِن۟هُم۟ مَن۟ يَم۟شٖى عَلٰى بَط۟نِهٖ وَ مِن۟هُم۟ مَن۟ يَم۟شٖى عَلٰى رِج۟لَي۟نِ وَ مِن۟هُم۟ مَن۟ يَم۟شٖى عَلٰٓى اَر۟بَعٍ يَخ۟لُقُ اللّٰهُ مَا يَشَٓاءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (نور: 45 43) این آیات تصرفات شگفتانگیزی را بیان میکند که در تشکیل ابرها و بارش باران، به عنوان مهمترین معجزات ربوبی و عجیبترین حجاب خزانه رحمت وجود دارد. اجزای ابرها زمانی که در آسمان پراکنده شده و نهان میگردند گویا همچون سربازانی هستند که به استراحت پرداخته و حالا با صدای شیپور همه جمع میشوند، اجزای مذکور نیز به امر الهی گرد هم میآیند و ابر تشکیل میشود. سپس طوری که گویی گروههای کوچک در حال تشکیل ارتشی بزرگاند، تکههای ابر را گرد هم میآورد. از ابرهایی که بزرگی و شکل کوههای در حال حرکت قیامت را دارند و از نظر رطوبت و سپیدی در کیفیت برف و تگرگ هستند، آب حیات را برای تمام ذیحیاتان میفرستد. البته در این فرستادن اراده و قصدی مشاهده میشود. باران براساس نیاز میبارد یعنی فرو فرستاده میشود. در فضای شفاف و صاف آسمان، در حالی که چیزی دیده نمیشود به ناگاه تکههای ابر که به کوه میمانند چون محشر عجایب یک جا جمع میشوند؛ و این امر به خودی خود صورت نمیگیرد؛ قطعاً کسی این ابرها را میفرستد که ذیحیاتان را میشناسد. در این فاصله معنوی، مطلع اسمایی چون قدیر، علیم، متصرف، مدبر، مغیث، و محیی دیده میشود. هشتمین مزیت جزالت: قرآن بعضاً برای آنکه افعال خارق العاده حضرت حق را در آخرت به قلب آدمی بقبولاند افعال عجیب او را در دنیا با هدف آماده کردن ذهن برای تصدیق، همچون احضاریهیی بر میشمرد؛ یا آن دسته از افعال عجیب الهی را که مربوط به آینده و آخرت میباشند طوری بیان میکند که به واسطه نظایری از آنها که مشهودمان است قبولشان میکنیم. مثلاً به آیه اَوَ لَم۟ يَرَ ال۟اِن۟سَانُ اَنَّا خَلَق۟نَاهُ مِن۟ نُط۟فَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصٖيمٌ مُبٖينٌ (يس: ٧٧) تا پایان سوره توجه کنید. در این بحث قرآن حکیم برای اثبات حشر به هفت یا هشت صورت عمل میکند. اولاً توجه مخاطب را به نشئه اولی جلب نموده، و میگوید: «نشئه ی خود را از نطفه به علقه، از علقه به مضغه، و از مضغه تا خلقت انسان میبینید، اما چگونه است که نشئهی آخرت را انکار میکنید. آخرت هم مانند همین و شاید سهلتر و سادهتر از این است.» حضرت حق با عبارت اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُم۟ مِنَ الشَّجَرِ ال۟اَخ۟ضَرِ نَارًا (يس: ٨٠) احسانهای عظیمی را که به انسان کرده یادآور میشود. میگوید: «ذاتی که چنین نعمتهایی را به شما عطا کرده است به حال خود رهایتان نمیکند تا وارد قبر شوید و برای نابودی سر بر خاک بگذارید.» همچنین به رمز میگوید: «زنده شدن و برگ و بار دادن درختان مرده را میبینید و زنده شدن استخوانهایی چون هیزم را نمیتوانید با آن قیاس کنید و منکر میشوید. مگر ممکن است آفریننده آسمانها و زمین از حیات و ممات انسان به عنوان میوه آسمانها و زمین ناتوان باشد؟ مگر ممکن است اداره کننده درختی عظیم به میوه آن اهمیت ندهد و آن را به دیگری سپارد؟ گمان میکنید با کنار گذاشتن تمام نتیجه و ثمره درخت، شجره خلقت را که تمام اجزایش با حکمت پرداخته شده است عبث و بیهوده میکند؟» میگوید: «ذاتی که شما را در حشر زنده میکند کسیست که تمام کائنات در حکم سرباز فرمانبردار اوست. در برابر امر كُنْ فَيَكُونُ او در کمال انقیاد، سر فرو میآورد. آفرینش بهار برای او هم چون خلق یک گل سهل و آسان است. ذاتیست که ایجاد تمام حیوانات برای قدرت او مانند آفریدن یک مگس آسان میباشد. در برابر چنین ذاتی نمیتوان گفت مَن۟ يُح۟يِى ال۟عِظَامَ (يس: ٧٨) و در برابر قدرتاش نمیتوان او را به عجز منسوب کرده رجزخوانی کرد ... سپس با تعبیر فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ (يس: ٨٣) اعلام میکند قدیر ذوالجلالیست که لگام هر چیز در دست اوست؛ کلید همه چیزها در اختیارش است؛ شب و روز، و زمستان و تابستان را مانند صفحات یک کتاب به راحتی ورق میزند؛ و دنیا و آخرت نزد او چون دو منزلاند، یکی را میبندد و دیگری را میگشاید.» مادام که چنین است نتیجه همه دلایل میشود وَ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ ؛ یعنی شما را زنده میکند، از قبر به حشر برده و در حضور کبریاییاش حسابرسی میکند. آیات فوق ذهن را حاضر و قلب را مهیای پذیرش حشر میکنند؛ زیرا نظایرش را با افعال دنیوی نیز نشان داد. گاهی افعال اخرویاش را طوری بیان میکند که انسان نظایر همان افعال را در دنیا احساس نماید و جایی برای بعید دانستن و انکارش باقی نماند. مثلاً در سورههای اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ … الخ و اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟فَطَرَت۟ … الخ و اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟شَقَّت۟ انقلابهای عظیم در حشر و قیامت، و تصرفات ربوبی را به نحوی بیان میکند که انسان نظیر آنها را در دنیا، مثلاً در پاییز یا بهار میبیند و انقلابهایی را که قلب را به وحشت انداخته و در ذهن انسان نمیگنجد قبول میکند. حتی اشاره به معنای اجمالی این سه سوره نیز مفصل خواهد شد لذا فقط کلمهای را به عنوان نمونه ذکر خواهیم کرد. برای مثال عبارت اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ بیان میدارد که همه کارهای هر کسی در قیامت در صحیفهیی به صورت مکتوب منتشر میشود. این مسأله به خودی خود بسیار عجیب است لذا عقل راهی برای آن نمییابد. لیکن همانطور که سوره اشاره دارد مانند موارد دیگر که در حشر بهاری نظیری دارند، نظیر نشر صحف هم بسیار مشخص است، زیرا هر درخت میوهدار یا گیاهی که گل داده است دارای اعمال و افعال و وظایفیست؛ به همان شکلی که اسمای الهی را نشان داده و تسبیح گفته است دارای عبودیت میباشد. تمام اعمال آنها همراه با تاریخ حیاتشان در دانهها و تخمها نوشته شده در بهاری دیگر و در زمینی جداگانه رشد خواهند کرد. با زبان شکل و صورتی که نشان دادهاند، به غایت فصیح، همانطور که اعمال مادران و اصلشان را بیان میدارند، با شاخ و برگ و گل و میوههایشان در صفحه اعمالشان منتشر میکنند. همو که میگوید اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟، این کار حکیمانه، حفیظانه، مدبرانه، مربیانه و لطیف را در برابر چشمان ما انجام میدهد. موارد دیگر را بر همین منوال قیاس کن و اگر میتوانی استنباط کن. برای یاری به تو این مطلب را هم میگوییم که کلام اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ با لفظ «تکویر» به معنای پیچاندن و جمع کردن علاوه بر اشارهاش بر تمثیلی درخشان، نظیر خود را نیز ایما میکند. اول: آری، [آیه مذکور] از جانب حضرت حق پردههای عدم و اثیر و سما را گشوده و چراغ پرفروزی چون خورشید را که برلیانوار جهان را روشن میکند از خزانه رحمتاش بیرون آورده و به جهان نشان میدهد. بعد از اتمام کار جهان، برلیان مذکور را درون همان پردهها میپیچد و از میان برمیدارد. دوم: خورشید مأموریست که متاع نورش را باید انتشار دهد و موظف است نور و ظلمت را به نوبت بر زمین بگستراند، و شامگاهان متاع خویش جمع آورد و پنهان دارد؛ گاه داد و ستدش را به واسطه پردهیی از ابر کاهش میدهد، و گاه ممکن است ماه پردهیی بر چهرهاش بکشد؛ در چنین اوضاعی عملکردش کم میشود و متاع و دفتر معاملاتاش را جمع میکند؛ مأموریت این مأمور بیشک روزی پایان میپذیرد. حتی اگر هیچ سببی برای عزلاش نباشد، دو لکهیی را که بر چهرهاش فعلاً کوچک دیده میشود و درحال بزرگ شدن است بزرگتر شده و نوری را که به اذن الهی بر زمین میافشاند به امر ربانی پس گرفته بر خود میپیچاند؛ [آیه مذکور] در آن لحظه به خورشید خواهد گفت: «دیگر وظیفهات در زمین به پایان رسیده است.» همچنین خواهد گفت: «به جهنم برو و کسانی را که با عبادت تو، مأمور مسخری چون تو را با بیصداقتی تحقیر میکردند بسوزان.» آن روز فرمان اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ را با چهره سیاه لکهدارش در سیمای خود خواهد خواند. نهمین نکته بلاغت: قرآن حکیم گاه برخی مقاصد جزیی را ذکر میکند، سپس برای این که اذهان را به واسطه جزییات مذکور به مقامات کلی سوق دهد، مقصد جزیی را با اسمای حسنی که حکم قاعدهیی کلی را دارند تقریر نموده تثبیت میکند؛ نیز محقق ساخته اثبات میفرماید، مثلاً به آیه زیر توجه کنید: قَد۟ سَمِعَ اللّٰهُ قَو۟لَ الَّتٖى تُجَادِلُكَ فٖى زَو۟جِهَا وَتَش۟تَكٖٓى اِلَى اللّٰهِ وَاللّٰهُ يَس۟مَعُ تَحَاوُرَكُمَا اِنَّ اللّٰهَ سَمٖيعٌ بَصٖيرٌ (مجادله: ١) میفرماید: «حضرت حق سمیع مطلق است و هر چیزی را میشنود. حتی جزییترین ماجرا را که گلایه زنی از همسرش بود و با تو جدل میکرد، با نام حق شنید. خداوند سخن زنی را که از همسرش شکایت به خدا برده بود و مظهر لطیفترین جلوه رحمت و معدن حقیقت فداکاری و شفقت بود، با اهمیت و به صورت امر عظیمی و با اسم رحیم شنید و با اسم حق به طور جدی بر آن نظر کرد.» ذاتی که از دایره امکان کائنات بیرون است، و برای کلیت بخشیدن به این مقصد جزیی، جزییترین حادثه مخلوقاتاش را میشنود و میبیند، قطعاً میبایست ذاتی باشد که بتواند هر چیز دیگری را هم بشنود و ببیند. کسی که پروردگار عالم است باید درد مخلوقات کوچک و مظلوم را در کائنات ببیند و فریادهایشان را بشنود. کسی که این دردها را نبیند و این فریادها را نشنود نمیتواند «رب» باشد. پس، با عبارت اِنَّ اللّٰهَ سَمٖيعٌ بَصٖيرٌ دو حقیقت بزرگ را تثبیت میکند. نمونه دیگر این آیه است: سُب۟حَانَ الَّذٖٓى اَس۟رٰى بِعَب۟دِهٖ لَي۟لًا مِنَ ال۟مَس۟جِدِ ال۟حَرَامِ اِلَى ال۟مَس۟جِدِ ال۟اَق۟صَى الَّذٖى بَارَك۟نَا حَو۟لَهُ لِنُرِيَهُ مِن۟ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ (اسراء: ١) قرآن پس از ذکر مبدأ سیر معراج رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی بود، میگوید: اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ؛ ضمیری که در «اِنَّهُ» هست یا به حضرت حق اشاره دارد یا به پیامبر. اگر اشاره به پیامبر باشد شرح مطلب چنین خواهد بود؛ میگوید: «در این سیاحت جزیی، سیری عمومی و عروجی کلی وجود دارد که تا سدرة المنتهی و قاب قوسین، آیات ربانی و عجایب صنعت الهی را که در مراتب کلی اسما در برابر چشم و گوشاش تظاهر مییافته شنیده و دیده است.» یعنی آن سیاحت جزیی و کوچک را در حکم کلیدی برای سیاحتی کلی و محشر عجایب نشان میدهد. اگر ضمیر به حضرت حق بازگردد موضوع چنین خواهد بود: «یکی از بندگاناش را در سیاحتی به حضور خود دعوت کرد و برای آنکه وظیفهیی بر عهدهاش بگذارد او را از مسجدُ الحرام به مسجد الاقصی فرستاد که مجمع بسیاری از انبیا بوده است؛ در آنجا ترتیبی داد تا با پیامبران دیدار کند و به او نشان داد که وارث مطلق اصول دین همه انبیاست. آنگاه او را تا قاب قوسین در ملک و ملکوت خود سیر داد.» شخص یاد شده اگر چه یک بنده و عبد است و در معراجی جزیی سیاحت میکند، لیکن در این عبد امانتی متعلق به تمام کائنات وجود دارد. همچنین در او نوری هست که رنگ این عالم را تغییر خواهد داد. او کلیدی هم در اختیار دارد که مسیر سعادت ابدی را با آن خواهد گشود؛ لذا حضرت حق ذات خویش را با صفت شنونده و بیننده همه چیز توصیف میکند تا حکمتهای جهان شمول کلید، نور و امانت یاد شده را نشان دهد. مثال دیگر این آیه است: اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ جَاعِلِ ال۟مَلٰٓئِكَةِ رُسُلًا اُولٖٓى اَج۟نِحَةٍ مَث۟نٰى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزٖيدُ فِى ال۟خَل۟قِ مَا يَشَٓاءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (فاطر: ١) در این آیه میگوید: «فاطر ذوالجلال آسمانها و زمین، آنها را طوری مزین کرد، و آثار کمالاش را به گونهیی به نمایش گذاشت که باعث شد تماشاگران بیشمار، فاطر خود را حمد و ثنا گویند؛ آسمانها و زمین را چنان با نعمتهای بیحد و حصر زینت بخشید که زمین و آسمانها با لسان نعمتها و مصرف کنندگان این نعمتها، فاطر رحمان را بینهایت حمد و ثنا میگویند.» پس از این بیان، میفرماید ذات ذوالجلال به فرشتگان، به منظور پرواز و گردش در دیاری که ستارگان، کاخهای آسمانی آناند و بروج، ممالک برتر آن، بالهایی داد تا مانند انسانها و حیوانات و پرندگانی که با اعضا و جوارح اعطایی فاطر، در شهر و ممالک زمین سیر و سیاحت میکنند، بگردند و سیر کنند؛ چنین خدایی بیشک بر انجام هر کاری قدیر است. همو که به مگس بال میدهد تا از میوهیی روی میوهیی دیگر پر بزند و به گنجشک بال میدهد تا از درختی به درخت دیگر پرواز کند، بالهای لازم برای پرواز از زهره به مشتری و از مشتری به زحل را نیز همو عطا میکند. ملائکه مانند سکنه زمین در جزئیت منحصر نبوده و مکانی معین مقیدشان نمیکند. آیه با عبارت «مَث۟نٰى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ» تفصیل میدهد که در یک زمان، در چهار ستاره یا بیشتر حضور دارند؛ بنابراین با تعبیر «تجهیز فرشتگان به بال» که حادثهیی جزییه است به دستگاه عظمت قدرت اشاره میکند که به غایت کلی و فراگیر است لذا موضوع را با نتیجه و چکیدهی اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ محقق ساخته، تثبیت میکند. دهمین نکته بلاغت: گاهی آیه قرآن آن دسته از اعمال انسان را ذکر میکند که عصیان کارانه است لذا با تهدیدی شدید او را نهی میکند. سپس برای آن که شدت تهدید، او را دچار ناامیدی و یأس نکند با قسمی از اسمای الهی که به رحمت خدا اشاره دارد موضوع را پایان داده و انسان را تسلی میدهد. مثلاً به آیات زیر توجه کنید: قُل۟ لَو۟ كَانَ مَعَهُٓ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَاب۟تَغَو۟ا اِلٰى ذِى ال۟عَر۟شِ سَبٖيلًا سُب۟حَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبٖيرًا تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ وَ لٰكِن۟ لَا تَف۟قَهُونَ تَس۟بٖيحَهُم۟ اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا (اسراء: 44 42) در این آیات میفرماید: بگو اگر آنطور که میگویید در مُلکاش شریکی داشت بیشک به عرش ربوبیتاش دست دراز کرده و تا حدودی که اثر مداخله دیده میشد بینظمی حاصل میگردید؛ در حالی که از هفت طبقه آسمان تا ذیحیاتان بسیار ریز، هر آفریدهیی جزیی یا کلی، کوچک یا بزرگ، با زبان جلوه و نقوش همه اسمایی که مظهرش هستند، مسمای ذوالجلال اسمای حسنی را تسبیح میگویند و از داشتن شریک و نظیر تنزیه میکنند. آری، همچنان که آسمان با کلمات نور افشاناش، یعنی خورشیدها و ستارگان، با حکمت و نظم، او را تقدیس میکند و بر وحدتاش گواهی میدهد، جو هوا نیز با کلمات ابرها و رعد و برقها و قطرهها او را تسبیح و تقدیس میکند و بر وحدتاش شهادت میدهد. زمین نیز با کلمات زندهاش که حیوانات و نباتات و موجودات نامیده میشوند خالق ذوالجلالاش را تسبیح و توحید میگوید، و هر درختاش با کلمات برگ و گل و میوههایش تسبیح گفته و بر وحدانیتاش گواهی میدهد؛ به همین ترتیب کوچکترین مخلوق، و جزییترین مصنوع به رغم کوچکی و جزیی بودناش با اشارت نقشها و کیفیاتی که حمل میکند بسیاری از اسمای کلی را نشان داده و مسمای ذوالجلال را تسبیح گفته بر وحدانیتاش شهادت میدهد. آیهی فوق خاطر نشان میکند که سراسر هستی، همه با هم، و با یک زبان، به اتفاق خالق ذوالجلال خود را تسبیح گفته بر وحدانیتاش گواهی میدهند و وظیفه عبودیتی را که موظف به آن هستند نسبت به توان خود در کمال فرمانبرداری انجام میدهند؛ اما انسان که زبده و نتیجه و خلیفهی نازنین و ثمره دلنشین کائنات است بر عکس همه آنها و در تضاد با تمام آنچه گفتیم دچار کفر و شرک میگردد؛ آیه فوق بیان میدارد که این امر تا چه حد زشت و ناپسند است و تا کجا شایسته مجازات میباشد؛ لیکن برای اینکه او را کاملاً ناامید نکند و از طرفی نشان دهد که قهار ذوالجلال چگونه به جنایتی بینهایت و عصیانی پلید فرصت داده و عالم را بر سرشان خراب نمیکند و حکمت این مطلب چیست، میگوید اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا. با این پایان، حکمت مهلت دادن را نشان داده و دری را برای امیدواری باز نگاه میدارد. از این ده اشارت اعجازی دریاب که نتیجهگیری انتهایی آیات، رشحات هدایت فراوانی دارند؛ علاوه بر آن، از لمعات اعجازی متعددی برخوردار میباشند؛ طوری که بزرگترین نوابغ اهل بلاغت در برابر این اسلوبهای بدیع، بر اثر کمال حیرت و تحسین، انگشت به دهان مانده، لب گزیده، « مَا هٰذَا كَلاَمَ الْبَشَر» گفتهاند. لذا با حق الیقین به « اِنْ هُوَ اِلاَّ وَحْىٌ يُوحٰى » ایمان آوردهاند. پس برخی آیات، صرف نظر از اشارات مذکور، مزایای دیگری را که وارد بحث ما نشدهاند نیز در بر میگیرد. در اجماع این مزایا چنان نقش اعجازی مشاهده میشود که نابینا هم میتواند آن را ببیند.
این است که قرآن را نمیتوان با کلامهای دیگر مقایسه کرد، زیرا طبقات کلام از نظر برتری و قوت و حسن جمال دارای چهار منبعاند: متکلم و مخاطب و مقصد و مقام. آن چنان نیست که ادیبان به اشتباه فقط مقام را نام میبرند. پس بنگر که کلام را «چه کسی گفته است؟»، «به چه کسی گفته است؟»، «چرا گفته است؟»، و «در چه مقامی گفته است؟»؛ نباید فقط در سخن و کلام متوقف شوی. مادام که کلام، قوت و زیبایی خود را از این چهار منبع میگیرد؛ در صورت دقت به منبع قرآن، مرتبه بلاغت، والایی و زیباییاش دانسته خواهد شد. آری، مادام که کلام ناظر بر متکلم است؛ اگر امر و نهی باشد نسبت به مرتبه متکلم، متضمن اراده و قدرت هم خواهد بود. در آن صورت سخن، مقاومت طرف مقابل را از بین برده و مانند الکتریسته و برق اثر میگذارد، لذا برتری و قوت کلام به همان نسبت اضافه میشود. برای مثال يَٓا اَر۟ضُ اب۟لَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَق۟لِعٖى (هود: ٤٤) یعنی «ای زمین! وظیفهات به پایان رسید، آب را فروکش؛ ای آسمان! نیازی باقی نماند باران را قطع کن.» مثال دیگر فَقَالَ لَهَا وَ لِل۟اَر۟ضِ ائ۟تِيَا طَو۟عًا اَو۟ كَر۟هًا قَالَتَٓا اَتَي۟نَا طَٓائِعٖينَ (فصلت: ١١) یعنی «گفت: ای زمین! ای آسمان! چه بخواهید چه نخواهید، بیایید و رام حکمت و قدرتام شوید. از عدم بیرون آیید و در تماشاگه صنعتام در هستی داخل گردید.» آنها هم «گفتند: ما در کمال فرمانبرداری میآییم. هر وظیفهیی را که بر عهده ما گذاشتی با قدرت تو انجام خواهیم داد.» اینک قوت و برتری این اوامر نافذ و حقیقی را ببین که متضمن قوت و ارادهاند. سپس به این بیندیش که آیا محاوره هذیانگونه انسانها که به صورت امر با جمادات است « اُسْكُنِى يَا اَرْضُ وَ انْشَقِّى يَا سَمَاءُ وَ قُومِى اَيَّتُهَا الْقِيَامَةُ » قابل مقایسه با دو امر مذکور میباشد یا خیر؟ آری، خواسته هایی که نشأت گرفته از تمنایند و اوامر زیادهطلبانهیی که از آن خواستهها نشأت میگیرند کجا؟ و حقیقت امر فرماندهندهیی که حین انجام کار متصف به حقیقت آمریت است کجا؟ فرمان «قدمرو»ی فرماندهیی بزرگ با سخنانی نافذ که به لشکر بزرگ و مطیعاش امر میکند کجا؟ و چنین فرمانی اگر از سربازی عادی شنیده شود درست است که هر دو فرمان در ظاهر یکی هستند اما به لحاظ معنا تفاوتشان به اندازه تفاوت یک سرباز با یک فرمانده ارتش است. مثال دیگر: اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ (يس: ٨٢) وَاِذ۟ قُل۟نَا لِل۟مَلٰٓئِكَةِ اس۟جُدُوا لِاٰدَمَ (بقره: ٣٤) در دو آیه فوق به قوت و برتری دو امر توجه کن آن گاه آن دسته از سخنان بشر را ببین که از نوع امر هستند. آیا نسبت موجود به نسبت کرم شب تاب با خورشید شباهت ندارد؟ به تصویر مالکی حقیقی میماند که او را مشغول کار نشان میدهد، همینطور صنعتکاری حقیقی که در حال کار است و درباره صنعتاش مطالبی میگوید، نیز احسانی که منعمی حقیقی در حال احسان کردن بیان میدارد؛ یعنی جمع قول و فعل، و اینکه برای تصویر فعلاش هم برای چشم و هم برای گوش میگوید: «ببینید! من این کار را کردم، اینگونه انجام میدهم. این کار را به این دلیل کردم. این کار باید چنین باشد؛ به این دلیل است که این کار را چنین میکنم.» مثال دیگر: اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِن۟ فُرُوجٍ وَال۟اَر۟ضَ مَدَد۟نَاهَا وَ اَل۟قَي۟نَا فٖيهَا رَوَاسِىَ وَ اَن۟بَت۟نَا فٖيهَا مِن۟ كُلِّ زَو۟جٍ بَهٖيجٍ تَب۟صِرَةً وَ ذِك۟رٰى لِكُلِّ عَب۟دٍ مُنٖيبٍ وَ نَزَّل۟نَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً مُبَارَكًا فَاَن۟بَت۟نَا بِهٖ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ ال۟حَصٖيدِ وَالنَّخ۟لَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَل۟عٌ نَضٖيدٌ رِز۟قًا لِل۟عِبَادِ وَ اَح۟يَي۟نَا بِهٖ بَل۟دَةً مَي۟تًا كَذٰلِكَ ال۟خُرُوجُ (ق: 11 6) این تصویرها و افعال که در آسمان قرآن، در برج آیات مذکور همچون ستارگان و میوههای بهشتی میدرخشند و با نظم بلاغی خود، دلایل متعدد مرتبه حشر را ذکر میکنند، و با تعبیر كَذٰلِكَ ال۟خُرُوجُ حشر را به عنوان نتیجه اثبات مینمایند و ملتزم کردن منکران حشر که در آغاز سوره از آنها سخن گفته شده کجا؟ بحث نابجای انسان ها از افعالی که ارتباط کمی با آنها دارند کجا؟ تصویری که مقلدانه از گلها رسم میشود نمیتواند نسبتی با گلهای حقیقی جاندار داشته باشد. بیان کافی و وافی معنای اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُوا تا كَذٰلِكَ بسیار مفصل خواهد شد، لذا فقط اشارهیی میکنیم و میگذریم: در آغاز سوره، قرآن برای اینکه کفار منکر حشر را به قبولاش وا دارد مقدماتی را بسط میدهد و میگوید: «آیا به آسمان بالای سرتان نگاه نمیکنید که با چه کیفیتی و چه قدر منظم و باشکوه بنایش کردهام. آیا نمیبینید آسمان را چگونه با ستارگان و ماه و خورشید تزیین کرده و هیچ اشکال و نقصانی در آن نگذاشته ام؟ مگر نمیبینید زمین را چگونه برای شما گسترانده، و با چه حکمتی فرش کردهام. در زمین، کوهها را برافراشته و از استیلای دریا محافظت نمودهام. مگر نمیبینید چه سبزهها و گیاهان زیبایی را جفت جفت و رنگارنگ بر زمین آفریدم و هر سوی زمین را با این زیبایان، نیکو و زیبا کردم. نمیبینید که چگونه از آسمان آبی با برکت فرو فرستادم؟ و با آن آب، باغها و بوستانها، حبوبات، و درختان مرتفع با میوههای لذیذ چون خرما را خلق کردم و رزق را به واسطه آنها برای بندگانام فرستادم و به دستشان رساندم؟ مگر نمیبینید با آن آب سرزمین مرده را زنده و هزاران حشر دنیوی را ایجاد میکنم؟ همچنان که نباتات را با قدرتام از خاک مرده بیرون میآورم، سر برآوردن شما در حشر نیز همان طور است. در قیامت زمین میمیرد و شما سالم بر میخیزید.» استواری بیان این آیه در اثبات حشر (که شاید به یک هزارم آن اشاره کرده باشیم) کجا، و کلماتی که انسانها برای ادعایشان به کار میبرند کجا؟ از ابتدای این رساله تا اینجا به نام تحقیق و با اعلام نظری بیطرفانه کوشیدیم اعجاز قرآن را به خصم معاند بقبولانیم لذا بدین منظور بسیاری از حقوق قرآن را نهان داشتیم. خورشید را در صف شمعها قرار میدادیم و به مقایسه میپرداختیم. حالا دیگر تحقیق وظیفه خود را به سرانجام رسانده، اعجاز قرآن را به صورت درخشانی اثبات کرده است. اینک نه به نام تحقیق، که به نام حقیقت، با یکی دو جمله به مقام حقیقی غیر قابل مقایسه قرآن اشاره میکنیم: آری، نسبت سایر کلامها با آیات قرآن مانند نسبت تصویر کوچکی از ستارگان است که در شیشهها دیده میشود با خود ستارگان. کلمات قرآن کجا که هر کدام شأن حقیقت ثابتی را تصویر میکنند؛ و معانی ترسیم شده با کلمات بشر در آینههای کوچک اندیشه و احساساش کجا؟ آری، کلمات زندهی فرشته مانند قرآن که انوار هدایت را الهام میکنند و کلام خالق ذوالجلال خورشید و ماهاند کجا؟ کلمات نیشدار بشر کجا که با نفوس ساحر و ظرافتهای مزوّرانه هوسهای بنی آدم را بیدار میکنند؟ همان نسبتی که میان حشرات و فرشتگان مبارک و موجودات روحانی و نورانی هست، میان کلمات بشر و قرآن هم وجود دارد. این حقایق در گفتار بیست و پنجم، و بیست و چهار گفتار پیشین به اثبات رسیدهاند. این موضوع ادعای مجرّد نیست؛ نتیجهییست که برهاناش بیان شده است. آری، الفاظ قرآنی کجا که هر کدامشان صدف گوهر هدایت، و منبع حقایق ایمانیاند و معدن مبانی اسلامی، هر کدامشان مستقیماً از عرش الرحمان فرو آمده، و از ورای کائنات ناظر بر انساناند و علم و قدرت و اراده را در برمیگیرند و خطاب ازلیاند؟ و الفاظ از روی هوا و هوس و هواپرستانه و واهی و هوسناک انسان کجا؟ قرآنی که در حکم شجره طوبیست کجا، قرآنی که عالم اسلام را با تمام معنویات و شعائر و کمالات و موازین و احکاماش چون برگهایی منتشر میکند، اصفیا و اولیایش را چون گلهایی نشان میدهد که با آب حیات آن درخت تازه و بانشاطاند؛ درختی که ثمرهاش تمامی کمالات و حقایق کونیه و الهیست و اکثر هستههای میوههایش برنامهیی و قاعدهیی عملی میباشند؛ قرآنی که در حکم درختی پرثمر است و همواره به سوی حقیقت رهنمون میشوند؟ و کلام بشر کجا که خود از آن باخبریم؛ «اَيْنَ الثَّرَی مِنَ الثُّرَيَّا». قرآن حکیم هزار و سیصد و پنجاه سال است که تمام حقایقاش را در چارسوی کائنات در معرض تماشا گذاشته و هر کس، هر ملتی و هر سرزمینی از گوهرها و حقیقتهای آن دریافت کرده و میکند. این در حالیست که نه اُنس و الفت، نه فراوانی، نه مرور زمان، و نه تحولات بزرگ، نتوانستند خللی در حقایق ارزشمند و اسلوبهای زیبای قرآن وارد کرده، نتوانستند کهنهاش کنند، ریشهاش را بخشکانند، بیارزشاش نموده و محاسناش را از بین ببرند. همین مطلب به تنهایی، معجزه است. اینک اگر کسی بخواهد بخشی از حقایق قرآن را طبق میل خود و به طرز کودکانهیی ترتیب دهد و از سر تعارض با برخی آیات قرآن، بگوید «کلامی نزدیک به قرآن را بیان داشتهام»؛ طبیعیست که سخناش احمقانه خواهد بود و به مطلب زیر شباهت خواهد داشت. استاد ماهری را تصور کنید که کاخ شکوهمندی ساخته و سنگهای آن را از جواهرات مختلف انتخاب کرده است. او وضعیت آن سنگها را با نقشهایی موزون، ناظر بر نقوش عالی کل این کاخ، تزیین نموده است؛ حال صنعت او را با صنعت فردی عادی مقایسه کنید که استادکار خانههای معمولیست و درکاش از نقشهای عالی کاخ قاصر است، و از همه جواهرات و زینتهایش بیبهره میباشد. چنین کسی وارد کاخ میشود و نقشهای عالی حک شده بر آن سنگهای گرانبها را از بین میبرد و براساس هوسهای کودکانه، نظم و صورتی مطابق با وضعیت خانههای عادی به آن میدهد؛ منجوقهایی را بر در و دیوارش نصب میکند که در نگاه کودکان، زیبایند؛ و سرانجام میگوید «ببینید! من از استاد کار کاخ، مهارت و ثروت، و زینتهای ارزشمندتر و بیشتری دارم.» این فرد، استاد حقه بازیست که چون دیوانگان هذیان میگوید.
سه ضیا به شرح زیر دارد:
یکی از وجوه عظیم اعجازی قرآن معجز البیان در گفتار «سیزدهم» بیان شده است. وجه مذکور برای پیوستن به سایر وجوه اعجازی که برادراناش هستند وارد این مقام گردیده است. هر یک از آیات قرآن همچون نجم ثاقبی نور اعجاز و هدایت را نشر داده و ظلمات کفر و غفلت را متلاشی میکنند؛ اگر مایل به دیدن و چشیدن این موضوع هستی خود را در عصر جاهلیت و صحرای بدویت پیش از نزول قرآن تصور کن. در لحظهیی که همه چیز تحت ظلمت جهل و غفلت، در پرده جمود طبیعت پیچیده شده است آیات زیر را از زبان متعالی قرآن بشنو: سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (صف: ١) يُسَبِّحُ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى ال۟اَر۟ضِ ال۟مَلِكِ ال۟قُدُّوسِ ال۟عَزٖيزِ ال۟حَكٖيمِ (جمعه: ١) توجه کن که چگونه آن موجودات مرده یا به خواب رفتهی عالم با ندای «سَبَّحَ»، «يُسَبِّحُ» در ذهن شنوندگان، زنده شده، هشیار میشوند، بر میخیزند و ذکر میگویند. ببین که در پهنه تاریک آسمان، ستارهها به عنوان پاره آتشی جامد، و بر زمین، مخلوقات درمانده، چگونه صیحه تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ (اسراء: ٤٤) سر میدهند و آسمان چگونه در نظر شنونده، دهانی میشود، و هر یک از ستارهها کلماتی حکمتنما، و نوری حقیقت نشان، و زمین، همچون سر، و بر و بحر، هر یک به مانند لسانی، و همه حیوانات و نباتات، هر یک به صورت کلمهیی تسبیح افشان عرض دیدار میکنند. اگر چنین نکنی، با نظاره به آن عصر از این زمان، نخواهی توانست دقایق ذوق مذکور را مشاهده کنی. قرآن از آن زمان تاکنون نورافشانی کرده، و به مرور زمان، حکم علوم متعارفه را یافته، و با سایر حقایق درخشان اسلام درخشیدن گرفته است؛ حال اگر تو با وضعیتی که با خورشید قرآن رنگ روز یافته یا با نگاهی سطحی و از پس پردهی الفتی بسیط به آن آیات بنگری موفق به درک کامل این حقیقت نخواهی شد که هر آیه در متن زمزمهی اعجازی دلنشین، چه ظلماتی را نابود کرده است و نمیتوانی این نوع اعجاز را در میان انواع فراوان اعجازها درک کنی. اگر میخواهی عالیترین درجه اعجاز قرآن معجز البیان را ببینی از دوربین تمثیل زیر بنگر: درخت عجیب بسیار بزرگ و شگفت انگیزی را تصور کنیم که به هر سو شاخه دوانده؛ این درخت زیر پرده وسیعی از غیب، در طبقهیی از مستوریت پنهان است. شکی نیست که بین اعضای درخت، یعنی مثلاً بین شاخهها و میوهها و برگها و گلها مانند اعضای بدن انسان باید مناسبت، تناسب و موازنهیی وجود داشته باشد. هر جزء نسبت به ماهیت درخت، شکلی میگیرد؛ یعنی صورتی به آن داده میشود. حالا اگر درباره این درخت که اصلاً دیده نشده و هنوز هم دیده نمیشود، کسی بیاید و بر روی پردهیی تصویری از اعضای آن رسم کند، محدودهیی بکشد، از شاخه به میوه، و از میوه به برگ، تصویری متناسب رسم کند و فاصله مبدأ و منتهای آن را که بسیار دور از هم هستند با صورت و شکل اعضای درخت پرکند؛ تردیدی باقی نمیماند که نقاش با نظر غیب آشنای خود کل آن درخت غیبی را مشاهده نموده، بر آن احاطه یافته، آنگاه رسم کرده است. درست به همین ترتیب قرآن معجز البیان نیز در حقیقت ممکنات (حقیقت شجره خلقت که از ابتدای دنیا تا نهایت آخرت امتداد یافته و از عرش تا فرش و از ذره تا شمس شاخ و برگ گشوده است) همان تناسب را حفظ کرده و به هر عضو و میوهیی صورتی شایسته عطا فرموده است؛ طوری که تمام محققین در نهایت تحقیق خود، در برابر تصاویر قرآن «ماشاء الله و بارک الله» گفته و بیان داشتهاند که «ای قرآن کریم فقط تویی که میتوانی طلسم کائنات و معمای آفرینش را کشف و فتح کنی.» وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى در مثال مناقشه نیست. شجره طوبای نور تمثیلیست از اسما و صفات الهی و شئون و افعال ربانی. دایره عظمت این شجره نورانی از ازل تا ابد گسترده شده است. حدود کبریاییاش در فضای اطلاق نامتناهی انتشار یافته و بر همه چیز احاطه دارد. درباره حوزه تأثیرگذاریاش باید گفت از يَحُولُ بَي۟نَ ال۟مَر۟ءِ وَقَل۟بِهٖ (انفال: ٢٤)؛ فَالِقُ ال۟حَبِّ وَالنَّوٰى (انعام: ٩٥) گرفته تا وَالسَّمٰوَاتُ مَط۟وِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ (زمر: ٦٧)؛ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ (اعراف: ٥٤ ) را در برمیگیرد؛ لذا آن حقیقت نورانی و حقایق اسما و صفات و شئون و افعالاش را با تمام شاخ و برگ و غایات و ثمراتاش کاملاً متناسب با هم و شایسته یکدیگر، طوری که موجب آزار هم نشوند، خللی در حکم ایجاد نکنند و وحشتی از هم نداشته باشند تبیین می کند؛ این امر به نحویست که همه اهل کشف و حقیقت و تمام اصحاب عرفان و حکمت که در دایره ملکوت سیر میکنند در برابر بیانات قرآنی مذکور «سبحان الله» گفته و تأیید و تصدیق میکنند که «چه قدر درست، مطابق، زیبا و شایسته» است. مثلاً (قرآن حکیم) در ارکان ششگانه ایمان که ناظر بر سراسر دایره امکان و وجوب است و حکم تنها شاخه این دو شجره عظیمه را دارد و در بین ظریفترین گلها و میوهها و شاخ و برگ ارکان یاد شده چنان با محافظت از تناسبها تصویری ارائه میدهد و با چنان درجهیی از توازن و تعادل موضوع را بیان میدارد و در چنان مرتبهیی از تناسب موضوع را اظهار میدارد که عقل بشر از درکاش عاجز و در برابر حُسناش حیران و سرگشته میماند. در میان ارکان خمسه اسلام که حکم شاخه کوچکی را دارد و بر شاخه ایمان روئیده، در میان ظریفترین مسأله فرعی ارکان مذکور، کوچکترین آداب، دورترین غایات، عمیقترین موضوعات حِکمی، و جزییترین ثمرات، حسن تناسب، و کمال مناسبت، و تعادل و موازنه کاملی را محفوظ داشته است؛ دلیلاش نیز این است که کمال انتظام و توازن، و حسن تناسب و استحکام در شریعت کبرای اسلام که از نصوص و وجوه، و اشارات و رموز قرآن جامع، استخراج شده است شاهد عادلیست که نمیتوان جرح اش کرد و برهان قاطعیست که نمیتوان به آن تردید داشت. پس باید گفت بیانات قرآنی نمیتواند مستند به علم جزیی بشر مخصوصاً دانستههای فردی امی باشد. قرآن مستند به علمی محیط است؛ کلام ذاتیست که میتواند جمیع اشیا را در یک لحظه ببیند و تمام حقایق ازل و ابد را در آنی مشاهده نماید. آمنا ...
فلسفه بشری در برابر حکمت قرآنی به میدان مبارزه آمده است و ما در گفتار دوازدهم با ایضاح و تمثیل روشن کردیم که فلسفه مذکوردر مقابله با حکمت قرآنی تا چه حد سقوط کرده است؛ این مطلب را در سایر گفتارها نیز ثابت کردهایم، لذا خواننده را به آنها ارجاع میدهیم و در اینجا از جنبهیی دیگر بین آنها مقایسه مختصری میکنیم: فلسفه و حکمت انسانی نگاهش به دنیا ثابت است و از ماهیت و خصوصیات موجودات به تفصیل بحث میکند. اگر مطلبی هم درباره وظایفشان در برابر صانع بگوید به اجمال خواهد بود. گویی از نقشها و حروف کتاب کائنات بحث نموده و به معنایش اهمیتی نمیدهد. اما قرآن دنیا را موقتی، سیال، فریب دهنده، در حرکت، ناآرام و متحول میبیند. از ماهیت موجودات و ویژگیهای مادی و صوریشان به اجمال سخن میگوید. اما درباره وظایف بندگی آنها که توسط صانع تعیین شده، و این که چگونه و به چه صورت بر اسمهای صانعشان دلالت میکنند، و انقیادشان در برابر اوامر تکوینی الهی به تفصیل سخن میگوید. حال به تفاوتهای تفصیل و اجمال در فلسفه بشری و حکمت قرآنی نگاهی کرده، و خواهیم دید که کدام یک از آنها حق محض و عین حقیقت است: همچنان که ساعتی که در دست ماست در ظاهر ثابت دیده میشود اما با حرکت چرخهای آن در داخلاش جنبشی دایمی هست و چرخها و وسایلاش ناآراماند؛ این دنیا نیز که ساعت کبرای قدرت الهیست با ثبات ظاهریای که دارد در تغییر و تحول و زلزله دائمیست و در میان فنا و زوال میچرخد. در دنیا زمان مطرح است؛ از همین رو شب و روز به مثابه عقربه دو سر هستند که ثانیههای آن ساعت کبرا را شمارش میکنند. سال نیز وضعیت عقربهیی را دارد که دقیقههای آن را میشمارد. عصر هم عقربهایست که ساعات آن ساعت را تعیین میکند. زمان، دنیا را بر امواج زوال پرتاب کرده، گذشته و آینده را معدوم نموده و فقط حال را موجود باقی میگذارد. اینک علاوه بر چنین صورتی که زمان به دنیا میدهد، به اعتبار مکان نیز دنیا در حکم ساعتی غیر ثابت و لرزان است، زیرا مکانِ جو هوا به سرعت تغییر میکند، و به سرعت از حالی به حال دیگر درمیآید، لذا در برخی روزها بارها از ابر پر و خالی میگردد، و مانند همان عقربه ثانیه شمار، تغییراتی را ایجاد میکند. پهنه مکان زمین نیز که کف خانه دنیا است، بر اثر موت و حیات، و به واسطه نبات و حیوان خیلی زود تغییر مینماید، لذا همچون عقربه دقیقه شمار این جنبه از دنیا را نشان میدهد که موقت و گذراست. زمین همچنان که بهدر ظاهر و سطح آن چنین است، با انقلابها و زلزلههایی که در دروناش رخ میدهد و در نتیجهی آنها، کوهها و گودالها ایجاد میشود، مانند عقربه ساعت شمار نشان میدهد که این وجه از دنیا به آرامی پیش میرود. مکان آسمان نیز که به مثابه سقف دنیاست به واسطه تغییراتی چون حرکت اجرام، ظهور ستارههای دنبالهدار، وقوع خسوفها و کسوفها، و سقوط ستارگان نشان میدهد که آسمانها نیز ثابت نیستند و در معرض کهنسالی و نابودیاند. تغییرات حاصل در آسمان مانند عقربهیی که در یک ساعت هفتگی، روزها را شمارش میکند هر چند سنگین و طولانیست اما نشان میدهد که موقت بوده و در حال زوال و نابودیست. دنیا از وجه دنیا بودناش بر این هفت رکن استوار است. این ارکان همواره دنیا را به لرزه در میآورند. لیکن همین دنیایی که میلرزد و در حرکت است وقتی نظر بر صانع خود دارد همه حرکات و تغییراتاش تبدیل به فعل قلم قدرتی میشود که مکتوبات صمدانی را مینگارد. تبدل احوال نیز به منزله آینههای نو شوندهیی هستند که جلوه شئونات اسمای الهی را با توصیفات جداگانه نشان میدهند. آری، دنیا به اعتبار دنیا بودناش هم در حال فناست هم به سوی مرگ شتابان است و هم در متن زلزله قرار دارد. هر چند در حقیقت مانند آب جاری در حرکت و گذراست اما با نگاه غافلانه منجمد و ثابت است، و بر اثر فکر طبیعتپرستانه، دچار کدورت و کثافت شده پردهیی بر آخرت شده است. فلسفه بیمار، به واسطه بررسیهای فلسفی و حکمت طبیعی و لهویات جذاب تمدن بیبند و بار، و هوسهای سرمستانه، جمودیت آن دنیا را افزایش داده، غفلت را بیشتر کرده است؛ همچنین آلودگیاش با کدورت را مضاعف نموده موجب فراموشی صانع و آخرت شده است. اما قرآن دنیای با این ماهیت و حقیقت را از جنبه دنیا بودناش با آیات ا ال۟قَارِعَةُ * مَا ال۟قَارِعَةُ (قارعه: 2 1)؛ اِذَا وَقَعَتِ ال۟وَاقِعَةُ (واقعه: ١)؛ وَ الطُّورِ وَ كِتَابٍ مَس۟طُورٍ (طور: 2 1) چون پنبه حلاجی میکند. با آیات اَوَلَم۟ يَن۟ظُرُوا فٖى مَلَكوُتِ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ (اعراف: ١٨٥)؛ اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا (ق: ٦)؛ اَوَلَم۟ يَرَ الَّذٖينَ كَفَرُٓوا اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ كَانَتَا رَت۟قًا (انبياء: ٣٠) به آن دنیا شفافیت داده و آلودگیاش را از بین می برد. با آیات درخشانی چون اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ (نور:٣٥ )؛ وَمَا ال۟حَيٰوةُ الدُّن۟يَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَ لَه۟وٌ(انعام: ٣٢) دنیای جامد را ذوب میکند. با تعابیر مرگ آلود در آیاتی چون اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ و اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟فَطَرَت۟ و اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟شَقَّت۟؛ وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن۟ فِى السَّمٰوَاتِ وَمَن۟ فِى ال۟اَر۟ضِ اِلَّا مَن۟ شَٓاءَ اللّٰهُ (زمر: ٦٨) ابدی بودن موهوم دنیا را تکه تکه مینماید. با صدای صیحهیی چون رعد در آیاتی چون يَع۟لَمُ مَا يَلِجُ فِى ال۟اَر۟ضِ وَمَا يَخ۟رُجُ مِن۟هَا وَمَا يَن۟زِلُ مِنَ السَّمَٓاءِ وَمَا يَع۟رُجُ فٖيهَا وَهُوَ مَعَكُم۟ اَي۟نَ مَا كُن۟تُم۟ وَاللّٰهُ بِمَا تَع۟مَلُونَ بَصٖيرٌ (حديد: ٤ )؛ وَقُلِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ سَيُرٖيكُم۟ اٰيَاتِهٖ فَتَع۟رِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَع۟مَلُونَ (نمل: ٩٣) غفلتی را که موجب پیدایش اندیشه طبیعتپرستی شده نابود میکند. همه آن دسته از آیات قرآن که در مورد کائنات میباشند بر همین منوال پیش میروند. قرآن حقیقت دنیا را چنان که هست میگشاید و نشان میدهد. با آشکار کردن میزان پلیدی دنیای پست، موجب میشود بشر از آن روی برگرداند؛ آنگاه سیمای زیبای دنیای دلنشین و نیکو را که نظر بر صانع دارد به او نشان داده، و چشم بشر را بر آن دنیا خیره میکند. حکمت حقیقی را به او تعلیم داده، و معانی کتاب کائنات را به او آموزش میدهد. کمتر به حروف و نقوش آن مینگرد. همچون فلسفهی سرخوش نیست که شیفته امو ر پست گردد؛ نمیگذارد معنا را فراموش کنند و وقت انسانها صرف نقوش حروف و امور بیمعنا شود.
در ضیای دوم به سقوط حکمت بشری در برابر حکمت قرآنی، و اعجاز حکمت قرآنی اشاره کردیم. اینک در ضیای سوم، مرتبه حکمت حکیمان اشراقی که طیف نورانی حکما هستند و شاگردان قرآن یعنی اصفیا و اولیا را در برابر حکمت قرآن نشان میدهیم و از این منظر به اعجاز قرآن اشارهی مختصری خواهیم داشت. صادقترین دلیل بر علویت قرآن حکیم و روشنترین برهان بر حقانیتاش و محکمترین نشانه بر معجزه بودناش این است که قرآن همه مراتب اقسام توحید را با تمام لوازمات آن محافظت نموده بیان میکند، توازن را به هم نزده و از آن صیانت نموده است. همین طور از توازن تمام حقایق عالیه الهی نگهداری کرده است. نیز، همه احکامی را که اسمای حسنی اقتضا دارند جمع کرده و از تناسب آن احکام محافظت نموده؛ همچنین شئونات ربوبیت و الوهیت را در کمال توازن جمع کرده است. این محافظت و توازن و جمع کردن، یک ویژگیست؛ که قطعاً در آثار بشر موجود نیست و در نتایج افکار اعاظم انسانها نیز یافت نمیشود. این ویژگی نه در آثار اولیایی یافت میشود که به ملکوت نفوذ کردهاند، نه در کتابهای اشراقیون وجود دارد که در باطن امور رسوخ نموده، و نه در معارف موجودات روحانی هست که به عالم غیب نفوذ کردهاند. گویا هر گروه از آنها طبق یک تقسیم کار، فقط متوجه یکی دو شاخه از شجرهی عظمای حقیقت شدهاند، و صرفاً با برگ و بار همان شاخهها سرگرماند. از دیگری یا خبر ندارند یا نگاه نمیکنند. آری، با دیدهها و نگاههای مقید نمیتوان بر حقیقت مطلق احاطه یافت. نظری کلی چون قرآن لازم است تا بتوان محیط شد؛ هر چند حکما و اولیا از قرآن درس میآموزند اما با ذهن جزیی خود صرفاً یکی دو طرف از حقیقت کلی را میتوانند به طور کامل ببینند لذا با آن مشغول شده و خود را در آن حبس میکنند. اینان با افراط یا تفریط در موازنهی حقایق ایجاد اخلال کرده و تناسب را از بین میبرند. این حقیقت در شاخه دوم گفتار «بیست و چهارم» با تمثیل عجیبی توضیح داده شده است. در اینجا نیز با تمثیل دیگری به همین مسأله اشاره خواهیم کرد: مثلاً فرض کنیم گنجی پر از اقسام جواهرات در دریا وجود دارد. غواصان در جستجوی جواهرات آن گنج شروع به غواصی میکنند. چون چشمانشان بسته است از حس لامسه خود استفاده میکنند. رشته الماس بلندی به دست تعدادی از آنها میافتد. غواصی حکم میکند همه محتویات گنج شامل الماسی دراز چون یک ستون است. وقتی تعریف جواهر دیگری را از دوستاناش میشنود خیال میکند جواهرات مذکور تابعی از همان الماس یافته شدهاند، یا فصوص و نقش آن هستند. گروه دیگری از غواصان یاقوت گردی به دست میآورند. یکی دیگر از آنها کهربایی مربع شکل مییابد و هکذا ... هر یک از آنها گوهری را که با دست لمس میکرد گمان میبرد اصلیترین و بزرگترین جواهر گنج است، و شنیدههایش زواید و حواشی آن گنج میباشد. در چنین حالی توازن حقایق به هم میریزد؛ تناسب هم از بین رفته؛ رنگ بسیاری از حقایق تغییر مییابد. برای دیدن رنگ واقعی حقیقت، ناچار مجبور به مراجعه به تأویلات و تکلفات میشوند؛ حتی گاه تا انکار و تعطیل هم پیش میروند. اگر کسی در کتب حُکمای اشراق و اهل تصوفی که به مکاشفات و مشاهدات خود اعتماد کرده و آنها را با میزان سنت نمیسنجند، تأمل کند، بیتردید نظر ما را تأیید خواهد کرد. (کشفیات آنها) با آنکه از جنس حقایق قرآنیست و از درس قرآن اخذ میشود، (چون قرآن نیستند) این چنین ناقص از کار در میآیند. آیات قرآن نیز که دریای حقایقاند از غواصان همان گنجی هستند که در دریا بود. لیکن دیدگان آیههای قرآن گشوده است و بر گنج مذکور احاطه مییابد، و هر آنچه در آن هست را میبیند. گنج را با چنان تناسب و انتظام و انسجامی توصیف و بیان میکند که حسن جمال حقیقی آن را نشان میدهد. مثلاً آیات وَال۟اَر۟ضُ جَمٖيعًا قَب۟ضَتُهُ يَو۟مَ ال۟قِيَامَةِ وَالسَّمٰوَاتُ مَط۟وِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ (زمر: ٦٧) يَو۟مَ نَط۟وِى السَّمَٓاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِل۟كُتُبِ (انبياء: ١٠٤) که بیانگرعظمت ربوبیتاند، خود آن را دیدهاند؛ همچنین آیات اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخ۟فٰى عَلَي۟هِ شَى۟ءٌ فِى ال۟اَر۟ضِ وَلَا فِى السَّمَٓاءِ هُوَ الَّذٖى يُصَوِّرُكُم۟ فِى ال۟اَر۟حَامِ كَي۟فَ يَشَٓاءُ (آل عمران: 6 5)؛ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا (هود: ٥٦)؛ وَكَاَيِّن۟ مِن۟ دَٓابَّةٍ لَا تَح۟مِلُ رِز۟قَهَا اَللّٰهُ يَر۟زُقُهَا وَاِيَّاكُم۟ (عنكبوت:60) شمول رحمتی را که بیان میکنند دیدهاند و نشان میدهند. یا مثلاً آیه خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ (انعام:1) وسعت خلاقیتی را که میگوید، دیده و نشان میدهد؛ یا در خَلَقَكُم۟ وَمَا تَع۟مَلُونَ (صافات:96) شمول و تصرف و احاطه ربوبیت را دیده و نشان میدهد؛ در آیه يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا (روم:19) حقیقت عظیمی را که بیان میدارد و آیه وَ اَو۟حٰى رَبُّكَ اِلَى النَّح۟لِ (نحل: ٦٨) حقیقت کریمانه موجود در خود را و آیه وَ الشَّم۟سَ وَال۟قَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَم۟رِهٖ (اعراف: ٥٤) حقیقت عظیم و آمرانه و حاکمانه موجود در خود را دیده و نشان میدهند. حقیقت رحیمانه مدبرانه مطرح شده در اَوَ لَم۟ يَرَو۟ا اِلَى الطَّي۟رِ فَو۟قَهُم۟ صَٓافَّاتٍ وَيَق۟بِض۟نَ مَا يُم۟سِكُهُنَّ اِلَّا الرَّح۟مٰنُ اِنَّهُ بِكُلِّ شَى۟ءٍ بَصٖيرٌ (ملك: ١٩)، و حقیقت عظیم بیان شده در وَسِعَ كُر۟سِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِف۟ظُهُمَا (بقره: ٢٥٥)، و حقیقت نظارت موجود در وَهُوَ مَعَكُم۟ اَي۟نَ مَا كُن۟تُم۟ (حديد: ٤)، همین طور حقیقت محیطه در هُوَ ال۟اَوَّلُ وَال۟اٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَال۟بَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ (حديد: ٣)، و اقربیت و نزدیکی بیان شده در وَلَقَد۟ خَلَق۟نَا ال۟اِن۟سَانَ وَنَع۟لَمُ مَا تُوَس۟وِسُ بِهٖ نَف۟سُهُ وَ نَح۟نُ اَق۟رَبُ اِلَي۟هِ مِن۟ حَب۟لِ ال۟وَرٖيدِ (ق: ١٦)، و حقیقت والای موجود در آیه تَع۟رُجُ ال۟مَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَي۟هِ فٖى يَو۟مٍ كَانَ مِق۟دَارُهُ خَم۟سٖينَ اَل۟فَ سَنَةٍ (معارج: ٤) و حقیقت جامع مطرح شده در اِنَّ اللّٰهَ يَا۟مُرُ بِال۟عَد۟لِ وَال۟اِح۟سَانِ وَاٖيتَٓائِ ذِى ال۟قُر۟بٰى وَيَن۟هٰى عَنِ ال۟فَح۟شَٓاءِ وَال۟مُن۟كَرِ وَال۟بَغ۟ىِ (نحل: ٩٠) همچنین همهی قواعد متضمن سعادت دو جهان، و هر یک از ارکان سته اخروی و دنیوی، علمی و عملی ایمان به تفصیل، و هر کدام از ارکان خمسه اسلام به جدّ و قصد، توسط آیات مذکور دیده شده و نشان داده میشوند. قرآن موازنهشان را حفظ کرده و تناسب را ادامه میدهد. نیز از منبع حُسن و جمال حاصل از تناسب هیأت مجموعه حقایق مذکور، اعجاز معنوی قرآن آشکار میشود. به دلیل همین سرّ عظیم است که برخی از علمای علم کلام با آنکه شاگردان قرآناند، و با وجود هزاران اثر چند جلدی که درباره ارکان ایمان نوشتهاند، چون مانند معتزله عقل را بر نقل ترجیح دادهاند، نتوانستهاند به اندازه ده آیه از قرآن، بیانی واضح، اثباتی قطعی، و اقناعی جدی داشته باشند. آنها گویی زیر کوههای دور، نقبی زده بهواسطه سلسله اسباب تا انتهای جهان رفته و در آنجا سلسله مذکور را قطع میکنند. آنگاه معرفت الهی که در حکم آب حیات است و وجود واجب الوجود را اثبات میکنند. اما هر یک از آیات کریمه قرآن همچون عصای موسی در هر جا میتوانند آب را از دل زمین بیرون بیاورند، قادرند در همه جا پنجرهیی بگشایند و صانع ذوالجلال را معرفی کنند. در رساله عربی «قطره» که از دریای قرآن ترشح یافته است و در سایر گفتارها، این حقیقت را بالفعل اثبات کرده نشان دادهایم. براساس همین سرّ است که همه امامان فرقههای گمراه که به باطن امور فرو رفتهاند، ولی بدون تبعیت از سنت سنیه و با اعتماد به مشهودات خود، از نیمهی راه بازگشته، ریاست گروهی را بر عهده گرفته و فرقهیی تشکیل دادهاند؛ این قبیل افراد نتوانستهاند از موازنه و تناسب حقایق حفاظت کنند، لذا گرفتار بدعت و ضلالت شده، عدهیی را، راههای غلط کشیدهاند. عجز و ناتوانی همه آنان نشان از اعجاز آیات قرآن دارد.
دو لمعه اعجازی از لمعات اعجازی قرآن همچنان که در رشحه چهاردهم نوزدهمین گفتار گذشت یعنی تکرارها، و اجمالی که در علوم کونیه دارد، برخلاف آنچه گمان کردهاند نه تنها ایراد نیست بلکه منبع لمعه اعجاز میباشد؛ همچنین لمعه اعجاز دیگری در قرآن که در بحث معجزات پیامبران میدرخشد، در دومین مقام گفتار «بیستم» به طور واضح نشان داده شده است. مشابه این مطالب در سایر گفتارها و همین طور در رساله عربیام، لمعات اعجازی فراوانی بیان شده است؛ به آنها اکتفا نموده و فقط میگوییم: یکی دیگر از معجزات قرآنی این است: همچنان که همه معجزات پیامبران، نقش اعجازی از قرآن را نشان دادهاند، قرآن نیز با تمام معجراتاش یک معجزه احمدی عَلیهِالصَّلاةُوالسّلام میشود؛ و همه معجزات احمدی عَلیهِالصَّلاةُ والسّلام هم یکی از معجزات قرآن است که نسبت قرآن را با حضرت حق نشان میدهد و با ظهور این نسبت هر کلمهاش معجزهیی میشود، زیرا در آن صورت یک کلمه میتواند به لحاظ معنا همچون دانهیی، متضمن درختی از حقایق گردد. نیز میتواند مانند مرکز قلب، با همه اعضای حقیقت عظما ارتباط داشته باشد؛ علاوه برآن چون استنادش به علمی محیط و ارادهیی بینهایت است، با حروف و هیأت و وضعیت و موقعیتاش میتواند نظر بر اشیای بیحد و حصر داشته باشد. براساس این سرّ است که عالمان علم حروف ادعا میکنند هر حرف قرآن به قدر صحیفهیی دارای اسرار است؛ و ادعایشان را برای اهل این فن اثبات هم میکنند. همه شعلهها، شعاعها، لمعهها، و نورها و درخششهای ابتدای رساله تا اینجا را در نظر آور و یک جا بررسی کن. ادعای آغازین، اینک نتیجه قطعی شده است؛ یعنی قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا (اسراء:88) را با صدای بلند سر میدهند و اعلام میکنند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا رَبِّ اش۟رَح۟ لٖى صَد۟رٖى وَيَسِّر۟لٖٓى اَم۟رٖى وَاح۟لُل۟ عُق۟دَةً مِن۟ لِسَانٖى يَف۟قَهُوا قَو۟لٖى اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ اَف۟ضَلَ وَ اَج۟مَلَ وَ اَن۟بَلَ وَ اَظ۟هَرَ وَ اَط۟هَرَ وَ اَح۟سَنَ وَاَبَرَّ وَ اَك۟رَمَ وَ اَعَزَّ وَ اَع۟ظَمَ وَ اَش۟رَفَ وَ اَع۟لٰى وَ اَز۟كٰى وَ اَب۟رَكَ وَ اَل۟طَفَ صَلَوَاتِكَ وَ اَو۟فٰى وَ اَك۟ثَرَ وَ اَز۟يَدَ وَ اَر۟قٰى وَ اَر۟فَعَ وَ اَد۟وَمَ سَلَامِكَ صَلَاةً وَ سَلَامًا وَ رَح۟مَةً وَ رِض۟وَانًا وَ عَف۟وًا وَ غُف۟رَانًا تَم۟تَدُّ وَ تَزٖيدُ بِوَابِلِ سَحَائِبِ مَوَاهِبِ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ تَن۟مُو وَ تَز۟كُو بِنَفَائِسِ شَرَائِفِ لَطَائِفِ جُودِكَ وَ مِنَنِكَ، اَزَلِيَّةً بِاَزَلِيَّتِكَ لَا تَزُولُ، اَبَدِيَّةً بِاَبَدِيَّتِكَ لَا تَحُولُ، عَلٰى عَب۟دِكَ وَ حَبٖيبِكَ وَ رَسُولِكَ مُحَمَّدٍ خَي۟رِ خَل۟قِكَ النُّورِ ال۟بَاهِرِ اللَّامِعِ وَ ال۟بُر۟هَانِ الظَّاهِرِ ال۟قَاطِعِ وَ ال۟بَح۟رِ الذَّاخِرِ وَ النُّورِ ال۟غَامِرِ وَ ال۟جَمَالِ الزَّاهِرِ وَ ال۟جَلَالِ ال۟قَاهِرِ وَ ال۟كَمَالِ ال۟فَاخِرِ صَلَاتَكَ الَّتٖى صَلَّي۟تَ بِعَظَمَةِ ذَاتِكَ عَلَي۟هِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ كَذٰلِكَ صَلَاةً تَغ۟فِرُ بِهَا ذُنُوبَنَا وَ تَش۟رَحُ بِهَا صُدُورَنَا وَ تُطَهِّرُ بِهَا قُلُوبَنَا وَ تُرَوِّحُ بِهَا اَر۟وَاحَنَا وَ تُقَدِّسُ بِهَا اَس۟رَارَنَا وَ تُنَزِّهُ بِهَا خَوَاطِرَنَا وَ اَف۟كَارَنَا وَ تُصَفّٖى بِهَا كُدُورَاتِ مَا فٖى اَس۟رَارِنَا وَ تَش۟فٖى بِهَا اَم۟رَاضَنَا وَ تَف۟تَحُ بِهَا اَق۟فَالَ قُلُوبِنَا رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ
(از ضمیمههایی که به اعتبار مقام به گفتار بیست و پنجم الحاق گردیده، همچنین مرتبه هفدهم مقام نخست شعاع هفتم میباشد.) مسافر مشتاق و خستگی ناپذیر که دانسته بود غایت حیات در این عالم، و روح حیات، ایمان است، خطاب به قلب خویش گفت: برای اینکه بدانیم سخن و کلام شخصیتی که در پیاش بودیم چیست، باید به سراغ مشهورترین و درخشانترین کتاب که قرآن معجز البیان نامیده میشود، برویم که در همه زمانها منکران خود را به تحدی میخواند، اما ابتدا باید اثبات کنیم که این کتاب، کتاب آفریدگارمان است. بدین سان مسافر شروع به تحقیق در این باره کرد. جهانگرد از آنجا که در زمانه فعلی میزیست، ابتدا به رساله نور مراجعه کرد که لمعه و پرتو اعجاز معنوی قرآن به شمار میرود. او متوجه شد که تمام صد و سی رساله این مجموعه، تفسیر اساسی آیات فرقان و نکات و نورانیت آن است. و دانست همین که رساله نور در عصری مملو از الحاد و عناد، حقایق قرآنی را در همه جا مجاهدانه منتشر میسازد و هیچ کس یارای مقابله با آن را ندارد، ثابت میکند که استاد و مرجع و منبع و خورشید آن یعنی قرآن، کتابی آسمانیست و نمیتواند کلام بشر باشد. حتی بیست و پنجمین گفتار و قسمت پایانی مکتوب نوزدهم از رساله نور، که تنها حجتی از صدها حجت آن است، به چهل وجه معجزه بودن قرآن را چنان اثبات میکند که هر مخاطبی نه تنها نمیتواند انتقاد و اعتراضی بر آن وارد کند، بلکه در برابر اثبات آن متحیر میماند و با تقدیر از آن، لب به سپاسگزاری میگشاید. مسافر، اثبات وجه اعجازی قرآن و اینکه کلام حق خداوند است را به رساله نور ارجاع داد و تنها با اشاره مختصری در عظمت کتابُ الله، به مطالعه چند نقطه زیر پرداخت: نقطه اول: همانطور که قرآن با تمام معجزات و با تمام حقایقاش که دلیل بر حقانیتاش است، یکی از معجزات محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام میباشد، محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز با تمام معجزات و دلایل نبوت و کمالات علمی خود، یکی از معجزات قرآن و حجت قاطعیست بر این که قرآن کلام خداست. نقطه دوم: قرآن در این دنیا به همراه تبدیل حیات اجتماعی انسانها، در نفوس و قلوب و ارواح و عقول و حیات شخصی و اجتماعی و سیاسیشان چنان انقلاب نورانی و سعادتمندانه و پر از حقیقتی ایجاد نموده و اداره کرده و تداوم بخشیده که در هر دقیقهی چهارده قرن گذشته، شش هزار و ششصد و شصت و شش آیه آن با کمال احترام، حداقل توسط صد میلیون انسان قرائت شده و موجب تربیت انسانها و تزکیه نفوس و تصفیه قلوبشان گردیده است. قرآن موجب ترقی و رشد ارواح، نورانیت و استقامت عقول، و حیات و سعادت زندگانی بشر است. بیتردید چنین کتابی مثل و مانند ندارد و خارقالعاده و معجزه است. نقطه سوم: قرآن از زمان ظهور تاکنون، دارای چنان بلاغتی بوده است که بر قصاید مشهورترین شاعران عصر که معلقات سبعه نامیده میشد و آن را با طلا بر دیوار کعبه مینگاشتند، سایه افکند؛ طوری که دختر لبید هنگام پایین آوردن قصیده پدرش از دیوار کعبه میگفت: «در برابر آیات قرآن، هیچ ارزشی برای این قصیده باقی نماند». همچنین ادیبی بدوی هنگامی که آیه فَاص۟دَع۟ بِمَا تُؤ۟مَرُ (حجر: 94) را شنید، به سجده افتاد، به او میگویند: «مگر مسلمان شدهیی؟» و او پاسخ میدهد: «نه، من به بلاغت این آیه سجده کردم». هزاران امام نابغه و ادیب متفنّن و چهرههای درخشان علم بلاغت مانند عبدالقاهر جرجانی، سکاکی و زمخشری، متفق القول نظر دادهاند که: «بلاغت قرآن، فوق طاقت بشر و دست نایافتنیست». قرآن همچنین از آن زمان به بعد همواره ادیبان و بلیغان مغرور و خودخواه را به معارضه خوانده و با نشانه گرفتن رگ خودخواهی آنها به طرزی که غرورشان را از بین میبرد، گفته است: «یا سورهیی مشابه قرآن بیاورید یا هلاکت و ذلت دنیا و آخرت را بپذیرید». با این حال بلیغان معاند عصر نزول، با رها کردن معارضه یعنی راه کوتاهِ آوردن فقط یک سوره، راه طولانیتر یعنی به خطر انداختن جان و مالشان را اختیار کردند، و این ثابت میکند که طی طریق در آن راه کوتاه غیرممکن بوده است. دوستداران قرآن به شوق تشبُّه به آن، و دشمنان قرآن به قصد مقابله و انتقاد، تاکنون میلیونها کتاب به زبان عربی نوشتهاند، و این کتابها با تلاقی افکار پیشرفت هم کرده و در دسترساند. اما هیچ یک از این کتابها به قرآن نمیرسد، و اگر یک فرد عامی نیز به آیات قرآن گوش فرا دهد خواهد گفت: «قرآن شبیه هیچ کدام از این کتابها نیست، و در مرتبه آنها قرار ندارد». طبیعیست که قرآن یا باید پایینتر از کتابهای مذکور باشد یا بالاتر از همه آنها؛ هیچ فرد، هیچ کافر و حتی هیچ احمقی نمیتواند بگوید قرآن پایینتر از همه آن کتابهاست، پس باید گفت بلاغت قرآن فوق بلاغت همه کتابهای دیگر است. فردی آیه سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ را قرائت کرد و گفت: «چیزی که حکایت از خارق العاده بودن بلاغتاش کند، نمیبینم». به او گفتند: «تو هم مانند همان جهانگرد، عازم دوره صدر اسلام شو و آیه را در آن زمان بشنو». او نیز در عالم خیال، خود را در آن زمان و پیش از نزول قرآن تجسم کرد. دید موجودات عالم، پریشان، ظلمانی، بیروح و بدون شعور و وظیفهاند، و در فضایی خالی و بیحد و حدود و در دنیایی بیقرار و فانی به سر میبرند. ناگهان حین شنیدن این آیه از زبان قرآن، مشاهده کرد که این آیه بر روی کائنات و سیمای دنیا چنان صحنهیی به نمایش گذاشت و (چهرهی کائنات) را چنان نورانی کرد، که این نطق ازلی و این فرمان سرمدی درسی برای ذیشعوران تمامی اعصار شد. آیه مذکور نشان میدهد که کائنات در حکم مسجد کبیریست و خداوند، عموم مخلوقات و در رأس همه آسمانها و زمین را به گونهیی زندهوار به ذکر و تسبیح وا داشته، و هر یک را با جوش و خروش، به انجام وظیفه مشغول نموده و به آنها وضعیتی پر از سرور و خرسندی میبخشد. این بود که پی به درجه بلاغت آیه برد و آیات دیگر قرآن را در قیاس با همان آیه مشاهده نمود و دید زمزمه بلاغت قرآن بر نیمی از زمین و یک پنجم نوع بشر استیلا دارد. و بدین ترتیب حکمتی از هزاران حکمتِ تداومِ شکوه سلطنت کتاب خدا با کمال احترام و بدون وقفه در طول چهارده قرن را دریافت. نقطه چهارم: حلاوت قرآن چنان مبتنی بر حقیقت است که تکرارهایش برخلاف تکرار هر چیزِ دلنشین، که بالاخره موجب ستوه میشود، نه تنها فرد قاری را بیزار نمیکند بلکه برای هر کس که دلمرده و بیذوق نباشد، حلاوت بیشتری را ایجاد میکند. این امر از زمانهای گذشته تاکنون برای همه، امر مسلّمی بوده و به شکل ضرب المثل در آمده است. نیز چنان تازگی و طراوت و جوانی و غرابتی دارد که به رغم گذشت چهارده قرن از نزولش، و سهولتی که در به دست آوردن این کتاب آسمانی وجود دارد، نه تنها این تازگی را حفظ کرده بلکه گویی همین حالا نازل شده است، و مردمان هر عصر این طراوت را طوری احساس میکردهاند که گویی قرآن آنها را مورد خطاب قرار میدهد. همه گروههای علمی برای استفاده از قرآن در همه اوقات، همواره تعداد زیادی از این کتاب را نزد خود داشته و از اسلوب بیان آن پیروی نمودهاند؛ با این حال قرآن اسلوب و روش مذکور و غرابت موجود در طرز بیاناش را همواره محفوظ داشته است. نقطه پنجم: یک بال قرآن در گذشته است و بال دیگرش در آینده؛ ریشه و یک بال این کتاب آسمانی بر حقیقت انبیای سابق استوار است و آنها را تصدیق و تأیید میکند؛ آنان هم بالاتفاق و به زبان حال قرآن را تأیید میکنند. به همین صورت، اولیا و اصفیایی که ثمرات قرآن محسوب شده، و حیات خود را از آن میگیرند، و تکاملی مبتنی بر حیات داشتهاند، نشان میدهند که شجره مبارکهشان دارای حیات و فیض است و مبتنی بر حقیقت میباشد؛ همچنین همه طریقتهای برحق ولایت و همه علوم حقیقی اسلام که زیر بال دوم کتاب الله بالیدهاند، گواهی هستند بر اینکه قرآن عین حق، مجمع حقایق و در جامعیت، امر خارقالعاده بیمثل و مانندیست. نقطه ششم: شش جهت قرآن نورانیست و صدق و حقانیتاش را نشان میدهد. آری، ستونهای حجت و برهانِ تحت قرآن، لمعات اعجاز آمیزِ فوق آن، هدایای مرتبط با سعادت دو عالم که در جلو و هدف قرآن قرار دارد، حقایق وحی آسمانی که نقطه استناد ورای قرآن میباشد، تصدیق مُدلَّلِ عقول مستقیم بیمنتهایی که در جانب راست قرآن هست و اطمینان جدی و کشش و تسلیم صمیمی وجدانهای پاک و قلبهای سلیم که در جانب چپ آن قرار دارد، اثبات میکنند که قرآن قلعهیی آسمانی و زمینی، خارقالعاده، محکم و غیرقابل هجوم است. با توجه به شش مقام مذکور، از کسانی که بر صادق و عین حق بودن قرآن مهر تأیید زدهاند و اینکه کلام بشر نبوده و اشتباه در آن جایی ندارد را امضا کردهاند، ابتدا متصرف کائنات میباشد؛ کسی که دائماً اظهار زیباییها و حمایت از خوبیها و درستیها و امحای فریبکاران و مفتریان را در کائنات دستورالعملی برای فعالیت قرار داده، و با دادن مقبولترین و والاترین و حاکمانهترین مقام حرمت و مرتبهی موفقیت به قرآن، آن را امضاء و تصدیق میکند. همچنین پیامبر اسلام عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز بهعنوان منبع و ترجمان قرآن، و با توجه به اینکه در هنگام نزول (قرآن) در وضعیتی شبیه به خواب بهسر میبُرد، و بیش از همه به آن معتقد بوده و احترام میگذاشت، و با توجه به اینکه سایر کلامهایش شبیه به قرآن نبوده و به آن نمیرسد، بر حقانیت قرآن امضا میزند؛ و با وجود اُمّی بودن، حوادث حقیقی کَونی گذشته و آینده را بهطور اطمینانبخش و غیبی با قرآن بیان میکند؛ کسی که از او زیر نظر چشمان تیزبین اطرافیانش هیچگونه خطایی دیده نشد و با تمام قوایش به تمام احکام قرآن ایمان آورده و تصدیق کرده و هیچ چیزی باعث تزلزل او نشد. بدین ترتیب او بر حقانیت قرآن و اینکه کلام مبارک خالق رحیماش میباشد، مهر تأیید میزند. یک پنجم نوع بشر و بلکه بخش اعظم آن در مقابل همه دیدگان، با قرآن ارتباطی توأم با کشش و دینداری و حقیقتپرستی و محبت دارند و به آیات الهی آن مشتاقانه گوش فرا میدهند. علاوه بر این، بر اساس گواهی بسیاری از نشانهها و وقایع و کشفیات، حتی جن و ملک و موجودات روحانی نیز هنگام تلاوت قرآن، چون پروانه، حقپرستانه گرد او جمع میشوند، و این تأیید دیگریست بر این نکته که قرآن در سراسر عالم از مقبولیت برخوردار است و در رفیعترین مقام و مرتبه قرار دارد. عموم طبقات نوع بشر، از نادانترین و عوامترینشان تا داناترین و عالمترین آنها، همه از دروس قرآنی سهم خود را اخذ میکنند و عمیقترین حقایق الهی را در مییابند، و مجتهدان بزرگِ صدها دانش اسلامی و علوم دیگر، مخصوصاً شریعت کبری، و گروههایی چون محققان نابغه اصول دین و علم کلام، همه نیازهای مرتبط با علم خویش و پاسخهای مورد نظرشان را از قرآن استخراج میکنند، و این نشان میدهد که قرآن معدن حقیقت و منبع حق است. همچنین آن دسته از ادیبان عرب که از نظر ادبی در مراتب بسیار بالایی هستند (منظور ادیبان غیر مسلمان است)، به رغم احتیاجی که تا امروز به معارضه داشتهاند، با اینکه اعجاز قرآن دارای وجوه هفتگانهییست که بلاغت فقط یکی از آنهاست، از آوردن فقط یک سوره مشابه ناتوان ماندهاند. بلاغت پیشهگان مشهور و دانشمندان نابغهیی که تا امروز پا به عرصه هستی گذاشته و درصدد کسب شهرت به واسطه معارضه بودهاند، به هیچ وجه قادر به مقابله با وجه اعجازی قرآن نبوده و ناچار سکوت کردهاند. این نکته نیز نشان میدهد که قرآن معجزه الهیست و فوق طاقت بشر میباشد. آری بلاغت، برتری و ارزش هر کلام، با پاسخ به این سؤالها روشن میشود: کلام چه کسیست؟ خطاب به چه کسانیست؟ و چرا بیان شده است؟ لذا از این لحاظ هیچ کلامی نمیتواند مشابه کلام قرآن گردد و به مرتبه آن برسد، زیرا قرآن سخن و خطاب خالق و پروردگار همه جهانهاست و مکالمهییست که به هیچ وجه نمیتوان تقلید و تصنع را در آن احساس نمود. این کتاب بر فردی نازل شده است که به نام همه انسانها و بلکه همه موجودات، مبعوث گردیده و نامدارترین و مشهورترین مخاطب نوع بشر میباشد. قدرت و وسعت ایمان او موجب پیدایش اسلام عزیز شد، و باعث گردید به مقام قاب قوسین برسد و مظهر خطاب صمدیت قرار گیرد. قرآن مسائل مربوط به سعادت دو جهان و نتایج آفرینش کائنات و مقاصد ربّانی موجود در آن را در بردارد و ایمان فراخ و عالی مخاطب مذکور را که حامل حقیقت اسلام است، بیان میدارد و تبیین میکند. قرآن معجزُ البیان، هر سوی کائنات کبیر را چون نقشه، ساعت یا خانهیی به نمایش میگذارد و با چرخاندناش، صانع و آفریدگارش را به انسان میشناساند. بیشک آوردن مشابه چنین کتابی امکان ندارد و نمیتوان به درجه اعجاز آن دست یافت. هزاران عالم هوشمندِ دقیق و متفنّن، که قرآن را تفسیر کردهاند و بعضی سی، چهل، یا هفتاد جلد تفسیر نگاشتهاند، با سند و دلیل بیان داشته و اثبات کردهاند که قرآن حاوی مزیّتهای بیشمار، نکتهها، خاصیتها، اسرار، معانی عالی و کثیری از انواع مسائل و خبرهای غیبیست؛ به ویژه هر کدام از صد و سی رساله مجموعه رسایل نور، مزیت و نکتهیی از قرآن را با براهین قطعی به اثبات رسانده و مخصوصاً رسالهی معجزات قرآنیه و مقام دوم گفتار بیستم، بسیاری از امور خارق العاده تمدن بشری، چون قطار و هواپیما را از قرآن استخراج میکند؛ یا شعاع اول که «اشارات قرآنی» نامیده میشود و اشارات قرآنیِ مربوط به رساله نور و نیروی الکتریسته را بیان میدارد؛ یا هشت رساله کوچک به نام «رموزات ثمانیه» که نشان میدهد حروف قرآنی تا چه حد دقیق و اسرارآمیز و بامعناست؛ یا رساله کوچک دیگری که اعجاز آیه پایانی سوره فتح را از نظر اخبار غیبی به پنج وجه اثبات میکند؛ و هر جزء رساله نور به همین ترتیب حقیقتی از حقایق قرآن و نوری از انوارش را اظهار میدارد. اینها تأییدیست بر این نکته که قرآن مثل و مانندی ندارد، و معجزه و خارقالعاده است، و لسان عالم غیب در عالم شهادت، و کلام علام الغیوب میباشد. به دلیل مزایا و خواص مذکورِ مورد اشاره قرآن در شش نکته، شش جهت و شش مقام است که حاکمیت نورانی باشکوه و سلطنت قدسی با عظمتاش، چهره اعصار را درخشان نموده و نمای روی زمین را هزار و سیصد سال است که روشنایی بخشیده و با کمال حرمت و احترام تا امروز ادامه یافته است. به دلیل همان خواص است که هر حرف قرآن دستکم ده ثواب و حسنه دارد و ده ثمره ماندگار نتیجه میدهد. حتی هر یک از حروف برخی آیات و سورهها صد میوه و ثمره و شاید هزار و شاید بیش از آن نتیجه میدهد و در اوقات مبارک، نورانیت و ثواب و ارزش هر حرف دهها و صدها برابر میشود. مسافر جهانگرد ما وقتی دانست که به این ترتیب قرآن چنین امتیازات قدسی دارد، خطاب به قلب خویش گفت: قرآنی که از هر نظر دارای چنین معجزاتیست، به واسطه اجماع سورهها، اتفاق آیات، توافق اسرار و انوار، و تطابق آثار و ثمراتش بر وجود و وحدت و اسما و صفاتِ تنها یک واجب الوجود، چنان شهادتِ اثباتی دارد که گواهی و شهادت همه اهل ایمان از آن سرچشمه میگیرد. به عنوان اشارهی اجمالی به درس توحید و ایمان که مسافر از قرآن فرا گرفت، در مرتبه هفدهم نخستین مقام گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْآنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ ِلاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ اْلاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ آيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ اْلاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِئاتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ اْلاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلَى اَقْطَارِ اْلاَرْضِ وَ اْلاَكْوَانِ وَ عَلَى وُجُوهِ اْلاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلَى نِصْفِ اْلاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ اْلاِحْتِشَامِ .. وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ آيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ اْلاِلهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ آثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعِيَانِ» مسأله دهمِ رساله ثمره که شعاع یازدهم میباشد
پاسخیست محکم به اعتراضات مربوط به تکرارهای موجود در قرآن برادران صدیق و عزیزم! گرچه این مسأله به دلیل اوضاع پریشانم در هم ریخته و بینظم شد، اما زیر آن عبارات مشوش، نوعی اعجاز قطعی ارزشمندی یافتم، متأسفانه موفق به بیان مطلب نشدم و به رغم نارسایی عبارات، از آن لحاظ که موضوع مربوط به قرآن است، به سان صدفیست که گوهری درخشان، متعالی و قدسی را در برگرفته و عبادتی متفکرانه به شمار میرود. پس نه به جامه ژندهاش، که به الماسی که در اختیار دارد بنگرید. درصورتی که مناسب باشد آن را «مسأله دهم» بنامید، وگرنه آن را نامهیی در پاسخ به نامههای تبریکتان بدانید. در ضمن، متن حاضر را در یکی دو روز از ایام ماه رمضان در حالی که بسیار بیمار بودم و قادر به غذا خوردن هم نبودم و وضعیتام آشفته بود، در حالت اجبار و کاملاً مجمل و کوتاه نوشتم، طوری که حجتهای متعدد و حقایق فراوانی را در هر کدام از جملهها درج نمودهام. با این حال معذورم بدارید. برادران صدیق و عزیزم! در رمضان شریف، حین تلاوت قرآن معجز البیان، هنگام برخورد با هر یک از سی و سه آیهیی که در شعاع اول آوردهام، که اشاره است به رساله نور، دیدم صفحه و برگ و قصه هر کدام از آن آیات از این نظر که برای رساله نور و شاگردانش حصهیی از قصه است، درجهیی متوجه ماست. به ویژه همانگونه که آیه نور در سوره نور با ده انگشت به رساله نور اشاره دارد، آیه ظلمت نیز در پشت همان صفحه، کاملاً ناظر بر معارضان رساله نور است. بنابراین احساس کردم مقام مذکور گویی از جزئی بودن خارج شده و کلیت کسب نموده است و در این عصر، رساله نور و شاگردانش فردی از افراد آن کلی هستند. آری، خطاب قرآن از مقام فراگیر ربوبیت عامهی متکلم ازلی، و نیز از مقام گسترده ذاتی که به نام نوع بشر و حتی سراسر کائنات مورد خطاب قرار گرفته، و از مقام بسیار وسیع ارشاد بنی آدم و نوع بشر در همه اعصار، و از مقام والا و محیطِ قوانین دایر بر تدبیر تمامی مخلوقات و ربوبیت خالق کائنات، و از مقام (قوانین دایر بر) دنیا و آخرت و زمین و آسمانها و ازل و ابد، وسعت و علویت و احاطه کسب میکند؛ که به سبب این علویت و وسعت و احاطه، چنان اعجاز و شمول از خود نشان میدهد که مرتبه ساده و ظاهری آن، ادراک بسیط طبقه عوام را به عنوان وسیعترین قشر مورد خطابِ دروس قرآنی، نوازش میدهد و در عین حال طبقات برتر را نیز بهرهمند میسازد. گویی اینطور نیست که سهم اندکی از کل ماجرا یا درس عبرتی از حکایتی تاریخی مطرح باشد، بلکه فرمانی کلیست که برای خطاب به همه اعصار و همه طبقات، نو به نو نازل میشود؛ مخصوصاً با تکرار فراوان «اَلظَّالِمٖينَ، اَلظَّالِمٖينَ»، و بیان شدید مصایب زمینی و آسمانی، که جزای تهدیدها و ستمگریهایشان است، ما را متوجه ظلمهای عجیب این عصر و عذابهایی که بر سر فرعون و قوم عاد و ثمود آمد، میکند، و با یادآوری نجات انبیایی چون ابراهیم و موسی (ع)، به مظلومان اهل ایمان تسلی میدهد. قرآن معجز البیان، زمانها و قرنها و اعصار گذشته، که در نظر غافلان و گمراهان، عدمستانی وحشتناک و دهشتانگیز و گورستانی نابود شده و دردناک میباشد، را به صورت صفحههای عبرتانگیز و عوالمی عجیب، زنده، موجود و دارای روح، و در ارتباط با ما چون مملکتی ربّانی، همانند آنچه در پرده سینما دیده میشود، نشان داده و گاه ما را به گذشته میبرد و گاه گذشته را نزد ما میآورد؛ و با نشان دادنش به هر عصر و طبقهیی، با اعجازی متعالی تعلیم میدهد. قرآن عظیم الشأن با همان اعجاز، کائنات را که در نظر گمراهان، جامد و پریشان و بیروح، و وحشتکدهیی بزرگ و در حال غلتیدن میان فراق و زوال است به صورت کتابی صمدانی، شهری رحمانی، و نمایشگاه صنع ربّانی، نشان میدهد و با زنده کردن همان چیزهای جامد و موظف کردنشان، آنها را به سخن گفتن با یکدیگر و یاوری هم وا میدارد و به این ترتیب، به نوع بشر و جن و مَلک، درس حقیقی و نورانی حکمت میدهد. قرآن امتیازات قدسی بسیاری مانند موارد زیر دارد: در هر حرف قرآن ده، صد و گاه هزار و هزاران ثواب وجود دارد. اگر تمام جن و انس جمع آیند، نخواهند توانست مانند قرآن را بیاورند. قرآن با تمام فرزندان آدم (ع) و تمام کائنات، دقیقاً در مقام خودشان سخن میگوید. همواره در قلب میلیونها حافظ با ذوق، نقش میبندد. به رغم تکرارهای فراوانش، خسته کننده نیست. با داشتن جملات پیچیده، در ذهن لطیف و بسیط کودکان نیز به صورت کامل جای میگیرد. نزد بیماران و کسانی که با شنیدن کمترین سخنی متأثر میشوند و کسانی که در سکرات مرگ به سر میبرند، چون آب زمزم، گوارا به نظر میرسد. قرآن سعادت هر دو جهان را نصیب شاگردان خود میکند و به موجب رعایت دقیق مرتبه اُمیّت ترجمان ، بی آنکه به تکلف و تصنع و تظاهر میدان دهد، سلاست فطری و نزول مستقیماش از آسمان را درس میدهد، و با حکمت نوازش ادراک بسیطِ طبقه عوام که اکثر مردم را تشکیل میدهند با تنزّلات کلامی، بیشتر از هر چیزی ظاهرترین و بدیهیترین صفحات چون ارض و سما را میگشاید، و در زیر آن پردههای امور عادی، معجزات خارقالعاده قدرت و سُطور حکمت معنادارش را تعلیم میدهد، و بدین طریق در لطف و ارشاد، اعجازی نیکو به نمایش میگذارد. قرآن خود را کتاب دعا، دعوت، ذکر و توحید نیز معرفی میکند که اقتضای تکرار دارند و به موجب این راز، با تکرارهای زیبا و دلنشیناش در جملهیی یا قصهیی، معانی متعدد و فراوانی را به مخاطبان از طبقات گوناگون، تفهیم میکند. در حادثهیی جزئی و عادی، به بیاهمیتترین و جزئیترین چیزها نیز با نظر مرحمت مینگرد و اعلام میکند که همین مطالب در دایره تدبیر و اراده حق قرار دارند، و با بیان این راز، کوچکترین حوادث مربوط به صحابه در زمان تأسیس اسلام و شکلگیری شریعت را مورد توجه قرار میدهد و در عین حال دارای قوانین کلی نیز هست. همچنین حوادث جزئی زمان تأسیس اسلام و شریعت که عمومی هستند را از آن نظر که دانههایی هستند و میوههای مهمی از آنها حاصل میشود، بیان میدارد. و بدین ترتیب توسط موارد بالا به نوعی اعجازش را نشان میدهد. آری، قرآن با توجه به لزوم تکرار و تکرّر احتیاج، در مدّت بیست سال، بهعنوان جواب برای سؤالهای مکرر، به بسیاری از طبقات مختلف و جدا از هم درس داده، و اثبات میکند که تمام جزئیات و کلّیّات، از ذرّات گرفته تا ستارگان، در تصرف یک ذات قرار دارد، و اوست که کائنات با عظمت را تکهتکه کرده و در قیامت شکل آن را عوض میکند، و دنیا را از میان برداشته و آخرت عظیم را بهجای آن قرار میدهد؛ همچنین در زمان تأسیس انقلابی دهشتناک و گسترده و فوقالعاده که نشان دهندهی غضب الهی و حدّت ربانی به حساب نتیجهی خلقت کائنات در مقابل ظلم نوع بشر که عناصر و زمین و آسمانها و کائنات را به خشم میآورد میباشد، با تکرار بعضی جملات که به اندازهی هزاران نتیجه قوت دارند، و تکرار بعضی آیات که نتایج دلایل بیشماری میباشند، نه تنها قصوری مرتکب نمیشود بلکه خبر از اعجازی قوی و بلاغتی عالی، و فصاحت و سلاستی کاملاً مطابق مقتضای حال دارد. مثلاً عبارت بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ که یک آیه است، 114 مرتبه در قرآن تکرار میشود؛ آیهی مذکور چنان که در لمعه چهاردهم رساله نور بیان شده، حقیقتیست که فرش را به عرش پیوند میدهد، کائنات را روشنایی میبخشد و هر کسی در هر لحظه بدان محتاج است. این عبارت اگر میلیونها بار هم تکرار گردد، باز هم نیازمند آنیم؛ نه اینکه مانند نان هر روز به آن نیازمند باشیم، بلکه همچون هوا و نور هر لحظه محتاج و مشتاق آن هستیم. مثال دیگر، آیهی اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ال۟عَزٖيزُ الرَّحٖيمُ است، که در سوره «شعرا» هشت بار تکرار میشود. [در سوره مذکور] با ذکر نجات پیامبران و عذاب قومشان، آیهیی که قوّت هزاران حقیقت را دارد، به حساب نتیجه کائنات و ربوبیت عامه، تکرار میگردد. عزت ربّانی، عذاب قوم ظالم و رحیمیت الهی، نجات انبیا را اقتضا دارد؛ حال اگر آیه فوق با هدف تعلیم، هزاران بار هم تکرار شود، چون بلاغتی عالی و موجز و معجزهوار است، باز هم احتیاج و اشتیاق به آن وجود دارد. همچنین به عنوان مثالی دیگر، آیهی فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ در سورهی «الرحمن» و آیهی وَي۟لٌ يَو۟مَئِذٍ لِل۟مُكَذِّبٖينَ در سورهی «المرسلات» که تکرار میشوند، کفر و ظلم جن و نوع بشر را یادآوری میکنند که کائنات را به غلیان آورده و موجب حدّت زمین و آسمانها میگردند و نتایج خلقت جهان را تخریب ساخته و با انکار و تحقیر، به مقابله با حشمت سلطنت الهی میپردازند. آری، اینکه دو آیهی مذکور کفر و کفران و تجاوز آنها به حقوق تمام مخلوقات را به همه اعصار و زمین و آسمانها هشدار داده، فریاد میزنند، با هزاران حقیقت مشابه مرتبط است و درسی عمومیست، همچنین از قوت هزاران مسأله برخوردار میباشد و اگر هزاران بار هم تکرار شود چون بلاغتیست دارای اعجازی شکوهمند و ایجازی زیبا، باز هم بدان نیاز است. نمونه دیگر، مناجات نبوی «جوشن کبیر» است که نوعی مناجات حقیقیهی قرآنی و بر آمده از قرآن، و در واقع به نوعی خلاصه آن است؛ و عبارت « سُبْحَانَكَ يَا لاَ اِلهَ اِلاَّ اَنْتَ اْلاَمَانُ اْلاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ» صد بار در آن تکرار میشود. در این تکرار از آن نظر که از سه وظیفهی بزرگی چون «توحید» به عنوان بزرگترین حقیقت کائنات، و «تقدیس و تسبیح» به عنوان مهمترین وظایف مخلوقات در برابر ربوبیت، و «رهایی از شقاوت ابدی» که از دهشتناکترین مسائل نوع انسان و لازمترین نتیجه عجز و عبودیت انسان میباشد یاد میشود، اگر هزاران بار هم تکرار شود، باز ناچیز است. تکرارهای قرآنی ناظر بر چنین مبانی متینیست. حتی گاه در صفحهیی، به اقتضای مقام و نیازِ تفهیم و بلاغت بیان، حقیقت توحید را تا بیست مرتبه صریحاً یا ضمناً تکرار کرده، بیان میدارد و نه تنها موجب ملال نمیشود، بلکه شوق و حلاوت و قوّت را زیاد میکند. در رساله نور با دلایل کافی بیان شده است که تکرارهای قرآنی تا چه حد بهجا و مناسب و مطابق بلاغت است. سورههای مکی و مدنی قرآن معجز البیان، از نقطه نظر بلاغت و از لحاظ اعجاز و تفصیل و اجمال با هم متفاوتاند؛ سرّ حکمت آن این است که مخاطبان و معارضان صف اول قرآن در مکه، اُمّیّون و مشرکان قریش بودهاند، لذا به لحاظ بلاغت، نیاز به اسلوبی عالی و محکم، و اجمالی مقنع و اطمینان بخش و موجز بوده، و برای تثبیت حقایق نیز، نیاز به تکرار بوده است. به همین دلیل سورههای مکی، اغلب ارکان ایمان و مراتب توحید را با ایجازی اعجازآمیز و قوی و عالی بیان و تکرار نموده، مبدأ و معاد و خدا و آخرت را نه در یک صفحه و یک آیه و یک جمله و یک کلمه، بلکه گاه در یک حرف با هیأتهایی چون تقدیم و تأخیر یا تعریف و تنکیر یا حذف و ذکر، آنچنان با قوت اثبات میکند که بزرگان نابغه علم بلاغت نیز حیرت میکنند. رساله نور و مخصوصاً «گفتار بیست و پنجم» که چهل نوع اعجاز قرآن را اجمالاً اثبات میکند به همراه آنچه در ذیل آن بیان گردیده، و نیز رساله نور عربی به نام تفسیر «اشارات الاعجاز» که وجه اعجازی موجود در نظم (قرآن) را به طرز خارق العادهیی بیان و اثبات میکند (همگی) نشان میدهند که سورهها و آیات مکی در بلاغت، دارای عالیترین اسلوب و در ایجاز، دارای عالیترین اعجاز میباشند. اما مخاطبان و معارضان صف اول سورهها و آیات مدنی، اهل کتابی چون یهود و نصاری بودند که خدا را قبول داشتند، لذا ضرورتی در بیان ارکان ایمان و اصول متعالی دین در برابر اهل کتاب، به نحوی که تناسب با بلاغت و ارشاد، و تطابق با مقام و حال داشته و ساده و واضح و تفصیلی باشد، وجود نداشت؛ به همین دلیل طرح جزئیات احکام شرعی و اسباب و ریشههای قوانین کلی که مدار اختلاف بود، لازم مینمود. پس سورهها و آیات مدنی غالباً با اسلوبی ساده اما تفصیلی، و همراه با توضیح با شیوه بینظیری که خاص قرآن است، در چارچوب حوادثی که پدید میآمد بیان میگردید، و مشتمل بود بر خلاصهیی محکم، خاتمه، دلیل و عبارتی توحیدی و اسمائی و اخروی که موجب کلی شدن حادثه جزئیِ شرعی و انتسابش به ایمان به الله میگردید. لذا مقام مذکور را نورانی کرده، تعالی میبخشد و صورت کلی به آن میدهد. در نور دوم از شعله دوم گفتار بیست و پنجمِ رساله نور درباره عبارات خلاصه یا خاتمههایی چون: اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ الرَّحٖيمُ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ که در پایان اکثر آیات افاده توحید و آخرت را دارند، درباره بلاغت و ویژگی و سلاست و نکات آنها توضیحاتی داده شده و ده نکته و مزیت از مزایای فراوانشان بیان گردیده، و برای معاندان نیز اثبات شده است که همین عبارات کوتاه معجزات بزرگی هستند. آری، قرآن در بیان جزئیات شرعی و قوانین اجتماعی، نظر مخاطب را در یک آن، به نقاط کلی متعالی جلب میکند، اسلوب سادهاش را به شیوهیی عالی مبدل میسازد، و مخاطب را از درس شریعت به درس توحید رهنمون میگرداند، و به این ترتیب نشان میدهد که قرآن، کتاب شریعت و احکام و حکمت است و در عین حال، کتاب عقیده و ایمان و ذکر و فکر و دعا و دعوت نیز هست؛ و در هر مقام، مقاصد ارشادی و قرآنی فراوانی را تعلیم میدهد، و جدا از طرز بلاغتی که در آیات مکی هست جزالتی نورانی و اعجاز آمیز را ظاهر میسازد. گاه در دو کلمه مثلاً «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» و «رَبُّكَ»؛ کلمهی «رَبُّكَ» درس احدیت و کلمهی «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» درس واحدیت میدهد و در متن احدیت، افاده واحدیت میکند. حتی در یک جمله، همانطور که ذرهیی را در مردمک چشم دیده و گنجانده است، خورشید را با همان آیه و همان ابزار، در مردمک دیده آسمان قرار میدهد و در آسمان چشمی مینهد. مثلاً بعد از آیهی: خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضَ (حدید: 4) و در انتهای عبارت يُولِجُ الَّي۟لَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّي۟لِ (حدید: 6) میفرماید: وَ هُوَ عَلٖيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (حدید: 6)؛ یعنی در آفرینش شگفت انگیز زمین و آسمانها، خطورات قلب را نیز میداند و آن را تدبیر میکند. لذا با این طرز بیانی که ساده و در مرتبه امّیّت بود و محاورهیی که بسیط و جزئی بود و میزان فهم عوام را در نظر داشت، تبدیل به گفتگویی متعالی، جذّاب، عمومی و ارشاد کننده میشود. یک سؤال مهم: گاهی حقیقتی مهم به این دلیل که توسط نظرهای سطحی تشخیص داده نمیشود، و در بعضی مقامها (به این دلیل که) از حادثهیی عادی و جزئی، خلاصهیی توحیدی و عالی یا دستوری کلی بیان میگردد، مناسبت دیده نمیشود، (و آن را) متوهمانه نقصان مینامند؛ مثلاً ذکر قاعدهی به غایت متعالیِ وَفَو۟قَ كُلِّ ذٖى عِل۟مٍ عَلٖيمٌ (یوسف: 76) در داستان حضرت یوسف(ع) که میخواست برادرش را با حیله نزد خود نگه دارد، ظاهراً با بلاغت مناسبتی ندارد، سرّ و حکمت این چیست؟ پاسخ: در هر یک از سورههای طولانی یا متوسط که خود به منزله قرآنی کوچک هستند و در بسیاری از صفحات و مقامهای قرآن فقط یکی دو مقصد دنبال نمیگردد؛ و چون ماهیت قرآن کتاب ذکر و ایمان و فکر بوده، و در عین حال کتابهای متعددی در شریعت و حکمت و ارشاد را در بر میگیرد و دارای دروس فراوان و جداگانهیی میباشد، و از آنجا که به نوعی قرائت کتاب کبیر کائنات هست، در بیان احاطه ربوبیت الهی بر همه چیز و تجلیات باشکوهش، البته در هر موقعیت حتی گاه در یک صفحه مقاصد متعددی را تعقیب کرده و در خصوص معرفت الله و مراتب توحید و حقایق ایمان، به ما درسها میدهد، و در موقعیتی دیگر مثلاً به مناسبتی در ظاهر ضعیف، درس دیگری میگشاید و مناسبات محکمی را به مناسبت ضعیف پیشین الحاق میکند؛ به این ترتیب، مناسبت مورد بحث کاملاً مطابق آن مطلب بوده و مرتبه بلاغتاش ارتقا مییابد. سؤال دوم: اینکه قرآن در هر سوره، صفحه و هر موقعیتی به صراحت یا ضمنی یا به اشاره، آخرت و توحید و مکافات و مجازات بشر را هزاران بار اثبات کرده و گوشزد میکند، چه حکمتی دارد؟ پاسخ: در دایرهی امکان و در درون انقلابهایی که مربوط به سرگذشت کائنات میباشد، برای تعلیم عظیمترین مسأله از مهمترین و بزرگترین و شگفتانگیزترین مسائل مربوط به وظایف انسان، که مدار سعادت و شقاوت ابدیاش میباشد، انسانی که امانت کبری و مسئولیت خلافت زمین را بر دوش میکشد، و به منظور برطرف نمودن شبهات بیشمار و انکارهای شدید و از میان برداشتن عنادها و قبولاندن انقلابات دهشتناک مذکور و مسائل ضروری و لازم بشر که به بزرگی همان انقلابهاست، اگر قرآن مسائل مذکور را نه فقط هزاران بار بلکه میلیونها مرتبه یادآوری کند، باز هم زیادهروی نخواهد بود؛ مباحث مزبور با میلیونها بار تکرار در قرآن خوانده میشود و به هیچ وجه ملال آور نیست و انسان همواره بدانها نیازمند است. مثلاً حقیقت بشارت سعادت ابدی که در آیهی اِنَّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُم۟ جَنَّاتٌ تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ … خَالِدٖينَ فٖيهَٓا اَبَدًا بیان میگردد، انسان بیچاره و دنیا و نزدیکانش را از اعدام ابدیِ حقیقت موت که هر لحظه خود را به او مینمایاند رهانیده و سلطنت ابدی را نصیباش میکند؛ لذا حتی اگر یک میلیارد بار تکرار گردد و به اندازه کائنات به آن اهمیت داده شود، باز هم اسراف نخواهد بود و ارزشاش را از دست نخواهد داد. آری، قرآن معجزالبیانی که میکوشد چنین مسائلِ با ارزشی را تعلیم دهد و در حین تأسیس انقلابهای دهشتناک، که کائنات را مانند یک خانه دچار تغییر و تحوّل کرده و صورت آن را تخریب میکند، سعی در اقناع و باوراندن و اثبات مسائل مذکور دارد، شکی نیست که به صورت صریح یا ضمنی یا به اشاره، نظرها را هزاران بار به مسائل مذکور جلب میکند و این امر نه تنها اسراف و زیادهروی نیست، بلکه در حکم حاجاتی ضروری چون نان و دارو و هوا و نور است و موجب تازگی احسان او میگردد. یا مثلاً حکمت اینکه قرآن آیات تهدید آمیزی چون اِنَّ ال۟كَافِرٖينَ فٖى نَارِ جَهَنَّمَ اَلظَّالِمٖينَ لَهُم۟ عَذَابٌ اَلٖيمٌ را با شدت و حدّت تمام و مکرر ذکر میکند، چنانکه در رساله نور به صورت قطعی اثبات شده است، این است که کفر بشر، چنان تجاوزی به حقوق کائنات و بیشتر آفریدگان است که آسمانها و زمین را خشمگین کرده و عناصر را به حدّت وا میدارد تا به وسیله طوفانها بر آن ظالمان سیلی بزنند. براساس صراحت آیهی: اِذَٓا اُل۟قُوا فٖيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهٖيقًا وَهِىَ تَفُورُ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ (مُلک: 8-7) جهنم به ظالمان اهل انکار چنان خشم میگیرد که نزدیک است بر اثر این خشم بشکافد. حکمت سلطان کائنات اقتضا میکند که در برابر چنین جنایت عام و تجاوز بزرگی، بدون لحاظ کوچکی و بیاهمیتی بشر، در مقابله با بزرگی جنایتی ظالمانه و وحشتِ تجاوزی کافرانه، اهمیت حقوق رعایای خویش و پستی بینهایت ظلم و کفر منکران را نشان دهد. پس اگر در فرمان خود، جنایت مذکور و سزایش را با حدّت و شدت فراوان، نه هزار بار بلکه میلیونها و میلیاردها بار، تکرار کند، این نه اسراف است و نه قصور. بیش از هزار سال است که صدها میلیون انسان هر روز چنین آیاتی را با کمال اشتیاق و بدون آنکه موجب ملالشان شود و از سر نیاز، تلاوت میکنند. آری، هر روز و همواره عالَمی برای هر کس میگذرد و درهای عالم جدیدی بر او گشوده میشود. او برای روشنایی هر یک از عوالم گذرا، با تکرار هزاران بارهی « لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» از سر نیاز و با شور و اشتیاق، بر هر یک از آن پردهها و عالمهای متغیّر، چراغ « لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» میآویزد. به همین ترتیب، برای اینکه پردههای گذرا و کثیر و عوالم سیّاری را که مدام در حال نو شدن هستند، تاریک و ظلمانی نکند و صورتهایی را که در آیینه حیاتاش بازتاب مییابند، زشت نسازد و وضعیتهای مسافرگونهیی را که میتوانند شواهدی به نفع او باشند، علیه خود در نیاورد و برای اینکه مجازات آن جنایات، و تهدیدهای شدید پادشاه ازلی که عناد معاندان را در هم میشکند، در یاد داشته باشد، قرآن میخواند تا از طغیان نفساش رهایی یابد. قرآن این موضوع را به طرز اعجازآمیزی بارها تکرار میکند، حتی شیطان هم از باطل توهم کردن تهدیدات شدید و قوی و تکراری قرآنی، ابا دارد، لذا عذاب جهنم برای منکرانی که گوششان به این مطالب بدهکار نیست، عین عدالت است. مثالِ دیگر داستان موسی (ع) و سایر انبیاست که مثل عصای موسی حکمتها و فواید فراوان دارند و در قرآن بارها تکرار میشوند. داستانهای مذکور نبوت همه پیامبران را حجتی بر حقانیت رسالت احمدیه، نشان داده و میگویند کسی که قادر به انکار همه آنها نباشد، از نقطه نظر حقیقت، رسالت آن حضرت را نیز نمیتواند انکار کند. بر اساس این حکمت و اینکه هر کسی قادر به تلاوت همه قرآن در هر زمانی نیست و اصولاً موفق به این امر نمیشود، لذا برای اینکه هر سوره طولانی یا متوسط در حکم قرآنی کوچک قرار گیرد، داستانهای ذکر شده را چون ارکان مهم ایمان تکرار مینماید، و این نه تنها اسراف و زیادهروی نیست بلکه بلاغتی اعجاز آمیز است؛ به این ترتیب قرآن تعلیم میدهد که پدیده محمدیه، بزرگترین حادثه تاریخ بنی آدم و عظیمترین مسأله کائنات است. آری، در قرآن عالیترین مقام به ذات احمدیه اختصاص یافته و رکن «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» با در بر گرفتن چهار رکن ایمانی، معادل رکن«مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ» قرار گرفته است، که معلوم میشود رسالت محمدیه بزرگترین حقیقت کائنات، و ذات احمدیه اشرف همه مخلوقات است، و مقام قدسی و شخصیت معنویِ کلی پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، که از آن به حقیقت محمدیه تعبیر میشود، درخشانترین خورشید دو جهان است. نشانهها و حجتهای فراوانی بر شایستگی او برای این مقام به یقین در رساله نور بیان و اثبات شده است، که یک نمونه از هزاران نمونه آن چنین است: براساس قاعدهی «اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ»، نمونهیی از کارهای نیکویی که امت در همه زمانها انجام میدهد در دفتر حسنات پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام ثبت میگردد. او با نوری که آورد، به تمام حقایق کائنات روشنایی بخشید و به این ترتیب نه تنها بر جن و انس و مَلَک و ذیحیاتان، که بر کائنات و سماوات و ارض منت نهاد. ما در مقابل چشمان خود میبینیم که دعای نباتات براساس زبان استعدادشان و دعای حیوانات براساس زبان احتیاجات فطری آنها، پذیرفته میشود. به گواهی همین امر، صالحان امتاش با میلیونها و بلکه میلیاردها دعای فطری و پذیرفته شده، روزانه دعاهای رحمت، تحت عنوان صلوات و سلام، نثار آن ذات میکنند. آنها بهرههای معنوی خویش را پیش از همه، نثار روح ایشان میکنند. نیز در هر حرف قرآنی، که در مجموع سیصد هزار حرف دارد، و توسط آحاد امت قرائت میشود، از ده تا صد تا هزار حسنه و ثمره وجود دارد، لذا فقط به سبب قرائت قرآن، انوار بیمنتهایی در دفتر اعمال پیامبر ثبت میگردد. علام الغیوب دانسته و مشاهده کرده است که حقیقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، که شخصیت معنوی ذات احمدیست، در آینده حکم شجره طوبای جنت را خواهد داشت، لذا چنین اهمیت عظیمی را در قرآن به او نسبت داده، و در فرمان خویش اعلام کرده که مظهر شفاعت او شدن بهوسیلهی تبعیت از او و پیروی از سنتاش، مسأله بسیار مهم انسانیست؛ و اما از شخصیت بشری او و وضعیت انسانی او در بدایت، که هسته شجره باشکوه طوبیست، گهگاهی یاد میکند. از آنجا که حقایق تکرار شده در قرآن دارای چنین ارزشهایی هستند، فطرت پاک و سالم گواهی میدهد که تکرارات فوق از معجزاتی معنوی، محکم و گسترده برخوردارند. خلاف این مطلب زمانیست که فرد بر اثر طاعون مادیت، دچار بیماری قلب و وجدان شده باشد... که در آن صورت شامل قاعدهی زیر میگردد: «قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ * وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ »
حاشیه اول: دوازده سال پیش از تألیف این رساله، شنیدم که بدترین و معاندترین زندیق، سوء قصدش را نسبت به قرآن در قالب ترجمه آن آغاز کرده و گفته است: «بگذار ترجمه شود تا همه بدانند چه در چنته دارد»، یعنی طرح مغرضانهیی در پیش گرفته بود و مثلاً خواسته بود دیگران به جای قرآن، ترجمهاش را بخوانند و تکرارهای غیر ضروری قرآن را ببینند. اما حجتهای خدشهناپذیر رساله نور، با یقین اثبات کرده است که ترجمه حقیقی قرآن غیرممکن است و هیچ زبان دیگری قادر به حفظ مزایا و نکات قرآن، که به زبان عربی یعنی لسان نحویست، نمیباشد. با ترجمههای عادی و جزئیِ بشر نمیتوان تعابیر و کلمات جامع و اعجازآمیز قرآنی را که هر حرفاش از ده تا هزار ثواب دارد منتقل کرده و ترجمه مذکور را به جای قرآن در مساجد قرائت کرد. لذا رساله نور با انتشار خویش در همه جا، طرح وحشتناک مورد اشاره را عقیم گذاشت، اما منافقانی که از آن زندیق درس میگرفتند، باز به نام شیطان، خواستند همچون کودکان نادان با تلاشهای احمقانه و دیوانهوار، خورشید قرآن را با فوت کردن خاموش کنند. گمان میکنم بر اساس این حکمت بود که در حالت روحی سخت و آزار دهنده و حساسی، «مسأله دهم» بر من القا شد تا آن را بنگارم. چون با دیگران دیداری نداشتم قادر به درک حقیقت حال نیستم. حاشیه دوم: پس از آزادی از زندان دنیزلی، در طبقه بالای هتل مشهور شهر نشسته بودم. درختان انبوه سپیدار در باغهای زیبای مقابل به چشم میخورد که شاخ و برگهایشان به نحوی که گویی در حلقه ذکرند، به شکل بسیار لطیف، با نوازش باد و با حرکاتی جذاب و گیرا در رقص بودند. این منظره بر قلبام، که بر اثر تنهایی و مفارقت دوستان، محزون و غمگین بود، تأثیر گذاشت. به یکباره پاییز و زمستان به ذهنام خطور کرد و غفلتی بر من مستولی شد. دلم برای سپیدارهای نازنین و موجودات دیگری که با کمال ذوق و شوق جلوه نمایی میکردند چنان به رحم آمد، که چشمانام پر از اشک شد. فراقها و عدمهایی را که زیر پرده تزیین شده کائنات بود، احساس کردم و با یک دنیا حزن و اندوهِ حاصل از فراقها و زوالها، مواجه شدم. در یک لحظه نوری که حقیقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام آورده بود به دادم رسید و غم و اندوه فراوان را به شادی و نشاط تبدیل کرد. آن نور مانند هر کس و هر اهل ایمان دیگری، میلیونها فیض نصیبام کرده بود اما من به دلیل یاری و تسلیای که در آن لحظه و در آن وضعیت نصیبام گردید، تا ابد مدیون ذات محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شدم. مطلب از این قرار بود: غفلتی که در ابتدا بر من چیره شد، موجودات نازنین را در نظرم بیمسئولیت و بینتیجه جلوه داد، طوری که احساس کردم در فصلی ظاهر میشوند و حرکاتشان نه بر اثر ذوق و شوق، که از وحشت فراق و عدم است؛ احساس کردم به وادی عدم سقوط میکنند. این حس مانند هر کس دیگری احساسات مرا نیز، که عشق بقا و حب محاسن و محبت وجود و شفقت جنسیه و علاقه به زندگی را میفهمیدم، چنان جریحهدار کرد که به نظرم آمد دنیا چون جهنمیست و عقل ابزاری برای عذاب؛ در اینجا نوری که محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام برای بشر به ارمغان آورده بود، حجاب را کنار زد و من دیدم هر یک از آن درختان سپیدار به جای نیستی و عدم و پوچی و بیمسئولیتی و بیهودگی و فراق و فنا، به تعداد برگهایشان دارای حکمت و معنا هستند، و همانطور که در رساله نور اثبات کردهایم، از سه قسم نتیجه و وظیفه برخوردارند: قسم اول مربوط به اسمای صانع ذوالجلال است؛ مثلاً فرض کنید استادی ماشین فوقالعادهیی بسازد، در این صورت هر که به ارزش آن پی ببرد ما شاء الله و بارک الله خواهد گفت. ماشین مذکور نیز با به نمایش گذاشتن مقاصد و نتایج ساخته شدنش، در حقیقت با زبان حال به سازنده خود تبریک میگوید و او را تمجید میکند. همه ذیحیاتان و اشیا نیز مانند همان ماشین هستند و با تبریک گفتنهایشان، سازنده خود را تمجید میکنند. اما قسم دومِ حکمتهای مورد بحث، متوجه نظر ذیحیاتان و ذیشعوران است؛ هر یک، موردی برای مطالعه و همچون کتاب معرفت میشوند، معانی خود را در اذهان ذیشعوران، و صورتهایشان را در قوه حافظه آنها و الواح مثالی و دفاتر عالم غیب را در دایره وجود قرار داده، و عالم شهادت را ترک گفته و به عالم غیب منتقل میشوند؛ یعنی وجود صوری را رها کرده و وجودهای متعدد معنوی و غیبی و علمی را به دست میآورند. آری، مادام که خدا هست و علماش همه چیز را در احاطه خود دارد، مواردی چون عدم، نیستی، هیچی، نابود شدن و فنا، حقیقتاً در دنیای فردی که اهل ایمان است، جایی ندارد، اما دنیای کافران پر است از عدم و فراق و هیچی و از بین رفتن. ضرب المثل زیر که زبانزد عام است حقیقت مذکور را تعلیم میدهد: «هر کس که خدا را دارد همه چیز دارد و هر کس که خدا را ندارد هیچ چیز ندارد و خود هیچ است». نتیجه: ایمان، چنانکه در زمان مرگ، انسان را از اعدام ابدی میرهاند، به همان ترتیب دنیای خصوصی هر کس را نیز از اعدام و ظلمات فنا نجات میدهد. کفر نیز به ویژه اگر کفر مطلق باشد، همان انسان و دنیای خصوصیاش را به واسطه مرگ نابود میکند و موجب سقوط او به ظلمات جهنم میشود و لذتهای زندگیاش را به زهر تلخ تبدیل میکند. آنان که حیات دنیوی را بر آخرت ترجیح میدهند هوشیار باشند! بیایند برای این مسأله چارهیی پیدا کنند و یا وارد قلمرو ایمان گردند و از این خسارات وحشتناک رهایی یابند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ برادرتان که مشتاق شما و محتاج دعاهایتان است سعید نورسی

