بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Asâ-yı Mûsâ
İyirminci Məktub
وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ
Sabah və akşam namazından sonra tekrarı, çoxlu fazileti bulunan və bir rivayet-i sahihada ism-i a’zam mertebesini taşıyan bu cümle-i tevhidiyenin on bir kəlməsi var. Hər bir kelimesinde hem birer müjde və beşaret, hem birer mertebe-i tevhid-i rububiyet, hem bir ism-i a’zam noktasında bir kibriya-i vahdet və bir kemal-i vahdaniyet vardır.
Bu böyük və ulvi həqiqətlərin izahını sair Sözlere havale edib bir vaade binaen, şimdilik mücmel bir hülâsa surətində İki Makam, bir Mukaddime ilə ona bir fihriste yapacağız.
Kat’iyen bil ki: Yaradılışin en yüksək gayesi və fıtratın en yüce neticesi iman-ı billahtır.
Və insaniyetin en âlî mertebesi və beşeriyetin en böyük makamı, iman-ı billah içindeki marifetullahtır.
Cin və insin en parlak saadeti və en tatlı neməti, o marifetullah içindeki muhabbetullahtır.
Və ruh-u beşer üçün en hâlis sürur və kalb-i insan üçün en safi sevinç, o muhabbetullah içindeki lezzet-i ruhaniyedir.
Bəli, bütün həqiqi saadet və hâlis sürur və şirin nemət və safi ləzzət, əlbəttə marifetullah və muhabbetullahtadır. Onlar, onsuz ola bilməz.
Cənabı-Haqq’ı tanıyan və seven, nihayətsiz saadete, nimete, envara, esrara ya bi’l-kuvve və ya bilfiil mazhardır.
Onu həqiqi tanımayan, sevmeyen nihayətsiz şakavete, âlâma və evhama manen və maddeten müptela olur.
Bəli, bu pərişan dünyada, âvâre nev-i beşer içinde, semeresiz bir hayatta; sahipsiz, hâmisiz bir surette; âciz, miskin bir insan, bütün dünyanın sultanı da olsa kaç para edər.
İşte bu âvâre nev-i beşer içinde, bu pərişan, fâni dünyada; insan, sahibini tanımazsa mâlikini bulmazsa ne qədər biçarə, sergerdan olduğunu hər kəs anlar.
Əgər sahibini bulsa mâlikini tanısa o vaxt rahmetine iltica edər, kudretine istinad edər. O vahşetgâh dünya, bir tenezzühgâha döner və bir ticaretgâh olur.
Bu kelâm-ı tevhidînin on bir kelimesinin hər birinde birer müjde var. Və o müjdede birer şifa və o şifada birer lezzet-i maneviye bulunur.
لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ da belə bir müjde var ki:
Hədsiz hâcata müptela, nihayətsiz a’danın hücumuna hedef olan ruh-u insanî, bu kelimede elə bir nöqtə-i istimdad bulur ki bütün hâcatını temin edəcək bir rəhmət xəzinəsi kapısını ona açar və elə bir nöqtə-i istinad bulur ki bütün a’dasının şerrinden emin edəcək bir qüdrət-i mutlakanın sahibi olan öz Mabud’unu və Hâlık’ını bildirir və tanıttırır, sahibini gösterir, Mâlik’i kim olduğunu irae edər. Və o irae ilə qəlbi vahşet-i mutlakadan və ruhu hüzn-ü elîmden kurtarıp ebedî bir ferahı, daimî bir süruru temin edər.
وَح۟دَهُ
Bu kelimede şifalı, saadetli bir müjde vardır. Belə ki:
Kainatın ekser envaıyla alâkadar və o alâkadarlık yüzünden pərişan və keşmekeş içinde boğulmak derecesine gelen ruh-u beşer və kalb-i insan وَح۟دَهُ kelimesinde bir melce, bir halâskâr bulur ki onu bütün o keşmekeşten, o perişaniyetten kurtarır. Yani وَح۟دَهُ manen deyər:
Allah birdir. Başqa şeylere müracaat edib yorulma, onlara tezellül edib minnet çekme, onlara temelluk edib boyun eğme, onların arkasına düşüp zəhmət çekme, onlardan korkup titreme. Çünki Sultan-ı kainat birdir, hər şeyin anahtarı onun yanında, hər şeyin dizgini onun elindedir; hər şey onun emriyle halledilir. Onu bulsan hər matlubunu buldun; hədsiz minnetlerden, korkulardan kurtuldun.
لَا شَرٖيكَ لَهُ
Yani, necə ki uluhiyetinde və saltanatında şeriki yoxdur; Allah bir olur, müteaddid ola bilməz. Elə də rububiyetinde və icraatında və icadatında də şeriki yoxdur. Bazen olur ki sultan bir olur, saltanatında şeriki olmaz lakin icraatında, onun memurları onun şeriki sayılırlar və onun huzuruna hər kəsin girmesine mani olurlar. “Bize də müracaat et.” deyərlər. Lakin ezel ebed Sultanı olan Cənabı-Haqq, saltanatında şeriki olmadığı kimi icraat-ı rububiyetinde də muînlere, şeriklere möhtac deyildir. Emir və iradesi, havl və qüvvəti olmazsa heç bir şey, heç bir şeye müdahale edə bilməz. Doğrudan doğruya hər kəs ona müracaat edə bilər. Şeriki və muîni olmadığından o müracaatçı adama “Yasaktır, onun huzuruna giremezsin.” denilmez.
İşte bu kəlmə, ruh-u beşer üçün belə bir müjde verir ki:
İmanı elde eden ruh-u beşer; manisiz, müdahalesiz, hâilsiz, mümanaatsız, hər halinde, hər arzusunda, hər anda, hər yerde o ezel və ebed və hazain-i rəhmət mâliki və defâin-i saadet sahibi olan Cemil-i Zülcelal, Kadîr-i Zülkemal’in huzuruna girip hâcatını arz edə bilər. Və rahmetini bulup kudretine istinad edərək kemal-i ferah və süruru kazanabilir.
لَهُ ال۟مُل۟كُ
Yani, mülk umumen onundur. Sən, hem onun mülküsün hem memlûküsün hem mülkünde çalışırsan.
Bu kəlmə, belə şifalı bir müjde verir və dir:
Ey insan! Sən özünü, özünə mâlik sayma. Çünki sən özünü idare edemezsin, o yük ağırdır. Öz başına muhafaza edemezsin, belalardan sakınıp levazımatını yerine getiremezsin. Elə isə beyhude ızdıraba düşüp azap çekme, mülk başkasınındır. O Mâlik, hem Kadîr’dir hem Rahîm’dir; kudretine istinad et, rahmetini ittiham etme. Kederi bırak, keyfini çek. Zahmeti at, safayı bul.
Hem deyər ki: Manen sevdiyin və alâkadar olduğun və perişaniyetinden müteessir olduğun və ıslah edemediyin bu kainat, bir Qadir və Rəhim olan Allahın mülküdür. Mülkü sahibine teslim et, ona bırak; cefasını deyil, safasını çek. O, hem Hakîm’dir hem Rahîm’dir. Mülkünde istediyi kimi tasarruf edər, çevirir. Dehşet aldığın zaman, İbrahim Hakkı kimi “Mevla görelim neyler / Neylerse güzel eyler.” də, pencerelerden seyret, içlerine girme.
وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ
Yani, həmd və sena, medih və minnet ona mahsustur, ona lâyıktır. Demək nemətlər onundur və onun hazinesinden çıkar. Hazine isə daimîdir.
İşte bu kəlmə, belə müjde verib dir ki:
Ey insan! Nimetin zevalinden elem çekme. Çünki rəhmət hazinesi tükenmez. Və lezzetin zevalini düşünüb o elemden feryat etme. Çünki o nemət meyvəsi, bir rahmet-i bînihayenin semeresidir. Ağacı bâki isə meyvə gitse də yerine gelen var. Nimetin ləzzəti içinde, o lezzetten yüz derece daha ziyade ləzzətli bir iltifat-ı rəhməti həmd ilə düşünüb ləzzəti birden yüz derece yapabilirsin.
Necə ki bir padşah-ı zîşanın sənə hədiyyə ettiği bir elma ləzzəti içinde yüz bəlkə min elmanın lezzetinin fevkinde, bir iltifat-ı şahane lezzetini sənə ihsas və ihsan edər. Elə də لَهُ ال۟حَم۟دُ kelimesiyle, yani həmd və şükür ilə yani nimetten in’amı hissetmekle, yani Mün’im’i tanımakla və in’amı düşünmekle, yani onun rahmetinin iltifatını və şefkatinin teveccühünü və in’amının devamını düşünmekle, nimetten min derece daha leziz, manevî bir ləzzət kapısını sənə açar.
يُح۟يٖى
Yani, həyatı veren odur. Və həyatı rızık ilə idame eden də odur. Və levazımat-ı həyatı da ihzar eden yenə odur. Və hayatın âlî gayeleri ona aittir və mühim neticeleri ona bakar, yüzde doksan doqquz meyvəsi onundur.
İşte bu kəlmə, belə fâni və âciz beşere nida edər, müjde verir və deyər:
Ey insan! Hayatın ağır tekâlifini omuzuna alıb zəhmət çekme. Hayatın fenasını düşünüb hüzne düşme. Yalnız dünyevî, ehemmiyetsiz meyvelerini görüb dünyaya gelişinden pişmanlık gösterme. Bəlkə o sefine-i vücudundaki həyat makinesi, Hayy-ı Kayyum’a aittir. Masarif və levazımatını o tedarik edər. Və o hayatın çox kesretli gayeleri və neticeleri var və ona aittir. Sən, o gemide bir dümenci neferisin. Vazifeni güzel gör, ücretini al, keyfine bak. O həyat sefinesi, ne qədər qiymətli olduğunu və ne qədər güzel faydalar verdiğini və o sefine sahibi zatın ne qədər Kerîm və Rahîm olduğunu düşün, mesrur ol və şükret və anla ki vazifeni istikametle yaptığın vaxt, o sefinenin verdiyi bütün netaic; bir cihetle sənin defter-i a’maline geçer, sənə bir hayat-ı bâkiyeyi temin edər, səni ebedî ihya edər.
وَ يُمٖيتُ
Yani, mevti veren odur. Yani, həyat vazifesinden terhis edər, fâni dünyadan yerini tebdil edər, külfet-i hizmetten âzad edər. Yani, hayat-ı fâniyeden, səni hayat-ı bâkiyeye alır. İşte bu kəlmə, şöylece fâni cin və inse bağırır, deyər ki:
Sizlərə müjde! Mevt idam deyil, hiçlik deyil, fena deyil, inkıraz deyil, sönmek deyil, firak-ı ebedî deyil, adem deyil, tesadüf deyil, fâilsiz bir in’idam deyil. Bəlkə bir Fâil-i Hakîm-i Rahîm tarafından bir terhistir, bir tebdil-i mekândır. Saadet-i ebediye tarafına, vatan-ı aslîlerine bir sevkiyattır. Yüzde doksan doqquz ahbabın mecmaı olan âlem-i berzaha bir visal kapısıdır.
وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ
Yani, bütün kainatın mevcudatında görünen və vesile-i muhabbet olan kemal və hüsün və ihsanın hədsiz bir derece fevkinde bir cemal və kemal və ihsanın sahibi və bütün mahbublara bedel, bir tək cilve-i cemali kâfi gelen bir Mabud-u Lemyezel, bir Mahbub-u Lâyezal’in ezelî və ebedî bir hayat-ı daimesi var ki şaibe-i zeval və fenadan münezzeh və avarız-ı naks və kusurdan müberradır.
İşte bu kəlmə, cin və inse və bütün şüurlua və ehl-i muhabbet və aşka ilan edər ki:
Sizlərə müjde! Mahbublarınızdan nihayətsiz firakların yaralarını tedavi edib merhem süren bir Mahbub-u Bâki’niz var. Madam ki o var və Bâki’dir, başkaları ne olursa olsun merak çekmeyiniz. Bəlkə o mahbublarda, sebeb-i muhabbetiniz olan hüsün və ihsan, fazl və kemal, o Mahbub-u Bâki’nin cilve-i cemal-i bâkisinden çox perdelerden geçip gayet zayıf bir gölgenin gölgesidir. Onların zevalleri, sizleri incitmesin. Çünki onlar bir nevi âyinelerdir. Âyinelerin değişmesi şaşaa-i cemalin cilvesini tazeleştirir, güzelleştirir. Madam ki o var, hər şey var.
بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ
Yani, hər xeyr, onun elindedir. Hər yaptığınız hayrat, onun defterine geçer. Hər işlediğiniz a’mal-i saliha, yanında kaydedilir.
İşte bu kəlmə, cin və inse nida edib müjde verir, dir ki:
Ey bîçareler! Mezaristana göçdüyünüz zaman, “Eyvah! Malımız harap olub sa’yimiz heba oldu, bu güzel və geniş dünyadan gedib dar bir toprağa girdik.” demeyiniz, feryat edib meyus olmayınız. Çünki sizin hər şeyiniz muhafaza edilir. Hər ameliniz yazılmışdır. Hər hizmetiniz kaydedilmişdir. Hizmetinizin mükâfatını verəcək və hər xeyr elinde və hər hayrı yapabiləcək bir Zat-ı Zülcelal, sizi celbedip yer altında muvakkaten durdurur. Sonra huzuruna aldırır. Ne mutlu sizlərə ki hizmetinizi və vazifenizi bitirdiniz. Zahmetiniz bitti, rahata və rahmete gidiyorsunuz. Hizmet, meşakkat bitti; ücret almaya gidiyorsunuz.
Bəli, geçen baharın defter-i a’malinin sahifeleri və hidematının sandukçaları olan toxumları, çekirdekleri muhafaza eden və ikinci baharda gayet şaşaalı, bəlkə yüz derece aslından daha bereketli bir tarzda muhafaza eden, neşreden Kadîr-i Zülcelal; əlbəttə sizin də netaic-i hayatınızı elə muhafaza edir və hizmetinize çox kesretli bir surette mükâfat verəcəkdir.
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ
Yani, o Vâhid’dir, Ehad’dir, hər şeye kādirdir. Heç bir şey ona ağır gəlməz. Bir baharı halk etmək, bir çiçək qədər ona kolaydır. Cenneti halk etmək, bir bahar qədər ona rahattır. Hər günde, hər senede, hər asırda yeniden yeniye icad ettiği hədsiz masnuatı, nihayətsiz kudretine nihayətsiz lisanlarla şehadet edərlər.
İşte bu kəlmə də belə müjde edər, deyər ki:
Ey insan! Yaptığın hizmet, ettiğin bəndəlik boşu boşuna getməz. Bir dâr-ı mükâfat, bir mahall-i saadet sənin üçün ihzar edilmişdir. Sənin bu fâni dünyana bedel, bâki bir cənnət səni bekler. İbadet ettiğin və tanıdığın Hâlık-ı Zülcelal’in vaadine iman və itimat et. Ona, vaadinde hulf etmək muhaldir. Kudretinde heç bir cihetle noksaniyet yoxdur. İşlerine, acizlik müdahale edə bilməz. Sənin kiçik bahçeni halk ettiği kimi cenneti də sənin üçün halk edə bilər və halk etmiş və sənə vaad etmiş. Və vaad ettiği üçün əlbəttə səni onun içine alacaq.
Madam ki bilmüşahede görürük: Hər senede, yeryüzünde, hayvanat və nebatatın üç yüz binden ziyade envalarını və milletlerini, kemal-i nizam-nizam-intizam və mizan ilə kemal-i sürat və suhuletle haşredip neşreder. Əlbəttə belə bir Kadîr-i Zülcelal, vaadini yerine getirmeye muktedirdir.
Hem madam ki hər senede, elə bir Kadîr-i Mutlak, haşrin və cennetin numunelerini minlərlə tarzda icad edir. Hem madam ki bütün semavî fermanları ilə saadet-i ebediyeyi vaad edib cenneti müjde verir. Hem madam ki bütün icraatı və şuunatı hak və hakikattir və sıdk və ciddiyetledir. Hem madam ki âsârının şehadetiyle, bütün kemalât, onun nihayətsiz kemaline delâlet və şehadet edər. Və heç bir cihette naks və kusur onda yoxdur. Hem madam ki hulfü’l-vaad və hilaf və kizb və aldatmak, en çirkin bir haslet və naks və kusurdur.
Əlbəttə və əlbəttə o Kadîr-i Zülcelal, o Hakîm-i Zülkemal, o Rahîm-i Zülcemal vaadini yerine getirəcək; saadet-i ebediye kapısını açacaq, Âdem babanızın vatan-ı aslîsi olan cənnətə sizleri ey ehl-i iman idhal edəcəkdir.
وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ
Yani, ticaret və memuriyet üçün mühim vazifelerle bu dâr-ı imtihan olan dünyaya gönderilen insanlar, ticaretlerini yapıp vazifelerini bitirip və hizmetlerini itmam ettikten sonra, yenə onları gönderen Hâlık-ı Zülcelal’ine dönecekler və Mevla-yı Kerîm’lerine kavuşacaklar. Yani, bu dâr-ı fâniden gedib dâr-ı bâkide huzur-u kibriyaya müşerref olacaklar. Yani, esbab dağdağasından və vesaitin karanlık perdelerinden kurtulup Rabb-i Rahîm’lerine makarr-ı saltanat-ı ebedîsinde perdesiz kavuşacaklar. Doğrudan doğruya hər kəs, öz Hâlık’ı və Mabud’u və Rabb’i və Seyyid’i və Mâlik’i kim olduğunu biləcək və bulacaklar.
İşte bu kəlmə bütün müjdelerin fevkinde belə müjde edər və deyər ki:
Ey insan! Bilir misin haraya gidirsən və haraya sevk olunursan? Otuz İkinci Söz’ün âhirinde denildiyi kimi: Dünyanın min sene mesudane həyatı, bir saat hayatına mukabil gelmeyen cənnət hayatının və o cənnət hayatının də min senesi, bir saat rü’yet-i cemaline mukabil gelmeyen bir Cemil-i Zülcelal’in daire-i rahmetine və mertebe-i huzuruna gidirsən. Müptela və meftun və müştak olduğunuz mecazî mahbublarda və bütün mövcudat-ı dünyeviyedeki hüsün və cemal, onun cilve-i cemalinin və hüsn-ü esmasının bir nevi gölgesi və bütün cənnət, bütün letaifiyle bir cilve-i rəhməti və bütün iştiyaklar və muhabbetler və incizablar və cazibeler, bir lem’a-i muhabbeti olan bir Mabud-u Lemyezel’in, bir Mahbub-u Lâyezal’in daire-i huzuruna gidiyorsunuz və ziyafetgâh-ı ebedîsi olan cənnətə çağrılıyorsunuz. Elə isə kabir kapısına ağlayarak deyil, gülerek giriniz.
Hem bu kəlmə belə müjde verir, dir ki:
Ey insan! Fenaya, ademe, hiçliğe, zulümata, nisyana, çürümeye, dağılmaya və kesrette boğulmaya gittiğinizi tevehhüm edib düşünmeyiniz. Siz fenaya deyil, bekaya gidiyorsunuz. Ademe deyil, vücud-u daimîye sevk olunuyorsunuz. Zulümata deyil, âlem-i nura giriyorsunuz. Sahib və Mâlik-i Həqiqi’nin tarafına gidiyorsunuz və Sultan-ı Ezelî’nin payitahtına dönüyorsunuz. Kesrette boğulmaya deyil, vahdet dairesinde teneffüs edeceksiniz. Firaka deyil, visale müteveccihsiniz.
İsm-i a’zam noktasında, tevhidin ispatına muhtasar bir işarətir.
لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ da bir tevhid-i uluhiyet və mabudiyet vardır. Bu mertebenin gayet qüvvətli bir bürhanına belə işarə ederiz ki:
Bu kainat yüzünde, hususan zeminin sahifesinde, gayet muntazam bir faaliyet görünür. Və gayet hikmetli bir hallakıyet müşahede edirik. Və gayet nizam-nizam-intizamlı bir fettahiyet, yani hər şeye lâyık bir şəkil açmak və surət vermək aynelyakîn görürük. Hem gayet şəfqətli, keremli, rahmetli bir vehhabiyet və ihsanat görürük. Elə isə bizzarure bu hal və bu keyfiyet; Faal, Hallak, Fettah, Vehhab bir Zat-ı Zülcelal’in vücub-u vücudunu və vahdetini ispat edər, bəlkə ihsas edər.
Bəli, mevcudatın mütemadiyen zevalleri, tazelenmeleri gösterir ki o mevcudat; bir Sâni’-i Kadîr’in kudsî esmasının cilveleri və envar-ı esmaiyesinin gölgeleri və ef’alinin eserleri və qələm-i qədər və qüdrətin nakışları və sahifeleri və cemal-i kemalinin âyineleridir.
Bu həqiqət-i uzmaya və bu tevhidin mertebe-i ulyâsına, bu kainatın sahibi, bütün gönderdiyi mukaddes kitablar və suhuflarıyla o tevhidi gösterdiyi kimi; bütün ehl-i həqiqət və kâmilîn-i nev-i beşer tahkikatlarıyla və keşqiymətlərıyla, eyni mertebe-i tevhidi gösterirlər. Və kainat də acizlik və möhtaclıqyla birlikdə, mazhar olduğu daimî mu’cizat-ı sanatın və havârık-ı iktidar, hazain-i servetin şehadetiyle, eyni mertebe-i tevhide işarə edər.
Demək, Şahid-i Ezelî bütün kütüb və suhufuyla və ehl-i şuhud bütün tahkikat və küşûfuyla və âlem-i şehadet bütün muntazam ahval və hakîmane şuunatıyla o mertebe-i tevhidde bi’l-icma ittifak edirlər.
İşte o Vâhid-i Ehad’i qəbul etmeyen, ya nihayətsiz ilahları qəbul edəcək veyahut ahmak sofestaî kimi hem özünü hem kainatın vücudunu inkâr edəcək.
وَح۟دَهُ
İşte bu kəlmə sarîh bir mertebe-i tevhidi gösterir. Bu mertebeyi də a’zamî bir surette ispat eden gayet qüvvətli bir bürhanına belə işarə ederiz ki:
Biz gözümüzü açtıkça, kainat yüzüne nazarımızı saldırdıkça en evvel gözümüze ilişen, âmm və mükemmel bir nizamdır və şâmil, hassas bir mizandır, görürük. Hər şey dakik bir nizam ilə hassas bir mizan və ölçü içindedir.
Daha bir parça dikkat-i nazar ettikçe yeniden yeniye bir tanzim və tevziniyet gözümüze çarpır. Yani biri, nizam-nizam-intizam ilə o nizamı değiştirir və tartı ilə o mizanı tazelendirir. Hər şey bir model olub çox kesretli muntazam və mevzun suretler giydirilir.
Daha ziyade dikkat ettikçe o tanzim və tevzin altında bir hikmət və adalet görünür. Hər harekette bir hikmət və maslahat gözetilir, bir hak, bir fayda takip edilir.
Daha ziyade dikkat ettikçe gayet hakîmane bir faaliyet içinde bir qüdrətin tezahüratı və hər şeyin hər şe’nini ihata eden gayet muhit bir ilmin cilveleri nazar-ı şuurumuza çarpır.
Demək, bütün mövcudattaki bu nizam və mizan, umuma âmm bir tanzim və tevzini və o tanzim və tevzin, âmm bir hikmət və adaleti və o hikmət və adalet, bir qüdrət və ilmi gözümüze gösterir. Demək, bir Kadîr-i külli şey və bir Alîm-i külli şey, bu perdeler arkasında akla görünür.
Hem hər şeyin evveline və âhirine bakırıq, hususan canlı nevinde görürük ki: Başlangıçları, asılları, kökleri hem meyvələri və neticeleri elə bir tarzdadır ki güya toxumları, asılları; birer tarife, birer program şeklinde bütün o mevcudun cihazatını tazammun edir. Və neticesinde və meyvesinde yenə bütün o canlıın manası süzülüp onda tecemmu edər, tarihçe-i hayatını ona bırakır. Güya onun aslı olan çərdəyi, desatir-i icadiyesinin bir mecmuasıdır. Və meyvəsi və semeresi isə evamir-i icadiyesinin bir fihristesi hükmünde görürük. Sonra o canlıın zâhirine və bâtınına bakırıq. Gayet derecede hikmetli bir qüdrətin tasarrufatı və nâfiz bir iradenin tasviratı və tanzimatı görünür. Yani bir qüvvət və qüdrət icad edər, bir emir və irade surət giydirir.
İşte bütün mövcudat, belə evveline dikkat ettikçe bir ilmin tarifenamesi və âhirine dikkat ettikçe bir Sâni’in planı və beyannamesi və zâhirine baktıkça bir Fâil-i Muhtar’ın və Mürîd’in gayet sanatlı və tenasüplü bir hulle-i sanatı və bâtınına baktıkça bir Kadîr’in gayet muntazam bir makinesini müşahede edirik.
İşte bu hal və bu keyfiyet, bizzarure və bilbedahe ilan edər ki heç bir şey, heç bir zaman, heç bir mekân bir tək Sâni’-i Zülcelal’in kabza-i tasarrufundan hariç ola bilməz. Hər bir şey və bütün eşya, bütün şuunatıyla, bir Kadîr-i Mürîd’in kabza-i tasarrufunda tedbir edilir. Və bir Rahman-ı Rahîm’in tanzimiyle və lütfuyla güzelleştirilir. Və bir Hannan-ı Mennan’ın tezyiniyle süslendirilir.
Bəli, başında şuur və yüzünde gözü bulunana bu kainat və bu mevcudattaki nizam və mizan və tanzim və tevzin; bir tək, yekta, Vâhid, Ehad, Kadîr, Mürîd, Alîm, Hakîm bir zatı vahdaniyet mertebesinde gösterir.
Bəli, hər şeyde bir birlik var. Birlik isə biri gösterir. Mesela, dünyanın lambası olan güneş birdir; elə isə dünyanın mâliki də birdir. Mesela, zemin yüzündeki canlıların hizmetçileri olan hava, ateş, su birdir; elə isə onları istihdam eden və bizlərə musahhar eden də birdir.
لَا شَرٖيكَ لَهُ
Bu kelimeyi, Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıfı gayet qüvvətli və şaşaalı bir surette ispat ettiğinden, ona havale ederiz. Onun fevkinde beyan ola bilməz, ondan daha ileri beyana lüzum yox və izah edilmez.
لَهُ ال۟مُل۟كُ
Yani ferşten arşa, serâdan süreyyaya, zerrattan seyyarata, ezelden ebede qədər hər bir mevcud, semavat və arz, dünya və âhiret, hər şey onun mülküdür. Mâlikiyet mertebe-i uzması, tevhid-i a’zam surətində onundur.
Bu mertebe-i uzma-i mâlikiyet və makam-ı a’zam-ı tevhidin bir hüccet-i kübrası, latîf bir zamanda və latîf bir hatırada, Arabî ibaresinde, bu âcizin hatırına ilka edildi. O latîf hatıranın hatırı üçün eyni ibare-i Arabiyeyi kaydedip sonra mealini yazacağız.
