Asâ-yı Mûsâ

İyirmi İkinci Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§2

وَيَض۟رِبُ اللّٰهُ ال۟اَم۟ثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم۟ يَتَذَكَّرُونَ ۝ وَ تِل۟كَ ال۟اَم۟ثَالُ نَض۟رِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم۟ يَتَفَكَّرُونَ

§3

Bir zaman iki adam, bir havuzda yıkandılar. Fevkalâde bir təsir altında özlərindən geçtiler. Gözlerini açtıkları vaxt gördüler ki acib bir âleme götürülmüşler. Elə bir âlem ki kemal-i nizam-nizam-intizamından bir memleket hükmünde, bəlkə bir şəhər hükmünde, bəlkə bir saray hükmündedir. Kemal-i hayretlerinden etraflarına baktılar. Gördüler ki bir cihette bakılsa azîm bir âlem görünür. Bir cihette bakılsa muntazam bir memleket, bir cihette bakılsa mükemmel bir şəhər, digər bir cihette bakılsa gayet muhteşem bir âlemi içine almış bir saraydır. Bu acayip âlemde gezerek seyran ettiler. Gördüler ki bir kısım mahluklar var, bir tarz ilə konuşurlar lakin bunlar onların dillerini bilmirlər. Yalnız işarəlerinden anlaşılır ki mühim işler görürlər və ehemmiyetli vazifeler yapırlar.

§4

O iki adamdan biri, arkadaşına dedi ki: “Şu acib âlemin əlbəttə bir müdebbiri və bu muntazam memleketin bir mâliki, bu mükemmel şəhərin bir sahibi, bu musanna sarayın bir ustası vardır. Biz çalışmalıyız, onu tanımalıyız. Çünki anlaşılır ki bizi buraya gətirən odur. Onu tanımazsak kim bizə meded verəcək? Dillerini bilmediyimiz və onlar bizi dinlemedikleri bu âciz mahluklardan ne bekleyebiliriz? Hem koca bir âlemi bir memleket surətində, bir şəhər tarzında, bir saray şeklinde yapan və baştan başa hârika şeylerle dolduran və müzeyyenatın envaıyla tezyin eden və ibret-nüma mu’cizatlarla donatan bir zat, əlbəttə bizdən və buraya gelenlerden bir istediyi vardır. Onu tanımalıyız. Hem ne istediğini bilmekliğimiz lâzımdır.”

§5

O biri adam dedi: “İnanmam, belə bahsetdiyin kimi bir zat bulunsun və bütün bu âlemi təkbaşına idare etsin.”

§6

Arkadaşı cevaben dedi ki: “Bunu tanımazsak, lâkayt kalsak menfaati heç yox; zərəri olsa çox azîmdir. Əgər tanımasına çalışsak meşakkati çox hafiftir, menfaati olursa çox azîmdir. Onun üçün ona qarşı lâkayt kalmak, heç kâr-ı ağıl deyildir.”

§7

O serseri adam dedi: “Mən bütün rahatımı, keyfimi onu düşünmemekte görürəm. Hem belə aklıma sığışmayan şeylerle uğraşmayacağam. Bütün bu işler, tesadüfî və karmakarışık işlerdir, öz özünə dönür; mənim neme lâzım.”

§8

Akıllı arkadaşı ona dedi: “Senin bu temerrüdün məni də bəlkə çokları da belaya atacaqdır. Bir edepsizin yüzünden bazen olur ki bir memleket harap olur.”

§9

Yenə o serseri dönüp dedi ki: “Ya kat’iyen mənə ispat et ki bu koca memleketin tək bir mâliki, tək bir sâni’i vardır. Yaxud mənə ilişme.”

§10

Cevaben arkadaşı dedi: “Madam inadın divanelik derecesine çıkmış, o inadınla bizi və bəlkə memleketi bir kahra giriftar edəcəksən. Mən də sənə on iki bürhan ilə gösterəcəyəm ki bir saray kimi bu âlemin, bir şəhər kimi bu memleketin tək bir ustası vardır və o usta, hər şeyi idare eden yalnız odur. Heç bir cihette noksaniyeti yoxdur. Bizə görünmeyen o usta, bizi və hər şeyi görür və sözlerini işitir. Bütün işleri mu’cize və hârikadır. Bütün bu gördüyümüz və dillerini bilmediyimiz bu mahluklar onun memurlarıdır.”

§11

Gel, hər tarafa bak, hər şeye dikkat et! Bütün bu işler içinde gizli bir el işlir. Çünki bak, bir dirhem (Hâşiye ) qədər qüvvəti olmayan bir çərdək küçüklüğünde bir şey, minlərlə batman yükü qaldırır. Zerre qədər şuuru olmayan, (Hâşiye-1 ) gayet hakîmane işler görür. Demək, bunlar öz özlərinə işlemirlər. Onları işlettiren gizli bir qüdrət sahibi vardır. Əgər öz başına olsa bütün baştan başa bu gördüyümüz memlekette hər iş mu’cize, hər şey mu’cizekâr bir hârika olmaq lâzım gəlir. Bu isə bir safsatadır.

§12

Gel, bütün bu ovaları, bu meydanları, bu menzilleri süslendiren şeyler üstüne dikkat et! Hər birisinde o gizli zattan haber veren işler var. Âdeta hər biri birer turra, birer sikke kimi o gaybî zattan haber verirlər. İşte gözünün önünde, bak; bir dirhem pamuktan (Hâşiye-2 ) ne yapır. Bak, kaç top çuha və patiska və çiçekli kumaş çıktı. Bak, ondan ne qədər şekerlemeler, yuvarlak tatlı köfteler yapılır ki bizim kimi minlərlə adam giyse və yese kâfi gəlir. Hem də bak, bu demiri, torpağı, suyu, kömürü, bakırı, gümüşü, altını gaybî avucuna aldı, bir et parçası (Hâşiye-3 ) yaptı; bak, gör. Bax, ey akılsız adam! Bu işler elə bir zata mahsustur ki bütün bu memleket, bütün eczasıyla onun mu’cize-i qüvvəti altında durur, hər arzusuna râm olur.

§13

Gel, bu müteharrik antika (Hâşiye-4 ) sanatlarına bak! Hər biri elə bir tarzda yapılmış, âdeta bu koca sarayın bir kiçik nüshasıdır. Bütün bu sarayda ne varsa o küçücük müteharrik makinelerde bulunur. Heç mümkün müdür ki bu sarayın ustasından başqa biri gəlib bu acib sarayı kiçik bir makinede dercetsin? Hem heç mümkün müdür ki bir kutu qədər bir makine bütün bir âlemi içine aldığı halde, tesadüfî veyahut abes bir iş içinde bulunsun? Demək, bütün gözün gördüğü ne qədər antika makineler var, o gizli zatın birer sikkesi hükmündedirler. Bəlkə birer dellâl, birer ilanname hükmündedirler. Hal dilileriyle deyərlər ki: “Biz elə bir zatın sanatıyız ki bütün bu âlemimizi, bizi yaptığı və suhuletle icad ettiği kimi kolaylıkla yapabilir bir zattır.”

§14

Ey muannid arkadaş! Gel, sənə daha acibini gösterəcəyəm. Bak, bu memlekette bütün bu işler, bu şeyler değişti, değişir, bir halette durmur. Dikkat et ki bu gördüyümüz camid cisimler, hissiz kutular birer hâkim-i mutlak suretini aldılar. Âdeta hər bir şey, bütün eşyaya hükmedir. İşte bu yanımızdaki bu makineye bak, (Hâşiye-1 ) güya emredir. İşte onun tezyinatına və işlemesine lâzım levazımat və maddeler, uzaq yerlerden koşup gelirlər. İşte oraya bak, o şuursuz cisim (Hâşiye-2 ) güya bir işarə edir, en böyük bir cismi özünə hizmetkâr edir, öz işlerinde çalıştırır. Daha başqa şeyleri bunlara kıyas et. Âdeta hər bir şey, bütün bu âlemdeki yaradılışleri musahhar edir.

§15

Əgər o gizli zatı qəbul etmezsen bütün bu memleketteki taşında, torpağında, heyvanında, insana benzer mahluklarda; o zatın bütün hünerlerini, sanatlarını, kemalâtlarını, birer birer (o şeylere) verəcəksən. İşte ağlın uzaq gördüğü bir tək mu’ciz-nüma zatın bedeline, milyarlar onun kimi mu’ciz-nüma hem birbirine zıt hem birbirine misil hem birbiri içinde bulunsun; bu nizam-nizam-intizam bozulmasın, ortalığı karıştırmasınlar.

§16

Halbuki bu koca memlekette iki barmaq karışsa karıştırır. Çünki bir köyde iki müdür, bir şehirde iki vali, bir memlekette iki padşah bulunsa karıştırır. Harada kaldı, hədsiz hâkim-i mutlak birlikdə bulunsun!

§17

Ey vesveseli arkadaş! Gel, bu azîm sarayın nakışlarına dikkat et və bütün bu şəhərin ziynetlerine bak və bütün bu memleketin tanzimatını gör və bütün bu âlemin sanatlarını təfəkkür et! İşte bak, əgər nihayətsiz mu’cizeleri və hünerleri olan gizli bir zatın kalemi işlemezse bu nakışları sair şuursuz sebeplere, kör tesadüfe, sağır tabiata verilse o vaxt ya bu memleketin hər bir taşı, hər bir otu, elə mu’ciz-nüma nakkaş, elə bir hârikulâde kâtip olması lâzım gəlir ki bir harfte min kitabı yazabilsin, bir nakışta milyonlar sanatı dercedebilsin. Çünki bak bu taşlardaki nakşa, (Hâşiye-1 ) hər birisinde bütün sarayın nakışları var, bütün şəhərin tanzimat kanunları var, bütün memleketin teşkilat programları var. Demək, bu nakışları etmək, bütün memleketi etmək qədər hârikadır. Elə isə hər bir nakış, hər bir sanat, o gizli zatın bir ilannamesidir, bir hâtemidir.

§18

Madam ki bir harf, kâtibini göstermeksizin olmaz. Sanatlı bir nakış, nakkaşını bildirmemek olmaz. Necə olur ki bir harfte koca bir kitabı yazan, bir nakışta min nakşı nakşeden nakkaş, öz kitabıyla və nakşıyla bilinmesin?

§19

Gel, bu geniş ovaya çıkacağız (Hâşiye-2 ). İşte o ova içinde yüksək bir dağ var. Üstüne çıkacağız, tâ bütün etrafı görülsün. Hem hər şeyi yakınlaştıracaq güzel dürbünleri də birlikdə alacağız. Çünki bu acib memlekette, acib işler olur. Hər saatte heç aklımıza gelmeyen işler olur. İşte bak, bu dağlar və ovalar və şəhərlər birden değişir. Hem necə değişir, elə bir tarzda ki milyonlarla birbiri içinde işler gayet muntazam surette değişir. Âdeta milyonlar mütenevvi kumaşlar birbiri içinde birlikdə dokunur kimi çox acib tahavvülat olur. Bak, o qədər ünsiyet ettiğimiz və tanıdığımız çiçekli miçekli şeyler kayboldular. Muntazaman yerlerine və mahiyetçe onlara benzer lakin suretçe ayrı, başkaları geldiler. Âdeta bu ova, dağlar birer sahife; yüz binlerle ayrı ayrı kitablar içinde yazılır. Hem hatasız, noksansız olaraq yazılır. İşte, bu işler yüz derece muhaldir ki öz özünə olsun.

§20

Bəli, nihayet derecede sanatlı, dikkatli bu işler, öz özünə olmaq min derece muhaldir ki özlərindən ziyade, sanatkârlarını gösterirlər. Hem bunları işleyici elə mu’ciz-nüma bir zattır ki heç bir iş, ona ağır gəlməz. Min kitab yazmak, bir harf qədər ona kolay gəlir. Bununla birlikdə hər tarafa bak ki hem elə bir hikmetle hər şeyi yerli yerine koyur və elə mükrimane hər kəsə lâyık oldukları lütufları yapır hem elə ihsan-perverane umumî perdeler və kapılar açır ki hər kəsin arzularını tatmin edir. Hem elə sehavet-perverane sofralar kurur ki bütün bu memleketin halklarına, heyvanlarına, hər bir taifesine has və lâyık, bəlkə hər bir ferdine mahsus adı ilə və resmiyle bir tabla-yı nemət verilir.

§21

İşte dünyada bundan muhal bir şey var mı ki bu gördüyümüz işler içinde tesadüfî işler bulunsun və ya abes və faydasız olsun və ya müteaddid eller karışsın və ya ustası hər şeye muktedir olmasın və ya hər şey ona musahhar olmasın! Bax, ey arkadaş! Haddin varsa buna qarşı bir bahane bul!

§22

Ey arkadaş! Gel, indi bu cüz’iyatı buraxıb saray şeklindeki bu acib âlemin eczalarının birbirine qarşı olan vaziyetlerine dikkat edeceğiz. İşte bak, bu âlemde o derece nizam-nizam-intizam ilə küllî işler yapılır və umumî inkılablar olur ki âdeta bütün bu saraydaki mevcud taşlar, torpaqlar, ağaclar, hər bir şey, birer fâil-i muhtar kimi bütün bu âlemin nizamat-ı külliyesini gözetip ona göre tevfik-i hərəkət edir. Birbirinden en uzaq şeyler, birbirinin imdadına koşur.

§23

İşte bak, gaibden acib bir kafile (Hâşiye-1 ) çıxıb gəlir. Merkepleri ağaclara, nebatlara, dağlara benzerler. Başlarında birer tabla-yı erzak daşıyırlar. İşte bak, bu tarafta bekleyen muhtelif hayvanatın erzaklarını getirirlər. Hem də bak, bu kubbede o azîm elektrik lambası (Hâşiye-2 ) onlara ışık verdiyi kimi bütün taamlarını elə güzel bişirir; yalnız, pişiriləcək təamlar bir dest-i gaybî tarafından birer ipe takılıp (Hâşiye-3 ) ona qarşı tutulur. Bu tarafa da bak, bu biçarə zayıf, nahif, kuvvetsiz hayvancıklar; necə onların başı önünde, latîf gıda ilə dolu iki tulumbacık (Hâşiye-1 ) takılmış, iki çeşme kimi yalnız o kuvvetsiz mahluk, onu ağzına yapıştırması kâfidir.

§24

Elhasıl, bütün bu âlemin bütün eşyası, birbirine bakar kimi birbirine yardım edər. Birbirini görür kimi birbirine el ele verir. Birbirinin işini tekmil üçün birbirine omuz omuza verir. Bel bele verib birlikdə çalışırlar. Hər şeyi buna kıyas et, ta’dad ilə bitmez.

§25

İşte bütün bu haller, iki kere iki dörd edər derecesinde kat’î gösterir ki bu saray-ı acibin ustasına yani bu garib âlemin sahibine hər şey musahhardır. Hər şey onun hesabına çalışır. Hər şey ona bir emirber nefer hükmündedir. Hər şey onun qüvvəti ilə döner. Hər şey onun emriyle hərəkət edər. Hər şey onun hikmetiyle tanzim olur. Hər şey onun keremiyle muavenet edər. Hər şey onun merhametiyle başkasının imdadına koşar, yani koşturulur. Ey arkadaş! Haddin varsa buna qarşı bir söz selə!

§26

Gel, ey nəfsim kimi özünü âkıl zanneden akılsız arkadaş! Bu saray-ı muhteşemin sahibini tanımak istemirsən! Halbuki hər şey onu gösterir, ona işarə edir, ona şehadet edir. Bütün bu şeylerin şehadetini necə tekzip edirsən? Elə isə bu sarayı da inkâr et və “Âlem yox, memleket yox.” də və özünü də inkâr et, ortadan çık. Yaxud aklını başına al, məni dinlə!

§27

İşte bak, bu saray içinde bulunan və memleketi ihata eden yeknesak unsurlar, madenler var (Hâşiye-2 ). Âdeta memleketten çıkan hər şey, o maddelerden yapılır. Demək, o maddeler kimin mülkü isə bütün ondan yapılan şeyler də onundur. Tarla kimin isə mahsulat da onundur. Deniz kimin isə içindekiler də onundur.

§28

Hem bak, bu dokunan şeyler, bu nescolunan münakkaş kumaşlar, bir tək maddeden yapılır. O maddeyi gətirən, ihzar eden və ip haline gətirən, əlbəttə bilbedahe birdir. Çünki o iş, iştirak qəbul etməz. Elə isə bütün nescolunan sanatlı şeyler, ona mahsustur. Hem də bak, bu dokunan, yapılan şeylerin hər bir cinsi, bütün memleketin hər tarafında bulunur; bütün ebna-yı cinsleriyle elə intişar etmiş; birlikdə olaraq birbiri içinde, bir tarzda, bir anda yapılır, nescedilir. Demək, bir tək zatın işidir, bir tək emirle hərəkət edir. Yoxsa belə bir anda, bir tarzda, bir keyfiyette, bir heyette ittifak və muvafakat muhaldir. Elə isə bu sanatlı şeylerin hər biri, o gizli zatın bir ilannamesi hükmünde, onu gösterir.

§29

Güya hər bir çiçekli kumaş, hər bir sanatlı makine, hər bir tatlı lokma; o mu’ciz-nüma zatın birer sikkesi, birer hâtemi, birer nişanı, birer turrası hükmünde. hal dili ilə hər biri deyər: “Mən kimin sanatıyım, bulunduğum sandıklar və dükkânlar da onun mülküdür.” Və hər bir nakış deyər: “Məni kim dokudu isə bulunduğum top da onun dokumasıdır.” Hər bir tatlı lokma deyər: “Məni kim yapır, pişiriyorsa bulunduğum qazan də onundur.” Hər bir makine deyər: “Məni kim yapmış isə memlekette intişar eden bütün emsalimi də o yapır və bütün memleketin hər tarafında bizi yetiştiren odur. Demək, memleketin mâliki də odur. Elə isə bütün bu memlekete, bu saraya mâlik kimse, o bizə mâlik ola bilər.” Mesela, necə mîrîye mahsus tək bir palaska veyahut bir tək düğmeye mâlik olmaq üçün onları yapan bütün fabrikalara mâlik olmaq lâzımdır ki onlara həqiqi mâlik olsun. Yoxsa o boşboğaz başıbozuktan “Mîrî malıdır.” deyə elinden alınıp tecziye edilir.

§30

Elhasıl, necə bu memleketin anâsırı, memlekete muhit birer maddedir. Onların mâliki də bütün memlekete mâlik bir tək zat ola bilər. Elə də bütün memlekette intişar eden sanatlar, birbirine benzediyi və bir tək sikke izhar ettikleri üçün bütün memleket yüzünde intişar eden masnular, hər bir şeye hükmeden tək bir zatın sanatları olduğunu gösterirlər.

§31

Bax, ey arkadaş! Madam ki bu memlekette, yani bu saray-ı muhteşemde bir birlik alâmeti vardır, bir vahdet sikkesi var. Çünki bir kısım şeyler, bir iken ihatası var. Bir kısım, müteaddid isə –lakin birbirine benzediyi və hər tarafta bulunduğu üçün– bir vahdet-i neviye gösterir. Vahdet isə bir vâhidi gösterir. Demək ustası da mâliki də sahibi də sâni’i də bir olmaq lâzım gəlir.

§32

Bununla birlikdə sən buna dikkat et ki bir perde-i gaybdan kalınca bir ip çıkır. (Hâşiye ). Bak, sonra minlərlə ipler ondan uzanmış. Hər bir ipin başına bak, birer elmas, birer nişan, birer ihsan, birer hədiyyə takılmış. Hər kəsə göre birer hədiyyə verir. Əcəba bilir misin ki belə garib bir gayb perdesinden, belə acib ihsanatı, hedâyâyı bu mahluklara uzatan zatı tanımamaq, ona teşekkür etməmək, ne qədər divanece bir harekettir? Çünki onu tanımazsan bilmecburiye diyəcəksən ki: “Bu ipler; uçlarındaki elmasları, sair hediyeleri özləri yapırlar, verirlər.” O vaxt hər ipe bir padişahlık manasını vermək lâzım gəlir. Halbuki gözümüzün önünde bir dest-i gaybî, o ipleri də yapıp o hedâyâyı onlara takır.

§33

Demək, bütün bu sarayda hər şey, öz nəfsindən ziyade, o mu’ciz-nüma zatı gösterir. Onu tanımazsan bütün bu şeyleri inkâr etmekle hayvandan yüz derece aşağı düşəcəksən.

§34

Gel, ey muhakemesiz arkadaş! Sən bu sarayın sahibini tanımırsan və tanımak da istemirsən. Çünki istib’ad edirsən. Onun acib sanatlarını və hâlâtını, akla sığıştıramadığından inkâra sapırsan. Halbuki asıl istib’ad, asıl müşkülat və həqiqi suubetler və dehşetli külfetler, onu tanımamaktadır.

§35

Çünki onu tanısak bütün bu saray, bu âlem bir tək şey kimi kolay gəlir, rahat olur; bu ortadaki ucuzluk və mebzuliyete medar olur.

§36

Əgər tanımazsak və o olmazsa o vaxt hər bir şey, bütün bu saray qədər müşkülatlı olur. Çünki hər şey, bu saray qədər sanatlıdır. O vaxt ne ucuzluk və ne də mebzuliyet kalır. Bəlkə bu gördüyümüz şeylerin biri, deyil elimize, heç kimsenin eline geçmezdi. Sən, yalnız bu ipe takılan tatlı konserve kutusuna bak (Hâşiye ). Əgər onun gizli matbaha-i mu’ciz-nümasından çıkmasa idi, indi qırx para ilə aldığımız halde, yüz liraya alamazdık.

§37

Bəli, bütün istib’ad, müşkülat, suubet, helâket bəlkə muhaliyet, onu tanımamaktadır. Çünki necə bir ağaca bir kökte, bir kanunla, bir merkezde həyat verilir. Minlərlə meyvelerin teşekkülü, bir meyvə kimi suhulet peyda edər. Əgər o ağacın meyvələri, ayrı ayrı merkeze və köke, ayrı ayrı kanunla rabtedilse hər bir meyvə bütün ağac qədər müşkülatlı olur.

§38

Hem necə bütün ordunun teçhizatı bir merkezde, bir kanunda, bir fabrikadan çıksa kemiyetçe bir neferin teçhizatı qədər kolaylaşır. Əgər hər bir neferin ayrı ayrı yerlerde teçhizatı yapılsa, alınsa hər bir neferin teçhizatı üçün bütün ordunun teçhizatına lâzım fabrikalar bulunması lâzımdır.

§39

Eynilə bu iki misal kimi bu muntazam sarayda, bu mükemmel şehirde, bu müterakki memlekette, bu muhteşem âlemde, bütün bu şeylerin icadı bir tək zata verildiyi vaxt; o qədər kolay olur, o qədər hiffet peyda edər ki gördüyümüz nihayətsiz ucuzluğa və mebzuliyete və sehavete sebebiyet verir. Yoxsa hər şey o qədər pahalı, o qədər müşkülatlı olacaq ki dünya verilse biri elde edilemez.

§40

Gel, ey bir parça insafa gelmiş arkadaş! On beş gündür (Hâşiye-1 ) biz buradayız. Əgər bu âlemin nizamlarını bilmezsek, padşahını tanımazsak cezaya müstahak oluruz. Özrümüz kalmadı. Çünki on beş gün güya bizə mühlet verilmiş kimi bizə ilişmirlər. Əlbəttə biz başıboş değiliz. Bu derece nazik sanatlı, mizanlı, letafetli, ibretli masnular içinde heyvan kimi gezip bozamayız, bizə bozdurmazlar. Bu memleketin haşmetli mâlikinin əlbəttə cezası da dehşetlidir.

§41

O zat ne qədər kudretli, haşmetli bir zat olduğunu şununla anlayın ki bu koca âlemi, bir saray kimi tanzim edir, bir dolap kimi çevirir. Bu böyük memleketi, bir hane kimi heç bir şey noksan bırakmayarak idare edir. İşte bak, vaxt be-vaxt bir kabı doldurup boşaltmak kimi; bu sarayı, bu memleketi, bu şəhəri kemal-i nizam-nizam-intizamla doldurup kemal-i hikmetle boşalttırır. Bir sofrayı da kaldırıp indirmek kimi koca memleketi baştan başa, çeşit çeşit sofralar (Hâşiye-2 ) bir dest-i gaybî tarafından qaldırır, indirir tarzında mütenevvi yemekleri sıra ilə getirip yedirir. Onu kaldırıp başkasını getirir. Sən də görürsən və ağlın varsa anlarsın ki o dehşetli haşmet içinde hədsiz sehavetli bir kerem var.

§42

Hem də bak ki o gaybî zatın saltanatına, birliğine bütün bu şeyler şehadet ettiği kimi elə də kafile kafile arkasından gəlib geçen, o həqiqi perde perde arkasından açılıp kapanan bu inkılablar, bu tahavvülatlar; o zatın devamına, bekasına şehadet edər. Çünki zeval bulan eşya ilə birlikdə esbabları də kaybolur. Halbuki onların arkasından onlara isnad ettiğimiz şeyler, tekrar olur. Demək, o eserler, onların değilmiş; bəlkə zevalsiz birinin eserleri imiş.

§43

Necə ki bir ırmağın kabarcıkları gidir, arkasından gelen kabarcıklar, gidenler kimi parladığından anlaşılır ki onları parlattıran, daimî və yüksək bir ışık sahibidir. Elə də bu işlerin süratle değişmesi, arkalarından gelenlerin eyni renk alması gösterir ki zevalsiz daimî bir tək zatın cilveleridir, nakışlarıdır, âyineleridir, sanatlarıdır.

§44

Gel, ey arkadaş! Indi sənə geçmiş olan on bürhan kuvvetinde kat’î bir bürhan daha gösterəcəyəm. Gel, bir gemiye bineceğiz; (Hâşiye-1 ) bu uzaqda bir cezire var, oraya gideceğiz. Çünki bu tılsımlı âlemin anahtarları orada olacaq. Hem hər kəs o cezireye bakır, oradan bir şeyler beklir, oradan emir alırlar.

§45

İşte bak, gidirik. Indi bu cezireye çıktık. Bak, çox böyük bir içtima var. Bu memleketin bütün büyükleri buraya toplanmış kimi mühim ihtifal görünür. İyi dikkat et. Bu cemiyet-i azîmenin bir reisi var. Gel daha yaxın gideceğiz. O reisi tanımalıyız.

§46

İşte bak, ne qədər parlak və binden (Hâşiye-2 ) ziyade nişanları var. Ne qədər qüvvətli söylür. Ne qədər tatlı bir sohbet edir. Bu on beş gün zarfında, bunların dediklerini mən bir parça öğrendim. Sən də məndən öğren. Bak o zat, bu memleketin mu’ciz-nüma sultanından bahsedir. O sultan-ı zîşan, məni sizlərə gönderdi söylür. Bak, elə hârikalar gösterir; şübhə bırakmır ki bu zat o padşahın bir memur-u mahsusudur. Sən dikkat et ki bu zatın söylediyi sözü, deyil yalnız bu ceziredeki mahluklar dinlirlər, bəlkə hârikulâde surətində bütün memlekete işittirir. Çünki uzaqdan uzağa hər kəs buradaki nutkunu işitmeye çalışır. Deyil yalnız insanlar dinlir, bəlkə heyvanlar da hattâ bak dağlar da onun getirdiyi emirlerini dinlirlər ki yerlerinden kımıldanırlar. Bu ağaclar, işarə ettiği yere gidirlər. Harada istese su çıkarır. Hattâ barmağını da bir âb-ı kevser memesi kimi yapar, ondan âb-ı həyat içirir. Bak, bu sarayın kubbe-i âlîsinde mühim lamba, (Hâşiye-1 ) onun işarəiyle, bir iken ikileşir.

§47

Demək, bu memleket bütün mövcudatıyla onun memuriyetini tanır. Onu, gaybî bir zat-ı mu’ciz-nümanın en has və doğru bir tercümanıdır, bir dellâl-ı saltanatı və tılsımının keşşafı və evamirinin tebliğine emin bir elçisi olduğunu bilir kimi onu dinleyip itaat edirlər.

§48

İşte bu zatın hər söylediyi sözü, etrafındaki bütün aklı başında olanlar: “Evet, bəli doğrudur.” deyərlər, tasdik edərlər. Bəlkə bu memlekette dağlar, ağaclar, bütün memleketleri ışıklandıran böyük nur lambası, (Hâşiye-2 ) o zatın işarə və emirlerine baş eğmesiyle, “Evet, bəli hər dediyin doğrudur.” deyərlər.

§49

Bax, ey sersem arkadaş! Bu padşahın hazine-i hâssasına mahsus min nişan taşıyan bu nurani və muhteşem və çox ciddi zatın bütün qüvvəti ilə bütün memleketin ileri gelenlerinin taht-ı tasdikinde bahsetdiyi bir Zat-ı Mu’ciz-nümadan və zikretdiyi evsafından və tebliğ ettiği evamirinde, heç bir vecihle hilaf və hile bulunabilir mi? Bunda hilaf-ı həqiqət kabilse; bu sarayı, bu lambaları, bu cemaati hem vücudlarını hem hakikatlerini tekzip etmək lâzım gəlir. Əgər haddin varsa buna qarşı itiraz barmağını uzat. Gör, necə barmağın bürhan qüvvəti ilə kırılıp sənin gözüne sokulacaq.

§50

Gel, ey bir parça aklı başına gelen birader! Bütün on bir bürhan kuvvetinde bir bürhan daha gösterəcəyəm. İşte bak, yukarıdan inen və hər kəs ona hayretinden və ya hürmetinden kemal-i dikkatle bakan, bu nurani fermana (Hâşiye ) bak. O min nişanlı zat, onun yanına durmuş, o fermanın mealini umuma beyan edir.

§51

İşte bu fermanın üslupları elə bir tarzda parlır ki hər kəsin nazar-ı istihsanını celbedir və elə ciddi, ehemmiyetli meseleleri zikredir ki hər kəs kulak vermeye mecbur olur. Çünki bütün bu memleketi idare eden və bu sarayı yapan və bu acayibi izhar eden zatın şuunatını, ef’alini, evamirini, evsafını birer birer beyan edir. O fermanın heyet-i umumiyesinde bir turra-i a’zam olduğu kimi bak hər bir satırında, hər bir cümlesinde taklit edilmez bir turra olduğu misillü, ifade ettiği manalar, həqiqətlər, emirler, hikmətlər üstünde də o zata mahsus birer manevî hâtem hükmünde ona has bir tarz görünür.

§52

Elhasıl, o ferman-ı a’zam, güneş kimi o zat-ı a’zamı gösterir; kör olmayan görür.

§53

Bax, ey arkadaş! Ağlın başına gelmiş isə bu qədər kâfi. Əgər bir sözün varsa indi selə.

§54

O inatçı adam cevaben dedi ki: “Mən, sənin bu bürhanlarına qarşı yalnız derim, Elhamdülillah inandım. Hem güneş kimi parlak və gündüz kimi aydın bir tarzda inandım ki bu memleketin tək bir mâlik-i zülkemali, bu âlemin tək bir sahib-i zülcelali, bu sarayın tək bir sâni’-i zülcemali bulunduğunu qəbul ettim. Allah səndən razı olsun ki məni eski inadımdan və divaneliğimden kurtardın. Getirdiyin bürhanların hər biri təkbaşına bu həqiqəti göstermeye kâfi idi. Lakin hər bir bürhan geldikçe daha revnaktar daha şirin daha hoş daha nurani daha güzel marifet tabakaları, tanımak perdeleri, muhabbet pencereleri açıldığı üçün bekledim, dinledim.”

§55

Tevhidin həqiqət-i uzmasına və “âmentü billah” imanına işarə eden hikâye-i temsiliye tamam oldu. Fazl-ı Rahman, feyz-i Kur’an, nur-u iman sayesinde tevhid-i həqiqinin güneşinden, hikâye-i temsiliyedeki on iki bürhana mukabil, on iki lem’a ilə bir mukaddimeyi göstereceğiz.

§56

وَ مِنَ اللّٰهِ التَّو۟فٖيقُ وَ ال۟هِدَايَةُ

§57

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§58

اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ وَكٖيلٌ ۝ لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ ۝ فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ ۝ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَع۟لُومٍ ۝ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا اِنَّ رَبّٖى عَلٰى صِرَاطٍ مُس۟تَقٖيمٍ

§59

MUKADDİME

§60

Erkân-ı imaniyenin kutb-u a’zamı olan iman-ı billaha dair Katre Risalesi’nde, bu mevcudatın hər biri, əlli beş lisanla Cənabı-Haqqın vücub-u vücuduna və vahdaniyetine delâlet və şehadetlerini icmalen beyan etmişiz. Hem Nöqtə Risalesi’nde, Cənabı-Haqqın delail-i vücub və vahdaniyetinden, hər biri min bürhan kuvvetinde dörd bürhan-ı küllî zikretmişiz. Hem on iki qədər Arabî risalelerimde, Cənabı-Haqqın vücub-u vücudunu və vahdaniyetini gösteren yüzler kat’î bürhanları zikrettiğimizden, indi onlara iktifaen derin tetkikata girişmeyeceğiz. Yalnız bu Iyirmi İkinci Söz’de Risaletü’n-Nur’da icmalen yazdığım on iki lem’ayı, iman-ı billah güneşinden göstermeye çalışacağız.

§61

Tevhid iki kısımdır. Mesela, necə ki bir çarşıya və bir şehre böyük bir zatın mütenevvi malları gelse iki çeşitle onun malı olduğu bilinir. Biri; icmalî, âmiyanedir ki “Bu qədər azîm mal, ondan başqa kimsenin haddi deyil ki sahib olabilsin.” Lakin belə âmî bir adamın nezaretinde çox hırsızlık ola bilər. Parçalarına çox adamlar sahib çıkabilir. İkinci çeşit odur ki hər denk üzerinde yazıyı okur, hər bir top üstünde turrayı tanır, hər bir ilan üstünde mührünü bilir bir surette “Her şey o zatındır.” deyər. İşte bu halde hər bir şey, o zatı manen gösterir.

§62

Eynilə elə də tevhid də iki çeşittir:

§63

Biri: Tevhid-i âmî və zâhirîdir ki “Cənabı-Haqq birdir, şeriki naziri yoxdur, bu kainat onundur.”

§64

İkincisi: Tevhid-i həqiqidir ki hər şey üstünde sikke-i kudretini və hâtem-i rububiyetini və nakş-ı kalemini görmekle doğrudan doğruya hər şeyden onun nuruna qarşı bir pencere açıp onun birliğine və hər şey onun dest-i kudretinden çıktığına və uluhiyetinde və rububiyetinde və mülkünde heç bir vechile, heç bir şeriki və muîni olmadığına, şuhuda yaxın bir yakîn ilə tasdik edib iman getirmektir və bir nevi huzur-u daimî elde etmektir. Biz də bu Söz’de, o hâlis və âlî tevhid-i həqiqiyi gösterəcək şuâları zikredeceğiz.

§65

Birinci nükte içinde bir ihtar

§66

Ey esbab-perest gafil! Esbab, bir perdedir. Çünki izzət və azamet elə istəyər. Lakin iş gören, qüdrət-i Samedaniyedir. Çünki tevhid və celal elə istəyər və istiklali iktiza edər. Sultan-ı Ezelî’nin memurları, saltanat-ı rububiyetin icraatçıları değillerdir. Bəlkə o saltanatın dellâllarıdırlar və o rububiyetin temaşager nâzırlarıdırlar. Və o memurlar, o vasıtalar; qüdrətin izzetini, rububiyetin haşmetini izhar içindir. Tâ umûr-u hasise ilə qüdrətin mübaşereti görünmesin. Acizlik-âlûd, möhtaclıq-pîşe olan insanî bir sultan kimi acizlik və ihtiyaç üçün memurları şerik-i saltanat etmiş deyildir.

§67

Demək esbab vaz’edilmiş, tâ ağlın nazar-ı zâhirîsine qarşı qüdrətin izzeti muhafaza edilsin. Çünki âyinenin iki vechi kimi hər şeyin bir “mülk” ciheti var ki âyinenin mülevven yüzüne benzer. Muhtelif renklere və hâlâta medar ola bilər. Biri “melekût”tur ki âyinenin parlak yüzüne benzer. Mülk və zâhir vechinde, qüdrət-i Samedaniyenin izzetine və kemaline münafî hâlât vardır. Esbab, o hâlâta hem merci hem medar olmaq üçün vaz’edilmişler. Lakin melekûtiyet və həqiqət canibinde hər şey şeffaftır, güzeldir. Qüdrətin bizzat mübaşeretine münasiptir, izzetine münafî deyildir. Onun üçün esbab sırf zâhirîdir, melekûtiyette və həqiqətdə tesir-i həqiqileri yoxdur.

§68

Hem esbab-ı zâhiriyenin digər bir hikməti şudur ki haksız şekvaları və bâtıl itirazları Âdil-i Mutlak’a tevcih etməmək üçün o şekvalara, o itirazlara hedef olacaq esbab vaz’edilmişdir. Çünki kusur onlardan çıkır, onların kabiliyetsizliğinden ileri gəlir. Bu sırra bir misal-i latîf surətində bir temsil-i manevî rivayet edilir ki:

§69

Hazret-i Azrail aleyhisselâm, Cənabı-Haqq’a demiş ki: “Kabz-ı ervah vazifesinde sənin ibadın məndən şekva edecekler, məndən küsecekler.” Cənabı-Haqq lisan-ı hikmetle ona demiş ki: “Seninle ibadımın ortasında musibetler, hastalıklar perdesini bırakacağam. Tâ şekvaları onlara gedib səndən küsmesinler.”

§70

İşte bak, necə hastalıklar perdedir; ecelde tevehhüm olunan fenalıklara mercidirler və kabz-ı ervahta həqiqət olaraq olan hikmət və güzellik, Azrail aleyhisselâmın vazifesine mütealliktir. Elə də Hazret-i Azrail də bir perdedir. Kabz-ı ervahta zâhiren merhametsiz görünen və rahmetin kemaline münasib düşmeyen bazı hâlâta merci olmaq üçün o memuriyete bir nâzır və qüdrət-i İlahiyeye bir perdedir.

§71

Bəli, izzət və azamet istəyər ki esbab perdedar-ı dest-i qüdrət ola ağlın nazarında. Tevhid və celal istəyər ki esbab əllərini çeksinler tesir-i həqiqiden.

§72

Bak bu kainat bostanına, bu zeminin bağına, bu semanın yıldızlarla yaldızlanmış güzel yüzüne dikkat et! Görəcəksən ki bir Sâni’-i Zülcelal’in, bir Fâtır-ı Zülcemal’in o serilmiş və serpilmiş masnuattan hər bir masnû üstünde Hâlık-ı külli şey’e mahsus bir sikkesi və hər bir mahluku üstünde Sâni’-i külli şey’e has bir hâtemi və qələm-i qüdrətin birer menşuru olan sahaif-i leyl və nehar, yaz və baharda yazılan tabakat-ı mevcudat üstünde taklit qəbul etməz bir turra-i garrası vardır. Indi o sikkelerden, o hâtemlerden, o turralardan numune olaraq birkaçını zikredeceğiz.

§73

Mesela, hesapsız sikkelerinden, həyat üzerinde koyduğu çox sikkelerinden bu sikkeye bak ki “Bir şeyden hər şey yapar hem hər şeyden bir tək şey yapar.” Çünki nutfe suyundan və hem içilen basit bir sudan, hesapsız aza və cihazat-ı hayvaniyeyi yapar. İşte bir şeyi hər şey etmək əlbəttə bir Kadîr-i Mutlak’ın işidir. Hem yenilen hədsiz taamlardan –o təam isə heyvanî olsun, nebatî olsun– o müteaddid maddeleri, has bir cisme kemal-i nizam-nizam-intizam ilə çeviren və ondan mahsus bir cilt nesceden və ondan basit cihazları yapan əlbəttə bir Kadîr-i külli şey’dir və Alîm-i Mutlak’tır.

§74

Bəli, Hâlık-ı mevt və həyat, bu destgâh-ı dünyada, hikmetiyle həyatı elə bir kanun-u emriye-i mu’ciz-nüma ilə idare edir ki o kanunu tatbik və icra etmək; bütün kainatı kabza-i tasarrufunda tutan bir zata mahsustur.

§75

İşte əgər ağlın sönmemiş isə qəlbin kör olmamış isə anlarsın ki bir şeyi kemal-i suhulet və nizam-nizam-intizamla hər şey yapan və hər şeyi kemal-i mizan və nizam-nizam-intizamla sanatkârane bir tək şey yapan, hər şeyin Sâni’ine has və Hâlık-ı külli şey’e mahsus bir sikkedir.

§76

Mesela, görsen hârika-pîşe bir zat, bir dirhem pamuktan yüz top çuha və ipek və ya patiska kimi mütenevvi sair kumaşları o tək dirhem pamuktan nescetmekle birlikdə; helva, baklava kimi çox taamları də ondan yapır. Sonra görsen ki o zat, demiri və taşı, balı və yağı, suyu və torpağı avucuna alır, bir güzel altın yapar. Əlbəttə kat’iyen hükmedəcəksən ki o zat, elə özünə has bir sanata mâliktir; bütün anâsır-ı arziye, onun emrine musahhar və bütün mevalid-i türabiye, onun hükmüne bakar.

§77

Bəli, hayattaki tecelli-i qüdrət və hikmət, bu misalden min derece daha acibdir. İşte həyat üstündeki çox sikkelerden bir tək sikke…

§78

Bak, bu kainat-ı seyyalede, bu mevcudat-ı seyyarede cevelan eden canlılara! Görəcəksən ki bütün canlılardan hər bir canlı üstünde Hayy-ı Kayyum’un koyduğu çox hâtemleri vardır. O hâtemlerden bir hâtemi şudur ki:

§79

O canlı, mesela bu insan, âdeta kainatın bir misal-i musağğarı, şecere-i yaradılışin bir semeresi və bu âlemin bir çərdəyi kimi ki enva-ı âlemin ekser numunelerini câmi’dir. Güya o canlı, bütün kainattan gayet hassas mizanlarla süzülmüş bir katredir. Demək, bu canlıı halk etmək və ona Rab olmaq, bütün kainatı kabza-i tasarrufunda tutmak lâzım gəlir.

§80

İşte əgər ağlın evhamda boğulmamış isə anlarsın ki bir kelime-i qüdrəti mesela, “bal arısı”nı ekser eşyaya bir nevi kiçik fihriste etmək və bir sahifede mesela, “insan”da bu kitab-ı kainatın ekser meselelerini yazmak hem bir noktada mesela, küçücük “incir çərdəyi”nde koca incir ağacının programını dercetmek və bir harfte mesela, “kalb-i beşer”de bu âlem-i kebirin safahatında tecelli və ihata eden bütün esmanın âsârını göstermek və bir mercimek tanesi qədər mevki tutan “kuvve-i hâfıza-i insaniyede” bir kütüphane qədər yazı yazdırmak və bütün hâdisat-ı kevniyenin mufassal fihristesini o kuvvecikte dercetmek, əlbəttə və əlbəttə Hâlık-ı külli şey’e has və bu kainatın Rabb-i Zülcelal’ine mahsus bir hâtemdir.

§81

İşte canlı üstünde olan çoxlu hâtem-i Rabbanîden bir tək hâtem, belə nurunu gösterse və onun âyâtını belə okuttursa əcəba birden bütün o hâtemlere bakabilsen, görebilsen سُب۟حَانَ مَنِ اخ۟تَفٰى بِشِدَّةِ ظُهُورِهٖ demeyəcək misin?

§82

Bak, bu semavatın denizinde yüzen və bu zeminin yüzünde serpilen rengârenk mevcudata və çeşit çeşit masnuata dikkat et! Görəcəksən ki hər biri üstünde Şems-i Ezelî’nin taklit qəbul etməz turraları vardır. Necə hayatta sikkeleri, canlıta hâtemleri görünür və bir ikisini gördük. İhya üstünde də elə turraları vardır. Təmsil, derin manaları fehme yakınlaştırdığından bir təmsil ilə bu həqiqəti göstereceğiz.

§83

Mesela, güneş seyyarelerden tut tâ katrelere qədər, tâ camın kiçik parçalarına qədər və karın parlak zerreciklerine qədər bu güneşin misaliyesinden və in’ikasından bir turrası, güneşe mahsus bir eser-i nuranisi görünür. Əgər o hədsiz şeylerde görünen güneşçiklerini, güneşin cilve-i in’ikası və tecelli-i aksi olduğunu qəbul etmezsen, o vaxt hər bir katrede və ziyaya maruz hər bir cam parçasında və ışığa mukabil hər şeffaf bir zerrecikte tabiî, həqiqi bir güneşin vücudunu bi’l-asale qəbul etmək kimi gayet derece bir divanelikle, nihayətsiz bir belâhete düşmekliğin lâzım gəlir.

§84

Elə də Şems-i Ezelî’nin tecelliyat-ı nuraniyesinden “ihya” yani “hayat vermək” cihetinde, hər bir canlı üstünde elə bir turrası vardır ki faraza bütün esbab toplansa və birer fâil-i muhtar kesilseler, yenə o turrayı taklit edemezler. Çünki hər biri birer qüdrət möcüzəsi olan canlılar, hər biri o Şems-i Ezelî’nin şuâları hükmünde olan esmasının nöqtə-i mihrakıyesi suretindedir.

§85

Əgər canlı üstünde görünen o nakş-ı acib-i sanatı, o nazm-ı garib-i hikməti və o tecelli-i sırr-ı ehadiyeti, Zat-ı Əhəd və Səməd olan Allah’e verilmediyi vaxt; hər bir canlıta, hattâ bir sinekte, bir çiçekte nihayətsiz bir qüdrət-i Fâtıra içinde saklandığını və hər şeyi muhit bir ilim bulunduğunu və kainatı idare edəcək bir irade-i mütləq onda mevcud olduğunu, bəlkə Vâcibü’l-vücud’a mahsus bâki sıfatları də onların içinde bulunduğunu qəbul etmək, âdeta o çiçeğin, o sineğin hər bir zerresine bir uluhiyet vermək kimi dalaletin en axmaqçesine, hurafatın en ahmakçasına bir derekesine düşmek lâzım gəlir.

§86

Çünki o şeyin zerrelerine, hususan toxum olsalar, elə bir vaziyet verilmiş ki o zerre, cüzü olduğu canlıa bakar, onun nizamına göre vaziyet alır. Bəlkə o canlıın bütün nevine bakar kimi o nev’in devamına yarayacaq hər yerde zer’etmək və nevinin bayrağını dikmek üçün kanatçıklarla kanatlanmak kimi bir keyfiyet alır. Bəlkə o canlı alâkadar və möhtac olduğu bütün mövcudata qarşı muamelatını və münasebat-ı rızkıyesini devam ettirəcək bir vaziyet tutur.

§87

İşte əgər o zerre, bir Kadîr-i Mutlak’ın memuru olmazsa və nisbeti o Kadîr-i Mutlak’tan kesilse o vaxt o zerreye, hər şeyi görür bir göz, hər şeye muhit bir şuur vermək lâzımdır.

§88

Elhasıl, necə bu katrelerde və camın zerreciklerinde olan güneşçikler və çeşit çeşit renkler, güneşin cilve-i aksine və in’ikasının tecellisine verilmezse bir tək güneşe mukabil nihayətsiz güneşleri qəbul etmək lâzım gəlir. Muhal-ender muhal bir hurafeyi qəbul etmək iktiza edər. Eynilə bunun kimi əgər hər şey Kadîr-i Mutlak’a verilmezse bir tək Allah’a mukabil nihayətsiz bəlkə zerrat-ı kainat adedince ilahları qəbul etmək kimi yüz derece muhal içindeki bir muhali mevcud qəbul etmək kimi bir divanelik hezeyanına düşmek lâzım gəlir.

§89

Elhasıl: Hər bir zerreden üç pencere, Şems-i Ezelî’nin nur-u vahdaniyetine və vücub-u vücuduna açılır:

§90

Birinci Pencere: Hər bir zerre; bir nefer kimi əsgərî dairelerinin hər birinde yani takımında, bölüğünde, taburunda, alayında, fırkasında, ordusunda hər birisinde bir nisbeti, o nisbete göre bir vazifesi və o vazifeye göre nizamı dairesinde bir hareketi olduğu kimi…

§91

Hem mesela, sənin göz bebeğindeki o camid zerrecik də sənin gözünde, başında, vücudunda və kuvve-i müvellide, kuvve-i cazibe, kuvve-i dâfia, kuvve-i musavvire kimi deveran-ı deme və his və harekeye hizmet eden evride və şerayin və sair âsablarda hem sənin nevinde, ilâ âhir; birer nisbeti, birer vazifesi bulunduğunu, bilbedahe bir Kadîr-i Ezelî’nin eser-i sun’u və memur-u muvazzafı və taht-ı tedbirinde olduğunu kör olmayan göze gösterir.

§92

İkinci Pencere: Havadaki hər bir zerre; hər bir çiçeği, hər bir meyveyi ziyaret edə bilər. Hem hər çiçeğe, hər meyveye girer, işleyebilir. Əgər hər şeyi görür və bilir bir Kadîr-i Mutlak’ın memur-u musahharı olmasa; o serseri zerre, bütün meyvelerin, çiçeklerin cihazatını və yapılmasını və ayrı ayrı sanatlarını və onlara giydirilen suretlerin terziliğini və hıyatet-i kâmile-i muhita-i sanatını bilmək lâzım gəlir. İşte bu zerre, bir güneş kimi bir nur-u tevhidin şuâını gösterir. Ziyayı, havaya; mâi, türaba kıyas et.

§93

Zaten eşyanın asıl menşeleri, bu dörd maddedir: Yeni hikmetle müvellidü’l-mâ, müvellidü’l-humuza, karbon, azottur ki bu anâsır evvelki unsurların eczalarıdır.

§94

Üçüncü Pencere: Zerrelerden mürekkeb bir parça torpaq, hər bir çiçekli və meyveli nebatatın neşv ü nemasına menşe ola bilər bir kâseyi o zerreciklerden doldursan bütün dünyadaki hər nevi çiçək və meyveli nebatatın tohumcukları ki o tohumcuklar hayvanatın nutfeleri kimi ayrı ayrı şeyler deyil, nutfeler bir su olduğu kimi o toxumlar da karbon, azot, müvellidü’l-mâ, müvellidü’l-humuzadan mürekkeb, mahiyetçe birbirinin misli, keyfiyetçe birbirinden ayrı, yalnız qədər kalemiyle sırf manevî olaraq aslının programı tevdi edilmiş. İşte o toxumları nöbetle o kâseye koysak hər biri hârika cihazatıyla, eşkâl və vaziyetiyle zuhur edeceğini, vuku bulmuş kimi inanırsın.

§95

Əgər o zerreler hər bir şeyin hər bir hal və vaziyetini bilen və hər şeye (ona) lâyık vücudu və vücudun levazımatını vermeye kadîr və kudretine nisbeten hər şey tam bir asanlıqla musahhar olan bir zatın memuru və emirber bir vazifedarı olmazlarsa, o torpağın hər bir zerresinde, ya bütün çiçekli və meyvedarların adedince manevî fabrikalar və matbaalar içinde bulunması lâzım gəlir ki o cihazatları və eşkâlleri birbirinden uzaq və birbirinden ayrı mevcudat-ı muhtelifeye menşe olabilsin. Və ya bütün o mevcudata muhit bir ilim və bütün onların teşkilatına muktedir olacaq bir qüdrət vermək lâzımdır. Tâ bütün onların teşkilatına medar olsun.

§96

Demək, Cənabı-Haqq’tan nisbet kesilse torpağın zerratı adedince ilahlar qəbul edilmesi lâzım gəlir. Bu isə min defa muhal içinde muhal bir hurafedir.

§97

Lakin memur oldukları vaxt çox kolaydır. Necə bir sultan-ı azîmin bir âdi neferi, o padşahın adı ilə və onun qüvvəti ilə bir memleketi hicret ettirebilir, iki denizi birleştirebilir, bir şahı esir edə bilər. Elə də ezel və ebed Sultanı’nın emriyle, bir sinek bir Nemrut’u yere serer, bir karınca bir Firavun’un sarayını harap edər, yere atar. Bir incir çərdəyi, bir incir ağacını yüklenir.

§98

Hem hər bir zerrede, vücub və vahdet-i Sâni’e iki şahid-i sadık daha var.

§99

Biri; hər bir zerre, acizlik-i mutlakıyla birlikdə çox böyük və çox mütenevvi vazifeleri qaldırır. Və cümudiyeti ilə birlikdə bir şuur-u küllî gösteren nizam-nizam-intizam-perverane nizam-ı umumîye tevfik-i hərəkət edər. Demək, hər bir zerre, lisan-ı acziyle Kadîr-i Mutlak’ın vücub-u vücuduna və nizam-ı âlemi gözetmesiyle vahdetine şehadet edər.

§100

كَمَا اَنَّ فٖى كُلِّ ذَرَّةٍ شَاهِدَانِ عَلٰى اَنَّهُ وَاجِبٌ وَاحِدٌ كَذٰلِكَ فٖى كُلِّ حَىٍّ لَهُ اٰيَتَانِ عَلٰى اَنَّهُ اَحَدٌ صَمَدٌ

§101

Bəli, hər bir canlıta biri ehadiyet sikkesi, diğeri samediyet turrası bulunur. Çünki bir canlı ekser kainatta cilveleri görünen esmayı birden öz âyinesinde gösterir. Âdeta bir nöqtə-i mihrakıye hükmünde, Hayy-ı Kayyum’un tecelli-i ism-i a’zamını gösterir. İşte ehadiyet-i zatiyeyi, Muhyî perdesi altında bir nevi gölgesini gösterdiğinden bir sikke-i ehadiyeti daşıyır.

§102

Hem o canlı, bu kainatın bir misal-i musağğarı və şecere-i yaradılışin bir meyvəsi hükmünde olduğu üçün kainat qədər ehtiyacatını birden kolaylıkla küçücük daire-i hayatına yetiştirmek, samediyet turrasını gösterir. Yani o hal gösterir ki onun elə bir Rabb’i var ki ona, hər şeye bedel bir teveccühü var və bütün eşyanın yerini tutar bir nazarı var. Bütün eşya, onun bir teveccühünün yerini tutamaz.

§103

نَعَم۟ يَك۟فٖى لِكُلِّ شَى۟ءٍ شَى۟ءٌ عَن۟ كُلِّ شَى۟ءٍ وَ لَا يَك۟فٖى عَن۟هُ كُلُّ شَى۟ءٍ وَ لَو۟ لِشَى۟ءٍ وَاحِدٍ

§104

Hem o hal gösterir ki onun o Rabb’i, heç bir şeye möhtac olmadığı kimi hazinesinden heç bir şey eksilmez və kudretine də heç bir şey ağır gəlməz. İşte samediyetin gölgesini gösteren bir nevi turrası…

§105

Demək, hər bir canlıta bir sikke-i ehadiyet, bir turra-i samediyet vardır. Bəli, hər bir canlı, həyat dili ilə قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ۝ اَللّٰهُ الصَّمَدُ okur. Bu iki sikkeden başqa, bir neçə pencere-i mühimme də var. Başqa bir yerde tafsil edildiyi üçün burada ihtisar edildi.

§106

Madam ki bu kainatın hər bir zerresi, belə üç pencereyi və iki deliği və həyat də iki kapıyı birden Vâcibü’l-vücud’un vahdaniyetine açır; zerreden tâ şemse qədər tabakat-ı mevcudat, Zat-ı Zülcelal’in envar-ı marifetini ne surətlə neşrettiğini kıyas edebilirsin.

§107

İşte marifetullahta terakkiyat-ı maneviyenin derecatını və huzurun meratibini bundan anla və kıyas et.

§108

Necə ki bir kitab əgər yazma və məktub olsa onun yazmasına bir qələm kâfidir. Əgər basma və matbu olsa o kitabın hurufatı adedince qələmlər, yani demir harfler lâzımdır, tâ o kitab tabedilip vücud bulsun. Əgər o kitabın bazı harflerinde gayet ince bir hat ilə o kitabın ekseri yazılmış isə –Sure-i Yâsin, lafz-ı Yâsin’de yazıldığı kimi– o vaxt bütün o demir harflerin küçücükleri, o tək harfe lâzımdır, tâ tabedilsin.

§109

Eynilə elə də bu kitab-ı kainatı, qələm-i qüdrət-i Samedaniyenin yazması və Zat-ı Ehadiyet’in məktubu desen, vücub derecesinde bir suhulet və lüzum derecesinde bir makuliyet yoluna gidersin. Əgər tabiata və esbaba isnad etsen, imtina derecesinde suubetli və muhal derecesinde müşkülatlı və heç bir vehim qəbul etmeyen hurafatlı belə bir yola gidersin ki tabiat üçün hər bir cüz torpaqda, hər bir katre suda, hər bir parça havada, milyarlarca madenî matbaalar və hədsiz manevî fabrikalar bulunması lâzım. Tâ ki hesapsız çiçekli, meyveli masnuatın teşekkülatına mazhar olabilsin. Yaxud hər şeye muhit bir ilim, hər şeye muktedir bir qüvvət, onlarda qəbul etmək lâzım gəlir, tâ bu masnuata həqiqi masdar olabilsin.

§110

Çünki torpağın və suyun və havanın hər bir cüzü, ekser nebatata menşe ola bilər. Halbuki hər bir nebat –meyveli olsa, çiçekli olsa teşekkülatı o qədər muntazamdır, o qədər mevzundur, o qədər birbirinden mümtazdır, o qədər keyfiyetçe birbirinden ayrıdır ki hər birisine, yalnız ona mahsus birer ayrı manevî fabrika və ya ayrı birer matbaa lâzımdır.

§111

Demək tabiat, mistarlıktan masdarlığa çıksa hər bir şeyde bütün şeylerin makinelerini bulundurmaya mecburdur. İşte bu tabiat-perestlik fikrinin esası, elə bir hurafattır ki hurafeciler də ondan utanırlar. Özünü âkıl zanneden ehl-i dalaletin, necə nihayətsiz hezeyanlı bir akılsızlık iltizam ettiklerini gör, ibret al!

§112

Elhasıl: Necə bir kitabın hər bir harfi, öz nəfsini bir harf qədər gösterip və öz vücuduna tək bir surətlə delâlet edir və öz kâtibini on kəlmə ilə tarif edər və çox cihetlerle gösterir. Mesela “Mənim kâtibimin hüsn-ü hattı var, kalemi kırmızıdır, şöyledir, böyledir.” deyər.

§113

Eynilə elə də bu kitab-ı kebir-i âlemin hər bir harfi, özünə cirmi qədər delâlet edər və öz surəti qədər gösterir. Lakin Nakkaş-ı Ezelî’nin esmasını, bir kaside qədər tarif edər və keyfiyetleri adedince işarə barmaqlarıyla o esmayı gösterir, müsemmasına şehadet edər.

§114

Demək, hem özünü hem bütün kainatı inkâr eden sofestaî kimi bir ahmak, yenə Sâni’-i Zülcelal’in inkârına gitmemek gerektir.

§115

Hâlık-ı Zülcelal’in necə ki mahlukatının hər bir ferdinin başında və masnuatının hər bir cüzünün cephesinde, ehadiyetinin sikkesini koymuşdur. (Necə ki geçmiş lem’alarda bir kısmını gördün.) Elə də hər bir nev’in üstünde çox sikke-i ehadiyet, hər bir küll üstünde müteaddid hâtem-i vâhidiyet, tâ mecmu-u âlem üstünde mütenevvi turra-i vahdet, gayet parlak bir surette koymuşdur. İşte çoxlu sikkelerden və hâtemlerden və turralardan, sath-ı arz sahifesinde bahar mevsiminde vaz’edilen bir sikke, bir hâtemi göstereceğiz. Belə ki:

§116

Nakkaş-ı Ezelî, zeminin yüzünde yaz, bahar zamanında en az üç yüz min nebatat və hayvanatın envaını, nihayətsiz ihtilat, karışıklık içinde nihayet derecede imtiyaz və teşhis ilə və gayet derecede nizam-nizam-intizam və tefrik ilə haşir və neşretmesi, bahar kimi zâhir və bâhir parlak bir sikke-i tevhiddir.

§117

Bəli, bahar mevsiminde ölmüş arzın ihyası içinde, üç yüz min haşrin numunelerini kemal-i nizam-nizam-intizam ilə icad etmək və arzın sahifesinde birbiri içinde üç yüz min muhtelif envaın efradını hatasız və sehivsiz, galatsız, noksansız, gayet mevzun, manzum, gayet muntazam və mükemmel bir surette yazmak, əlbəttə nihayətsiz bir qüdrətə və muhit bir ilme və kainatı idare edəcək bir iradeye mâlik bir Zat-ı Zülcelal’in, bir Kadîr-i Zülkemal’in və bir Hakîm-i Zülcemal’in sikke-i mahsusası olduğunu zerre miktar şuuru bulunanın derk etmesi lâzım gəlir.

§118

Kur’an-ı Hakîm ferman ediyor ki: فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ

§119

Bəli, zeminin diriltilmesinde, üç yüz min haşrin numunelerini, bir neçə gün zarfında yapan, gösteren qüdrət-i Fâtıraya; əlbəttə insanın haşri ona göre kolay gəlir. Mesela, Gelincik Dağı’nı və Sübhan Dağı’nı bir işarəle kaldıran bir Zat-ı Mu’ciz-nüma’ya “Şu dereden, yolumuzu kapayan bu koca taşı kaldırabilir misin?” denilir mi? Elə də gök və dağ və yeri altı günde icad eden və onları vaxt be-vaxt doldurup boşaltan bir Kadîr-i Hakîm’e, bir Kerîm-i Rahîm’e “Ebed tarafından ihzar edilip serilmiş, öz ziyafetine gidəcək yolumuzu seddeden bu torpaq tabakasını üstümüzden kaldırabilir misin? Yeri düzeltip bizi ondan geçirebilir misin?” istib’ad surətində söylenir mi?

§120

Bu zeminin yüzünde yaz zamanında bir sikke-i tevhidi gördün. Indi bak, gayet basîrane və hakîmane zeminin yüzündeki bu tasarrufat-ı azîme-i bahariye üstünde, bir hâtem-i vâhidiyet gayet aşikâre görünür. Çünki bu icraat, bir vüs’at-i mütləq içinde və o vüs’atle birlikdə bir sürat-i mütləq ilə və o sürat ilə birlikdə bir sehavet-i mütləq içinde görünen nizam-nizam-intizam-ı mutlak və kemal-i hüsn-ü sanat və mükemmeliyet-i yaradılış; elə bir hâtemdir ki gayr-ı mütenahî bir ilim və nihayətsiz bir qüdrət sahibi ona sahib ola bilər.

§121

Bəli, görürük ki bütün yeryüzünde bir vüs’at-i mütləq içinde bir icad, bir tasarruf, bir faaliyet var.

§122

Hem o vüs’at içinde, bir sürat-i mütləq ilə işlenir.

§123

Hem o sürat və vüs’atle birlikdə bir suhulet-i mütləq içinde işler yapılır.

§124

Hem o suhulet, sürat və vüs’atle birlikdə teksir-i efradda bir sehavet-i mütləq görünür.

§125

Hem o sehavet və suhulet və sürat və vüs’atle birlikdə; hər bir nevide, hər bir fertte görünen bir nizam-nizam-intizam-ı mutlak və gayet mümtaz bir hüsn-ü sanat və gayet müstesna bir mükemmeliyet-i yaradılış ilə birlikdə gayet sehavet içinde bir nizam-nizam-intizam-ı tam var.

§126

Və o teksir-i efrad içinde bir mükemmeliyet və gayet bir sürat içinde bir hüsn-ü sanat və nihayet ihtilat içinde bir imtiyaz-ı etem və gayet mebzuliyet içinde gayet qiymətli eserler və gayet geniş daire içinde tam bir muvafakat və gayet suhulet içinde gayet sanatkârane bedîaları icad etmək, bir anda, hər yerde, bir tarzda, hər fertte bir sanat-ı hârika, bir faaliyet-i mu’ciz-nüma göstermek; əlbəttə və əlbəttə elə bir zatın hâtemidir ki heç bir yerde olmadığı halde, hər yerde hazır, nâzırdır. Heç bir şey ondan gizlenmediyi kimi heç bir şey ona ağır gəlməz. Zerrelerle yıldızlar, onun kudretine nisbeten müsavidirler.

§127

Mesela, o Rahîm-i Zülcemal’in bağistan-ı kereminden, mu’cizatının salkımlarından bir tanecik hükmünde gördüyüm iki barmaq kalınlığında bir üzüm asmasına asılmış olan salkımları saydım, yüz əlli beş çıktı. Bir salkımın tanesini saydım yüz iyirmi qədər oldu. Düşündüm, dedim: Əgər bu asma çubuğu, ballı su musluğu olsa daim su verse bu hararete qarşı o yüzer rahmetin şurup tulumbacıklarını emziren salkımlara ancaq kifayet edəcək. Halbuki, bazen az bir rutubet ancaq eline geçer. İşte bu işi yapan, hər şeye kādir olmaq lâzım gəlir.

§128

سُب۟حَانَ مَن۟ تَحَيَّرَ فٖى صُن۟عِهِ ال۟عُقُولُ

§129

Bak, necə sahife-i arz üstünde Zat-ı Əhəd və Səməd olan Allah’in hâtemlerini az dikkatle görebilirsin. Başını kaldır, gözünü aç, bu kainat kitab-ı kebirine bir bak; görəcəksən ki o kainatın heyet-i mecmuası üstünde, büyüklüğü nisbetinde bir vuzuh ilə hâtem-i vahdet okunur. Çünki bu mevcudat bir fabrikanın, bir kasrın, bir muntazam şəhərin eczaları və efradları kimi bel bele verib, birbirine qarşı muavenet elini uzatıp birbirinin sual-i hâcetine “Lebbeyk! Baş üstüne.” deyərlər. El ele verib bir nizam-nizam-intizam ilə çalışırlar. Baş başa verib zevi’l-hayata hizmet edərlər. Omuz omuza verib bir gayeye müteveccihen bir Müdebbir-i Hakîm’e itaat edərlər.

§130

Bəli, güneş və aydan, gece və gündüzden, kış və yazdan tut, tâ nebatatın möhtac və aç heyvanların imdadına gelmelerinde və heyvanların zayıf, şerif insanların imdadına koşmalarında, hattâ mevadd-ı gıdaiyenin latîf, nahif yavruların və meyvelerin imdadına uçmalarında, tâ zerrat-ı taamiyenin hüceyrat-ı bədən imdadına geçmelerinde cari olan bir düstur-u teavünle hareketleri, bütün bütün kör olmayana gösterirlər ki gayet kerîm bir tək Mürebbi’nin qüvvəti ilə, gayet hakîm bir tək Müdebbir’in emriyle hərəkət edirlər.

§131

İşte bu kainat içinde cari olan bu tesanüd, bu teavün, bu tecavüb, bu teanuk, bu musahhariyet, bu nizam-nizam-intizam, bir tək Müdebbir’in tertibiyle idare edildiklerine və bir tək Mürebbi’nin tedbiriyle sevk edildiklerine kat’iyen şehadet etmekle birlikdə; bu bilbedahe sanat-ı eşyada görünen hikmet-i âmme içindeki inayet-i tamme və o inayət içinde parlayan rahmet-i vâsia və o rəhmət üstünde serilen və rızka möhtac hər bir canlıa onun hâcetine lâyık bir tarzda iaşe etmək üçün serpilen erzak və iaşe-i umumî, elə parlak bir hâtem-i tevhiddir ki bütün bütün aklı sönmeyen anlar və bütün bütün kör olmayan görür.

§132

Bəli, kasd və şuur və iradeyi gösteren bir perde-i hikmət, umum kainatı kaplamış və o perde-i hikmət üstünde lütuf və tezyin və tahsin və ihsanı gösteren bir perde-i inayət serilmişdir və o müzeyyen perde-i inayət üstünde özünü sevdirmek və tanıttırmak, in’am və ikram etmək lem’alarını gösteren bir hulle-i rəhmət, kainatı içine almışdır. Və o münevver perde-i rahmet-i âmme üstüne serilen və terahhumu və ihsan və ikramı və kemal-i şəfqət və hüsn-ü terbiyeyi və lütf-u rububiyeti gösteren bir sofra-i erzak-ı umumiye dizilmişdir.

§133

Bəli bu mevcudat, zerrelerden güneşlere qədər; fertler olsun neviler olsun, kiçik olsun böyük olsun, semerat və gayatla və faydalar və maslahatlarla münakkaş bir kumaş-ı hikmetten muhteşem bir gömlek giydirilmiş və o hikmet-nüma surət gömleği üstünde lütuf və ihsan çiçekleriyle müzeyyen bir hulle-i inayət hər şeyin kametine göre biçilmiş və o müzeyyen hulle-i inayət üzerine tahabbüb və ikram və tahannün və in’am lem’alarıyla münevver rəhmət nişanları takılmış və o münevver və murassa nişanları ihsan etmekle birlikdə, zeminin yüzünde bütün zevi’l-hayatın taifelerine kâfi, bütün hâcetlerine vâfi bir sofra-i rızk-ı umumî kurulmuşdur.

§134

İşte bu iş, güneş kimi aşikâre, nihayətsiz Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzak bir Zat-ı Zülcemal’e işarə edib gösterir.

§135

Elə deyilmi? Hər şey rızka möhtac mıdır?

§136

Bəli, bir fert rızka və devam-ı hayata möhtac olduğu kimi görürük ki bütün mövcudat-ı âlem, bâhusus canlı olsa, küllî olsun cüz’î olsun, küll olsun cüz olsun; vücudunda, bekasında, hayatında və idame-i hayatta maddeten və manen çox metalibi var, çox levazımatı var. İftikaratı və ehtiyacatı elə şeylere var ki en ednasına o şeyin eli yetişmediyi, en kiçik matlubuna o şeyin qüvvəti kâfi gelmediyi bir halde, görürük ki bütün metalibi və erzak-ı maddiye və maneviyesi مِن۟ حَي۟ثُ لَا يَح۟تَسِبُ ummadığı yerlerden kemal-i nizam-nizam-intizamla və vakt-i münasipte və lâyık bir tarzda kemal-i hikmetle ellerine verilir.

§137

İşte bu iftikar və ehtiyac-ı mahlukat və bu tarzda imdat və iane-i gaybiye, əcəba güneş kimi bir Mürebbi-i Hakîm-i Zülcelal’i, bir Müdebbir-i Rahîm-i Zülcemal’i göstermir mu?

§138

Necə ki bir tarlada ekilen bir nevi toxum delâlet edər ki o tarla herhalde toxum sahibinin taht-ı tasarrufunda olduğunu, hem o toxumu də tarla mutasarrıfının taht-ı tasarrufunda olduğunu gösterir. Elə də bu anâsır denilen mezraa-i masnuat, vâhidiyet və besatet ilə birlikdə, külliyet və ihataları və bu mahlukat denilen semerat-ı rəhmət və mu’cizat-ı qüdrət və kelâmat-ı hikmət olan nebatat və hayvanat, mümaselet və müşabehetleriyle birlikdə çox yerlerde intişarı, hər tarafta bulunup tavattunları; tək bir Sâni’-i Mu’ciz-nüma’nın taht-ı tasarrufunda olduklarını elə bir tarzda gösterir ki güya hər bir çiçək, hər bir semere, hər bir heyvan, o Sâni’in birer sikkesidir, birer hâtemidir, birer turrasıdır. Hər harada bulunsa hal dili ilə hər biri deyər ki “Mən kimin sikkesiyim, bu yer də onun masnuudur. Mən kimin hâtemiyim, bu mekân də onun mektubudur. Mən kimin turrasıyım, bu vatanım də onun mensucudur.”

§139

Demək, en edna bir mahluka rububiyet; bütün anâsırı kabza-i tasarrufunda tutana mahsustur və en basit bir heyvanı tedbir və tedvir etmək; bütün hayvanatı, nebatatı, masnuatı kabza-i rububiyetinde terbiye edene has olduğunu kör olmayan görür.

§140

Bəli hər bir fert, sair efrada mümaselet və misliyet dili ilə deyər: “Kim bütün nevime mâlik isə mənə mâlik ola bilər, yoxsa yox.” Hər nevi, sair nevilerle birlikdə yeryüzünde intişarı dili ilə deyər: “Kim bütün sath-ı arza mâlik isə mənə mâlik ola bilər; yoxsa yox.” Arz, sair seyyarat ilə bir güneşe irtibatı və semavat ilə tesanüdü dili ilə deyər: “Kim bütün kainata mâlik isə mənə mâlik o ola bilər, yoxsa yox.”

§141

Bəli, faraza şüurlu bir elmaya biri dese: “Sen mənim sanatımsın.” O elma hal dili ilə ona “Sus!” diyəcək. “Eğer bütün yeryüzünde bütün elmaların teşkiline muktedir olabilirsen bəlkə yeryüzünde münteşir bütün hemcinsimiz olan bütün meyvedarlara, bəlkə bütün bahar sefinesiyle hazine-i rahmetten gelen bütün hedâyâ-yı Rahmaniyeye mutasarrıf olabilirsen mənə rububiyet dava et.” O tək elma belə diyəcək və o ahmağın ağzına bir tokat vuracaq.

§142

Cüzde cüz’îde, küllde küllîde, küll-i âlemde, hayatta, canlıta, ihyada olan sikkelerden, hâtemlerden, turralardan bazılarına işarə ettik. Indi, nevilerde hesapsız sikkelerden bir sikkeye işarə edeceğiz.

§143

Bəli, necə ki meyvedar bir ağacın hesapsız semereleri, bir terbiye-i vâhide, bir kanun-u vahdetle, bir tək merkezden idare edildiklerinden külfet və meşakkat və masraf, o qədər suhulet peyda edər ki kesretle terbiye edilen tək bir semereye müsavi olurlar. Demək, kesret və taaddüd-ü merkez, hər semere üçün kemiyetçe bütün ağac qədər külfet və masraf və cihazat istəyər. Fark yalnız keyfiyetçedir. Necə ki bir tək nefere lâzım teçhizat-ı askeriyeyi etmək üçün orduya lâzım bütün fabrikalar qədər fabrikalar lâzımdır.

§144

Demək iş, vahdetten kesrete geçse efrad adedince –kemiyet cihetiyle– külfet ziyadeleşir. İşte, hər nevide bilmüşahede görünen suhulet-i fevkalâde, əlbəttə vahdetten, tevhidden gelen bir yüsr və suhuletin eseridir.

§145

Elhasıl, bir cinsin bütün envaı, bir nev’in bütün efradı aza-yı esasîde muvafakat və müşabehetleri necə ispat edərlər ki tək bir Sâni’in masnularıdır. Çünki vahdet-i qələm və ittihad-ı sikke elə istəyər. Elə də bu meşhud suhulet-i mütləq və külfetsizlik, vücub derecesinde icab edər ki bir Sâni’-i Vâhid’in eserleri olsun. Yoxsa imtina derecesine çıkan bir suubet, o cinsi in’idama və o nev’i ademe götürecekti.

§146

Velhasıl: Cənabı-Haqq’a isnad edilse bütün eşya, bir tək şey kimi bir suhulet peyda edər. Əgər esbaba isnad edilse hər bir şey, bütün eşya qədər suubet peyda edər. Madam ki belədir; kainatta bu görünen fevkalâde ucuzluk və bu göz önündeki hədsiz mebzuliyet, sikke-i vahdeti güneş kimi gösterir. Əgər gayet mebzuliyetle elimize geçen bu sanatlı meyvələr, Vâhid-i Ehad’in malı olmazsa bütün dünyayı verse idik, bir tək narı yiyemezdik.

§147

Tecelli-i cemaliyeyi gösteren həyat; necə bir bürhan-ı ehadiyettir, bəlkə bir çeşit tecelli-i vahdettir. Tecelli-i celali izhar eden memat də bir bürhan-ı vâhidiyettir.

§148

Bəli, mesela وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى necə ki güneşe qarşı parlayan və akan böyük bir ırmağın kabarcıkları və zemin yüzünün mütelemmi’ şeffafatı, güneşin aksini və ışığını göstermek suretiyle güneşe şehadet ettikleri kimi o kataratın və şeffafatın gurûbuyla, gitmeleriyle birlikdə arkalarından yeni gelen katarat taifeleri və şeffafat kabileleri üstünde yenə güneşin cilveleri haşmetle devamı və ışığının tecellisi və noksansız istimrarı kat’iyen şehadet edər ki: Sönüp yanan, değişip tazelenen, gəlib parlayan misalî güneşçikler və ışıklar və nurlar; bir bâki, daimî, âlî, tecellisi zevalsiz bir tək güneşin cilveleridir. Demək, o parlayan kataratlar, zuhuruyla və gelmeleriyle güneşin vücudunu gösterdikleri kimi; gurûblarıyla, zevalleriyle, güneşin bekasını və devamını və birliğini gösterirlər.

§149

Eynilə elə də bu mevcudat-ı seyyale, vücudlarıyla və hayatlarıyla Vâcibü’l-vücud’un vücub-u vücuduna və ehadiyetine şehadet ettikleri kimi; zevalleriyle, ölümleriyle o Vâcibü’l-vücud’un ezeliyetine, sermediyetine və ehadiyetine şehadet edərlər.

§150

Bəli gece gündüz, kış və yaz, asırlar və devirlerin değişmesiyle gurûb və ufûl içinde teceddüd eden və tazelenen masnuat-ı cemile, mevcudat-ı latîfe, əlbəttə bir âlî və sermedî və daimü’t-tecelli bir cemal sahibinin vücud və beka və vahdetini gösterdikleri kimi; o masnuat, esbab-ı zâhiriye-i süfliyeleriyle birlikdə zeval bulup ölmeleri, o esbabın hiçliğini və bir perde olduğunu gösterirlər. Bu hal kat’iyen ispat edər ki bu sanatlar, bu nakışlar, bu cilveler; bütün esması kudsiye və cemile olan bir Zat-ı Cemil-i Zülcelal’in tazelenen sanatlarıdır, tahavvül eden nakışlarıdır, taharrük eden âyineleridir, birbiri arkasından gelen sikkeleridir, hikmetle değişen hâtemleridir.

§151

Elhasıl, bu kitab-ı kebir-i kainat, necə ki vücud və vahdete dair âyât-ı tekviniyeyi bizə ders verir. Elə də o Zat-ı Zülcelal’in bütün evsaf-ı kemaliye və cemaliye və celaliyesine də şehadet edər. Və kusursuz və noksansız kemal-i zatîsini ispat edərlər. Çünki bedihîdir ki bir eserde kemal, o eserin menşe və mebdei olan fiilin kemaline delâlet edər. Fiilin kemali isə ismin kemaline və ismin kemali, sıfatın kemaline və sıfatın kemali, şe’n-i zatînin kemaline və şe’nin kemali, o zat-ı zîşuunun kemaline, hadsen və zarureten və bedaheten delâlet edər.

§152

Mesela, necə ki kusursuz bir kasrın mükemmel olan nukuş və tezyinatı, arkalarında bir usta ef’alinin mükemmeliyetini gösterir. O ef’alin mükemmeliyeti, o fâil ustanın rütbelerini gösteren unvanları və isimlerinin mükemmeliyetini gösterir. Və o esma və unvanlarının mükemmeliyeti, o ustanın sanatına dair sıfatlarının mükemmeliyetini gösterir. Və o sanat və sıfatlarının mükemmeliyeti, o sanat sahibinin şuun-u zatiye denilen kabiliyet və istidad-ı zatiyesinin mükemmeliyetini gösterir. Və o şuun və kabiliyet-i zatiyenin mükemmeliyeti, o ustanın mahiyet-i zatiyesinin mükemmeliyetini gösterdiyi misillü…

§153

Eynilə elə də bu kusursuz, futursuz هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ sırrına mazhar olan bu âsâr-ı meşhude-i âlem, bu mevcudat-ı muntazama-i kainatta olan sanat isə bilmüşahede bir müessir-i zi’l-iktidarın kemal-i ef’aline delâlet edər. O kemal-i ef’al isə bilbedahe o fâil-i zülcelalin kemal-i esmasına delâlet edər. O kemal-i esma isə bizzarure o esmanın müsemma-i zülcemalinin kemal-i sıfâtına delâlet və şehadet edər. O kemal-i sıfât isə bi’l-yakîn o mevsuf-u zülkemalin kemal-i şuununa delâlet və şehadet edər. O kemal-i şuun isə bihakkalyakîn o zîşuunun kemal-i zatına elə delâlet edər ki bütün kainatta görünen bütün enva-ı kemalât, onun kemaline nisbeten sönük bir zıll-i zayıf surətində bir Zat-ı Zülkemal’in âyât-ı kemali və rumuz-u celali və işarat-ı cemali olduğunu gösterir.

§154

On Doqquzuncu Söz’de tarif edilen və kitab-ı kebirin âyet-i kübrası və o Kur’an-ı kebirdeki ism-i a’zamı və o şecere-i kainatın çərdəyi və en münevver meyvəsi və o saray-ı âlemin güneşi və âlem-i İslâm’ın bedr-i münevveri və rububiyet-i İlahiyenin dellâl-ı saltanatı və tılsım-ı kainatın keşşaf-ı zîhikmeti olan Seyyidimiz Muhammedü’l-Emin aleyhissalâtü Vəssalam, bütün enbiyayı sayesi altına alan risalet cenahı və bütün âlem-i İslâm’ı himayesine alan İslâmiyet cenahlarıyla həqiqətin tabakatında uçan və bütün enbiya və mürselîni, bütün evliya və sıddıkîni və bütün asfiya və muhakkikîni arkasına alıb bütün qüvvəti ilə vahdaniyeti gösterip arş-ı ehadiyete yol açıp gösterdiyi iman-ı billah və ispat ettiği vahdaniyet-i İlahiyeyi heç vehim və şüphenin haddi var mı ki kapatabilsin və perde olabilsin?

§155

Madam ki On Doqquzuncu Söz’de və On Doqquzuncu Məktub’ta o bürhan-ı kātı’ın âbü’l-hayat-ı marifetinden on dörd reşha və on doqquz işarat ilə o zat-ı mu’ciz-nümanın enva-ı mu’cizatıyla birlikdə, icmalen bir derece tarif və beyan etmişiz. Şurada bu işarə ilə iktifa edib o vahdaniyetin bürhan-ı kātı’ını tezkiye eden və sıdkına şehadet eden esasata işarə surətində bir salavat-ı şerife ilə hatmederiz.

§156

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَن۟ دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِكَ وَ وَح۟دَانِيَّتِكَ وَ شَهِدَ عَلٰى جَلَالِكَ وَ جَمَالِكَ وَ كَمَالِكَ الشَّاهِدُ الصَّادِقُ ال۟مُصَدَّقُ وَ ال۟بُر۟هَانُ النَّاطِقُ ال۟مُحَقَّقُ سَيِّدُ ال۟اَن۟بِيَاءِ وَ ال۟مُر۟سَلٖينَ اَل۟حَامِلُ سِرَّ اِج۟مَاعِهِم۟ وَ تَص۟دٖيقِهِم۟ وَ مُع۟جِزَاتِهِم۟ وَ اِمَامُ ال۟اَو۟لِيَاءِ وَ الصِّدّٖيقٖينَ اَل۟حَاوٖى سِرَّ اِتِّفَاقِهِم۟ وَ تَح۟قٖيقِهِم۟ وَ كَرَامَاتِهِم۟ ذُو ال۟مُع۟جِزَاتِ ال۟بَاهِرَةِ وَ ال۟خَوَارِقِ الظَّاهِرَةِ وَ الدَّلَائِلِ ال۟قَاطِعَةِ ال۟مُحَقَّقَةِ ال۟مُصَدَّقَةِ لَهُ ذُو ال۟خِصَالِ ال۟غَالِيَةِ فٖى ذَاتِهٖ وَ ال۟اَخ۟لَاقِال۟عَالِيَةِ فٖى وَظٖيفَتِهٖ وَ السَّجَايَا السَّامِيَةِ فٖى شَرٖيعَتِهِ اَل۟مُكَمَّلَةِ ال۟مُنَزَّهَةِ لَهُ عَنِ ال۟خِلَافِ مَه۟بِطُ ال۟وَح۟ىِ الرَّبَّانِىِّ بِاِج۟مَاعِ ال۟مُن۟زِلِ وَ ال۟مُن۟زَلِ وَ ال۟مُن۟زَلِ عَلَي۟هِ سَيَّارُ عَالَمِ ال۟غَي۟بِ وَ ال۟مَلَكُوتِ مُشَاهِدُ ال۟اَر۟وَاحِ وَ مُصَاحِبُ ال۟مَلٰئِكَةِ اَن۟مُوذَجُ كَمَالِ ال۟كَائِنَاتِ شَخ۟صًا وَ نَو۟عًا وَ جِن۟سًا ( اَن۟وَرُ ثَمَرَاتِ شَجَرَةِ ال۟خِل۟قَةِ ) سِرَاجُ ال۟حَقِّ بُر۟هَانُ ال۟حَقٖيقَةِ تِم۟ثَالُ الرَّح۟مَةِ مِثَالُ ال۟مَحَبَّةِ كَشَّافُ طِل۟سِمِ ال۟كَائِنَاتِ دَلَّالُ سَل۟طَنَةِ الرُّبُوبِيَّةِ ال۟مُر۟مِزُ بِعُل۟وِيَّةِ شَخ۟صِيَّتِهِ ال۟مَع۟نَوِيَّةِ اِلٰى اَنَّهُ نُص۟بُ عَي۟نِ فَاطِرِ ال۟عَالَمِ فٖى خَل۟قِ ال۟كَائِنَاتِ ذُو الشَّرٖيعَةِ الَّتٖى هِىَ بِوُس۟عَةِ دَسَاتٖيرِهَا وَ قُوَّتِهَا تُشٖيرُ اِلٰى اَنَّهَا نِظَامُ نَاظِمِ ال۟كَو۟نِ وَ وَض۟عُ خَالِقِ ال۟كَائِنَاتِ نَعَم۟ اِنَّ نَاظِمَ ال۟كَائِنَاتِ بِهٰذَا النِّظَامِ ال۟اَتَمِّ ال۟اَك۟مَلِ هُوَ نَاظِمُ هٰذَا الدّٖينِ بِهٰذَا النِّظَامِ ال۟اَح۟سَنِ ال۟اَج۟مَلِ سَيِّدُنَا نَح۟نُ مَعَاشِرَ بَنٖى اٰدَمَ وَ مُه۟دٖينَا اِلَى ال۟اٖيمَانِ نَح۟نُ مَعَاشِرَ ال۟مُؤ۟مِنٖينَ مُحَمَّدٍ ب۟نِ عَب۟دِ اللّٰهِ ب۟نِ عَب۟دِ ال۟مُطَّلِبِ عَلَي۟هِ اَف۟ضَلُ الصَّلَوَاتِ وَ اَتَمُّ التَّس۟لٖيمَاتِ مَا دَامَتِ ال۟اَر۟ضُ وَ السَّمٰوَاتُ فَاِنَّ ذٰلِكَ الشَّاهِدَ الصَّادِقَ ال۟مُصَدَّقَ يَش۟هَدُ عَلٰى رُؤُسِ ال۟اَش۟هَادِ مُنَادِيًا وَ مُعَلِّمًا لِاَج۟يَالِ ال۟بَشَرِ خَل۟فَ ال۟اَع۟صَارِ وَ ال۟اَق۟طَارِ نِدَاءً عُل۟وِيًّا بِجَمٖيعِ قُوَّتِهٖ وَ بِغَايَةِ جِدِّيَّتِهٖ وَ بِنِهَايَةِ وُثُوقِهٖ وَ بِقُوَّةِ اِط۟مِئ۟نَانِهٖ وَ بِكَمَالِ اٖيمَانِهٖ بِاَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ

§157

Bu Iyirmi İkinci Söz’ün On İkinci Lem’a’sı, elə bir bahr-i həqiqətlərtir ki bütün iyirmi iki Söz ancaq onun iyirmi iki katresi və elə bir menba-ı envardır ki bu iyirmi iki Söz, o güneşten ancaq iyirmi iki lem’asıdır. Bəli, o iyirmi iki adet Sözlerin hər biri, sema-i Kur’an’da parlayan bir tək necm-i ayənin bir lem’ası və bahr-i Furkan’dan akan bir ayənin ırmağından tək bir katresi və bir kenz-i a’zam-ı Kitabullah’ta hər biri bir sandukça-i cevahir olan ayələrin bir tək âyetinin bir tək incisidir.

§158

İşte On Doqquzuncu Söz’ün On Dördüncü Reşha’sında bir nebze tarif edilen o Kelâmullah; ism-i a’zamdan, arş-ı a’zamdan, rububiyetin tecelli-i a’zamından nüzul edib ezeli ebede rabtedəcək, ferşi arşa bağlayacaq bir vüs’at və ulviyet içinde bütün qüvvəti ilə və âyâtının bütün kat’iyetiyle mükerreren لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ deyər, bütün kainatı işhad edər və şehadet ettirir. Bəli لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ بَرَابَر۟ مٖيزَنَد۟ عَالَم۟

§159

Bəli, o Kur’an’a selim bir qəlb gözüyle baksan görəcəksən ki cihat-ı sittesi elə parlır, elə şeffaftır ki heç bir zulmet, heç bir dalalet, heç bir şübhə və rayb, heç bir hile içine girmeye və daire-i ismetine duhûle fürce bulamaz. Çünki üstünde sikke-i i’caz, altında bürhan və delil, arkasında nöqtə-i istinadı mahz-ı vahy-i Rabbanî, önünde saadet-i dâreyn, sağında aklı istintak edib tasdikini temin, solunda vicdanı istişhad edərək teslimini tesbit, içi bilbedahe safi hidayet-i Rahmaniye, üstü bilmüşahede hâlis envar-ı imaniye, meyvələri biaynelyakîn kemalât-ı insaniye ilə müzeyyen asfiya və muhakkikîn, evliya və sıddıkîn olan o lisan-ı gaybın sinesine kulağını yapıştırıp dinlesen; derinden derine, gayet munis və mukni, nihayet ciddi və ulvi və bürhan ilə mücehhez bir sadâ-yı semavî işitəcəksən ki elə bir kat’iyetle لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ deyər və tekrar edər ki hakkalyakîn derecesinde söylediğini, aynelyakîn kimi bir ilm-i yakîni sənə ifade və ifaza edir.

§160

Elhasıl: Hər biri birer güneş olan, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam ilə Furkan-ı Ahkem ki:

§161

Biri; âlem-i şehadetin dili olaraq min mu’cizat içinde bütün enbiya və asfiyanın taht-ı tasdiklerinde İslâmiyet və risalet barmaqlarıyla işarə edərək bütün qüvvəti ilə gösterdiyi bir həqiqəti…

§162

Diğeri; âlem-i gaybın dili hükmünde, qırx vücuh-u i’caz içinde, kainatın bütün âyât-ı tekviniyesinin taht-ı tasdiklerinde, hakkaniyet və hidayet barmaqlarıyla işarə edib bütün ciddiyetle gösterdiyi eyni həqiqəti… Əcəba o həqiqət, güneşten daha bâhir, gündüzden daha zâhir olmaz mı?

§163

Ey dalalet-âlûd mütemerrid insancık! (Hâşiye ) Ateş böceğinden daha sönük kafa fenerinle necə bu güneşlere qarşı gelebilirsin? Onlardan istiğna edebilirsin? Üflemekle onları söndürmeye çalışırsın? Tuuuh, tuf, sənin o münkir aklına! Necə o iki lisan-ı gayb və şehadet, bütün âlemlerin Rabb’i və bu kainatın sahibi adına və onun hesabına söyledikleri sözleri və davaları inkâr edebilirsin? Ey biçarə və sinekten daha âciz daha hakir! Sən necisin ki bu kainatın Sahib-i Zülcelal’ini tekzibe yeltenirsən?

§164

Ey aklı hüşyar, qəlbi müteyakkız arkadaş! Əgər bu Iyirmi İkinci Söz’ün başından buraya qədər fehmetmişsen on iki lem’ayı birden elinde tut. Minlərlə elektrik kuvvetinde bir sirac-ı həqiqət bularak arş-ı a’zamdan uzatılıp gelen âyât-ı Kur’aniyeye yapış. Burak-ı tevfike min, semavat-ı həqiqətlərte urûc et, arş-ı marifetullaha çık.

§165

اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَن۟تَ وَح۟دَكَ لَا شَرٖيكَ لَكَ de. Hem لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ deyərək bütün mevcudat-ı kâinatın başları üstünde və mescid-i kebir-i âlemde vahdaniyeti ilan et.

§166

سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§167

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا رَبَّنَا وَلَا تَح۟مِل۟ عَلَي۟نَٓا اِص۟رًا كَمَا حَمَل۟تَهُ عَلَى الَّذٖينَ مِن۟ قَب۟لِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّل۟نَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهٖ وَاع۟فُ عَنَّا وَاغ۟فِر۟لَنَا وَار۟حَم۟نَا اَن۟تَ مَو۟لٰينَا فَان۟صُر۟نَا عَلَى ال۟قَو۟مِ ال۟كَافِرٖينَ ۝ رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَاوَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةًاِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ ۝ رَبَّنَٓا اِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَو۟مٍ لَا رَي۟بَ فٖيهِ اِنَّ اللّٰهَ لَا يُخ۟لِفُ ال۟مٖيعَادَ ۝

§168

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ وَار۟حَم۟نَا وَ ار۟حَم۟ اُمَّتَهُ بِرَح۟مَتِكَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ اٰمٖينَ

§169

وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol