Onuncu Söz’ün Mühim Bir Zeyli və Lâhikasının Birinci Parçası
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Asâ-yı Mûsâ
Doqquzuncu Şüa
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَسُب۟حَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُم۟سُونَ وَحٖينَ تُص۟بِحُونَ وَلَهُ ال۟حَم۟دُ فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَعَشِيًّا وَحٖينَ تُظ۟هِرُونَ يُخ۟رِجُ ال۟حَىَّ مِنَ ال۟مَيِّتِ وَيُخ۟رِجُ ال۟مَيِّتَ مِنَ ال۟حَىِّ وَيُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا وَكَذٰلِكَ تُخ۟رَجُونَ وَمِن۟ اٰيَاتِهٖٓ اَن۟ خَلَقَكُم۟ مِن۟ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَن۟تُم۟ بَشَرٌ تَن۟تَشِرُونَ وَ مِن۟ اٰيَاتِهٖٓ اَن۟ خَلَقَ لَكُم۟ مِن۟ اَن۟فُسِكُم۟ اَز۟وَاجًا لِتَس۟كُنُٓوا اِلَي۟هَا وَ جَعَلَ بَي۟نَكُم۟ مَوَدَّةً وَ رَح۟مَةً اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَتَفَكَّرُونَ وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِل۟عَالِمٖينَ وَ مِن۟ اٰيَاتِهٖ مَنَامُكُم۟ بِالَّي۟لِ وَ النَّهَارِ وَاب۟تِغَٓاؤُكُم۟ مِن۟ فَض۟لِهٖ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَس۟مَعُونَ وَ مِن۟ اٰيَاتِهٖ يُرٖيكُمُ ال۟بَر۟قَ خَو۟فًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُح۟يٖى بِهِ ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ وَمِن۟ اٰيَاتِهٖٓ اَن۟ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَال۟اَر۟ضُ بِاَم۟رِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُم۟ دَع۟وَةً مِنَ ال۟اَر۟ضِ اِذَٓا اَن۟تُم۟ تَخ۟رُجُونَ وَ لَهُ مَن۟ فِى السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ وَ هُوَ الَّذٖى يَب۟دَؤُا ال۟خَل۟قَ ثُمَّ يُعٖيدُهُ وَ هُوَ اَه۟وَنُ عَلَي۟هِ وَلَهُ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ
İmanın bir kutbunu gösteren bu semavî âyât-ı kübranın və haşri ispat eden bu kudsî berahin-i uzmanın bir nükte-i ekberi və bir hüccet-i a’zamı, bu Doqquzuncu Şuâ’da beyan ediləcək.
Latîf bir inayet-i Rabbaniyedir ki bundan otuz sene evvel Eski Said, yazdığı tefsir mukaddimesi Muhakemat namındaki eserin âhirinde; “İkinci Maksat: Kur’an’da haşre işarə eden iki ayə tefsir və beyan ediləcək. نَخُو بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ ” deyip durmuş, daha yazamamış. Hâlık-ı Rahîm’ime delail və emarat-ı haşriye adedince şükür və hamdolsun ki otuz sene sonra tevfik ihsan eyledi.
Bəli, bundan doqquz on sene evvel, o iki ayədən birinci ayə olan فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ ferman-ı İlahînin iki parlak və çox qüvvətli hüccetleri və tefsirleri bulunan Onuncu Söz ilə Iyirmi Doqquzuncu Söz’ü in’am etti, münkirleri susturdu.
Hem iman-ı haşrînin hücum edilmez o iki metin kalesinden, doqquz və on sene sonra ikinci ayə olan başta mezkûr âyât-ı ekberin tefsirini bu risale ilə ikram etti. İşte bu Doqquzuncu Şuâ, mezkûr âyâtıyla işarə edilen doqquz âlî makam və bir ehemmiyetli mukaddimeden ibarettir.
Haşir akidesinin çoxlu ruhî faydalarından və hayatî neticelerinden bir tək netice-i câmiayı ihtisar ilə beyan və hayat-ı insaniyeye hususan hayat-ı içtimaiyesine ne derece lüzumlu və zarurî olduğunu izhar və bu iman-ı haşrî akidesinin çoxlu hüccetlerinden bir tək hüccet-i külliyeyi icmal ilə göstermek və o akide-i haşriye ne derece bedihî və şübhəsiz bulunduğunu ifade etmekten ibaret olaraq iki noktadır.
Âhiret akidesi, hayat-ı içtimaiye və şahsiye-i insaniyenin üssü’l-esası və saadetinin və kemalâtının esasatı olduğuna yüzer delillerinden bir mikyas olaraq yalnız dörd tanesine işarə edeceğiz.
Birincisi: Nev-i beşerin hemen yarısını teşkil eden çocuklar, yalnız cənnət fikriyle onlara dehşetli və ağlatıcı görünen ölümlere və vefatlara qarşı dayanabilirler. Və gayet zayıf və nazik vücudlarında bir kuvve-i maneviyeyi bulabilirler. Və hər şeyden çabuk ağlayan gayet mukavemetsiz mizac-ı ruhlarında, o cənnət ilə bir ümit bulup mesrurane yaşayabilirler. Mesela, cənnət fikriyle deyər: “Mənim kiçik qardaşım və ya arkadaşım öldü, cennetin bir kuşu oldu. Cennette gəzər, bizdən daha güzel yaşar.”
Yoxsa hər vaxt etrafında öz kimi çocukların və büyüklerin ölümleri, o zayıf bîçarelerin endişeli nazarlarına çarpması; mukavemetlerini və kuvve-i maneviyelerini zîr ü zeber edərək gözleriyle birlikdə ruh, qəlb, ağıl kimi bütün letaifini də elə ağlattıracaq, ya mahvolup və ya divane bir bedbaht heyvan olacaktı.
İkinci Delil: Nev-i insanın nısfı olan ihtiyarlar, yalnız hayat-ı uhreviye ilə yakınlarında bulunan kabre qarşı tahammül edebilirler. Və çox alâkadar oldukları hayatlarının yaxında sönmesine və güzel dünyalarının kapanmasına mukabil bir teselli bulabilirler və çocuk hükmüne geçen seriü’t-teessür ruhlarında və mizaçlarında, mevt və zevalden çıkan elîm və dehşetli meyusiyete qarşı ancaq hayat-ı bâkiye ümidiyle mukabele edebilirler.
Yoxsa o şefkate lâyık muhteremler və sükûnete və istirahat-i kalbiyeye çox möhtac o endişeli babalar və analar, elə bir vaveylâ-i ruhî və bir dağdağa-i kalbî hissedeceklerdi ki bu dünya, onlara zulmetli bir zindan və həyat də kasavetli bir azap olurdu.
Üçüncü Delil: İnsanların hayat-ı içtimaiyesinin en qüvvətli medarı olan gençler, delikanlılar, şiddet-i galeyanda olan hissiyatlarını və ifratkâr bulunan nəfs və hevalarını tecavüzattan və zulümlerden və tahribattan durduran və hayat-ı içtimaiyenin hüsn-ü cereyanını temin eden yalnız cəhənnəm fikridir.
Yoxsa cəhənnəm endişesi olmazsa “El-hükmü li’l-galib” kaidesiyle o sarhoş delikanlılar, hevesatları peşinde biçarə zayıflara, âcizlere, dünyayı cəhənnəmə çevireceklerdi və yüksək insaniyeti gayet süflî bir hayvaniyete döndüreceklerdi.
Dördüncü Delil: Nev-i beşerin hayat-ı dünyeviyesinde en cem’iyetli merkez və en esaslı zemberek və dünyevî saadet üçün bir cənnət, bir melce, bir tahassungâh isə aile hayatıdır. Və hər kəsin hanesi, kiçik bir dünyasıdır. Və o hane və aile hayatının həyatı və saadeti isə samimi və ciddi və vefadarane hörmət və həqiqi və şəfqətli və fedakârane mərhəmət ilə ola bilər. Və bu həqiqi hörmət və samimi mərhəmət isə ebedî bir arkadaşlık və daimî bir refakat və sermedî bir beraberlik və hədsiz bir zamanda və hudutsuz bir hayatta birbiriyle pederane, ferzendane, kardeşane, arkadaşane münasebetlerin bulunmak fikriyle və akidesiyle ola bilər.
Mesela, deyər: “Bu haremim, ebedî bir âlemde, ebedî bir hayatta, daimî bir refika-i hayatımdır. Şimdilik ihtiyar və çirkin olmuş isə də zərəri yox. Çünki ebedî bir güzelliği var, geləcək. Və belə daimî arkadaşlığın hatırı üçün hər bir fedakârlığı və merhameti yaparım.” deyərək o ihtiyare karısına, güzel bir huri kimi muhabbetle, şefkatle, merhametle mukabele edə bilər.
Yoxsa kısacık bir iki saat surî bir refakatten sonra ebedî bir firak və müfarakata uğrayan arkadaşlık, əlbəttə gayet surî və muvakkat və esassız, heyvan kimi bir rikkat-i cinsiye manasında və bir mecazî mərhəmət və sun’î bir hörmət verebilir. Və hayvanatta olduğu kimi başqa menfaatler və sair galip hisler, o hörmət və merhameti mağlup edib o dünya cennetini, cəhənnəmə çevirir.
İşte iman-ı haşrînin yüzer neticesinden biri, hayat-ı içtimaiye-i insaniyeye taalluk edər. Və bu tək neticenin də yüzer cihetinden və faydalarından mezkûr dörd delile sairleri kıyas edilse anlaşılır ki həqiqət-i haşriyenin tahakkuku və vukuu, insaniyetin ulvi həqiqəti və küllî hâceti derecesinde kat’îdir. Bəlkə insanın midesindeki ehtiyacın vücudu, taamların vücuduna delâlet və şehadetinden daha zâhirdir və daha ziyade tahakkukunu bildirir.
Və əgər bu həqiqət-i haşriyenin neticeleri insaniyetten çıksa o çox ehemmiyetli və yüksək və hayattar olan insaniyet mahiyeti, murdar və mikrop yuvası bir laşe hükmüne sukut edeceğini ispat edər.
Beşerin idare və ahlâk və içtimaiyatı ilə çox alâkadar olan içtimaiyyun və siyasiyyun və ahlâkiyyunun kulakları çınlasın! Gelsinler, bu boşluğu ne ilə doldurabilirler və bu derin yaraları ne ilə tedavi edebilirler?
Həqiqət-i haşriyenin hədsiz bürhanlarından sair erkân-ı imaniyeden gelen şehadetlerin hülâsasından çıkan bir bürhanı, gayet muhtasar bir surette beyan edər. Belə ki:
Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın risaletine delâlet eden bütün mu’cizeleri və bütün delail-i nübüvveti və hakkaniyetinin bütün bürhanları, birden həqiqət-i haşriyenin tahakkukuna şehadet edərək ispat edərlər. Çünki bu zatın bütün hayatında bütün davaları, vahdaniyetten sonra haşirde temerküz edir. Hem umum peygamberleri tasdik eden və ettiren bütün mu’cizeleri və hüccetleri, eyni həqiqətə şehadet edər.
Hem وَ بِرُسُلِهٖ kelimesinden gelen şehadeti bedahet derecesine çıkaran وَ كُتُبِهٖ şehadeti də eyni həqiqətə şehadet edər. Belə ki:
Başta Bəyanı Möcüzə Quran’ın hakkaniyetini ispat eden bütün mu’cizeleri, hüccetleri və həqiqətləri, birden həqiqət-i haşriyenin tahakkukuna və vukuuna şehadet edib ispat edərlər. Çünki Kur’an’ın hemen üçten biri haşirdir və ekser qısa surelerinin başlarında gayet qüvvətli âyât-ı haşriyedir. Sarîhan və işarəen minlərlə âyâtıyla eyni həqiqəti haber verir, ispat edər, gösterir. Mesela اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُم۟ اِنَّ زَل۟زَلَةَ السَّاعَةِ شَى۟ءٌ عَظٖيمٌ اِذَا زُل۟زِلَتِ ال۟اَر۟ضُ زِل۟زَالَهَا اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟فَطَرَت۟ اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟شَقَّت۟ عَمَّ يَتَسَٓاءَلُونَ هَل۟ اَتٰيكَ حَدٖيثُ ال۟غَاشِيَةِ kimi otuz qırx surelerin başlarında bütün kat’iyetle həqiqət-i haşriyeyi kainatın en ehemmiyetli və vâcib bir həqiqəti olduğunu göstermekle birlikdə, sair âyetlerinde də o həqiqətin çeşit çeşit delillerini beyan edib ikna edər.
Əcəba bir tək ayənin bir tək işarəi, gözümüz önünde ulûm-u İslâmiyede müteaddid ilmî və kevnî həqiqətləri meyvə veren bir kitabın minlərlə belə şehadetleri və davaları ilə güneş kimi zuhur eden iman-ı haşrî hakikatsiz olması; güneşin inkârı bəlkə kainatın ademi kimi heç bir cihet-i imkânı var mı və yüz derece muhal və bâtıl olmaz mı?
Əcəba bir sultanın bir tək işarəi yalan olmamaq üçün bazen bir ordu hərəkət edib çarpıştığı halde, o çox ciddi və izzetli sultanın minlərlə sözleri və vaadleri və tehditlerini yalan çıkarmak, heç bir cihette kabil midir və hakikatsiz olmaq mümkün müdür?
Əcəba on üç asırda fâsılasız olaraq hədsiz ruhlara, akıllara, kalplere, nefislere hak və həqiqət dairesinde hükmeden, terbiye eden, idare eden bu manevî Sultan-ı Zîşan’ın bir tək işarəi belə bir həqiqəti ispat etmeye kâfi iken minlərlə tasrihat ilə bu həqiqət-i haşriyeyi gösterip ispat ettikten sonra, o həqiqəti tanımayan bir echel ahmak üçün cəhənnəm azabı lâzım gəlməz mi və ayn-ı adalet olmaz mı?
Hem birer zamana və birer devre hükmeden bütün semavî suhuflar və mukaddes kitablar də bütün istikbale və umum zamanlara hükümran olan Kur’an’ın tafsilatla, izahatla tekrar ilə beyan və ispat ettiği həqiqət-i haşriyeyi, asırlarına və zamanlarına göre o həqiqəti kat’î qəbul ilə birlikdə, tafsilatsız və perdeli və muhtasar bir surette beyan lakin qüvvətli bir tarzda iddia və ispatları, Kur’an’ın davasını minlərlə imza ilə tasdik edərlər.
Bu bahsin münasibətilə Risale-i Münâcat’ın âhirinde “iman-ı bi’l-yevmi’l-âhir” rüknüne sair rükünlerin hususan “rusül” və “kütüb”ün şehadeti, münâcat surətində zikredilen çox qüvvətli və hülâsalı və bütün evhamları izale eden bir hüccet-i haşriye eynilə buraya girir. Belə ki Münâcat’ta demiş:
Ey Rabb-i Rahîm’im! Rəsuli-Əkrəm’inin talimiyle və Kur’an-ı Hakîm’inin dersiyle anladım ki: Başta Kur’an və Rəsuli-Əkrəm’in olaraq bütün mukaddes kitablar və peygamberler, bu dünyada və hər tarafta numuneleri görülen celalli və cemalli isimlerinin tecellileri daha parlak bir surette ebedü’l-âbâdda devam edeceğine və bu fâni âlemde rahîmane cilveleri, numuneleri müşahede edilen ihsanatının daha şaşaalı bir tarzda dâr-ı saadette istimrarına və bekasına və bu qısa hayat-ı dünyeviyede onları zevk ilə gören və muhabbet ilə refakat eden müştakların, ebedde də refakatlerine və birlikdə bulunmalarına icma və ittifak ilə şehadet və delâlet və işarə edərlər.
Hem yüzer mu’cizat-ı bâhirelerine və âyât-ı kātıalarına istinaden, başta Rəsuli-Əkrəm və Kur’an-ı Hakîm’in olaraq bütün nurani ruhların sahipleri olan peygamberler və bütün münevver kalplerin kutubları olan veliler və bütün keskin və nurlu akılların madenleri olan sıddıkînler, bütün suhuf-u semaviyede və kütüb-ü mukaddesede sənin çox tekrar ilə ettiğin minlərlə vaadlerine və tehditlerine istinaden hem sənin qüdrət və rəhmət və inayət və hikmət və celal və cemal kimi âhireti iktiza eden kudsî sıfatlarına və şe’nlerine və sənin izzet-i celaline və saltanat-ı rububiyetine itimaden hem âhiretin izlerini və tereşşuhatını bildiren hədsiz keşqiymətlərına və müşahedelerine və ilmelyakîn və aynelyakîn derecesinde bulunan itikadlarına və imanlarına binaen saadet-i ebediyeyi insanlara müjdelirlər. Ehl-i dalalet üçün cəhənnəm və ehl-i hidayet üçün cənnət bulunduğunu haber verib ilan edirlər, qüvvətli iman edib şehadet edirlər.
Ey Kadîr-i Hakîm! Ey Rahman-ı Rahîm! Ey Sadıku’l-Va’di’l-Kerîm! Ey izzət və azamet və celal sahibi Kahhar-ı Zülcelal! Bu qədər sadık dostlarını və bu qədər vaadlerini və bu qədər sıfât və şuunatını yalancı çıkarmak, tekzip etmək və saltanat-ı rububiyetinin kat’î mukteziyatını tekzip edib yapmamak və sənin sevdiyin və onlar də səni tasdik və itaat etmekle özlərini sənə sevdiren hədsiz makbul ibadının âhirete bakan hədsiz dualarını və davalarını reddetmek, dinlememek və küfür və isyan ilə və səni vaadinde tekzip etmekle, sənin azamet və kibriyana dokunan və izzet-i celaline dokunduran və uluhiyetinin haysiyetine ilişen və şefkat-i rububiyetini müteessir eden ehl-i dalaleti və ehl-i küfrü haşrin inkârında, onları tasdik etmekten yüz minlərlə derece mukaddessin və hədsiz derece münezzeh və âlîsin. Belə nihayətsiz bir zulümden və nihayətsiz bir çirkinlikten, sənin o nihayətsiz adaletini və nihayətsiz cemalini və hədsiz rahmetini, hədsiz derece takdis edirik.
Və bütün kuvvetimizle iman ederiz ki: O yüz minlərlə sadık elçilerin və o hədsiz doğru dellâl-ı saltanatın olan enbiya, asfiya, evliyaların hakkalyakîn, aynelyakîn, ilmelyakîn surətində sənin uhrevî rəhmət hazinelerine, âlem-i bekadaki ihsanatının definelerine və dâr-ı saadette tamamıyla zuhur eden güzel isimlerinin hârika güzel cilvelerine şehadetleri hak və hakikattir və işarəleri doğru və mutabıktır və beşaretleri sadık və vakidir. Və onlar, bütün həqiqətlərin mercii və güneşi və hâmisi olan “Hak” isminin en böyük bir şuâı, bu həqiqət-i ekber-i haşriye olduğunu iman edərək sənin emrin ilə sənin ibadına hak dairesinde ders verirlər və ayn-ı həqiqət olaraq talim edirlər.
Yâ Rab! Bunların ders və talimlerinin hakkı və hörməti üçün bizə və Risale-i Nur talebelerine iman-ı ekmel və hüsn-ü hâtime ver və bizleri onların şefaatlerine mazhar eyle, âmin!
Hem necə ki Kur’an’ın bəlkə bütün semavî kitabların hakkaniyetini ispat eden umum deliller və hüccetler və Habibullah’ın bəlkə bütün enbiyanın nübüvvetlerini ispat eden umum mu’cizeler və bürhanlar, dolayısıyla en böyük müddeaları olan âhiretin tahakkukuna delâlet edərlər. Eynilə elə də Vâcibü’l-vücud’un vücuduna və vahdetine şehadet eden ekser deliller və hüccetler, dolayısıyla rububiyetin və uluhiyetin en böyük medarı və mazharı olan dâr-ı saadetin və âlem-i bekanın vücuduna, açılmasına şehadet edərlər.
Çünki geləcək makamatta beyan və ispat edileceği kimi; Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un hem mevcudiyeti hem umum sıfatları hem ekser isimleri hem rububiyet, uluhiyet, rəhmət, inayət, hikmət, adalet kimi vasıfları, şe’nleri lüzum derecesinde âhireti iktiza və vücub derecesinde bâki bir âlemi istilzam və zaruret derecesinde mükâfat və mücazat üçün haşri və neşri istəyərlər.
Bəli, madam ki ezelî və ebedî bir Allah var; əlbəttə saltanat-ı uluhiyetinin sermedî bir medarı olan âhiret vardır. Və madam ki bu kainatta və canlıta gayet haşmetli və hikmetli və şəfqətli bir rububiyet-i mütləq var və görünür. Əlbəttə o rububiyetin haşmetini sukuttan və hikmetini abesiyetten və şefkatini gadirden kurtaran, ebedî bir dâr-ı saadet bulunacaq və giriləcək.
Hem madam ki göz ilə görünen bu hədsiz in’amlar, ihsanlar, lütuflar, keremler, inayetler, rahmetler; perde-i gayb arkasında bir Zat-ı Rahman-ı Rahîm’in bulunduğunu sönmemiş akıllara, ölmemiş kalplere gösterir. Əlbəttə in’amı istihzadan və ihsanı aldatmaktan və inayəti adâvetten və rəhməti azaptan və lütf u keremi ihanetten halâs eden və ihsanı ihsan eden və neməti nemət eden, bir âlem-i bâkide bir hayat-ı bâkiye var və olacaqdır.
Hem madam ki bahar faslında zeminin dar sahifesinde hatasız yüz min kitabı birbiri içinde yazan bir qələm-i qüdrət gözümüz önünde yorulmadan işlir. Və o qələm sahibi yüz min defa ahd və vaad etmiş ki: “Bu dar yerde və karışık və birbiri içinde yazılan bahar kitabından daha kolay olaraq geniş bir yerde güzel və lâyemut bir kitabı yazacağam və sizə okutturacağam.” deyə bütün fermanlarda o kitabdan bahsedir. Əlbəttə və herhalde o kitabın aslı yazılmış və haşir və neşir ilə hâşiyeleri də yazılacaq və umumun defter-i a’malleri onda kaydediləcək.
Hem madam ki bu arz, kesret-i mahlukat cihetiyle və mütemadiyen değişen yüz minlərlə çeşit çeşit enva-ı zevi’l-hayat və zevi’l-ervahın meskeni, menşei, fabrikası, meşheri, mahşeri olması haysiyetiyle bu kainatın qəlbi, merkezi, hülâsası, neticesi, sebeb-i yaradılışi olaraq gayet böyük elə bir ehemmiyeti var ki küçüklüğüyle birlikdə koca semavata qarşı denk tutulmuş. Semavî fermanlarda daima رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ denilir.
Və madam ki bu mahiyetteki arzın hər tarafına hükmeden və ekser mahlukatına tasarruf eden və ekser canlı mevcudatını teshir edib öz etrafına toplattıran və ekser masnuatını öz hevesatının hendesesiyle və ehtiyacatının düsturlarıyla elə güzelce tanzim və teşhir və tezyin və çox antika nevilerini liste kimi birer yerlerde elə toplayıp süslettirir ki deyil yalnız ins və cin nazarlarını, bəlkə semavat ehlinin və kainatın nazar-ı dikkatlerini və takdirlerini və kainat sahibinin nazar-ı istihsanını celbetmekle gayet böyük bir ehemmiyet və qiymət alan və bu haysiyetle bu kainatın hikmet-i yaradılışi və böyük neticesi və qiymətli meyvəsi və arzın halifesi olduğunu fenleriyle, sanatlarıyla gösteren və dünya cihetinde Sâni’-i âlem’in mu’cizeli sanatlarını gayet güzelce teşhir və tanzim ettiği üçün isyan və küfrüyle birlikdə dünyada bırakılan və azabı tehir edilen və bu hizmeti üçün imhal edilip muvaffakiyet gören nev-i mənî-Âdem var.
Və madam ki bu mahiyetteki nev-i mənî-Âdem, mizaç və yaradılış itibarıyla gayet zayıf və âciz və gayet acizlik və möhtaclıqyla birlikdə hədsiz ehtiyacatı və teellümatı olduğu halde, bütün bütün kuvvetinin və ihtiyarının fevkinde olaraq koca küre-i arzı, o nev-i insana lüzumu bulunan hər nevi madenlere mahzen və hər nevi taamlara ambar və nev-i insanın hoşuna gidəcək hər çeşit mallara bir dükkân suretine gətirən gayet qüvvətli və hikmetli və şəfqətli bir mutasarrıf var ki belə nev-i insana bakır, beslir, istediğini verir.
Və madam ki bu hakikatteki bir Rab, hem insanı sever hem özünü insana sevdirir hem bâkidir hem bâki âlemleri var hem adaletle hər işi görür və hikmetle hər şeyi yapır. Hem bu qısa hayat-ı dünyeviyede və bu kısacık ömr-ü beşerde və bu muvakkat və fâni zeminde o Əzəli Hakimi’nin haşmet-i saltanatı və sermediyet-i hâkimiyeti yerleşemir.
Və nev-i insanda vuku bulan və kainatın nizam-nizam-intizamına və adalet və muvazenelerine və hüsn-ü cemaline münafî və muhalif çox böyük zulümleri və isyanları və velinimetine və onu şefkatle besleyene qarşı ihanetleri, inkârları, küfürleri bu dünyada cezasız kalıp gaddar zalim, rahat ilə hayatını və biçarə mazlum, meşakkatler içinde ömürlerini geçirirler. Və umum kainatta eserleri görünen bu adalet-i mutlakanın mahiyeti isə dirilmemek suretiyle o gaddar zalimlerin və meyus mazlumların vefat içindeki müsavatlarına bütün bütün zıttır, kaldırmaz, müsaade etməz!
Və madam ki necə ki kainatın sahibi, kainattan zemini və zeminden nev-i insanı intihab edib gayet böyük bir makam, bir ehemmiyet vermiş. Elə də nev-i insandan də makasıd-ı rububiyetine tevafuk eden və özlərini iman və teslim ilə ona sevdiren həqiqi insanlar olan enbiya və evliya və asfiyayı intihab edib özünə dost və muhatap edərək, onları mu’cizeler və tevfikler ilə ikram və düşmanlarını semavî tokatlar ilə tazip edir.
Və bu qiymətli, sevimli dostlarından də onların imamı və mefhari olan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamı intihab edərək, ehemmiyetli küre-i arzın yarısını və ehemmiyetli nev-i insanın beşten birisini uzun asırlarda onun nuruyla tenvir edir. Âdeta bu kainat onun üçün yaratılmış kimi bütün gayeleri onun ilə və onun dini ilə və Kur’an’ı ilə tezahür edir.
Və o çoxlu qiymətli və milyonlar sene yaşayacaq qədər hədsiz hizmetlerinin ücretlerini hədsiz bir zamanda almaya müstahak və lâyık iken, gayet meşakkatler və mücahedeler içinde altmış üç sene kimi kısacık bir ömür verilmiş. Əcəba heç bir cihetle heç bir imkânı, heç bir ihtimali, heç bir kabiliyeti var mı ki o zat, bütün emsali və dostlarıyla birlikdə dirilmesin və indi də ruhen diri və hay olmasın? İdam-ı ebedî ilə mahvolsunlar? Hâşâ, yüz min defa hâşâ və kellâ! Bəli, bütün kainat və həqiqət-i âlem, onun dirilmesini dava edər və hayatını Sahib-i kainat’tan tələb edir.
Və madam ki Yeddinci Şuâ olan Âyetü’l-Kübra’da hər biri bir dağ kuvvetinde otuz üç adet icma-ı azîm ispat etmişler ki: Bu kainat bir elden çıkmış və bir tək zatın mülküdür. Və kemalât-ı İlahiyenin medarı olan vahdetini və ehadiyetini bedahetle göstermişler. Və vahdet və ehadiyet ilə bütün kainat, o Zat-ı Vâhid’in emirber neferleri və musahhar memurları hükmüne geçir. Və âhiretin gelmesiyle, kemalâtı sukuttan və adalet-i mutlakası müstehziyane gadr-ı mutlaktan və hikmet-i âmmesi sefahetkârane abesiyetten və rahmet-i vâsiası lâhiyane tazibden və izzet-i qüdrəti zelilane aczden kurtulurlar, takaddüs edərlər.
Əlbəttə və əlbəttə və herhalde iman-ı billahın yüzer nüktesinden bu altı mademlerdeki həqiqətlərin muktezasıyla; kıyamet kopacaq, haşir və neşir olacaq, dâr-ı mücazat və mükâfat açılacaq. Tâ ki arzın mezkûr ehemmiyeti və merkeziyeti və insanın ehemmiyeti və kıymeti tahakkuk edebilsin. Və arz və insanın Hâlık’ı və Rabb’i olan Mutasarrıf-ı Hakîm’in mezkûr adaleti, hikməti, rəhməti, saltanatı takarrur edebilsin. Və o Bâki Rabb’in mezkûr həqiqi dostları və müştakları idam-ı ebedîden kurtulsun. Və o dostların en büyüğü və en qiymətliı, bütün kainatı memnun və minnettar eden kudsî hizmetlerinin mükâfatını görsün. Və Sultan-ı Sermedî’nin kemalâtı naks və kusurdan və qüdrəti aczden və hikməti sefahetten və adaleti zulümden tenezzüh və takaddüs və teberri etsin.
Elhasıl: Madam ki Allah var, əlbəttə âhiret vardır.
Hem necə ki mezkûr üç erkân-ı imaniye onları ispat eden bütün delilleriyle haşre şehadet və delâlet edərlər. Elə də وَ بِمَلٰئِكَتِهٖ وَ بِال۟قَدَرِ خَي۟رِهٖ وَ شَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى olan iki rükn-ü imanî də haşri istilzam edib qüvvətli bir surette âlem-i bekaya şehadet və delâlet edərlər. Belə ki:
Melâikenin vücudunu və vazife-i bəndəliklerini ispat eden bütün deliller və hədsiz müşahedeler, mükâlemeler, dolayısıyla âlem-i ervahın və âlem-i gaybın və âlem-i bekanın və âlem-i âhiretin və ileride cin və ins ilə şenlendiriləcək olan dâr-ı saadetin və cənnət və cehennemin vücudlarına delâlet edərlər. Çünki melekler bu âlemleri izn-i İlahî ilə görebilirler və girerler. Və Hazret-i Cebrail kimi, insanlar ilə görüşen umum melâike-i mukarrebîn mezkûr âlemlerin vücudlarını və onlar, onlarda gezdiklerini müttefikan haber verirlər. Görmediyimiz Amerika kıtasının vücudunu, ondan gelenlerin ihbarıyla bedihî bildiyimiz kimi yüz tevatür kuvvetinde bulunan melâike ihbaratıyla âlem-i bekanın və dâr-ı âhiretin və cənnət və cehennemin vücudlarına o kat’iyette iman etmək gerektir və elə də iman ederiz.
Hem Iyirmi Altıncı Söz olan Risale-i Qədər’de “iman-ı bi’l-qədər” rüknünü ispat eden bütün deliller, dolayısıyla haşre və neşr-i suhufa və mizan-ı ekberdeki muvazene-i a’male delâlet edərlər. Çünki hər şeyin mukadderatını gözümüz önünde nizam və mizan levhalarında kaydetmek və hər canlıın sergüzeşt-i hayatiyelerini kuvve-i hâfızalarında və çekirdeklerinde və sair elvah-ı misaliyede yazmak və hər ruh sahibiun hususan insanların defter-i a’mallerini elvah-ı mahfuzada tesbit etmək və geçirmek; əlbəttə elə muhit bir qədər və hakîmane bir takdir və müdakkikane bir kayıt və hafîzane bir kitabet, ancaq mahkeme-i kübrada umumî bir muhakeme neticesinde daimî bir mükâfat və mücazat üçün ola bilər. Yoxsa o ihatalı və inceden ince olan kayıt və muhafaza, bütün bütün manasız, faydasız kalır, hikmete və həqiqətə münafî olur.
Hem haşir gelmezse qədər kalemiyle yazılan bu kitab-ı kainatın bütün mütləq manaları bozulur ki heç bir cihet-i imkânı ola bilməz və o ihtimal, bu kainatın vücudunu inkâr kimi bir muhal bəlkə bir hezeyan olur.
Elhasıl: İmanın beş rüknü bütün delilleriyle, haşir və neşrin vukuuna və vücuduna və dâr-ı âhiretin vücuduna və açılmasına delâlet edib istəyərlər və şehadet edib tələb edərlər. İşte həqiqət-i haşriyenin azametine tam muvafık belə azametli və sarsılmaz direkleri və bürhanları bulunduğu içindir ki Bəyanı Möcüzə Quran’ın hemen hemen üçten biri haşir və âhireti teşkil edir və onu bütün həqiqətlərine temel taşı və üssü’l-esas yapır və hər şeyi onun üstüne bina edir.
(Mukaddime nihayet buldu.)