لَهُ ال۟مُل۟كُ لِاَنَّ ذَاكَ ال۟عَالَمَ ال۟كَبٖيرَ كَهٰذَا ال۟عَالَمِ الصَّغٖيرِ ٠ مَص۟نُوعَا قُد۟رَتِهٖ مَك۟تُوبَا قَدَرِهٖ ٠ اِب۟دَاعُهُ لِذَاكَ صَيَّرَهُ مَس۟جِدًا ٠
اٖيجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ سَاجِدًا ٠ اِن۟شَاؤُهُ لِذَاكَ صَيَّرَ ذَاكَ مِل۟كًا ٠ اٖيجَادُهُ لِهٰذَا صَيَّرَهُ مَم۟لُوكًا ٠ صَن۟عَتُهُ فٖى ذَاكَ تَظَاهَرَت۟ كِتَابًا ٠ صِب۟غَتُهُ فٖى هٰذَا تَزَاهَرَت۟ خِطَابًا ٠ قُد۟رَتُهُ فٖى ذَاكَ تُظ۟هِرُ حِش۟مَتَهُ ٠ رَح۟مَتُهُ فٖى هٰذَا تُنَظِّمُ نِع۟مَتَهُ ٠ حِش۟مَتُهُ فٖى ذَاكَ تَش۟هَدُ هُوَ ال۟وَاحِدُ ٠ نِع۟مَتُهُ فٖى هٰذَا تُع۟لِنُ هُوَ ال۟اَحَدُ ٠ سِكَّتُهُ فٖى ذَاكَ فِى ال۟كُلِّ وَال۟اَج۟زَاءِ ٠
خَاتَمُهُ فٖى هٰذَا فِى ال۟جِس۟مِ وَ ال۟اَع۟ضَاءِ ٠
ذَاكَ ال۟عَالَمَ ال۟كَبٖيرَ … الخ Yani bu kainat denilen âlem-i ekber və insan denilen onun misal-i musağğarı olan âlem-i asgar, qüdrət və qədər kalemiyle yazılan âfakî və enfüsî vahdaniyet delailini gösterirlər.
Bəli, kainattaki sanat-ı muntazamanın kiçik bir mikyasta numunesi insanda vardır. O daire-i kübradaki sanat, Sâni’-i Vâhid’e şehadet ettiği kimi bu insanda olan kiçik mikyastaki hurdebînî sanat də yenə o Sâni’e işarə edər, vahdetini gösterir.
Hem necə ki bu insan gayet manidar bir mektub-u Rabbanîdir, muntazam bir kaside-i kaderdir. Elə də bu kainat də eyni o qələm-i kaderle lakin böyük bir mikyasta yazılmış muntazam bir kaside-i kaderdir.
Heç mümkün müdür ki hədsiz alâmet-i farika ilə bütün insanlara bakan bu insan yüzündeki sikke-i vahdete və bütün mövcudatı omuz omuza, el ele, baş başa veren kainat üstündeki hâtem-i vahdaniyete, Vâhid-i Ehad’den başqa bir şeyin müdahalesi bulunsun?
اِب۟دَاعُهُ لِذَاكَ … الخ Meali şudur: Sâni’-i Hakîm, âlem-i ekberi elə bedî’ bir surette halk edib âyât-ı kibriyasını üstünde nakşetmiş ki kainatı bir mescid-i kebir şekline döndürmüş və insanı də elə bir tarzda icad edib ona ağıl vererek, onunla o mu’cizat-ı sanatına və o bedî’ kudretine qarşı secde-i hayret ettirerek, ona âyât-ı kibriyayı okutturup kemer-beste-i bəndəlik ettirerek, o mescid-i kebirde bir abd-i sâcid fıtratında yaratmışdır.
Heç mümkün müdür ki bu mescid-i kebirin içindeki sâcidlerin, âbidlerin mabud-u həqiqileri; o Sâni’-i Vâhid-i Ehad’den başqası olabilsin?
اِن۟شَائُهُ لِذَاكَ … الخ Meali şudur ki: O Mâlikü’l-mülki Zülcelal, âlem-i ekberi, bâhusus küre-i arz yüzünü elə bir surette inşa edərək yapmışdır ki birbiri içinde hədsiz daireler olub hər bir daire bir tarla hükmünde olub vaxt be-vaxt, mevsim be-mevsim, asır be-asır eker, biçer, mahsulat alır. Mütemadiyen mülkünü çalıştırır, tasarruf edər.
En böyük daire olan zerrat âlemini bir tarla yapıp hər zaman kainat qədər mahsulatı; kudretiyle, hikmetiyle onda eker, biçer, qaldırır. Âlem-i şehadetten âlem-i gayba, daire-i kudretten daire-i ilme gönderir.
Sonra mutavassıt bir daire olan zemin yüzünü, eynilə elə bir mezraa yapmış ki mevsim be-mevsim âlemleri, envaları içinde eker, biçer, qaldırır. Manevî mahsulatını də gaybî, uhrevî, misalî və manevî âlemlerine gönderir.
Daha kiçik bir daire olan bir bahçeyi yenə yüz defa, min defa kudretle doldurup hikmetle boşalttırır.
Daha kiçik bir daire olan bir canlıı, mesela bir ağacı, bir insanı, yüz defa onun qədər, ondan mahsulat alır.
Demək o Mâlikü’l-mülki Zülcelal; kiçik böyük, cüz’î küllî hər şeyi birer model hükmünde inşa edərək yüzler tarzda, taze taze nakışlarla münakkaş mensucat-ı sanatını onlara giydirir; cilve-i esmasını, mu’cizat-ı kudretini izhar edər. Öz mülkünde hər bir şeyi, birer sahife hükmünde inşa etmiş; hər sahifede, yüzer tarzda manidar mektubatını yazar; hikmetinin âyâtını izhar edər, şüurlulara okutturur.
Bu âlem-i ekberi, mülk şeklinde inşa etmekle birlikdə; bu insanı də elə bir surette halk etmişdir və ona elə cihazat və âletler və havas və hissiyatlar və bilhassa nəfs, heva və ihtiyaç və iştiha və hırs və dava vermişdir ki o geniş mülkünde, bütün mülke möhtac bir memlûk hükmüne getirmişdir.
İşte heç mümkün müdür ki: Çox böyük olan âlem-i zerrattan tâ bir sineğe qədər bütününü mülk və tarla yapan və kiçik insanı, o böyük mülke nâzır və müfettiş və çiftçi və tüccar və dellâl və âbid və memlûk yaptıran və özünə, muhterem bir misafir və sevgili bir muhatap ittihaz eden o Mâlikü’l-mülki Zülcelal’den başqa, o mülke tasarruf edib o memlûke seyyid olabilsin?
صَن۟عَتُهُ فٖى ذَاكَ … الخ ibaresidir. Meali şudur ki: Sâni’-i Zülcelal’in âlem-i ekberdeki sanatı o derece manidardır ki o sanat, bir kitab surətində tezahür edib kainatı bir kitab-ı kebir hükmüne getirdiğinden akl-ı beşer, həqiqi fenn-i hikmət kütüphanesini ondan aldı və ona göre yazdı. Və o kitab-ı hikmət, o derece hakikatle bağlı və həqiqətdən meded alır ki böyük Kitab-ı Mübin’in bir nüshası olan Kur’an-ı Hakîm şeklinde ilan edildi.
Hem necə ki kainattaki sanatı, kemal-i nizam-nizam-intizamından kitab şekline girdi; insandaki sıbgatı və nakş-ı hikməti də hitap çiçeğini açtı. Yani o sanat, o derece manidar və hassas və güzeldir ki o makine-i canlıtaki cihazatı, fonoğraf kimi nutka geldi, söylettirdi. Və elə bir ahsen-i takvim içinde bir sıbga-i Rabbaniye vermiş ki o maddî, cismanî, camid kafada; manevî, gaybî, hayattar olan beyan və hitap çiçeği açıldı. Və o insan kafasındaki kabiliyet-i nutk u beyana, o derece ulvi cihazat və istidat verdi ki Sultan-ı Ezelî’ye muhatap olacaq bir makamda inkişaf ettirdi, terakki verdi. Yani fıtrat-ı insaniyedeki sıbgat-ı Rabbaniye, hitab-ı İlahî çiçeğini açtı.
Heç mümkün müdür ki kitab derecesine gelen bütün mövcudattaki sanata və hitap makamına gelen insandaki o sıbgata, Vâhid-i Ehad’den başqası karışabilsin? Hâşâ!
قُد۟رَتُهُ فٖى ذَاكَ … الخ ibaresidir. Meali şudur ki: Qüdrət-i İlahiye âlem-i ekberde haşmet-i rububiyetini gösterir. Rahmet-i Rabbaniye isə âlem-i asgar olan insanda nimetleri tanzim edir.
Yani Sâni’in qüdrəti, kibriya və celal noktasında, kainatı elə muhteşem bir saray şeklinde icad edir ki güneşi böyük bir elektrik lambası, kameri kandil və yıldızları mumlar meyveleriyle yaldızlar, elektrikler. Və zemin yüzünü bir sofra, bir tarla, bir bahçe, bir haliçe və dağları birer mahzen, birer direk, birer kale və hâkeza bütün eşyayı böyük bir mikyasta o böyük sarayın levazımatı şekline getirerek, şaşaalı bir surette haşmet-i rububiyetini gösterdiyi kimi…
Cemal noktasında rəhməti də en kiçik canlıa qədər hər ruh sahibia enva-ı nemətini verir, onun ilə tanzim edər. Baştan aşağıya qədər nimetlerle süsleyip lütuf və keremle tezyin edər və o haşmet-i celaliyeye qarşı cemal-i rahmetini o küçücük lisanlarla o böyük lisana qarşı çıkarır.
Yani güneş və arş kimi böyük cirmler, haşmet dili ilə “Yâ Celil, yâ Kebir, yâ Azîm” dedikleri vaxt; sinek və semek kimi o küçücük canlılar də rəhmət dili ilə “Yâ Cemil, yâ Rahîm, yâ Kerîm” deyərək o musika-i kübraya latîf nağamatlarını katırlar, tatlılaştırırlar.
Heç mümkün müdür ki o Celil-i Zülcemal’den və o Cemil-i Zülcelal’den başqa bir şey, öz başıyla bu âlem-i ekber və asgara icad cihetinde müdahale edebilsin? Hâşâ!
حِش۟مَتُهُ فٖى ذَاكَ … الخ ibaresidir. Meali şudur ki: Yani kainatın heyet-i mecmuasında tezahür eden haşmet-i rububiyet, vahdaniyet-i İlahiyeyi ispat edib gösterdiyi kimi; canlıların cüz’iyatlarına mukannen erzaklarını veren nemət-i Rabbaniye də ehadiyet-i İlahiyeyi ispat edib gösterir.
Vâhidiyet isə bütün o mevcudat birinindir və birine bakar və birinin icadıdır deməkdir.
Ehadiyet isə hər bir şeyde, Hâlık-ı külli şey’in ekser esması tecelli edir deməkdir.
Mesela güneşin ziyası, bütün zeminin yüzünü ihata ettiği haysiyetiyle, vâhidiyet misalini gösterir. Və hər bir şeffaf cüzde və su katrelerinde, güneşin ziyası və harareti və ziyasındaki yeddi rengi və bir nevi gölgesi bulunması, ehadiyet misalini gösterir. Və hər bir şeyde hususan canlıta və bilhassa hər bir insanda o Sâni’in ekser esması onda tecelli ettiği cihetle, ehadiyeti gösterir.
İşte bu fıkra işarə edər ki: Kainatta tasarruf eden haşmet-i rububiyet, o koca güneşi bu zemin yüzündeki canlılara bir hizmetkâr, bir lamba, bir ocak; və koca küre-i zemini onlara bir beşik, bir menzil, bir ticaretgâh; və ateşi, hər yerde hazır bir aşçı və dost; və bulutu, süzgeç və murdia; və dağları, mahzen və ambar; və havayı, canlıa enfas və nüfusa yelpaze; və suyu, yeniden hayata girenlere süt emziren dâye və hayvanata âb-ı həyat veren bir şerbetçi hükmüne gətirən rububiyet-i İlahiye, gayet vâzıh bir surette vahdaniyet-i İlahiyeyi gösterir.
Bəli, Hâlık-ı Vâhid’den başqa kim güneşi arzlılara musahhar bir hizmetkâr edər? Və o Vâhid-i Ehad’den başqa kim havayı elinde tutar, çoxlu vazifelerle tavzif edib rûy-i zeminde çevik çalak bir hizmetkâr edər? Və o Vâhid-i Ehad’den başqa kimin haddine düşmüşdür ki ateşi aşçı yapsın və kibrit başı qədər bir zerrecik ateşe, minlərlə batman eşyayı yuttursun və hâkeza… Hər bir şey, hər bir unsur, hər bir ecram-ı ulviye, o haşmet-i rububiyet noktasında Vâhid-i Zülcelal’i gösterir.
İşte celal və haşmet noktasında vâhidiyet göründüğü kimi cemal və rəhmət noktasında də nemət və ihsan, ehadiyet-i İlahiyeyi ilan edər. Çünki canlıta və bilhassa insanda, o derece sanat-ı câmia içinde; hədsiz enva-ı neməti anlayacaq, qəbul edəcək, isteyəcək cihazat və âletler vardır ki bütün kainatta tecelli eden bütün esmasının cilvesine mazhardır. Âdeta bir nöqtə-i mihrakıye hükmünde, bütün Əsmaül-Hüsnayı birden mahiyetinin âyinesiyle gösterir və onunla ehadiyet-i İlahiyeyi ilan edər.
سِكَّتُهُ فٖى ذَاكَ فِى ال۟كُلِّ وَال۟اَج۟زَاءِ ٠ خَاتَمُهُ فٖى هٰذَا فِى ال۟جِس۟مِ وَال۟اَع۟ضَاءِ
Meali şudur ki: Sâni’-i Zülcelal âlem-i ekberin heyet-i mecmuasında bir sikke-i kübrası olduğu kimi bütün eczasında və envaında də birer sikke-i vahdet koymuşdur. Âlem-i asgar olan insanın cisminde və yüzünde birer hâtem-i vahdaniyet bastığı kimi hər bir azasında də birer mühr-ü vahdeti vardır.
Bəli, o Kadîr-i Zülcelal hər şeyde, külliyatta və cüz’iyatta, yıldızlarda və zerrelerde birer sikke-i vahdet koymuşdur ki ona şehadet edər. Və birer mühr-ü vahdaniyet basmışdır ki ona delâlet edər. Bu həqiqət-i uzma, Iyirmi İkinci Söz’de və Otuz İkinci Söz’de və Otuz Üçüncü Məktub’un otuz üç adet Penceresinde gayet parlak və kat’î bir surette izah və ispat edildiğinden onlara havale edib sözü keser, burada hâtime veririz.
لَهُ ال۟حَم۟دُ
Yani bütün mövcudatta sebeb-i medh ü sena olan kemalât onundur. Elə isə həmd də ona aittir. Ezelden ebede qədər hər kimden hər kime qarşı gelen və geləcək medh ü sena ona aittir. Çünki sebeb-i medih olan nemət və ihsan və kemal və cemal və medar-ı həmd olan hər şey onundur, ona aittir.
Bəli, âyât-ı Kur’aniyenin işaratıyla, bütün mövcudattan daimî bir surette dərgah-ı İlahiyeye giden bir bəndəliktir, bir tesbihtir, bir secdedir, bir duadır və bir həmd ü senadır ki daimî o dergâha gidir. Bu həqiqət-i tevhidi ispat eden bir bürhan-ı a’zama belə işarə ederiz ki:
Bu kainata bakdığımız vaxt, bağistan şeklinde; sakfı ulvi yıldızlarla yaldızlanmış, zemini ziynetli mevcudatla şenlenmiş surette görünür. İşte bu bağistandaki muntazam, nurani ecram-ı ulviye və hikmetli və ziynetli mevcudat-ı süfliye, umumen hər biri lisan-ı mahsusuyla deyərlər ki: Biz, bir Kadîr-i Zülcelal’in mu’cizat-ı kudretiyiz. Bir Hâlık-ı Hakîm və bir Sâni’-i Kadîr’in vahdetine şehadet ederiz.
Və bu bağistan-ı âlem içindeki küre-i arza bakırıq, görürük ki: Bir bahçe şeklinde rengârenk yüz minlərlə süslü, çiçekli nebatat taifeleri onda serilmiş və çeşit çeşit yüz minlərlə enva-ı hayvanat onda serpilmişdir.
İşte bu zemin bahçesinde bütün o süslü nebatat və ziynetli hayvanat, muntazam suretleriyle və mevzun şekilleriyle ilan edirlər ki: Biz, bir tək Sâni’-i Hakîm’in sanatından birer mu’cizesi, birer hârikasıyız və vahdaniyetin birer dellâlı, birer şahidiyiz.
Hem o bahçedeki ağacların başlarına bakar görürüz ki: Gayet derecede alîmane, hakîmane, kerîmane, latîfane, cemilane yapılmış muhtelif suretlerde meyvələri, çiçəkləri görürük. İşte bunlar bilumum bir dil ilə ilan edərlər ki: Biz, bir Rahman-ı Zülcemal’in və bir Rahîm-i Zülkemal’in mu’ciz-nüma hediyeleriyiz, hayret-nüma ihsanlarıyız.
İşte bağistan-ı kainattaki ecram və mevcudat və küre-i arz bahçesindeki nebatat və hayvanat və eşcar və nebatatın başlarındaki ezhar və semerat; nihayet derecede yüksək bir sadâ ilə şehadet edər, ilan edər, deyərlər ki:
Bizim Hâlık’ımız və Musavvirimiz və bizi hədiyyə veren Kadîr-i Zülcemal, Hakîm-i Bîmisal, Kerîm-i Pür-neval hər şeye kādirdir. Heç bir şey ona ağır gəlməz. Heç bir şey daire-i kudretinden hariç ola bilməz. Kudretine nisbeten zerreler, yıldızlar birdir. Küllî, cüz’î qədər kolaydır. Cüz, küll qədər kıymetlidir. En böyük, en kiçik qədər kudretine nisbeten rahattır. Kiçik, böyük qədər sanatlıdır bəlkə sanatça bazı kiçik, büyükten daha büyüktür.
Bütün mazideki acayib-i qüdrəti olan vukuat şehadet edər ki o Kadîr-i Mutlak, bütün istikbaldeki acayib-i imkânata muktedirdir. Dünü gətirən, yarını getirdiyi kimi; maziyi icad eden o Zat-ı Kadîr, istikbali də icad edər. Dünyayı yapan o Sâni’-i Hakîm, âhireti də yapar. Bəli, Mabud-u Bi’l-hak yalnız o Kadîr-i Zülcelal olduğu kimi Mahmud-u Bi’l-ıtlak yenə yalnız odur. İbadet ona mahsus olduğu kimi həmd ü sena də ona hastır.
Heç mümkün müdür ki semavat və arzı halk eden bir Sâni’-i Hakîm, semavat və arzın en mühim neticesi və kainatın en mükemmel meyvəsi olan insanları başıboş bıraksın, esbab və tesadüfe havale etsin, hikmet-i bâhiresini abesiyete kalbetsin? Hâşâ!
Heç mümkün müdür ki hakîm, alîm bir zat, bir ağacı gayet ehemmiyetle tedbir və tasvir edib və gayet derecede hikmetle idare və terbiye ettiği halde; o ağacın gayesi, faydası olan meyvelerine bakmayıp ehemmiyet vermesin; hırsız əllərə, boş yerlere dağılsın, zayi olsun? Əlbəttə bakmamak, ehemmiyet vermemek ola bilməz. Çünki ağaca ehemmiyet vermək, meyvələri içindir.
İşte bu kainatın şüurluu və en mükemmel meyvəsi və neticesi və gayesi, insandır. Bu kainatın Sâni’-i Hakîm’i mümkün müdür ki bu şüurlu meyvelerin meyvələri olan həmd və ibadəti, şükür və muhabbeti başkalara verib hikmet-i bâhiresini hiçe indirsin veyahut qüdrət-i mutlakasını acze kalbettirsin veyahut ilm-i muhitini cehle çevirsin? Yüz min defa hâşâ!
Heç mümkün müdür ki bu kainat sarayının binasındaki makasıd-ı Rabbaniyenin medarı olan şüurlu və şüurluun serfirazı olan nev-i insanın mazhar olduğu nemətlərə mukabil izhar ettikleri şükür və ibadəti, o saray-ı kainatın Sâni’inden başkasına gitsin? Və o Sâni’-i Zülcelal, o gayetü’l-gaye olan şükür və ibadəti başkalara gitmesine müsaade etsin.
Hem heç mümkün müdür ki hədsiz enva-ı nimetiyle özünü şüurlulara sevdirsin və hədsiz mu’cizat-ı sanatıyla özünü onlara tanıttırsın; sonra onların şükür və ibadətlerini, həmd və muhabbetlerini, marifet və minnettarlıklarını esbaba və tabiata terk edib ehemmiyet vermesin; hikmet-i mutlakasını inkâr ettirsin; saltanat-ı rububiyetini hiçe indirsin? Yüz min defa hâşâ və kellâ!
Heç mümkün müdür ki bir baharı halk edemeyen və bütün meyvələri icad edemeyen və yeryüzünde sikkeleri bir olan bütün elmaları inşa edemeyen; onların bir misal-i musağğarı olan bir elmayı halk edib və o elmayı nemət olaraq birisine yedirsin, şükrünü kazansın, Mahmud-u Bi’l-ıtlak’a həmd noktasında iştirak etsin? Hâşâ!.. Çünki bir elmayı halk eden kim isə bütün dünyaya gelen elmaları icad eden yenə o ola bilər. Çünki sikke birdir. Hem elmaları icad eden kim isə bütün dünyada medar-ı rızık olan hububat və semeratı halk eden yenə odur.
Demək en kiçik, cüz’î bir canlıa, en cüz’î bir neməti veren, doğrudan doğruya kainatın Hâlık’ıdır və Rezzak-ı Zülcelal’dir. Elə isə şükür və həmd, doğrudan doğruya ona aittir. Elə isə həqiqət-i kainat, daima hak dili ilə deyər:
لَهُ ال۟حَم۟دُ مِن۟ كُلِّ اَحَدٍ مِنَ ال۟اَزَلِ اِلَى ال۟اَبَدِ
يُح۟يٖى
Yani həyat veren yalnız odur. Elə isə hər şeyin Hâlık’ı də yalnız odur. Çünki kainatın ruhu, nuru, mâyesi, esası, neticesi, hülâsası hayattır. Həyatı veren kim isə bütün kainatın Hâlık’ı da odur. Həyatı veren əlbəttə odur, Hayy u Kayyum’dur.
İşte bu mertebe-i tevhidin bürhan-ı a’zamına belə işarə ederiz ki: –Başqa bir Söz’de izah və ispat edildiyi kimi– zemin yüzünün sahrasında çadırları kurulmuş gayet muhteşem canlılar ordusunu görürük. Bəli, Hayy u Kayyum’un hədsiz ordularından, hər bahar mevsiminde yeni silah altına alınmış, gaibden gelen taze bir ordu meydana çıkmış görürük. Bu orduya bakırıq ki: Nebatat taifelerinden iki yüz binden ziyade və hayvanat milletlerinden yenə yüz binden fazla çeşit çeşit muhtelif kavimler görürük. Hər bir milletin, hər bir taifenin elbisesi ayrı, erzakı ayrı, talimatı ayrı, terhisatı ayrı, silahları ayrı, müddet-i askeriyeleri ayrı olduğu halde; bir kumandan-ı a’zam hədsiz qüdrət və hikmetiyle və nihayətsiz ilim və iradesiyle, bitmez rahmetiyle, tükenmez hazinesiyle, hiçbirini unutmayarak, şaşırmayarak, karıştırmayarak, geciktirmeyerek ayrı ayrı bütün o üç yüz binden ziyade milletleri və taifeleri kemal-i nizam-nizam-intizam ilə tamam-ı mizan ilə vaxtı vaktine ayrı ayrı erzaklarını, ayrı ayrı elbiselerini, ayrı ayrı silahlarını vererek, ayrı ayrı talimat yaptırarak, ayrı ayrı terhisat ettiğini, gözü bulunan bilmüşahede görür və qəlbi bulunan biaynelyakîn tasdik edər.
İşte heç mümkün müdür ki bu ihya və idareye və bu terbiye və iaşeye; o orduyu bütün şuunatıyla ihata eden bir ilm-i muhitin və o orduyu bütün levazımatıyla idare eden bir qüdrət-i mutlakanın sahibinden başqası karışabilsin, müdahale edebilsin, onda hissesi olsun? Yüz minlərlə defa hâşâ!..
Malûmdur ki bir taburda on millet bulunsa ayrı ayrı teçhiz etmesi on tabur qədər güç olduğundan âciz insanlar, istəyər istəməz bir tarzda teçhize mecbur olmuşlar. Halbuki Hayy u Kayyum bu muhteşem ordusu içinde, üç yüz binden ziyade milletlere, ayrı ayrı teçhizat-ı hayatiyeyi verir. Hem külfetsiz, müşkülatsız, kolay bir tarzda, hafif bir şəkildə, gayet hakîmane və nizam-nizam-intizam-perverane verir. Və koca orduya, bir tək dil ilə هُوَ الَّذٖى يُح۟يٖى dedirtip kainat mescidinde o cemaat-i uzmaya اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟حَىُّ ال۟قَيُّومُ لَا تَا۟خُذُهُ سِنَةٌ وَ لَانَو۟مٌ … الخ okutturur.
وَ يُمٖيتُ
Yani mevti veren odur. Yani həyatı veren o olduğu kimi həyatı alan, mevti veren də yenə odur. Bəli mevt, yalnız tahrip və sönmek deyildir ki esbaba verilsin, tabiata havale edilsin. Bəlkə necə bir toxum zâhiren ölüp çürür lakin bâtınen bir sümbülün hayatına və yoğurmasına yani cüz’î tohumluk hayatından, küllî sümbül hayatına geçir. Elə də mevt də zâhiren bir inhilal və bir intıfa göründüğü halde, həqiqətdə insan üçün hayat-ı bâkiyeye unvan və mukaddime və mebde olur. Elə isə həyatı veren və idare eden Kadîr-i Mutlak, yenə əlbəttə mevti də o icad edər.
Bu kelimedeki mertebe-i uzma-yı tevhidin bir bürhan-ı a’zamına belə işarə ederiz ki:
Otuz Üçüncü Məktub’un Iyirmi Dördüncü Penceresi’nde beyan edildiyi kimi: Bu mevcudat, irade-i İlahiye ilə seyyaledir. Bu kainat, emr-i Rabbanî ilə seyyaredir. Bu mahlukat, izn-i İlahî ilə zaman nehrinde mütemadiyen akır; âlem-i gaybdan gönderilir, âlem-i şehadette vücud-u zâhirî giydirilir, sonra âlem-i gayba muntazaman yağır, inir. Və emr-i Rabbanî ilə mütemadiyen istikbalden gəlib hale uğrayarak teneffüs edər, maziye dökülür.
İşte bu mahlukatın bu seyelanı, gayet hakîmane rəhmət və ihsan dairesinde; və bu seyeranı, gayet alîmane hikmət və nizam-nizam-intizam dairesinde; və bu cereyanı, gayet rahîmane şəfqət və mizan dairesinde baştan aşağıya qədər hikmetlerle maslahatlarla neticelerle və gayelerle yapılır.
Demək bir Kadîr-i Zülcelal, bir Hakîm-i Zülkemal mütemadiyen tavaif-i mevcudatı və hər taife içindeki cüz’iyatı və o taifelerden teşekkül eden âlemleri, kudretiyle həyat verib tavzif edər. Sonra hikmetiyle terhis edib mevte mazhar edər, âlem-i gayba gönderir. Daire-i kudretten, daire-i ilme çevirir.
İşte heç mümkün müdür ki bu kainatı, heyet-i mecmuasıyla çevirmeye muktedir olmayan və bütün zamanlara hükmü geçmeyen və âlemleri hayata və mevte bir fert kimi mazhar etmeye qüdrəti yetmeyen və baharları, bir çiçək kimi həyat verib yeryüzüne takıp sonra mevt ilə ondan koparıp alamayan bir zat; mevt və imateye sahib çıkabilsin? Bəli, en cüz’î bir canlıın mevti də həyatı kimi bütün həqiqətlər-i həyat və enva-ı mevt elinde bulunan bir Zat-ı Zülcelal’in kanunuyla, izniyle, emriyle, qüvvəti ilə, ilmiyle olmaq zarurîdir.
وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ
Yani həyatı daimîdir, ezelî və ebedîdir. Mevt və fena, adem və zeval ona ârız ola bilməz. Çünki həyat, ona zatîdir. Zatî olan, zâil ola bilməz.
Bəli, ezelî olan əlbəttə ebedîdir. Kadîm olan, əlbəttə bâkidir. Vâcibü’l-vücud olan, əlbəttə sermedîdir.
Bəli, bir həyat ki bütün vücud, bütün envarıyla onun gölgesidir. Necə adem ona ârız ola bilər?
Bəli, bir həyat ki vâcib bir vücud onun lâzımı və unvanıdır; əlbəttə adem və fena heç bir cihetle ona ârız ola bilməz.
Bəli, bir həyat ki bütün hayatlar mütemadiyen onun cilvesiyle zuhura gəlir və bütün həqiqətlər-i sabite-i kainat ona istinad edər, onunla kaimdir; əlbəttə heç bir cihetle fena və zeval ona ârız ola bilməz.
Bəli, bir həyat ki onun bir lem’a-i cilvesi, maruz-u fena və zeval olan eşya-yı kesîreye bir vahdet verib bekaya mazhar edər və dağılmaktan kurtarır və vücudunu muhafaza edər və bir nevi bekaya mazhar edər. Yani həyat, kesrete bir vahdet verir, ibka edər. Həyat gitse dağılır, fenaya gedər. Əlbəttə elə hədsiz lemaat-ı hayatiye bir cilvesi olan hayat-ı vâcibeye, zeval və fena yaxınlaşa bilməz.
Bu həqiqətə şahid-i kātı’, bu kainatın zeval və fenasıdır. Yani mevcudat vücudlarıyla, hayatlarıyla necə ki o Hayy-ı Lâyemut’un hayatına və o hayatın vücub-u vücuduna delâlet və şehadet edərlər (Hâşiye ). Elə də mevtleriyle, zevalleriyle o hayatın bekasına, sermediyetine delâlet edər və şehadet edərlər. Çünki mevcudat zevale gittikten sonra, arkalarında yenə özləri kimi hayata mazhar olub yerlerine geldiklerinden gösterir ki daimî bir canlı var ki mütemadiyen cilve-i həyatı tazelendirir.
Necə ki güneşe qarşı cereyan eden bir nehrin yüzünde kabarcıklar parlar, gedər. Gelenler eyni parlamayı gösterip taife taife arkasında parlayıp, sönüp gedər. Bu sönmek, parlamak vaziyetiyle yüksək, daimî bir güneşin devamına delâlet edərlər. Elə də bu mevcudat-ı seyyaredeki həyat və mevtin değişmeleri və münavebeleri, bir Hayy-ı Bâki’nin beka və devamına şehadet edərlər.
Bəli, bu mevcudat âyinelerdir. Lakin zulmet nura âyenə olduğu kimi hem karanlık ne derece şiddetli isə o derece nurun parlamasını gösterdiyi kimi çox cihetlerle zıddiyet noktasında âyinedarlık edərlər. Mesela, necə ki mevcudat acziyle qüdrət-i Sâni’e âyinedarlık edər, möhtaclıqıyla gınasına âyinedar olur. Elə də fenasıyla bekasına âyinedarlık edər. Bəli, zeminin yüzü və yüzündeki eşcarın kıştaki vaziyet-i fakiraneleri və baharda şaşaapaş olan servet və gınaları gayet kat’î bir surette, bir Kadîr-i Mutlak və Ganiyy-i Ale’l-ıtlak’ın qüdrət və rahmetine âyinedarlık edər.
Bəli bütün mövcudat, güya hal dili ilə Veysel Karanî kimi belə münâcat edərlər, deyərlər ki:
Yâ İlahenâ! Rabb’imiz sensin! Çünki biz abdiz. Nefsimizin terbiyesinden âciziz. Demək bizi terbiye eden sensin.
Hem sensin Hâlık! Çünki biz mahlukuz, yapılırıq.
Hem Rezzak sensin! Çünki biz rızka möhtacız, elimiz yetişmir. Demək bizi yapan və rızkımızı veren sensin.
Hem sensin Mâlik! Çünki biz memlûküz. Bizdən başqası bizdə tasarruf edir. Demək mâlikimiz sensin.
Hem sən Aziz’sin, izzət və azamet sahibisin! Biz zilletimize bakırıq, üstümüzde bir izzət cilveleri var. Demək sənin izzetinin âyinesiyiz.
Hem sensin Ganiyy-i Mutlak! Çünki biz fakiriz. Fakrımızın eline yetişmediyi bir gına verilir. Demək gani sensin, veren sensin.
Hem sən Hayy-ı Bâki’sin! Çünki biz ölürük. Ölmemizde və dirilmemizde, bir daimî həyat verici cilvesini görürük.
Hem sən Bâki’sin! Çünki biz, fena və zevalimizde sənin devam və bekanı görürük.
Hem cavab veren, atiyye veren sensin! Çünki biz umum mevcudat, kālî və hâlî dillerimizle daimî bağırıp istirik, niyaz edib yalvarırıq. Arzularımız yerlerine gəlir, maksudlarımız verilir. Demək bizə cavab veren sensin. Və hâkeza…
Bütün mövcudatın küllî və cüz’î hər biri birer Veysel Karanî kimi bir münâcat-ı maneviye surətində bir âyinedarlıkları var. Acizlik və möhtaclıq və kusurlarıyla, qüdrət və kemal-i İlahîyi ilan edirlər.
بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ
Yani bütün hayrat onun elinde, bütün hasenat onun defterinde, bütün ihsanat onun hazinesindedir. Elə isə xeyr isteyen ondan isteməli, iyilik arzu eden ona yalvarmalı.
Bu kelimenin hakikatini kat’î bir surette göstermek üçün ilm-i İlahînin hədsiz delillerinden bir geniş delilin emarelerine və lem’alarına belə işarə edər və deriz ki:
Bu kainatta görünen ef’al ilə tasarruf edib icad eden Sâni’in bir muhit ilmi var. Və o ilim, onun zatının hâssa-i lâzıme-i zaruriyesidir, infikâki muhaldir. Necə ki güneşin zatı bulunup ziyası bulunmamak kabil deyil, elə də minlərlə derece ondan ziyade kabil deyildir ki bu muntazam mevcudatı icad eden zatın ilmi ondan infikâk etsin. Bu ilm-i muhit, o zata lâzım olduğu kimi taalluk cihetiyle hər şeye də lâzımdır. Yani, heç bir şey ondan gizlenmesi kabil deyildir. Perdesiz, güneşe qarşı zemin yüzündeki eşya, güneşi görmemesi kabil olmadığı kimi; o Alîm-i Zülcelal’in nur-u ilmine qarşı eşyanın gizlenmesi, min derece daha gayr-ı kabildir, muhaldir. Çünki huzur var. Yani hər şey daire-i nazarındadır və mukabildir və daire-i şuhudundadır və hər şeye nüfuzu var. Bu camid güneş, bu âciz insan, bu şuursuz röntgen şuâı kimi zînurlar; hâdis, nâkıs və ârızî oldukları halde, onların nurları, mukabilindeki hər şeyi görüb nüfuz ederlerse; əlbəttə vâcib və muhit və zatî olan nur-u ilm-i ezelîden heç bir şey gizlenemez və haricinde kalamaz.
Bu həqiqətə işarə eden kainatın hadd ü hesaba gəlməz alâmetleri, âyetleri vardır. Ezcümle:
Bütün mövcudatta görünen bütün hikmətlər, o ilme işarə edər. Çünki hikmət ilə iş görmək ilim ilə olur.
Hem bütün inayetler, tezyinatlar o ilme işarə edər. İnayetkârane, lütufkârane iş gören; əlbəttə bilir və bilerek yapar.
Hem hər biri birer mizan içindeki bütün nizam-nizam-intizamlı mevcudat və hər biri birer nizam-nizam-intizam içindeki bütün mizanlı və ölçülü hey’at, yenə o ilm-i muhite işarə edər. Çünki nizam-nizam-intizam ilə iş görmək, ilim ilə olur. Ölçü ilə tartı ilə sanatkârane yapan, əlbəttə qüvvətli bir ilme istinaden yapar.
Hem bütün mövcudatta görünen muntazam miktarlar, hikmət və maslahata göre biçilmiş şəkillər, bir kazanın düsturuyla və kaderin pergârıyla tanzim edilmiş kimi meyvedar vaziyetler və heyetler, bir ilm-i muhiti gösterir. Bəli, eşyaya ayrı ayrı muntazam suretler vermək, hər şeyin mesalih-i hayatiyesine və vücuduna lâyık mahsus bir şəkil vermək, bir ilm-i muhit ilə olur, başqa surette ola bilməz.
Hem bütün canlıa, hər birisine lâyık bir tarzda, münasib vakitte, ummadığı yerde rızıklarını vermək; bir ilm-i muhit ilə olur. Çünki rızkı gönderen; rızka möhtac olanları biləcək, tanıyacaq, vaktini biləcək, ehtiyacını idrak edəcək, sonra rızkını lâyık bir tarzda verebilir.
Hem umum canlıın, ibham unvanı altında bir kanun-u taayyüne bağlı olan ecelleri, ölümleri bir ilm-i muhiti gösterir. Çünki hər taifenin, gerçi fertlerin zâhiren muayyen bir vakt-i eceli görünmür lakin o taifenin iki had ortasında mahdud bir zamanda ecelleri muayyendir. O ecel hengâmında, o şeyin arkasında vazifesini idame edəcək olan neticesinin, meyvesinin, çekirdeğinin muhafazası və bir taze hayata inkılab ettirmesi; yenə o ilm-i muhiti gösterir.
Hem bütün mövcudata şâmil, hər bir mevcuda lâyık bir surette rahmetin taltifatı; bir rahmet-i vâsia içinde bir ilm-i muhiti gösterir. Çünki mesela, canlıın etfallerini süt ilə iaşe eden və zeminin suya möhtac nebatatına yağmur ilə yardım eden; əlbəttə etfali tanır, ihtiyaçlarını bilir və o nebatatı görür və yağmurun onlara lüzumunu derk edər, sonra gönderir və hâkeza… Bütün hikmetli, inayetli rahmetinin hədsiz cilveleri; bir ilm-i muhiti gösterir.
Hem bütün eşyanın sanatındaki ihtimamat və sanatkârane tasvirat və mahirane tezyinat, bir ilm-i muhiti gösterir. Çünki minlərlə vaziyet-i muhtemele içinde, muntazam və müzeyyen, sanatlı və hikmetli bir vaziyeti intihab etmək, derin bir ilim ilə olur. Bütün eşyadaki bu tarz-ı intihabat, bir ilm-i muhiti gösterir.
Hem icad və ibda-ı eşyada kemal-i suhulet, bir ilm-i ekmele delâlet edər. Çünki bir bax kolaylık və bir vaziyette suhulet, derece-i ilim və maharetle mütenasiptir. Ne qədər ziyade bilse o derece kolay yapar.
İşte bu sırra binaen hər biri birer mu’cize-i sanat olan mevcudata bakırıq ki hayret-nüma bir derecede suhuletle, kolaylıkla, külfetsiz, dağdağasız, qısa bir zamanda lakin mu’ciz-nüma bir surette icad edilir. Demək, hədsiz bir ilim vardır ki hədsiz suhuletle yapılır və hâkeza…
Mezkûr emareler kimi minlərlə alâmet-i sadıka var ki bu kainatta tasarruf eden zatın muhit bir ilmi vardır. Və hər şeyi bütün şuunatıyla bilir, sonra yapar.
Madam ki bu kainat sahibinin belə bir ilmi vardır; əlbəttə insanları və insanların amellerini görür və insanlar neye lâyık və müstahak olduklarını bilir, hikmət və rahmetin muktezasına göre onlarla muamele edər və edəcək.
Ey insan! Aklını başına al, dikkat et! Necə bir zat səni bilir və bakar, bil və ayıl!..
Əgər denilse: Yalnız ilim kâfi deyildir, irade də lâzımdır. İrade olmazsa ilim kâfi gəlməz?
Cavab: Bütün mövcudat necə ki bir ilm-i muhite delâlet və şehadet edər. Elə də o ilm-i muhit sahibinin irade-i külliyesine də delâlet edər. Belə ki:
Hər bir şeye, hususan hər bir canlıa çoxlu müşevveş ihtimalat içinde, muayyen bir ihtimal ilə və çoxlu akîm yollar içinde neticeli bir yol ilə və çoxlu imkânat içinde mütereddid iken gayet muntazam bir teşahhus verilmesi; hədsiz cihetlerle bir irade-i külliyeyi gösterir.
Çünki hər şeyin vücudunu ihata eden hədsiz imkânat və ihtimalat içinde və semeresiz akîm yollarda və karışık və yeknesak sel kimi mizansız akan camid unsurlardan gayet hassas bir ölçü ilə nazik bir tartı ilə və gayet ince bir nizam-nizam-intizam ilə nâzenin bir nizam ilə verilen mevzun şəkil və muntazam teşahhus; bizzarure və bilbedahe bəlkə bilmüşahede, bir irade-i külliyenin eseri olduğunu gösterir.
Çünki hədsiz vaziyetler içinde bir vaziyeti intihab etmək; bir tahsis, bir tercih, bir kasd və bir irade ilə olur və amd və arzu ilə tahsis edilir. Əlbəttə tahsis, bir muhassısı iktiza edər. Tercih, bir müreccihi istəyər. Muhassıs və müreccih isə iradedir.
Mesela, insan kimi yüzler muhtelif cihazat və âlâtın makinesi hükmünde olan bir vücudun, bir katre sudan və yüzer muhtelif azası bulunan bir kuşun, basit bir yumurtadan və yüzer muhtelif kısımlara ayrılan bir ağacın, basit bir çekirdekten icadları; qüdrət və ilme şehadet ettikleri kimi gayet kat’î və zarurî bir tarzda onların Sâni’inde bir irade-i külliyeye delâlet edərlər ki o irade ilə o şeyin hər şeyini tahsis edər və o irade ilə hər cüzüne, hər uzvuna, hər kısmına ayrı, has bir şəkil verir, bir vaziyet giydirir.
Elhasıl: Necə ki eşyada, mesela hayvanattaki ehemmiyetli azanın esasat və netaic itibarıyla birbirlerine benzeyişleri və tevafukları və bir tək sikke-i vahdet izhar etmeleri, necə kat’î olaraq delâlet edir ki umum hayvanatın Sâni’i birdir, Vâhid’dir, Ehad’dir. Elə də o hayvanatın ayrı ayrı teşahhusları və simalarındaki başqa başqa hikmetli taayyün və temeyyüzleri delâlet edər ki onların Sâni’-i Vâhid’i fâil-i muhtardır və iradelidir; istediğini yapar, istemediğini etməz; kasd və irade ilə işler.
Madam ki ilm-i İlahîye və irade-i Rabbaniyeye mevcudat adedince, bəlkə mevcudatın şuunatı adedince delâlet və şehadet vardır. Əlbəttə bir kısım feylesofların irade-i İlahiyeyi nefiy və bir kısım ehl-i bid’atın kaderi inkâr və bir kısım ehl-i dalaletin, cüz’iyata adem-i ıttılaını iddia etmeleri və tabiiyyunun, bir kısım mevcudatı tabiat və esbaba isnad etmeleri; mevcudat adedince muzaaf bir yalancılıktır və mevcudatın şuunatı adedince muzaaf bir dalalet divaneliğidir. Çünki hədsiz şehadet-i sadıkayı tekzip eden, hədsiz bir yalancılık işlemiş olur.
İşte, meşiet-i İlahiye ilə vücuda gelen işlerde “İnşâallah inşâallah” yerinde, bilerek “Tabiî tabiî” demək, ne qədər hata və muhalif-i həqiqət olduğunu kıyas et…
وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ
Yani heç bir şey ona ağır gelemez. Daire-i imkânda ne qədər eşya var, o eşyaya gayet kolay vücud giydirebilir. Və o derece ona kolay və rahattır ki:
اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا … الخ sırrıyla, güya yalnız emreder, yapılır.
Necə ki gayet mahir bir sanatkâr; ziyade kolay bir tarzda, elini işe dokundurur dokundurmaz, makine kimi işler. Və o sürat və mahareti ifade üçün denilir ki o iş və sanat, ona o qədər musahhardır ki güya emriyle, dokunmasıyla işler olur; sanatlar vücuda gəlir.
Elə də Kadîr-i Zülcelal’in kudretine qarşı eşyanın nihayet derecede musahhariyet və itaatine və o qüdrətin nihayet derecede külfetsiz və suhuletle iş gördüyüne işarəen اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ ferman edər. Bu həqiqət-i uzmanın hədsiz esrarından beş sırrını beş nüktede beyan edeceğiz:
Qüdrət-i İlahiyeye nisbeten en böyük şey, en kiçik şey qədər kolaydır. Bir nev’in umum efradıyla icadı, bir fert qədər külfetsiz və rahattır. Cenneti halk etmək, bir bahar qədər kolaydır. Bir baharı icad etmək, bir çiçək qədər rahattır.
Bu sırrı izah və ispat eden haşre dair Onuncu Söz’ün âhirinde hem melâike və beka-i ruh və haşre dair Iyirmi Doqquzuncu Söz’de haşir meselesinde, İkinci Esas’ın beyanında zikredilen “nuraniyet sırrı”, “şeffafiyet sırrı”, “mukabele sırrı”, “muvazene sırrı”, “nizam-nizam-intizam sırrı”, “itaat sırrı” altı təmsil ilə ispat edilerek gösterilmişdir ki qüdrət-i İlahiyeye nisbeten yıldızlar, zerreler kimi kolaydır; hədsiz efrad bir fert qədər külfetsiz və rahatça icad edilir. Madam ki o iki Söz’de bu altı sır ispat edilmiş, onlara havale edərək burada qısa keseriz.
Qüdrət-i İlahiyeye nisbeten hər şey müsavi olduğuna delil-i kātı’ və bürhan-ı sâtı’ şudur ki:
Hayvanat və nebatatın icadında, gözümüzle görürük, hədsiz bir sehavet və kesret içinde nihayet derecede bir itkan, bir hüsn-ü sanat bulunur.
Hem nihayet derecede karışıklık və ihtilat içinde, nihayet derecede bir imtiyaz və tefrik görünür.
Hem nihayet derecede mebzuliyet və vüs’at içinde, nihayet derecede sanatça kıymettarlık və yaradılışçe güzellik bulunur.
Hem nihayet derecede sanatkârane bir surette, çox cihazata və çox zamana möhtac olmakla birlikdə; gayet derecede suhuletle və süratle icad edilir. Âdeta birden və hiçten o mu’cizat-ı sanat vücuda gəlir.
İşte bilmüşahede hər mevsimde rûy-i zeminde gördüyümüz bu faaliyet-i qüdrət, kat’iyen delâlet edər ki bu ef’alin menbaı olan qüdrətə nisbeten en böyük şey, en kiçik şey qədər kolaydır və hədsiz efradın icadı və idareleri, bir fert qədər rahatça icad və idare edilir.
Bu kainatta, bu görünen tasarrufat və ef’al ilə hükmeden Sâni’-i Kadîr’in kudretine nisbeten en böyük küll, en kiçik cüz qədər kolay gəlir. Efradca kesretli bir küllînin icadı, bir tək cüz’înin icadı qədər suhuletlidir. Və en âdi bir cüz’îde, en yüksək bir qiymət-i sanat gösterilebilir. Bu həqiqətin sırr-ı hikməti üç menbadan çıkar:
Evvela: İmdad-ı vâhidiyetten.
Sâniyen: Yüsr-ü vahdetten.
Sâlisen: Tecelli-i ehadiyetten.
Birinci menba olan imdad-ı vâhidiyet: Yani hər şey və bütün eşya, bir tək zatın mülkü olsa o vaxt vâhidiyet cihetiyle hər bir şeyin arkasında, bütün eşyanın kuvvetini tahşid edə bilər. Və bütün eşya, bir tək şey kimi kolayca idare edilir. Bu sırrı, belə bir təmsil ilə fehme takrib üçün deriz:
Mesela, necə ki bir memleketin tək bir padşahı bulunsa o padşah o vahdet-i saltanat kanunu cihetiyle, hər bir neferin arkasında bir ordu qüvvət-i maneviyesini tahşid edə bilər və edebildiyi üçün o tək nefer, bir şahı esir edə bilər və şahın fevkinde padşahı adına hükmedebilir. Hem o padşah, vâhidiyet-i saltanat sırrıyla, bir neferi və bir memuru istihdam və idare ettiği kimi bütün orduyu və bütün memurlarını idare edə bilər. Güya vâhidiyet-i saltanat sırrıyla herkesi, hər şeyi, bir ferdin imdadına gönderebilir. Və hər bir ferdi, bütün efrad qədər bir qüvvətə istinad edə bilər yani ondan meded alabilir.
Əgər o vâhidiyet-i saltanat ipi çözülse və başıbozukluğa dönse o vaxt hər bir nefer, hədsiz bir qüvvəti birden kaybedip yüksək bir makam-ı nüfuzdan sukut edər, âdi bir adam makamına gəlir. Və onların idare və istihdamları, efrad adedince müşkülat peyda edər.
Eynilə elə də وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى bu kainatın Sâni’i, Vâhid olduğundan hər bir şeye qarşı, bütün eşyaya müteveccih olan esmayı tahşid edər. Və nihayətsiz bir sanatla, qiymətli bir surette icad edər. Lüzum olsa bütün eşya ilə bir tək şeye bakar, baktırır, meded verir və qüvvətli yapar. Və bütün eşyayı də o vâhidiyet sırrıyla bir tək şey kimi icad edər, tasarruf edər, idare edər.
İşte bu imdad-ı vâhidiyet sırrıyladır ki bu kainatta nihayet derecede mebzuliyet və ucuzluk içinde, nihayet derecede sanatça və qiymətçe yüksək və âlî bir keyfiyet görünür.
İkinci menba olan yüsr-ü vahdet: Yani birlik usûlüyle bir merkezde, bir elden, bir kanunla olan işler; gayet derecede kolaylık verir. Müteaddid merkezlere, müteaddid kanuna, müteaddid əllərə dağılsa müşkülat peyda edər.
Mesela, necə ki bir ordunun bütün neferatının bir merkezden, bir kanunla, bir kumandan-ı a’zam emriyle esasat-ı teçhiziyeleri yapılsa bir tək nefer qədər kolay olur. Əgər ayrı ayrı fabrikalarda, ayrı ayrı merkezlerde teçhizatları yapılsa bir ordunun teçhizine lâzım olan bütün əsgərî fabrikalar, bir tək neferin teçhizatı üçün lâzım gəlir. Demək, əgər vahdete istinad edilse bir ordu, bir nefer qədər kolay olur. Əgər vahdet olmazsa bir nefer, bir ordu qədər teçhizin esasatı cihetinde müşkülat peyda edər.
Hem bir ağacın meyvelerine –vahdet noktasında– bir merkeze, bir kanuna, bir köke istinaden madde-i hayatiye verilse minlərlə meyvələr, tək bir meyvə kimi kolay olur. Əgər hər bir meyvə, ayrı ayrı merkeze rabtedilse və ayrı ayrı yerden mevadd-ı hayatiyeleri gönderilse hər bir meyvə, bütün ağac qədər müşkülat peyda edər. Çünki bütün ağaca lâzım olan mevadd-ı hayatiye, hər bir meyvə üçün də lâzımdır.
İşte bu iki təmsil kimi وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى bu kainatın Sâni’i, Vâhid-i Ehad olduğu üçün vahdetle iş görür və vahdetle iş gördüğü üçün bütün eşya bir tək şey qədər kolay olur. Hem bir tək şeyi, sanatça bütün eşya qədər qiymətli yapabilir. Və hədsiz efradı, gayet qiymətli bir surette icad edərək bu görünen hədsiz mebzuliyet və nihayətsiz ucuzluk dili ilə, cûd-u mutlakını gösterir və hədsiz sehavetini və nihayətsiz hallakıyetini izhar edər.
Üçüncü menba olan tecelli-i ehadiyet: Yani Sâni’-i Zülcelal cisim və cismanî olmadığı üçün zaman və mekân onu kayıt altına alamaz. Və kevn ü mekân, onun şuhuduna və huzuruna müdahale edə bilməz. Və vesait və ecram, onun fiiline perde çekemez. Teveccühünde tecezzi və inkısam olmaz. Bir şey, bir şeye mani olmaz. Hədsiz ef’ali, bir fiil kimi yapar. Onun içindir ki bir çekirdekte koca bir ağacı manen dercetdiyi kimi bir âlemi bir tək fertte dercedebilir. Bütün âlem, bir tək fert kimi dest-i kudretinde çevrilir. Bu sırrı başqa Sözlerde izah ettiğimiz kimi deriz ki:
Necə ki nuraniyet itibarıyla bir derece kayıtsız olan güneşin timsali, hər bir cilâlı parlak şeyde temessül edər. Binlerle, milyonlarla âyineler nuruna mukabil gelse bir tək âyenə kimi inkısam etmeden bizzat hər birinde cilve-i misaliyesi bulunur. Əgər âyinenin istidadı olsa güneş, azametiyle onda âsârını gösterebilir. Bir şey, bir şeye mani ola bilməz. Minlərlə, bir kimi və minlərlə yere, bir yer kimi kolay girer. Hər bir yer, minlərlə yer qədər o güneşin cilvesine mazhar olur.
İşte وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى bu kainat Sâni’-i Zülcelal’inin nur olan bütün sıfâtıyla və nurani olan bütün esmasıyla, teveccüh-ü ehadiyet sırrıyla elə bir tecellisi var ki heç bir yerde olmadığı halde, hər yerde hazır və nâzırdır. Teveccühünde inkısam olmaz. Eyni anda, hər yerde; külfetsiz, müzahamesiz hər işi yapar.
İşte bu imdad-ı vâhidiyet və yüsr-ü vahdet və tecelli-i ehadiyet sırrıyladır ki bütün mövcudat, bir tək Sâni’e verildiyi vaxt; o bütün mövcudat, bir tək mevcud kimi kolay və suhuletli olur. Və hər bir mevcud, hüsn-ü sanatça, bütün mövcudat qədər qiymətli ola bilər. Necə ki mevcudatın hədsiz mebzuliyeti içinde, hər bir fertte hədsiz dekaik-ı sanatın bulunması bu həqiqəti gösterir.
Əgər o mevcudat, doğrudan doğruya bir tək Sâni’e verilmezse o zaman hər bir mevcud, bütün mövcudat qədər müşkülatlı olur və bütün mövcudat, bir tək mevcud kıymetine sukut edər, iner. Bu halde ya heç bir şey vücuda gelmeyəcək və ya gelse də kıymetsiz, hiçe inəcəkdir.
İşte bu sırdandır ki ehl-i felsefenin en ziyade ileri gidenleri olan sofestaîler, tarîk-i haktan yüzlerini çevirdiklerinden küfür və dalalet tarîkına bakmışlar, görmüşler ki şirk yolu; tarîk-i haktan və tevhid yolundan yüz min defa daha müşkülatlıdır, nihayet derecede gayr-ı makuldür. Onun üçün bilmecburiye hər şeyin vücudunu inkâr edərək akıldan istifa etmişler.
Bu kainatta bu görünen ef’al ilə tasarruf eden Zat-ı Kadîr’in kudretine nisbeten cennetin icadı, bir bahar qədər kolay və bir baharın icadı, bir çiçək qədər kolaydır. Və bir çiçeğin mehasin-i sanatı və letaif-i yaradılışi, bir bahar qədər letafetli və qiymətli ola bilər. Bu həqiqətin sırrı üç şeydir:
Birincisi: Sâni’deki vücub ilə tecerrüd.
İkincisi: Mahiyetinin mübayenetiyle adem-i takayyüd.
Üçüncüsü: Adem-i tahayyüz ilə adem-i tecezzidir.
Birinci Sır: Vücub və tecerrüdün hədsiz kolaylığa və nihayətsiz suhulete sebebiyet vermeleri, gayet derin bir sırdır. Onu bir təmsil ilə fehme takrib edeceğiz. Belə ki:
Vücud mertebeleri muhteliftir. Və vücud âlemleri ayrı ayrıdır. Ayrı ayrı oldukları üçün vücudda rüsuhu bulunan bir tabaka-i vücudun bir zerresi, o tabakadan daha hafif bir tabaka-i vücudun bir dağı kadardır və o dağı istiab edər.
Mesela, âlem-i şehadetten olan kafadaki hardal qədər kuvve-i hâfıza, âlem-i manadan bir kütüphane qədər vücudu içine alır. Və âlem-i haricîden olan tırnak qədər bir âyenə, vücudun âlem-i misal tabakasından koca bir şəhəri içine alır. Və o âlem-i haricîden olan o âyenə və o hâfızanın şuurları və kuvve-i icadiyeleri olsaydı, bir zerrecik vücud-u haricîleri qüvvəti ilə, o vücud-u manevîde və misalîde hədsiz tasarrufat və tahavvülat yapabilirlerdi.
Demək vücud, rüsuh peyda ettikçe qüvvət ziyadeleşir; az bir şey, çox hükmüne geçer. Hususan vücud, rüsuh-u tam kazandıktan sonra maddeden mücerred isə kayıt altına girmezse; o vaxt cüz’î bir cilvesi, sair hafif tabakat-ı vücudun çox âlemlerini çevirebilir.
İşte وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى bu kainatın Sâni’-i Zülcelali, Vâcibü’l-vücud’dur. Yani onun vücudu zatîdir, ezelîdir, ebedîdir, ademi mümtenidir, zevali muhaldir və tabakat-ı vücudun en râsihi, en esaslısı, en kuvvetlisi, en mükemməlidir. Sair tabakat-ı vücud, onun vücuduna nisbeten gayet zayıf bir gölge hükmündedir. Və o derece vücud-u Vâcib râsih və hakikatli və vücud-u mümkinat o derece hafif və zayıftır ki Muhyiddin-i Arabî kimi çox ehl-i tahkik, sair tabakat-ı vücudu, evham və hayal derecesine indirmişler; لَا مَو۟جُودَ اِلَّا هُوَ demişler. Yani vücud-u Vâcib’e nisbeten başqa şeylere vücud denilmeməli; onlar, vücud unvanına lâyık değillerdir, deyə hükmetmişler.
İşte Vâcibü’l-vücud’un hem vâcib hem zatî olan kudretine qarşı, mevcudatın hem hâdis hem ârızî vücudları və mümkinatın hem kararsız hem kuvvetsiz sübutları, əlbəttə nihayet derecede kolay və hafif gəlir. Bütün ruhları haşr-i a’zamda ihya edib muhakeme etmək; bir baharda, bəlkə bir bahçede, bəlkə bir ağacta haşir və neşretdiyi yarpaq və çiçək və meyvələr qədər kolaydır.
İkinci Sır: Mübayenet-i mahiyet və adem-i takayyüdün kolaylığa sebebiyeti isə şudur ki:
Sâni’-i kainat, əlbəttə kainat cinsinden deyildir. Mahiyeti, heç bir mahiyete benzemez. Elə isə kainat dairesindeki manialar, kayıtlar onun önüne geçemez; onun icraatını takyid edə bilməz. Bütün kainatı birden tasarruf edib çevirebilir. Əgər kainat yüzündeki görünen tasarrufat və ef’al, kainata havale edilse o qədər müşkülat və karışıklığa sebebiyet verir ki heç bir nizam-nizam-intizam kalmadığı kimi heç bir şey də vücudda kalmaz, bəlkə vücuda gelemez.
Mesela, necə ki kemerli kubbelerdeki ustalık sanatı, o kubbedeki taşlara havale edilse və bir taburun zabite ait idaresi, neferata bırakılsa ya heç vücuda gəlməz veyahut çox müşkülat və karışıklık içinde nizam-nizam-intizamsız bir vaziyet alacaq. Halbuki o kubbelerdeki taşlara vaziyet vermək üçün taş nevinden olmayan bir ustaya verilse və taburdaki neferatın idaresi, mertebe itibarıyla zabitlik mahiyetini haiz olan bir zabite havale edilse hem sanat kolay olur hem tedbir və idare suhuletli olur. Çünki taşlar və neferler birbirine mani olurlar; usta və zabit isə manisiz hər noktaya bakar, idare edər.
İşte وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى Vâcibü’l-vücud’un mahiyet-i kudsiyesi, mahiyat-ı mümkinat cinsinden deyildir. Bəlkə bütün həqiqətlər-i kainat, o mahiyetin Əsmaül-Hüsnasından olan Hak isminin şuâlarıdır. Madam ki mahiyet-i mukaddesesi hem Vâcibü’l-vücud’dur hem maddeden mücerreddir hem bütün mahiyata muhaliftir; misli, misali, mesîli yoxdur. Əlbəttə o Zat-ı Zülcelal’in o qüdrət-i ezeliyesine nisbeten bütün kainatın idaresi və terbiyesi, bir bahar bəlkə bir ağac qədər kolaydır. Haşr-i a’zam və dâr-ı âhiret, cənnət və cehennemin icadı; bir güz mevsiminde ölmüş ağacların yeniden bir baharda ihyaları qədər kolaydır.
Üçüncü Sır: Adem-i tahayyüz və adem-i tecezzinin nihayet derecede olan kolaylığa sebebiyet vermelerinin sırrı isə şudur ki:
Madam ki Sâni’-i Kadîr mekândan münezzehtir, əlbəttə kudretiyle hər mekânda hazır sayılır. Və madam ki tecezzi və inkısam yoxdur; əlbəttə hər şeye qarşı, bütün esmasıyla müteveccih ola bilər. Və madam ki hər yerde hazır və hər şeye müteveccih olur. Elə isə mevcudat və vesait və ecram onun ef’aline mümanaat etməz, ta’vik etməz, bəlkə –heç lüzum yox faraza lüzum olsa– elektriğin telleri kimi və ağacın dalları kimi və insanın damarları kimi; eşya, vesile-i teshilat və vasıta-i vusul-ü həyat və sebeb-i sürat-i ef’al hükmüne geçer. Ta’vik, takyid, men’ və müdahale belə dursun; bəlkə teshil və tesri’ və îsale vesile hükmüne geçer.
Demək, Kadîr-i Zülcelal’in tasarrufat-ı kudretine hər şey itaat və inkıyad cihetinde –ihtiyaç yox əgər ihtiyaç olsa– kolaylığa vesile olur.
Elhasıl: Sâni’-i Kadîr külfetsiz, mualecesiz, süratle, suhuletle hər şeyi o şeye lâyık bir surette halk edər. Külliyatı, cüz’iyat qədər kolay icad edər. Cüz’iyatı, külliyat qədər sanatlı halk edər.
Bəli, külliyatı və semavatı və arzı halk eden kim isə semavat və arzda olan cüz’iyatı və efrad-ı canlıiyeyi halk eden əlbəttə yenə odur və ondan başqa ola bilməz. Çünki o kiçik cüz’iyat; o külliyatın meyvələri, çekirdekleri, misal-i musağğarlarıdır.
Hem o cüz’iyatı icad eden kim isə cüz’iyatı ihata eden unsurları və semavat və arzı də o halk etmişdir. Çünki görürük ki cüz’iyat külliyata nisbeten birer çərdək, birer kiçik nüsha hükmündedir. Elə isə o cüz’îleri halk eden zatın elinde, anâsır-ı külliye və semavat və arz bulunmalıdır. Tâ ki hikmetinin düsturlarıyla və ilminin mizanlarıyla o küllî və muhit mevcudatın hülâsalarını, manalarını, numunelerini; o küçücük misal-i musağğarlar hükmünde olan cüz’iyatta dercedebilsin.
Bəli, acayib-i sanat və garaib-i yaradılış noktasında cüz’iyat, külliyattan geri deyil; çiçəklər, yıldızlardan aşağı deyil; çərdəklər, ağacların mâdûnunda deyil; bəlkə çekirdekteki nakş-ı qədər olan manevî ağac, bağdaki nesc-i qüdrət olan mücessem ağactan daha acibdir. Və yaradılış-i insaniye, yaradılış-i âlemden daha acibdir.
Necə ki bir cevher-i fert üstünde, esîr zerratıyla bir Kur’an-ı hikmət yazılsa semavat yüzündeki yıldızlarla yazılan bir Kur’an-ı azametten qiymətçe daha ehemmiyetli ola bilər. Elə də çox kiçik cüz’iyatlar var, mu’cizat-ı sanatça külliyattan üstündür.
Sâbık beyanatımızda, icad-ı mahlukatta görünen hədsiz kolaylık, gayet derecede çabukluk, nihayətsiz sürat-i ef’al, nihayətsiz suhuletle icad-ı eşyanın sırlarını, hikmetlerini bir derece gösterdik. İşte bu nihayətsiz sürat və hədsiz suhuletle vücud-u eşya, ehl-i hidayete belə kat’î bir kanaat verir ki:
Mahlukatı icad eden zatın kudretine nisbeten; cennetler baharlar qədər, baharlar bahçeler qədər, bahçeler çiçəklər qədər kolay gəlir.
مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ sırrıyla, nev-i beşerin haşir və neşri, bir tək nəfsin imate və ihyası kimi suhuletlidir.
اِن۟ كَانَت۟ اِلَّا صَي۟حَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُم۟ جَمٖيعٌ لَدَي۟نَا مُح۟ضَرُونَ tasrihiyle, bütün insanları haşirde ihya etmək; istirahat üçün dağılan bir orduyu bir boru sesiyle toplamak qədər kolaydır.
İşte bu hədsiz sürat və nihayətsiz suhulet, bilbedahe qüdrət-i Sâni’in kemaline və hər şey ona nisbeten kolay olduğuna delil-i kat’î və bürhan-ı yakînî olduğu halde; ehl-i dalaletin nazarında, Sâni’in kudretiyle eşyanın teşkili və icadı –ki vücub derecesinde suhuletlidir– min derece muhal olan öz özünə teşekkül ilə iltibasa səbəb olmuşdur. Yani bazı âdi şeylerin vücuda gelmelerini çox kolay gördükleri üçün onların teşkilini, teşekkül tevehhüm edirlər. Yani icad edilmirlər, bəlkə öz özünə vücud bulurlar.
İşte gel, ahmaklığın nihayətsiz derecatına bak ki nihayətsiz bir qüdrətin delilini, onun ademine delil yapar; nihayətsiz muhalat kapısını açar. Çünki o halde Sâni’-i âleme lâzım olan nihayətsiz qüdrət və muhit ilim kimi evsaf-ı kemal, hər mahlukun hər zerresine verilmek lâzım gəlir; tâ öz özünə teşekkül edebilsin.
وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ
Yani dâr-ı fâniden dâr-ı bâkiye dönüləcək və Kadîm-i Bâki’nin makarr-ı saltanat-ı ebediyesine gidiləcək və kesret-i esbabdan Vâhid-i Zülcelal’in daire-i kudretine gidiləcək, dünyadan âhirete geçiləcək. Merciiniz onun dərgahıdır, melceiniz onun rahmetidir və hâkeza…
Bu kelimenin bunlar kimi ifade ettiği çoxlu həqiqətlər var. Bu həqiqətlərin içinde, saadet-i ebediye ilə cənnətə döneceğinizi ifade eden həqiqət isə Onuncu Söz’ün on iki bürhan-ı kat’î-yi yakîniyle və Iyirmi Doqquzuncu Söz’ün çoxlu delail-i kātıayı tazammun eden altı esasıyla o derece kat’î ispat edilmişdir ki başqa beyana hâcet bırakmır. Gurûb eden güneşin ertesi sabah yeniden tulû edeceği kat’iyetinde, o iki Söz ispat etmişler ki:
Bu dünyanın manevî güneşi olan həyat də harab-ı dünya ilə gurûbundan sonra haşrin sabahında bâki bir surette tulû edəcəkdir. Və cin və insin bir kısmı saadet-i ebediyeye və bir kısmı da şakavet-i ebediyeye mazhar olacaqdır. Madam ki Onuncu və Iyirmi Doqquzuncu Sözler bu həqiqəti kemaliyle ispat etmişler, sözü onlara havale edib yalnız deriz ki:
Sâbık beyanatta kat’î ispat edildiyi üzere nihayətsiz bir ilm-i muhit və hədsiz bir irade-i külliye və nihayətsiz bir qüdrət-i mütləq sahibi olan bu kainatın Sâni’-i Hakîm’i və bu insanların Hâlık-ı Rahîm’i, bütün semavî kitabları və fermanlarıyla cenneti və saadet-i ebediyeyi nev-i beşerin ehl-i imanına vaad etmişdir. Madam ki vaad etmişdir, əlbəttə yapacaqdır. Çünki vaadinde hulf etmək ona muhaldir. Çünki vaadini îfa etməmək, gayet çirkin bir noksandır. Kâmil-i Mutlak noksandan münezzeh və mukaddestir. Vaad ettiğini yapmamak, ya cehlinden və ya aczinden yapamaz. Halbuki o Kadîr-i Mutlak və Alîm-i külli şey hakkında cehil və acizlik muhal olduğundan, hulf-ü vaad də muhaldir.
Hem başta Fahr-i Âlem aleyhissalâtü Vəssalam olaraq bütün enbiya və evliya və asfiya və ehl-i iman mütemadiyen o Rahîm-i Kerîm’den, vaad ettiği saadet-i ebediyeyi rica edib yalvarırlar və niyaz edib istəyirlər. Hem bütün Əsmaül-Hüsna ilə birlikdə istəyirlər. Çünki başta şəfqəti və rəhməti, adaleti və hikməti və Rahman və Rahîm, Âdil və Hakîm isimleri və rububiyeti və saltanatı və Rab və Allah isimleri kimi ekser Əsmaül-Hüsnası, daire-i âhireti və saadet-i ebediyeyi iktiza və istilzam edərlər və tahakkukuna şehadet və delâlet edirlər. Bəlkə –Onuncu Söz’de ispat edildiyi kimi– bütün mövcudat bütün həqiqətləriyle dâr-ı âhirete işarə edirlər.
Hem ferman-ı a’zam olan Kur’an-ı Hakîm minlərlə âyât və beyyinatıyla və berahin-i sadıka-i kat’iyesiyle o həqiqəti gösterir və talim edir. Və nev-i beşerin mâbihi’l-iftiharı olan Habib-i Ekrem minlərlə mu’cizat-ı bâhireye istinad edərək bütün hayatında, bütün qüvvəti ilə o həqiqəti ders vermiş, ispat etmiş, ilan etmiş, görmüş və göstermiş.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ وَ بَارِك۟ عَلَي۟هِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ بِعَدَدِ اَن۟فَاسِ اَه۟لِ ال۟جَنَّةِ فِى ال۟جَنَّةِ وَ اح۟شُر۟نَا وَ نَاشِرَهُ وَ رُفَقَائَهُ وَ صَاحِبَهُ سَعٖيدًا وَ وَالِدٖينَا وَ اِخ۟وَانَنَا وَ اَخَوَاتِنَا تَح۟تَ لِوَائِهٖ وَار۟زُق۟نَا شَفَاعَتَهُ وَ اَد۟خِل۟نَا ال۟جَنَّةَ مَعَ اٰلِهٖ وَ اَص۟حَابِهٖ بِرَح۟مَتِكَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ
اٰمٖينَ اٰمٖينَ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ رَبِّ اش۟رَح۟ لٖى صَد۟رٖى وَيَسِّر۟ لٖٓى اَم۟رٖى وَاح۟لُل۟ عُق۟دَةً مِن۟ لِسَانٖى يَف۟قَهُوا قَو۟لٖى رَبَّنَا تَقَبَّل۟ مِنَّا اِنَّكَ اَن۟تَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ وَ تُب۟ عَلَي۟نَا اِنَّكَ اَن۟تَ التَّوَّابُ الرَّحٖيمُ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَلَا بِذِك۟رِ اللّٰهِ تَط۟مَئِنُّ ال۟قُلُوبُ
ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فٖيهِ شُرَكَٓاءُ مُتَشَاكِسُونَ
Sual: Sən çox yerlerde demişsin ki: “Vahdette nihayet derecede kolaylık var, kesrette və şirkte nihayet müşkülat olur. Vahdette vücub derecesinde bir suhulet var, şirkte imtina derecesinde bir suubet var.” dirsən. Halbuki gösterdiyin müşkülat və muhalat, vahdet tarafında da cereyan edər. Mesela, dirsən: “Eğer zerreler memur olmazlarsa hər bir zerrede, ya bir ilm-i muhit və ya bir qüdrət-i mütləq və ya hədsiz manevî makineler, matbaalar bulunmak lâzım gəlir. Bu isə yüz derece muhaldir.” Halbuki o zerreler memur-u İlahî də olsalar yenə elə bir mazhariyet lâzım gəlir tâ hədsiz muntazam vazifelerini yapabilsinler. Bunun hallini isterim.
Cavab: Çox Sözlerde izah və ispat etmişiz ki: Bütün mövcudat bir tək Sâni’e verilse bir tək mevcud kimi kolay və suhuletli olur. Əgər müteaddid esbaba və tabiata isnad edilse bir tək sinek, semavat qədər; bir çiçək, bir bahar qədər; bir meyvə, bir bahçe qədər müşkülatlı və suubetli olur. Madam ki bu mesele başqa Sözlerde izah və ispat edilmiş, onlara havale edib şurada yalnız üç işarə ilə o həqiqətə qarşı nəfsin itminanını temin edəcək üç təmsil beyan edeceğiz:
Mesela, şeffaf parlak bir zerrecik, bizzat öz başıyla kalsa bir kibrit başı qədər bir nur içinde yerleşmez və ona masdar ola bilməz. Öz cirmi qədər və mahiyeti miktarınca bi’l-asale cüz’î zerre kimi bir nuru ola bilər. Lakin o zerrecik, güneşe intisap edib ona qarşı gözünü açıp baksa o vaxt o koca güneşi ziyasıyla, elvan-ı seb’asıyla, hararetiyle hattâ mesafesiyle içine alabilir və bir nevi tecelli-i a’zamına mazhar olur. Demək, o zerre öz özünə kalsa bir zerre qədər ancaq iş görebilir. Əgər güneşe memur və mensup və mir’at sayılsa güneş kimi, güneşin icraatındaki bir kısım cüz’î numunelerini gösterebilir.
İşte وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى hər bir mevcud, hattâ hər bir zerre, əgər kesrete və şirke və esbaba və tabiata və öz özünə isnad edilse o vaxt hər bir zerre, hər bir mevcud, ya bir ilm-i muhit və qüdrət-i mütləq sahibi olmalı veyahut hədsiz manevî makine və matbaalar, içinde teşekkül etməli tâ ona tevdi edilen acib vazifeleri yapabilsin.
Əgər o zerreler Vâhid-i Ehad’e isnad edilse o vaxt hər bir masnû, hər bir zerre ona mensup olur, onun memuru hükmüne geçer. Bu intisabı onu tecelliye mazhar edər. Bu mazhariyet və intisapla, nihayətsiz bir ilim və qüdrətə istinad edər. Hâlık’ının qüvvəti ilə, milyonlar defa qüvvət-i zatîsinden fazla işleri, vazifeleri; o intisap və istinad sırrıyla yapar.
Mesela, iki qardaş var. Biri cesur, özünə güvenir. Diğeri hamiyetli, milliyet-perverdir. Bir muharebe zamanında özünə güvenen adam devlete intisap etməz, öz başıyla iş görmək istəyər. Öz kuvvetinin menbalarını belinde taşımaya mecbur olur. Teçhizatını, cephanelerini öz kuvvetine göre çekmeye muztardır. O şahsî və kiçik qüvvət miktarınca, düşman ordusunun bir onbaşısıyla ancaq mücadele edər; fazla bir şey elinden gəlməz.
O biri qardaş özünə güvenmir və özünü âciz, kuvvetsiz bilir; padşaha intisap etti, əsgərliyə kaydedildi. O intisap ilə koca bir ordu ona nöqtə-i istinad oldu. Və o istinad ilə arkasında, padşahın himmetiyle bir ordunun manevî qüvvəti tahşid edilebilir bir kuvve-i maneviye ilə harbe atıldı. Tâ düşmanın mağlup ordusu içindeki şahın böyük bir müşirine rast geldi, öz padşahı adına “Seni esir edirəm, gel!” deyər. Esir edər, getirir.
Bu halin sırrı və hikməti şudur ki:
Evvelki başıbozuk, öz menba-ı kuvvetini və teçhizatını özü taşımaya mecbur olduğu üçün gayet cüz’î iş görebildi. Bu memur isə öz kuvvetinin menbaını taşımaya mecbur deyil bəlkə onu ordu və padşah daşıyır. Mevcud telgraf və telefon teline makinesini kiçik bir tel ilə rabtetmek kimi bu adam bu intisapla özünü o hədsiz qüvvətə rabteder.
İşte وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى əgər hər mahluk, hər zerre doğrudan doğruya Vâhid-i Ehad’e isnad edilse və onlar ona intisap etseler; o vaxt o intisap qüvvəti ilə və seyyidinin havliyle, emriyle; karınca, Firavun’un sarayını başına yıkar, baş aşağı atar. Sinek, Nemrut’u gebertip cəhənnəmə atar. Bir mikrop, en cebbar bir zalimi kabre sokar. Buğday tanesi qədər çam çərdəyi, bir dağ kimi bir çam ağacının destgâhı və makinesi hükmüne geçer. Havanın zerresi, bütün çiçeklerin, meyvelerin ayrı ayrı işlerinde, teşekkülatlarında muntazaman, güzelce çalışabilir. Bütün bu kolaylık, bilbedahe memuriyet və intisaptan ileri gəlir.
Əgər iş başıbozukluğa dönse esbaba və kesrete və öz özlərinə bırakılıp şirk yolunda gidilse o vaxt hər şey, cirmi qədər və şuuru miktarınca iş görebilir.
Mesela, iki arkadaş var. Heç görmedikleri bir memleketin ahvaline dair istatistikli bir nevi coğrafya yazmak istəyirlər.
Biri, o memleketin padşahına intisap edib telgraf və telefon dairesine girer. On paralık bir tel ilə öz telefon makinesini devletin teline rabteder. Hər yer ilə görüşür, muhabere edər, malûmat alır. Gayet muntazam və mükemmel coğrafya istatistiğine ait sanatkârane bir eser yapar.
O biri arkadaş isə ya əlli sene mütemadiyen gezəcək və müşkülatla hər yeri görüb hər hâdiseyi işitəcək veyahut milyonlarla lirayı sarf edib devletin tel və telefon temdidatı qədər və padşah kimi telgraf sahibi olacaq. Tâ evvelki arkadaşı kimi o mükemmel eseri yapsın.
Elə də وَلِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى əgər hədsiz eşya və mahlukat Vâhid-i Ehad’e verilse o vaxt, o irtibat ilə hər şey birer mazhar olur. O Şems-i Ezelî’nin tecellisine mazhariyetle, kavanin-i hikmetine və desatir-i ilmiyesine və nevamis-i kudretine irtibat peyda edər. O vaxt havl və qüvvət-i İlahiye ilə hər şeyi görür bir gözü və hər yere bakar bir yüzü və hər işe geçer bir sözü hükmünde bir cilve-i Rabbaniyeye mazhar olur.
Əgər o intisap kesilse o şey, bütün eşyadan də inkıta edər, cirmi qədər bir küçüklüğe sığışır. O halde bir uluhiyet-i mütləq sahibi olmalı ki evvelki vaziyette gördüğü işleri görebilsin.
Elhasıl, vahdet və iman yolunda, vücub derecesinde bir suhulet və kolaylık var. Şirk və esbabda, imtina derecesinde müşkülat və suubet var. Çünki bir vâhid, külfetsiz olaraq kesîr eşyaya bir vaziyet verir və bir neticeyi istihsal edər. Əgər o vaziyeti almayı və o neticeyi istihsal etmeyi, o eşya-yı kesîreye havale edilse o vaxt çoxlu külfetle və çoxlu hareketlerle ancaq o vaziyet alınır və o netice istihsal edilir.
Mesela, Üçüncü Məktub’ta denildiyi kimi semavat meydanında, şems və kamer kumandası altında yıldızlar ordusunu harekete getirmekle, hər gece və hər sene, şaşaalı tesbihkârane bir seyeran və cereyan vermək demək olan cazibedar, sevimli vaziyet-i semaviye və mevsimlerin değişmesi kimi böyük maslahatların vücud bulması demək olan o ulvi, hikmetli netice-i arziye, əgər vahdete verilse o Sultan-ı ezel kolayca küre-i arz kimi bir neferi, o vaziyet və o netice üçün ecram-ı ulviyeye kumandan tayin edər. O vaxt arz, emir aldıktan sonra, memuriyet neşesinden mevlevî kimi zikir və semâa kalkar; az bir masrafla o güzel vaziyet hasıl olur, o mühim netice vücud bulur.
Əgər arza “Sen dur, karışma!” denilse və o netice və o vaziyetin istihsali də semavata havale edilse və vahdetten, kesrete və şirke gidilse; hər gün və hər sene, minlərlə derece küre-i arzdan böyük olan milyonlar adedince yıldızlar hərəkət etmək, milyarlar sene mesafeyi iyirmi dörd saatte və bir senede kestirmek lâzımdır.
Kur’an və ehl-i iman, hədsiz masnuatı bir Sâni’-i Vâhid’e verir. Doğrudan doğruya hər işi ona isnad edər. Vücub derecesinde suhuletli bir yolda gedər, sevk edər. Və ehl-i şirk və tuğyan, bir masnû-u vâhidi hədsiz esbaba isnad edərək imtina derecesinde suubetli bir yolda gedər. Bu halde Kur’an yolunda, bütün masnuatla; dalalet yolunda, bir masnû-u vâhid beraberdirler. Hattâ bəlkə bütün eşyanın vâhidden sudûru, bir vâhidin hədsiz eşyadan sudûrundan çox derece eshel və kolaydır. Necə ki bir zabit, min neferin tedbirini, bir nefer kimi kolay yapar və bir neferin tedbiri, min zabite havale edilse min nefer qədər müşkülatlı olur, keşmekeşe sebebiyet verir.
İşte bu həqiqəti bu âyet-i azîme, ehl-i şirkin başına vurur, dağıtır:
ضَرَبَ اللّٰهُ مَثَلًا رَجُلًا فٖيهِ شُرَكَٓاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَل۟ يَس۟تَوِيَانِ مَثَلًا اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ بَل۟ اَك۟ثَرُهُم۟ لَا يَع۟لَمُونَ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ ال۟كَائِنَاتِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ اٰمٖينَ وَال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
اَللّٰهُمَّ يَا اَحَدُ يَا وَاحِدُ يَا صَمَدُ يَا مَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ يَا مَن۟ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ وَ يَا مَن۟ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ يَا مَن۟ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ يَا مَن۟ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ يَا مَن۟ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ بِحَقِّ اَس۟رَارِ هٰذِهِ ال۟كَلِمَاتِ اِج۟عَل۟ نَاشِرَ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائَهُ وَ صَاحِبَهَا سَعٖيدًا مِنَ ال۟مُوَحِّدٖينَ ال۟كَامِلٖينَ وَ مِنَ الصِّدّٖيقٖينَ ال۟مُحَقِّقٖينَ وَ مِنَ ال۟مُؤ۟مِنٖينَ ال۟مُتَّقٖينَ اٰمٖينَ
اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ سِرِّ اَحَدِيَّتِكَ اِج۟عَل۟ نَاشِرَ هٰذَا ال۟كِتَابِ نَاشِرًا لِاَس۟رَارِ التَّو۟حٖيدِ وَ قَل۟بَهُ مَظ۟هَرًا لِاَن۟وَارِ ال۟اٖيمَانِ وَ لِسَانَهُ نَاطِقًا بِحَقَائِقِ ال۟قُر۟اٰنِ
اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ

