Asâ-yı Mûsâ

Otuz Üçüncü Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Otuz Üç Penceredir.

§2

Bir cihette Otuz Üçüncü Məktub və bir cihette Otuz Üçüncü Söz.

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§4

سَنُرٖيهِم۟ اٰيَاتِنَا فِى ال۟اٰفَاقِ وَفٖٓى اَن۟فُسِهِم۟ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُم۟ اَنَّهُ ال۟حَقُّ اَوَلَم۟ يَك۟فِ بِرَبِّكَ اَنَّهُ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ شَهٖيدٌ

§5

Sual: Bu iki âyet-i câmianın ifade ettiği vücub və vahdaniyet-i İlahiye və evsaf və şuunat-ı Rabbaniyeye, âlem-i asgar və ekber olan insan və kainatın vech-i delâletlerini, mücmel və qısa bir surette beyanlarını isteriz. Çünki münkirler, çox ileri gittiler. “Ne vakte qədər وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ deyip elimizi kaldıracağız?” dirlər.

§6

Cavab: Yazılan bütün otuz üç adet Sözler, o ayənin denizinden və ifaza ettiği həqiqət bahrinden otuz üç katredir. Onlara baksanız cavabınızı alabilirsiniz. Şimdilik yalnız o denizden bir katrenin reşehatına işarə nevinden belə deriz ki:

§7

Mesela, necə ki bir zat-ı mu’ciz-nüma, böyük bir saray etmək istese evvela temellerini, esaslarını muntazaman hikmetle vaz’edər və ilerideki neticelerine və gayelerine muvafık bir tarzda tertip edər. Sonra menzillere, kısımlara maharetle tefrik və tafsil edir. Sonra o menzilleri tanzim və tertip edir. Sonra nukuşlarla tezyin edir. Sonra elektrik lambalarıyla tenvir edir. Sonra o muhteşem və müzeyyen sarayda maharetini, ihsanatını tecdid etmək üçün hər bir tabakada yeni yeni icadlar, tebdiller, tahviller yapır. Sonra hər bir menzilde öz makamına merbut bir telefon rabtedip, birer pencere açarak hər birinden onun makamı görünür.

§8

Eynilə elə də وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى Sâni’-i Zülcelal, Hâkim-i Hakîm, Adl-i Hakem və min bir esma-yı kudsiye ilə müsemma Fâtır-ı Bîmisal, bu âlem-i ekber olan kainat sarayının və yaradılış şeceresinin icadını irade etti. Altı günde o sarayın, o şecerenin esasatını desatir-i hikmət və kavanin-i ilm-i ezelîsi ilə vaz’etti. Sonra ulvi və süflî tabakata və dallara ayırıp kaza və qədər desatiri ilə tafsil və tasvir etti. Sonra hər mahlukatın hər taifesini və hər tabakasını sun’ və inayət düsturu ilə tanzim etti. Sonra hər şeyi, hər bir âlemi ona lâyık bir tarzda, mesela semayı yıldızlarla, zemini çiçeklerle tezyin ettiği kimi süslendirip tezyin etti. Sonra o kavanin-i külliye və desatir-i umumiye meydanlarında esmalarını tecelli ettirip tenvir etti. Sonra bu kanun-u küllînin tazyikinden feryat eden fertlere Rahman-ı Rahîm isimlerini hususi bir surette imdada yetiştirdi. Demək, o küllî və umumî desatiri içinde hususi ihsanatı, hususi imdatları, hususi cilveleri var ki hər şey hər vaxt hər hâceti üçün ondan istimdad edər, ona bakabilir. Sonra hər menzilden hər tabakadan hər âlemden hər taifeden hər fertten hər şeyden özünü gösterəcək yani vücudunu və vahdetini bildirəcək pencereler açmış. Hər qəlb içinde bir telefon bırakmış.

§9

Indi bu hədsiz pencerelerden əlbəttə haddimizin fevkinde olaraq bahse girişmeyeceğiz. Onları ilm-i muhit-i İlahîye havale edib, yalnız âyât-ı Kur’aniyenin lemaatı olan otuz üç pencereyi Otuz Üçüncü Söz’ün Otuz Üçüncü Məktub’unun namazdan sonraki tesbihatın otuz üç aded-i mübareğine muvafık olmaq üçün otuz üç pencereye icmalî və muhtasar bir surette işarə edib, izahını sair Sözlere havale ederiz.

§10

Bilmüşahede görürük ki bütün eşya, hususan canlı olanların çoxlu muhtelif hâcatı və çoxlu mütenevvi metalibi vardır. O matlabları, o hâcetleri, ummadığı və bilmediyi və eli yetişmediyi yerden münasib və lâyık bir vakitte onlara verilir, imdada yetiştirilir. Halbuki o hədsiz maksudların en küçüğüne o möhtacların qüdrəti yetişmez, əlləri ulaşmaz. Sən özünə bak! Zâhirî və bâtınî hâsselerin və onların levazımatı kimi elin yetişmediyi ne qədər eşyaya möhtacsın. Bütün canlıları özünə kıyas et.

§11

İşte bütün onlar, birer birer, vücud-u Vâcib’e şehadet və vahdetine işarə ettikleri kimi heyet-i mecmuasıyla güneşin ziyası, güneşi gösterdiyi kimi o hal və bu keyfiyet, perde-i gayb arkasında bir Vâcibü’l-vücud’u, bir Vâhid-i Ehad’i hem gayet Kerîm, Rahîm, Mürebbi, Müdebbir unvanları içinde akla gösterir.

§12

Indi ey münkir-i cahil və ey fâsık-ı gafil! Bu faaliyet-i hakîmaneyi, basîraneyi, rahîmaneyi ne ilə izah edebilirsin? Sağır tabiatla mı, kör kuvvetle mi, sersem tesadüfle mi, âciz, camid esbabla mı izah edebilirsin?

§13

Eşya, vücud və teşahhusatlarında, nihayətsiz imkânat yolları içinde mütereddid, mütehayyir, şekilsiz bir surette iken birdenbire gayet muntazam, hakîmane elə bir teşahhus-u vechî verilir ki mesela, hər bir insanın yüzünde, bütün ebna-yı cinsinden hər birisine qarşı birer alâmet-i farika, o kiçik yüzde bulunduğu və zâhir və bâtın duygularıyla kemal-i hikmetle teçhiz edildiyi cihetle o yüz, gayet parlak bir sikke-i ehadiyet olduğunu ispat edər. Hər bir yüz, yüzer cihetle bir Sâni’-i Hakîm’in vücuduna şehadet və vahdetine işarə ettikleri kimi bütün yüzlerin heyet-i mecmuasıyla izhar ettikleri o sikke, bütün eşyanın Hâlık’ına mahsus bir hâtem olduğunu ağıl gözüne gösterir.

§14

Ey münkir! Heç bir cihetle kabil-i taklit olmayan bu sikkeleri və mecmuundaki parlak sikke-i samediyeti hangi tezgâha havale edebilirsin?

§15

Zeminin yüzünde dörd yüz min muhtelif taifeden (Hâşiye ) ibaret olan bütün hayvanat və nebatat envaının ordusu; bilmüşahede ayrı ayrı erzakları, suretleri, silahları, libasları, talimatları, terhisatları kemal-i mizan və nizam-nizam-intizamla heç bir şey unutulmayarak, hiçbirini şaşırmayarak bir surette tedbir və terbiye etmək elə bir sikkedir ki heç bir şübhə qəbul etməz, güneş kimi parlak bir sikke-i Vâhid-i Ehad’dir.

§16

Hədsiz bir qüdrət və muhit bir ilim və nihayətsiz bir hikmət sahibinden başqa kimin haddi var ki o hədsiz dərəcədə hârika olan bu idareye karışsın. Çünki bu birbiri içinde girift olan envaları, milletleri, umumunu birden idare və terbiye edemeyen, onlardan birisine karışsa əlbəttə karıştıracaq. Halbuki فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ sırrıyla heç bir karışık alâmeti yoxdur. Demək ki heç bir barmaq karışamır.

§17

İstidat dili ilə bütün toxumlar tarafından və ehtiyac-ı fitri dili ilə bütün heyvanlar tarafından və lisan-ı ıztırarî ilə bütün muztarlar tarafından edilen duaların makbuliyetidir.

§18

İşte bu nihayətsiz duaların bilmüşahede qəbul və icabeti, hər biri vücuba və vahdete şehadet və işarə ettikleri kimi mecmuu böyük bir mikyasta bilbedahe bir Hâlık-ı Rahîm və Kerîm və Mücîb’e delâlet edər və baktırır.

§19

Görürük ki eşya, hususan canlı olanlar, def’î kimi âni bir zamanda vücuda gəlir. Halbuki def’î və âni bir surette basit bir maddeden çıkan şeyler, gayet basit, şekilsiz, sanatsız olması lâzım gelirken; çox maharete möhtac bir hüsn-ü sanatta, çox zamana möhtac ihtimamkârane nakışlarla münakkaş, çox âlâta möhtac acib sanatlarla müzeyyen, çox maddelere möhtac bir surette halk olunurlar.

§20

İşte bu def’î və âni bir surette bu hârika sanat və güzel heyet, hər biri bir Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücuduna şehadet və vahdet-i rububiyetine işarə ettikleri kimi mecmuu gayet parlak bir tarzda nihayətsiz Kadîr, nihayətsiz Hakîm bir Vâcibü’l-vücud’u gösterir.

§21

Indi ey sersem münkir! Gəl bunu ne ilə izah edersin? Sənin kimi sersem, âciz, cahil tabiatla mı? Veyahut hədsiz derece hata edərək o Sâni’-i Mukaddes’e “tabiat” adını verib onun mu’cizat-ı kudretini, o tesmiye bahanesiyle tabiata isnad edib min derece muhali birden irtikâb etmək mi istersin?

§22

اِنَّ فٖى خَل۟قِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافِ الَّي۟لِ وَالنَّهَارِ وَال۟فُل۟كِ الَّتٖى تَج۟رٖى فِى ال۟بَح۟رِ بِمَا يَن۟فَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَن۟زَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ مَٓاءٍ فَاَح۟يَا بِهِ ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا وَبَثَّ فٖيهَا مِن۟ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَص۟رٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ ال۟مُسَخَّرِ بَي۟نَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ

§23

Bu ayə, vücub və vahdeti gösterdiyi kimi bir ism-i a’zamı gösteren gayet böyük bir penceredir.

§24

İşte bu ayənin hülâsatü’l-hülâsası şudur ki kainatın ulvi və süflî tabakatındaki bütün âlemler ayrı ayrı lisanla bir tək neticeyi, yani bir tək Sâni’-i Hakîm’in rububiyetini gösterirlər. Belə ki:

§25

Necə göklerde (hattâ kozmoğrafyanın itirafıyla də) gayet böyük neticeler üçün gayet muntazam hareketler, bir Kadîr-i Zülcelal’in vücud və vahdetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§26

Elə də zeminde bilmüşahede (hattâ coğrafyanın şehadetiyle və ikrarıyla) gayet böyük maslahatlar üçün mevsimlerdeki kimi gayet muntazam tahavvülatlar də eyni o Kadîr-i Zülcelal’in vücub və vahdetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§27

Hem necə berrde və bahirde kemal-i rəhmət ilə rızıkları verilen və kemal-i hikmət ilə muhtelif şəkillər giydirilen və kemal-i rububiyetle türlü türlü duygularla teçhiz edilen bütün hayvanat, birer birer yenə o Kadîr-i Zülcelal’in vücuduna şehadet və vahdetine işarə etmekle birlikdə, heyet-i mecmuasıyla gayet geniş bir mikyasta azamet-i uluhiyetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§28

Elə də bağlardaki muntazam nebatat və nebatatın gösterdikleri müzeyyen çiçəklər və çiçeklerin gösterdikleri mevzun meyvələr və meyvelerin gösterdikleri müzeyyen nakışlar, birer birer yenə o Sâni’-i Hakîm’in vücuduna şehadet və vahdetine işarə etmekle birlikdə, külliyetleriyle gayet şaşaalı bir surette cemal-i rahmetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§29

Hem necə cevv-i semadaki bulutlardan mühim hikmətlər və gayeler və lüzumlu faydalar və semereler üçün tavzif edilen və gönderilen katreler, katreler adedince yenə o Sâni’-i Hakîm’in vücubunu və vahdetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§30

Elə də zemindeki bütün dağların və dağlar içindeki madenlerin ayrı ayrı hâsiyetleriyle birlikdə ayrı ayrı maslahatlar üçün ihzar və iddiharları, dağ metanetinde bir kuvvetle yenə o Sâni’-i Hakîm’in vücub və vahdetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§31

Hem necə sahralarda və dağlardaki kiçik kiçik tepelerin türlü türlü muntazam çiçeklerle süslenmeleri, hər biri bir Sâni’-i Hakîm’in vücubuna şehadet və vahdetine işarə etmekle birlikdə, heyet-i mecmuasıyla haşmet-i saltanatını və kemal-i rububiyetini gösterir.

§32

Elə də bütün otlarda və ağaclardaki bütün yarpaqların türlü türlü eşkâl-i muntazamaları və ayrı ayrı vaziyetleri və cezbekârane mevzun hareketleri, yarpaqlar adedince yenə o Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücudunu və vahdetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§33

Hem necə bütün ecsam-ı nâmiyede, büyümek zamanında muntazaman hareketleri və türlü türlü âlât ilə teçhizleri və çeşit çeşit meyvələrə şuurkârane teveccühleri, hər biri ferden ferdâ yenə o Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücuduna şehadet və vahdetine işarə edər. Və heyet-i mecmuasıyla gayet böyük bir mikyasta ihata-i kudretini və şümul-ü hikmetini və cemal-i sanatını və kemal-i rububiyetini gösterir.

§34

Elə də bütün heyvanî cesetlerde kemal-i hikmetle nefislerini, ruhlarını yerleştirmek, türlü türlü cihazat ilə kemal-i nizam-nizam-intizam ilə teslih etmək, türlü türlü hizmetlerde kemal-i hikmetle göndermek, hayvanat adedince bəlkə cihazatları sayısınca yenə o Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücuduna və vahdetine şehadet və işarə ettikleri kimi heyet-i mecmuasıyla gayet parlak bir surette cemal-i rahmetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§35

Hem necə bütün kalplere, insan isə hər nevi ulûm və həqiqətləri bildiren, heyvan isə hər nevi hâcetlerinin tedarikini öğreten bütün ilhamat-ı gaybiye, bir Rabb-i Rahîm’in vücudunu ihsas edər və rububiyetine işarə edər.

§36

Elə də gözlere kainat bostanındaki manevî çiçəkləri toplayan şuâat-ı ayniye kimi zâhirî və bâtınî bütün duyguların, ayrı ayrı âlemlere hər biri birer anahtar olmaları, yenə o Sâni’-i Hakîm, o Fâtır-ı Alîm, o Hâlık-ı Rahîm, o Rezzak-ı Kerîm’in vücub-u vücudunu və vahdet və ehadiyetini və kemal-i rububiyetini güneş kimi gösterir.

§37

İşte bu yukarıda geçen on iki ayrı ayrı pencerelerden, on iki vecihten bir pencere-i a’zam açılır ki on iki renkli bir ziya-yı həqiqət ilə Cənabı-Haqqın ehadiyetini və vahdaniyetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§38

Bax, ey bedbaht münkir! Bu daire-i arz qədər, bəlkə medar-ı senevîsi qədər geniş olan bu pencereyi ne ilə kapatabilirsin? Və güneş kimi parlak olan bu maden-i nuru ne ilə söndürebilirsin və hangi perde-i gaflette saklayabilirsin?

§39

Bu kainat yüzünde serpilen masnuatın kemal-i nizam-nizam-intizamları və kemal-i mevzuniyetleri və kemal-i ziynetleri və icadlarının suhuleti və birbirine benzemeleri və bir tək fıtrat izhar etmeleri, necə ki bir Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücudunu və kemal-i kudretini və vahdetini gayet geniş bir mikyasta gösterirlər.

§40

Elə də camid və basit unsurlardan, hədsiz və ayrı ayrı və muntazam mürekkebatın icadı, mürekkebat adedince yenə o Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücuduna şehadet və vahdetine işarə etmekle birlikdə, heyet-i mecmuasıyla gayet parlak bir tarzda kemal-i kudretini və vahdetini gösterdiyi kimi…

§41

Terkibat-ı mevcudat tabir edilen terkip və tahlil hengâmındaki teceddüdde nihayet derecede ihtilat və karışma içinde nihayet derecede bir imtiyaz və tefrik ilə mesela, torpaqdakı toxumların və köklerin çox karışık olduğu halde heç şaşırmayarak bir surette sümbüllerini və vücudlarını temyiz və tefrik etmək və ağaclara giren karışık maddeleri yarpaq və çiçək və meyvələrə tefrik etmək və hüceyrat-ı bedene karışık bir surette giden gıdaî maddeleri kemal-i hikmetle və kemal-i mizanla ayırıp tefrik etmək, yenə o Hakîm-i Mutlak və o Alîm-i Mutlak və o Kadîr-i Mutlak’ın vücub-u vücudunu və kemal-i kudretini və vahdetini gösterdiyi kimi…

§42

Zerreler âlemini hədsiz və geniş bir tarla hükmüne getirip, hər dakikada kemal-i hikmetle ekip biçip, yeni yeni kainatlar mahsulatını ondan almaq və o camide, âcize, cahile olan zerrata gayet şuurkârane və gayet hakîmane və muktedirane hədsiz muntazam vazifeleri gördürmek, yenə o Kadîr-i Zülcelal’in və o Sâni’-i Zülkemal’in vücub-u vücudunu və kemal-i kudretini və azamet-i rububiyetini və vahdetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§43

İşte bu dörd yol ilə böyük bir pencere marifetullaha açılır. Və böyük bir mikyasta bir Sâni’-i Hakîm’i akla gösterir.

§44

Indi ey bedbaht gafil! Bu halde onu görmək və tanımak istemezsen aklını çıkar at, heyvan ol, kurtul.

§45

Nev-i beşerdeki bütün ervah-ı neyyire ashabı olan enbiyalar aleyhimüsselâm, bâhir və zâhir mu’cizatlarına istinad edərək və bütün kulûb-ü münevvere aktabı olan evliyalar, keşif və kerametlerine itimat edərək və bütün ukûl-ü nuraniye erbabı olan asfiyalar, tahkikatlarına istinad edərək bir tək Vâhid-i Ehad, Vâcibü’l-vücud, Hâlık-ı külli şey’in vücub-u vücuduna və vahdetine və kemal-i rububiyetine şehadetleri, çox böyük və nurani bir penceredir. Hem hər vaxt o makam-ı rububiyeti göstermektedir.

§46

Ey biçarə münkir! Kime güvenirsən ki bunları dinlemirsən? Veyahut gündüz içinde gözünü kapamakla, dünyayı gece mi oldu zannedirsən?

§47

Kainattaki ibadat-ı umumiye, bilbedahe bir Mabud-u Mutlak’ı gösterir. Bəli, âlem-i ervaha və bâtına giden və ruhanî və meleklerle görüşen zatların şehadetleriyle sabit olan umum ruhanî və melâikelerin kemal-i imtisal ilə bəndəlikleri və bilmüşahede bütün canlıların kemal-i nizam-nizam-intizamla bəndəlikkârane vazifeler görmeleri və bilmüşahede anâsır kimi bütün cemadatın kemal-i itaatle bəndəlikkârane hizmetleri, bir Mabud-u Bi’l-hakk’ın vücub-u vücudunu və vahdetini gösterdiyi kimi…

§48

Hər bir taifesi icma və tevatür kuvvetini taşıyan bütün âriflerin hakikatli marifetleri, bütün şâkirler taifesinin semeredar şükürleri və bütün zâkirlerin feyizli zikirleri və bütün hâmidlerin nemət artıran hamdleri və bütün muvahhidlerin bürhanlı tevhidleri və tavsifleri və bütün muhiblerin həqiqi muhabbet və aşkları və bütün müridlerin sadık irade və rağbetleri və bütün münîblerin ciddi tələb və inabeleri, yenə Maruf, Mezkûr, Meşkûr, Mahmud, Vâhid, Mahbub, Mergub, Maksud olan o Mabud-u Ezelî’nin vücub-u vücudunu və kemal-i rububiyetini və vahdetini gösterdiyi kimi…

§49

Kâmil insanlardaki bütün makbul ibadatın və o makbul ibadatın neticesinden hasıl olan füyuzat və münâcat, müşahedat və keşqiymət, yenə o Mevcud-u Lemyezel və o Mabud-u Lâyezal’in vücub-u vücudunu və vahdetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§50

İşte bu üç cihette ziyadar böyük bir pencere, vahdaniyete açılır.

§51

وَاَن۟زَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَخ۟رَجَ بِهٖ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِز۟قًا لَكُم۟ وَسَخَّرَ لَكُمُ ال۟فُل۟كَ لِتَج۟رِىَ فِى ال۟بَح۟رِ بِاَم۟رِهٖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ال۟اَن۟هَارَ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّم۟سَ وَال۟قَمَرَ دَٓائِبَي۟نِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّي۟لَ وَالنَّهَارَ وَاٰتٰيكُم۟ مِن۟ كُلِّ مَا سَاَل۟تُمُوهُ وَاِن۟ تَعُدُّوا نِع۟مَتَ اللّٰهِ لَا تُح۟صُوهَا

§52

Bu kainattaki mevcudatın birbirine teavünü, tecavübü, tesanüdü gösterir ki umum mahlukat; bir tək Mürebbi’nin terbiyesindedirler, bir tək Müdebbir’in idaresindedirler, bir tək Mutasarrıf’ın taht-ı tasarrufundadırlar, bir tək Seyyid’in hizmetkârlarıdırlar.

§53

Çünki zemindeki canlılara levazımat-ı hayatiyeyi emr-i Rabbanî ilə pişiren güneşten və takvimcilik eden kamerden tut tâ ziya, hava, mâ, gıdanın canlıların imdadına koşmalarına və nebatatın də hayvanatın imdadına koşmalarına və hayvanat də insanların imdadına koşmalarına, hattâ aza-yı bedenin birbirinin muavenetine koşmalarına və hattâ gıda zerratının hüceyrat-ı bedeniyenin imdadına koşmalarına qədər cari olan bir düstur-u teavün ilə camid və şuursuz olan o mevcudat-ı müteavine, bir kanun-u kerem, bir namus-u şəfqət, bir düstur-u rəhmət altında gayet hakîmane, kerîmane birbirine yardım etmək, birbirinin sadâ-yı hâcetine cavab vermək, birbirini takviye etmək, əlbəttə bilbedahe bir tək, yekta, Vâhid-i Ehad, Ferd-i Samed, Kadîr-i Mutlak, Alîm-i Mutlak, Rahîm-i Mutlak, Kerîm-i Mutlak bir Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un hizmetkârları və memurları və masnuları olduklarını gösterir.

§54

Bax, ey biçarə müflis felsefî! Bu muazzam pencereye ne dirsən? Sənin tesadüfün buna karışabilir mi?

§55

اَلَا بِذِك۟رِ اللّٰهِ تَط۟مَئِنُّ ال۟قُلُوبُ

§56

Bütün ervah və kulûbün dalaletten neş’et eden ızdırabat və keşmekeş və ızdırabattan neş’et eden manevî elemlerden kurtulmaları, bir tək Hâlık’ı tanımakla olur. Bütün mövcudatı, bir tək Sâni’e vermekle necat bulurlar. Bir tək Allah’ın zikriyle mutmain olurlar.

§57

Çünki hədsiz mevcudat bir tək zata verilmezse (Iyirmi İkinci Söz’de kat’î ispat edildiyi kimi) o zaman hər bir tək şeyi, hədsiz esbaba isnad etmək lâzım gəlir ki o halde bir tək şeyin vücudu, umum mevcudat qədər müşkül olur. Çünki Allah’a verse hədsiz eşyayı bir zata verir. Ona vermezse hər bir şeyi hədsiz esbaba vermək lâzım gəlir. O vaxt bir meyvə, kainat qədər müşkülat peyda edər, bəlkə daha ziyade müşkül olur. Çünki necə bir nefer yüz muhtelif adamın idaresine verilse yüz müşkülat olur. Və yüz nefer, bir zabitin idaresine verilse bir nefer hükmünde kolay olur. Elə də çox muhtelif esbabın bir tək şeyin icadında ittifakları, yüz derece müşkülatlı olur. Və çoxlu eşyanın icadı, bir tək zata verilse yüz derece kolay olur.

§58

İşte mahiyet-i insaniyedeki merak və taleb-i həqiqət cihetinden gelen nihayətsiz ızdıraptan kurtaracaq yalnız tevhid-i Hâlık və marifet-i İlahiyedir. Madam ki küfürde və şirkte nihayətsiz müşkülat və ızdırabat var. Əlbəttə o yol muhaldir, həqiqəti yoxdur. Madam ki tevhidde, mevcudatın yaratılışındaki suhulete və kesrete və hüsn-ü sanata muvafık olaraq nihayətsiz suhulet və kolaylık var. Əlbəttə o yol vâcibdir, hakikattir.

§59

Bax, ey bedbaht ehl-i dalalet! Bak, dalalet yolu ne qədər karanlıklı və elemli! Ne zorun var ki oradan gidirsən? Hem bak, iman və tevhid yolu ne qədər kolay və safalı! Oraya gir, kurtul.

§60

سَبِّحِ اس۟مَ رَبِّكَ ال۟اَع۟لٰى اَلَّذٖى خَلَقَ فَسَوّٰى وَالَّذٖى قَدَّرَ فَهَدٰى

§61

sırrınca umum eşyada hususan canlı masnularda hikmetli bir kalıptan çıkmış kimi hər şeye bir miktar-ı muntazam və bir surət, hikmetle verildiyi və o surət və o miktarda maslahatlar və faydalar üçün eğri büğrü hudutlar bulunması… Hem müddet-i hayatlarında değiştirdikleri suret-i libasları və miktarları yenə hikmetlere, maslahatlara muvafık bir tarzda mukadderat-ı hayatiyeden terkip edilen manevî və muntazam birer surət, birer miktar bulunması, bilbedahe gösterir ki bir Kadîr-i Zülcelal’in və bir Hakîm-i Zülkemal’in qədər dairesinde suretleri və biçimleri tertip edilen və qüdrətin destgâhında vücudları verilen o hədsiz masnuat, o zatın vücub-u vücuduna delâlet və vahdetine və kemal-i kudretine hədsiz dil ilə şehadet edərlər.

§62

Sən öz cismine və azalarına və onlardaki eğri büğrü yerlerin meyvelerine və faydalarına bak. Kemal-i hikmət içinde kemal-i qüdrəti gör.

§63

وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ

§64

sırrınca hər şey, lisan-ı mahsusuyla Hâlık’ını yâd edər, takdis edər. Bəli, bütün mövcudatın hal dili və kāl ilə ettiği tesbihat, bir tək Zat-ı Mukaddes’in vücudunu gösterir. Bəli, fıtratın şehadeti reddedilmez. Delâlet-i hal isə hususan çox cihetlerle gelse şübhə getirmez.

§65

Bak hədsiz fitri şehadeti tazammun eden və nihayətsiz tarzlarda hal dili ilə delâlet eden və mütedâhil daireler kimi bir tək merkeze bakan bu mevcudatın muntazam suretleri, hər biri birer dildir. Və mevzun heyetleri, hər biri birer lisan-ı şehadettir. Və mükemmel hayatları, hər biri birer lisan-ı tesbihtir ki Iyirmi Dördüncü Söz’de kat’î ispat edildiyi kimi o bütün diller ilə çox zâhir bir surette tesbihatları və tahiyyatları və bir tək mukaddes zata şehadetleri, ziya güneşi gösterdiyi kimi bir Zat-ı Vâcibü’l-vücud’u gösterir və kemal-i uluhiyetine delâlet edər.

§66

قُل۟ مَن۟ بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا اِنَّ رَبّٖى عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ حَفٖيظٌ sırlarınca her şey, her şeyinde və her şe’ninde tek bir Hâlık-ı Zülcelal’e möhtactır.

§67

Bəli, kainattaki mevcudata bakırıq və görürük ki zaaf-ı mutlak içinde bir qüvvət-i mütləq tezahüratı var. Və acizlik-i mutlak içinde bir qüdrət-i mutlakanın âsârı görünür. Mesela, nebatatın toxumlarında və köklerindeki ukde-i hayatiyelerinin intibahları zamanında gösterdikleri hârika vaziyetleri kimi.

§68

Hem möhtaclıq-ı mutlak və kuruluk içinde bir gına-i mutlakın tezahüratı var, kıştaki torpağın və ağacların vaziyet-i fakiraneleri və baharda şaşaalı servet və gınaları kimi.

§69

Hem cümud-u mutlak içinde bir hayat-ı mutlakanın tereşşuhatı görünür, anâsır-ı camidenin canlı maddelere inkılabı kimi.

§70

Hem bir cehl-i mutlak içinde muhit bir şuurun tezahüratı görünür, zerrelerden yıldızlara qədər hər şeyin harekâtında nizamat-ı âleme və mesalih-i hayata və metalib-i hikmete muvafık bir tarzda hərəkət etmeleri və şuurkârane vaziyetleri kimi.

§71

İşte bu acizlik içindeki qüdrət və zaaf içindeki qüvvət və möhtaclıq içindeki servet və gına və cümud və cehil içindeki həyat və şuur, bilbedahe və bizzarure bir Kadîr-i Mutlak və Kaviyy-i Mutlak və Ganiyy-i Mutlak və Alîm-i Mutlak və Hayy-ı Kayyum bir zatın vücub-u vücuduna və vahdetine qarşı hər taraftan pencereler açar. Heyet-i mecmuasıyla böyük bir mikyasta bir cadde-i nuraniyeyi gösterir.

§72

Bax, ey tabiat bataklığına düşen gafil! Əgər tabiatı buraxıb qüdrət-i İlahiyeyi tanımazsan hər bir şeye, hattâ hər bir zerreye, hədsiz bir qüvvət və qüdrət və nihayətsiz bir hikmət və maharet, bəlkə ekser eşyayı görəcək, biləcək, idare edəcək bir iktidar, hər şeyde bulunduğunu qəbul etmək lâzım gəlir.

§73

اَلَّذٖٓى اَح۟سَنَ كُلَّ شَى۟ءٍ خَلَقَهُ sırrınca hər şeye, o şeyin kabiliyet-i mahiyetine göre kemal-i mizan və nizam-nizam-intizam ilə biçilip hüsn-ü sanat ilə tertip edilip en qısa yolda, en güzel bir surette, en hafif bir tarzda, istimalce en kolay bir şəkildə (mesela, kuşların elbiselerine və hər vaxt tüylerini kolayca oynatmalarına və istimal etmelerine bak) hem israfsız, hikmetli bir tarzda vücud vermək, surət giydirmek, eşya adedince diller ilə bir Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücuduna şehadet və bir Kadîr-i Alîm-i Mutlak’a işarə edərlər.

§74

Rûy-i zeminde mevsim be-mevsim tazelenen mahlukatın icad və tedbirlerindeki nizam-nizam-intizamat və tanzimat, bilbedahe bir hikmet-i âmmeyi gösterir. Sıfat, mevsufsuz olmadığından əlbəttə o hikmet-i âmme, bizzarure bir Hakîm’i gösterir.

§75

Hem o perde-i hikmət içinde hârika tezyinat, bilbedahe bir inayet-i tammeyi gösterir. Və o inayet-i tamme, bizzarure inayetkâr bir Hâlık-ı Kerîm’i gösterir.

§76

Və o perde-i inayette umuma şâmil bir taltifat və ihsanat, bilbedahe bir rahmet-i vâsiayı gösterir. Və o rahmet-i vâsia, bizzarure bir Rahman-ı Rahîm’i gösterir.

§77

Və o perde-i rəhmət üstünde də bütün rızka möhtac canlıların lâyık və mükemmel bir tarzda iaşeleri və irzakları, bilbedahe terbiyekârane bir rezzakıyet və şefkatkârane bir rububiyeti gösterir. Və o terbiye və idare, bizzarure bir Rezzak-ı Kerîm’i gösterir.

§78

Bəli, zeminin yüzünde kemal-i hikmetle terbiye edilen və kemal-i inayetle tezyin edilen və kemal-i rahmetle taltif edilen və kemal-i şefkatle iaşe edilen bütün mahlukat, birer birer bir Sâni’-i Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzak’ın vücubuna şehadet və vahdetine işarə ettikleri kimi yeryüzünün mecmuunda tezahür eden və umumunda görülen və kasd və iradeyi bilbedahe gösteren hikmet-i âmme; və hikməti də tazammun eden umum masnuata şâmil inayet-i tamme; və inayət və hikməti tazammun eden və umum mevcudat-ı arziyeye şâmil olan rahmet-i vâsia; və rəhmət və hikmət və inayəti də tazammun eden umum canlıa şâmil bir surette və gayet kerîmane bir tarzda olan rızık və iaşe-i umumiyeyi birden nazara al, bak.

§79

Necə ki elvan-ı seb’a, ziyayı teşkil edər. Və yeryüzünü tenvir eden o ziya, necə şübhəsiz güneşi gösterir. Elə də o hikmət içindeki inayət və inayət içindeki rəhmət və rəhmət içindeki iaşe-i rızkî, nihayet derecede Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzak bir Vâcibü’l-vücud’un vahdetini və kemal-i rububiyetini böyük bir mikyasta, yüksək bir derecede, parlak bir surette gösterir.

§80

Bax, ey sersem münkir-i gafil! Göz önündeki bu hakîmane, kerîmane, rahîmane, rezzakane terbiyeti və bu acib və hârika və mu’cize keyfiyeti ne ilə izah edebilirsin? Sənin kimi serseri tesadüfle mi? Və qəlbin kimi kör kuvvetle mi? Və kafan kimi sağır tabiatla mı? Və sənin kimi âciz, camid, cahil esbabla mı? Yoxsa sonsuz dərəcədə mukaddes, münezzeh və müberra, muallâ və sonsuz dərəcədə Kadîr, Alîm, Semî’, Basîr olan Zat-ı Zülcelal’e sonsuz dərəcədə âciz, cahil, sağır, kör, mümkin, miskin olan “tabiat” namını verib nihayətsiz hata işlemek mi istersin? Hem güneş kimi parlak bu həqiqəti, hangi qüvvət ilə söndürebilirsin? Hangi perde-i gaflet altında saklayabilirsin?

§81

اِنَّ فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ لَاٰيَاتٍ لِل۟مُؤ۟مِنٖينَ

§82

Zeminin yüzünü yaz zamanında temaşa edib görürük ki icad-ı eşyada, müşevveşiyeti iktiza eden və nizam-nizam-intizamsızlığa səbəb olan nihayətsiz sehavet və bir cûd-u mutlak, gayet derecede bir insicam və nizam-nizam-intizam içinde görünür. İşte zemin yüzünü tezyin eden bütün nebatatı gör.

§83

Hem mizansızlığı və kabalığı iktiza eden icad-ı eşyadaki sürat-i mütləq də kemal-i mevzuniyet içinde görünür. İşte zemin yüzünü süslendiren bütün meyvələrə bak.

§84

Hem ehemmiyetsizliği, bəlkə çirkinliği iktiza eden kesret-i mütləq də kemal-i hüsn-ü sanat içinde görünür. İşte yeryüzünü yaldızlayan bütün çiçeklere bak.

§85

Hem sanatsızlığı, basitliği iktiza eden icad-ı eşyadaki suhulet-i mütləq də sonsuz dərəcədə sanatkârlık və maharet və ihtimamkârlık içinde görünür. İşte yeryüzündeki ağac və nebatat cihazatının sandukçaları və programları və tarihçe-i hayatlarının kutucukları hükmünde olan bütün tohumlara, çekirdeklere dikkatle bak.

§86

Hem ihtilaf və ayrılığı iktiza eden uzaklık və bu’d-u mutlak də bir ittifak-ı mutlak içinde görünür. İşte bütün aktar-ı zeminde zer’edilen hər nevi hububata bak.

§87

Hem karışmayı və bulaşmayı iktiza eden kemal-i ihtilat, bilakis kemal-i imtiyaz və tefrik içinde görünür. İşte bütün yer altına karışık atılan və madde itibarıyla birbirine benzeyen toxumların sümbül vaxtında kemal-i imtiyazları və ağaclara giren muhtelif maddelerin yarpaq, çiçək və meyvələrə kemal-i imtiyaz ilə tefrikleri və mideye giren karışık gıdaların muhtelif aza və hüceyrata göre kemal-i imtiyazla ayrılmalarına bak. Kemal-i hikmət içinde kemal-i qüdrəti gör.

§88

Hem ehemmiyetsizliği, kıymetsizliği iktiza eden gayet derecede mebzuliyet və nihayet derecede ucuzluk də yeryüzünde masnuatça, sanatça nihayet derecede qiymətli və pahalı bir keyfiyette görünür. İşte o hədsiz acayib-i sanat içinde yeryüzünün Rahmanî sofrasında yalnız qüdrətin şekerlemeleri olan dutların nevilerine bak. Kemal-i rəhməti, kemal-i sanat içinde gör.

§89

İşte bütün rûy-i zeminde gayet kıymettarlık ilə birlikdə hədsiz ucuzluk; və hədsiz ucuzluk içinde hədsiz ihtilat və karışıklık ilə birlikdə hədsiz imtiyaz və tefrik; və hədsiz imtiyaz və tefrik içinde gayet uzaklık ilə birlikdə son derecede muvafakat və benzeyiş; və son derece benzemek içinde gayet derecede suhulet və kolaylık ilə birlikdə gayet derecede ihtimamkârane yapılış; və gayet derecede güzel yapılış içerisinde sürat-i mütləq və çabuklukla birlikdə gayet derecede mevzun və mizanlı və israfsızlık; və gayet derecede israfsızlık içinde son derece çokluk və kesret ilə birlikdə son derecede hüsn-ü sanat; və son derece hüsn-ü sanat içinde nihayet derecede sehavet ilə birlikdə nizam-nizam-intizam-ı mutlak əlbəttə gündüz ışığı, ışık güneşi gösterdiyi kimi; bir Kadîr-i Zülcelal’in, bir Hakîm-i Zülkemal’in, bir Rahîm-i Zülcemal’in vücub-u vücuduna və kemal-i kudretine və cemal-i rububiyetine və vahdaniyetine və ehadiyetine şehadet edərlər لَهُ ال۟اَس۟مَٓاءُ ال۟حُس۟نٰى sırrını gösterirler.

§90

Indi ey biçarə cahil, gafil, muannid, muattıl! Bu həqiqət-i uzmayı ne ilə tefsir edebilirsin? Bu nihayet derecede mu’cize və hârika keyfiyeti ne ilə izah edebilirsin? Bu hədsiz dərəcədə acib bu sanatları neye isnad edebilirsin? Bu yeryüzü derecesinde geniş bu pencereye hangi perde-i gafleti atıp kapatabilirsin? Sənin tesadüfün harada, tabiat dediyin və güvendiyin şuursuz yoldaşın və dalalette istinadgâhın və arkadaşın harada? Bu işlere tesadüfün karışması yüz derece muhal deyil mi? Və bu hârika işlerin binden birinin tabiata havalesi, min derece muhal olmur mu? Yoxsa camid, âciz tabiatın; hər bir şeyin içinde o şeyden yapılan eşya adedince manevî makine və matbaaları mı var?

§91

اَوَلَم۟ يَن۟ظُرُوا فٖى مَلَكُوتِ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ

§92

Iyirmi İkinci Söz’de izah edilen bu temsile bak ki necə mükemmel, muntazam, sanatlı, saray kimi bir eser, bilbedahe muntazam bir fiile delâlet edər. Yani bir bina, bir dülgerliğe delâlet edər. Və mükemmel, muntazam bir fiil, bizzarure mükemmel bir fâile və mahir bir ustaya, bir dülgere delâlet edər. Və mükemmel usta və dülger unvanları, bilbedahe mükemmel bir sıfata, yani sanat melekesine delâlet edər. Və mükemmel sıfat və o mükemmel meleke-i sanat, bilbedahe mükemmel bir istidadın vücuduna delâlet edər. Və mükemmel bir istidat isə âlî bir ruh və yüksək bir zatın vücuduna delâlet edər.

§93

Elə də zeminin yüzünü, bəlkə kainatı dolduran müteceddid eserler, bilbedahe gayet derece-i kemalde bulunan ef’ali gösterir. Və bu nihayet derecedeki nizam-nizam-intizam və hikmət dairesindeki ef’al, bilbedahe unvanları və isimleri mükemmel olan bir fâili gösterir. Çünki muntazam, hakîmane fiiller, fâilsiz olmadığı kat’iyen malûm. Və son derece mükemmel unvanlar, o fâilin son derece kemaldeki sıfatlarına delâlet edər. Çünki fenn-i sarfça necə ism-i fâil masdardan yapılır. Elə də unvanların və isimlerin də masdarları və menşeleri, sıfatlardır. Və son derece-i kemalde sıfatlar, şübhəsiz son derece mükemmel olan şuunat-ı zatiyeye delâlet edər. Və kabiliyet-i zatiye (tabir edemediyimiz) o mükemmel şuun-u zatiye, bihakkalyakîn hədsiz derece-i kemalde olan bir zata delâlet edər.

§94

İşte bütün âlemdeki âsâr-ı sanat və bütün mahlukat, hər biri birer eser-i mükemmel olduğundan, hər biri bir fiile və fiil isə isme, isim isə vasfa və vasıf isə şe’ne və şe’n isə zata şehadet ettikleri üçün; masnuat adedince bir tək Sâni’-i Zülcelal’in vücub-u vücuduna şehadet və ehadiyetine işarə ettikleri kimi; heyet-i mecmuasıyla, silsile-i mahlukat qədər qüvvətli bir tarzda bir mi’rac-ı marifettir. Heç bir cihette içine şübhə girmeyen müteselsil bir bürhan-ı hakikattir.

§95

Indi ey biçarə münkir-i gafil! Silsile-i kainat qədər qüvvətli bu bürhanı ne ilə kırabilirsin? Bu masnuat adedince həqiqətin şuâını gösteren hədsiz delikli və kafesli bu pencereyi ne ilə kapatabilirsin? Hangi perde-i gafleti üstüne çekebilirsin?

§96

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ وَاِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلاَّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ sırrınca Sâni’-i Zülcelal, semavatın ecramına o qədər hikmətlər, manalar takmış ki güya celal və cemalini ifade etmək üçün semavatı güneşler, aylar, yıldızlar kelimeleriyle söylettirdiyi kimi; cevv-i semada də olan mevcudata elə hikmətlər və manalar və maksatlar takmış ki güya o cevv-i semayı berkler, şimşekler, ra’dlar, katreler kelimeleriyle intak edir. Və kemal-i hikmət və cemal-i rahmetini ders verir.

§97

Və necə zemin kafasını, hayvanat və nebatat denilen manidar kelimeleriyle seləştirip kemalât-ı sanatını kainata gösterir. Elə də o kafanın birer kəlməsi olan nebatları və ağacları də yarpaqlar, çiçəklər, meyvələr kelimeleriyle intak edib yenə kemal-i sanatını və cemal-i rahmetini ilan edir. Və birer kəlmə olan çiçəkləri və meyvələri də tohumcuklar kelimeleriyle konuşturup dekaik-ı sanatını və kemal-i rububiyetini ehl-i şuura talim edir.

§98

İşte bu hədsiz kelimat-ı tesbihiye içinde yalnız tək bir sümbül və tək bir çiçeğin tarz-ı ifadesine kulak verib dinleyeceğiz. Necə şehadet edər, bileceğiz.

§99

Bəli hər bir nebat, hər bir ağac, çoxlu dil ilə Sâni’lerini elə gösterirlər ki ehl-i dikkati hayretlerde bırakır və bakanlara “Sübhanallah! Ne qədər güzel şehadet edir!” dedirtirler.

§100

Bəli, hər bir nebatın çiçək açması zamanında və sümbül vermesi anında, tebessümkârane manevî tekellümleri hengâmındaki tesbihleri, özləri kimi güzel və zâhirdir. Çünki hər bir çiçeğin güzel ağzı ilə və muntazam sümbülün dili ilə və mevzun toxumların və muntazam habbelerin kelimatıyla hikməti gösteren o nizam, bilmüşahede ilmi gösteren bir mizan içindedir. Və o mizan isə maharet-i sanatı gösteren bir nakş-ı sanat içindedir. Və o nakş-ı sanat, lütuf və keremi gösteren bir ziynet içindedir. Və o ziynet də rəhmət və ihsanı gösteren latîf kokular içindedir. Və birbiri içinde bulunan bu manidar keyfiyetler, elə bir lisan-ı şehadettir ki hem Sâni’-i Zülcemal’ini esmasıyla tarif edər hem evsafıyla tavsif edər hem cilve-i esmasını tefsir edər hem teveddüd və taarrüfünü, yani sevdirilmesini və tanıttırılmasını ifade edər.

§101

İşte bir tək çiçekten belə bir şehadet işitsen, əcəba zemin yüzündeki Rabbanî bağlarda umum çiçəkləri dinleyebilsen, ne derece yüksək bir kuvvetle Sâni’-i Zülcelal’in vücub-u vücudunu və vahdetini ilan ettiklerini işitsen, heç şüphen və vesvesen və gafletin kalabilir mi? Əgər kalsa sənə insan və şüurlu denilebilir mi?

§102

Gel, indi bir ağaca dikkatle bak! İşte bahar mevsiminde yarpaqların muntazaman çıkması, çiçeklerin mevzunen açılması, meyvelerin hikmetle, rahmetle büyümesi və dalların ellerinde, masum çocuklar kimi nesîmin esmesiyle oynaması içindeki latîf ağzını gör. Necə bir dest-i kerem ilə yeşillenen yarpaqların dili ilə və bir neşe-i lütuf ilə tebessüm eden çiçeklerin dili ilə və bir cilve-i rəhmət ilə gülen meyvelerin kelimatı ilə ifade edilen hikmetli nizam içindeki adilli mizan və adli gösteren mizan içinde bulunan dikkatli sanatlar, nakışlar və maharetli nakışlar və ziynetler içinde rəhmət və ihsanı gösteren ayrı ayrı tatlı tatmaklar və ayrı ayrı güzel kokular və hoş tatmaklar içinde birer qüdrət möcüzəsi olan toxumlar və çərdəklər, gayet zâhir bir surette bir Sâni’-i Hakîm, Kerîm, Rahîm, Muhsin, Mün’im, Mücemmil, Mufaddıl’ın vücub-u vücudunu və vahdetini və cemal-i rahmetini və kemal-i rububiyetini gösterir.

§103

İşte əgər bütün rûy-i zemindeki ağacların hal dililerini birden dinleyebilsen يُسَبِّحُ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى ال۟اَر۟ضِ hazinesinde ne qədər güzel cevherler bulunduğunu görəcəksən, anlayacaqsan.

§104

Bax, ey nankörlük içinde özünü başıboş zanneden bedbaht gafil! Bu derece hədsiz lisanlarla özünü sənə tanıttıran və bildiren və sevdiren bir Kerîm-i Zülcemal, tanımak istenilmezse bu lisanları susturmalı. Madam ki susturulmaz, dinleməli. Gafletle kulağını kapasan kurtulamazsın. Çünki sən kulağını kapamakla kainat sükût etməz, mevcudat susmaz, vahdaniyet şahitleri seslerini kesmezler. Əlbəttə səni mahkûm edərlər.

§105

(Hâşiye ) فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ

§106

وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَع۟لُومٍ وَ اَر۟سَل۟نَا الرِّيَاحَ لَوَاقِحَ فَاَن۟زَل۟نَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَس۟قَي۟نَاكُمُوهُ وَ مَٓا اَن۟تُم۟ لَهُ بِخَازِنٖينَ

§107

Necə cüz’iyat və neticelerde və teferruatta kemal-i hikmət və cemal-i sanat görünür. Elə də tesadüfî və karışık tevehhüm edilen küllî unsurların, böyük mahlukatın zâhiren karışık vaziyetleri də bir hikmət və sanat ilə vaziyetler alırlar.

§108

İşte ziyanın parlaması, sair hikmetli hidematının delâletiyle, yeryüzünde masnuat-ı İlahiyeyi izn-i Rabbanî ilə teşhir və ilan etmektir. Demək, bir Sâni’-i Hakîm tarafından ziya istihdam edilir. Çarşı-yı âlem sergilerindeki antika sanatlarını onun ilə irae edir.

§109

Indi rüzgârlara bak ki sair hakîmane, kerîmane faydalarının və vazifelerinin şehadetiyle gayet mühim və kesretli vazifelere koşurlar. Demək, o dalgalanmak bir Sâni’-i Hakîm tarafından bir tavziftir, bir tasriftir, bir kullanmaktır. Dalgalanmaları isə emr-i Rabbanînin çabuk yerine getirilmesine süratle çalışmaktır.

§110

Indi bak çeşmelere, çaylara, ırmaklara… Yerden, dağlardan kaynamaları tesadüfî deyildir. Çünki onlara terettüp eden âsâr-ı rəhmət olan faydaların və semerelerin şehadetiyle və dağlarda bir mizan-ı hâcetle iddiharlarının ifadesiyle və bir mizan-ı hikmetle gönderilmelerinin delâletiyle gösterilir ki bir Rabb-i Hakîm’in teshiriyle və iddiharıyladır. Və kaynamaları isə onun emrine heyecanla imtisal etmeleridir.

§111

Indi yerdeki bütün taşların və cevahirlerin və madenlerin envaına bak! Bunların tezyinatları və menfaatli hâsiyetleri bir Sâni’-i Hakîm’in tezyini ilə tertibi ilə tedbiri ilə tasviri ilə olduğunu, onlara müteallik hakîmane faydaları və mesalih-i hayatiye və levazımat-ı insaniye və hâcat-ı hayvaniyeye muvafık bir tarzda ihzarları gösterir.

§112

Indi çiçeklere, meyvələrə bak! Bunların gülümsemeleri və tatları və güzellikleri və nakışları və koku vermeleri; bir Sâni’-i Kerîm’in, bir Mün’im-i Rahîm’in sofrasında birer tarife, birer davetname hükmünde olaraq muhtelif renk və koku və tatlarla hər nev’e ayrı ayrı tarife və davetname olaraq verilmişdir.

§113

Indi kuşlara bak! Onların seləşmeleri və cıvıldaşmaları, bir Sâni’-i Hakîm’in intak və söyletmesi olduğuna delil-i kat’î isə hayret verir bir tarzda birbirine o seslerle müdavele-i hissiyat və ifade-i maksat etmeleridir.

§114

Indi bulutlara bak! Yağmurun şıpıltıları, manasız bir ses olmadığına və şimşek ilə gök gürlemesi, boş bir gürültü olmadığına kat’î delil isə hâlî bir boşlukta o acayibi icad etmək və onlardan âb-ı həyat hükmündeki damlaları sağmak və zemin yüzündeki möhtac və müştak canlılara emzirmek, gösterir ki o şırıltı, o gürültü gayet manidar və hikmettardır ki bir Rabb-i Kerîm’in emriyle, müştaklara o yağmur bağırır ki “Sizlərə müjde, gelirik!” manasını ifade edərlər.

§115

Indi göğe bak! Gök içinde hədsiz ecramdan yalnız kamere dikkat et! Onun hareketi, bir Kadîr-i Hakîm’in emriyle olduğu, ona müteallik və yeryüzüne ait mühim hikmetlerdir ki başqa yerde beyan ettiğimizden qısa kesirik.

§116

İşte ziyadan tut tâ kamere qədər saydığımız küllî unsurlar gayet geniş bir tarzda və böyük bir mikyasta bir pencere açar. Bir Vâcibü’l-vücud’un vahdetini və kemal-i kudretini və azamet-i saltanatını gösterir, ilan edərlər.

§117

Bax, ey gafil! Əgər bu gök gürlemesi kimi bu sadâyı susturabilirsen və güneşin ışığı kimi parlak o ziyayı söndürebilirsen Allah’ı unut! Yoxsa aklını başına al! سُب۟حَانَ مَن۟ تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ də.

§118

وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ لَهَا ذٰلِكَ تَق۟دٖيرُ ال۟عَزٖيزِ ال۟عَلٖيمِ

§119

Bu kainatın lambası olan güneş, kainat Sâni’inin vücuduna və vahdaniyetine güneş kimi parlak və nurani bir penceredir.

§120

Bəli, manzume-i şemsiye denilen küremizle birlikdə on iki seyyare; cirmleri küçüklük büyüklük itibarıyla çoxlu muhtelif və mevkileri uzaklık yakınlık noktasında çoxlu mütefavit və sürat-i hareketleri çox mütenevvi olduğu halde kemal-i nizam-nizam-intizam və hikmət ilə və kemal-i mizan ilə və bir saniye qədər şaşırmayarak hareketleri və deveranları və güneş ilə cazibe kanunu tabir edilen bir kanun-u İlahî ilə bağlanmaları, yani onlar imamlarına iktidaları; böyük bir mikyasta bir azamet-i qüdrət-i İlahiyeyi və vahdaniyet-i Rabbaniyeyi gösterir.

§121

Çünki o camid cirmleri, o şuursuz böyük kütleleri, nihayet derecede nizam-nizam-intizam və mizan-ı hikmət içinde muhtelif şekillerde və muhtelif mesafelerde və muhtelif hareketlerde döndürmek, istihdam etmək, ne derece bir qüdrəti və bir hikməti ispat ettiğini kıyas et. Bu böyük və ağır işe zerre miktar tesadüf karışsa elə bir patlayış verəcək ki kainatı dağıtacaq. Çünki bir dakika, tesadüf birisini tevkif etse mihverinden çıkmasına sebebiyet verir, başkaları ilə müsademe etmesine yol açar. Küre-i arzdan min defa böyük cirmlerle müsademenin ne derece dehşetli olduğunu kıyas edebilirsin.

§122

Manzume-i şemsiyenin yani şemsin me’mumları və meyvələri olan on iki seyyarenin acayibini ilm-i muhit-i İlahîye havale edib yalnız gözümüzün önünde seyyaremiz bulunan arza bakırıq, görürük ki bu seyyaremiz, bir azamet-i şevket-i rububiyeti və haşmet-i saltanat-ı uluhiyeti və kemal-i rəhmət və hikməti gösterir bir surette güneşin etrafında, emr-i Rabbanî ilə (Birinci Məktub’ta beyan edildiyi kimi) çox böyük bir hizmet üçün bir uzun seyr ü seyahat ona ettirilir. Bir sefine-i Rabbaniye olaraq acayib-i masnuat-ı İlahiye ilə doldurulmuş və şüurlu ibadullaha seyrangâh kimi bir mesken-i seyyar vaziyeti verilmiş. Və evkat və hesabı bildirəcək saat akrebi kimi kamer də dakik hesaplarla, azîm hikmetlerle ona takılmış və o kamere başqa menzillerde ayrı seyr ü seyahat verilmiş.

§123

İşte bu mübarək seyyaremizin bu halleri, küre-i arz kuvvetinde bir şehadetle, bir Kadîr-i Mutlak’ın vücub-u vücudunu və vahdetini ispat edər. Madam ki bu seyyaremiz böyledir, manzume-i şemsiyeyi ona kıyas edebilirsin.

§124

Hem şemse öz mihveri üstünde cazibe denilen manevî ipleri yumak yaptırmak üçün dolap və çıkrık hükmünde olan güneşi, bir Kadîr-i Zülcelal’in emriyle döndürüp, o seyyaratı o manevî iplerle bağlayıp tanzim etmək və güneşi bütün seyyaratıyla saniyede beş saatlik bir mesafeyi kestirəcək qədər bir süratle, bir tahmine göre “Herkül Burcu” tarafına və ya “Şemsü’ş-şümus” canibine sevk etmək, əlbəttə ezel və ebed sultanı olan Zat-ı Zülcelal’in kudretiyle və emriyledir. Güya haşmet-i rububiyetini göstermek üçün bu emirber neferleri hükmünde olan manzume-i şemsiye ordusu ilə bir manevra yaptırır.

§125

Ey kozmoğrafyacı efendi! Hangi tesadüf bu işlere karışabilir? Hangi esbabın eli buna ulaşabilir? Hangi qüvvət buna yanaşabilir? Gəl sən selə. Heç belə bir Sultan-ı Zülcelal, acizliyini gösterip mülküne başkasını karıştırır mı? Bâhusus kainatın meyvəsi, neticesi, gayesi, hülâsası olan canlıları, başqa əllərə verir mi? Başkasını müdahale ettirir mi? Bâhusus o meyvelerin en câmii və o neticelerin en mükemməli və zeminin halifesi və o sultanın âyinedar bir misafiri olan insanları başıboş bırakır mı? Və onları tabiata və tesadüfe havale edib haşmet-i saltanatını hiçe indirir mi, kemal-i hikmetini sukut ettirir mi?

§126

اَلَم۟ نَج۟عَلِ ال۟اَر۟ضَ مِهَادًا وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا وَخَلَق۟نَاكُم۟ اَز۟وَاجًا فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا

§127

Küre-i arz bir kafadır ki yüz min ağzı vardır. Hər bir ağzında, yüz min dili vardır. Hər lisanında, yüz min bürhanı var ki hər biri çox cihetle Vâcibü’l-vücud, Vâhid-i Ehad, hər şeye Kadîr, hər şeye Alîm bir Zat-ı Zülcelal’in vücub-u vücuduna və vahdetine və evsaf-ı kudsiyesine və Əsmaül-Hüsnasına şehadet edərlər.

§128

Bəli, arzın evvel-i yaradılışine bakırıq ki mayi haline gelen bir madde-i seyyaleden taş və taştan torpaq halk edilmiş. Mayi kalsaydı kabil-i sükna olmazdı. O mayi taş olduktan sonra, demir kimi sərt olsa idi kabil-i istifadə olmazdı. Əlbəttə buna bu vaziyeti veren, yerin sekenelerinin hâcetlerini gören bir Sâni’-i Hakîm’in hikmetidir.

§129

Sonra tabaka-i turabiye, dağlar direği üzerine atılmış, tâ içindeki dâhilî inkılablardan gelen zelzeleler, dağlarla teneffüs edib zemini hareketinden və vazifesinden şaşırtmasın. Hem denizin istilasından torpağı kurtarsın. Hem canlıların levazımat-ı hayatiyesine birer hazine olsun. Hem havayı tarasın, gazat-ı muzırradan tasfiye etsin, tâ teneffüse kabil olsun. Hem suları biriktirip iddihar etsin. Hem canlıa lâzım olan sair madenlere menşe və medar olsun.

§130

İşte bu vaziyet bir Kadîr-i Mutlak və bir Hakîm-i Rahîm’in vücub-u vücuduna və vahdetine gayet kat’î və qüvvətli şehadet edər.

§131

Ey coğrafyacı efendi! Bunu ne ilə izah edersin? Hangi tesadüf bu acayib-i masnuat ilə dolu sefine-i Rabbaniyeyi bir meşher-i acayip yaparak iyirmi dörd min sene bir mesafede, bir senede süratle çevirip onun yüzünde dizilmiş eşyadan heç bir şey düşürmesin?

§132

Hem zeminin yüzündeki acib sanatlara bak! Anâsırlar, ne derece hikmetle tavzif edilmişler. Bir Kadîr-i Hakîm’in emriyle zemin yüzündeki Rahman misafirlerine necə güzel bakırlar, hizmetlerine koşurlar.

§133

Hem acib və garib sanatlar içinde rengârenk acib hikmetli zemin yüzünün simasındaki bu nakışlı çizgilere bak! Necə sekenelerine enhar və çayları, deniz və ırmakları, dağ və tepeleri, ayrı ayrı mahluklarına və ibadına lâyık birer mesken və vesait-i nakliye yapmış. Sonra yüz minlərlə ecnas-ı nebatat və enva-ı hayvanatıyla kemal-i hikmət və nizam-nizam-intizam ilə doldurup həyat vererek şenlendirmek, vaxt be-vaxt muntazaman mevt ilə terhis edərək boşaltıp yenə muntazaman بَع۟ثُ بَع۟دَ ال۟مَو۟تِ surətində doldurmak; bir Kadîr-i Zülcelal’in və bir Hakîm-i Zülkemal’in vücub-u vücuduna və vahdetine yüz minlərlə lisanlarla şehadet edərlər.

§134

Elhasıl: Yüzü, acayib-i sanata bir meşher və garaib-i mahlukata bir mahşer və kafile-i mevcudata bir memer və sufûf-u ibadına bir mescid və makar olan zemin, bütün kainatın qəlbi hükmünde olduğundan kainat qədər nur-u vahdaniyeti gösterir.

§135

Bax, ey coğrafyacı efendi! Bu zemin kafası yüz min ağız, hər birinde yüz min dil ilə Allah’ı tanıttırsa və sən onu tanımazsan, başını tabiat bataklığına soksan derece-i kabahatini düşün. Ne derece dehşetli bir cezaya səni müstahak edər, bil, ayıl və başını bataklıktan çıkar.

§136

اٰمَن۟تُ بِاللّٰهِ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ de.

§137

اَلَّذٖى خَلَقَ ال۟مَو۟تَ وَال۟حَيٰوةَ

§138

Həyat, qüdrət-i Rabbaniye mu’cizatının en nuranisidir, en güzelidir. Və vahdaniyet bürhanlarının en kuvvetlisi və en parlağıdır. Və tecelliyat-ı samedaniye âyinelerinin en câmii və en berrakıdır.

§139

Bəli, həyat təkbaşına bir Hayy-ı Kayyum’u bütün esma və şuunatıyla bildirir. Çünki həyat, çoxlu sıfâtın memzuç bir macunu hükmünde bir ziya, bir tiryaktır. Elvan-ı seb’a, ziyada və muhtelif edviyeler, tiryakta necə ki mümtezicen bulunur. Elə də həyat də çoxlu sıfâttan yapılmış bir hakikattir. O hakikatteki sıfatlardan bir kısmı, duygular vasıtasıyla inbisat edərək inkişaf edib ayrılırlar. Kısm-ı ekseri isə hissiyat surətində özlərini ihsas edərlər və hayattan kaynama surətində özlərini bildirirler.

§140

Hem həyat, kainatın tedbir və idaresinde hüküm-ferma olan rızık və rəhmət və inayət və hikməti tazammun edir. Güya həyat, onları arkasına takıp girdiyi yere çekir. Mesela həyat bir cisme, bir bedene girdiyi vaxt; Hakîm ismi də tecelli edər, hikmetle yuvasını güzelce yapıp tanzim edər. Eyni halde Kerîm ismi də tecelli edib, meskenini hâcatına göre tertip və tezyin edər. Yenə eyni halde Rahîm isminin cilvesi görünür ki o hayatın devam və kemali üçün türlü türlü ihsanlarla taltif edər. Yenə eyni halde Rezzak isminin cilvesi görünür ki o hayatın bekasına və inkişafına lâzım maddî, manevî gıdaları yetiştirir. Və kısmen bedeninde iddihar edir.

§141

Demək həyat, bir nöqtə-i mihrakıye hükmünde; muhtelif sıfât birbiri içine girer, bəlkə birbirinin eyni olur. Güya həyat tamamıyla hem ilimdir, eyni halde kudrettir, eyni halde də hikmət və rahmettir və hâkeza… İşte həyat bu câmi’ mahiyeti itibarıyla şuun-u zatiye-i Rabbaniyeye âyinedarlık eden bir âyenə-i samediyettir.

§142

İşte bu sırdandır ki Hayy-ı Kayyum olan Zat-ı Vâcibü’l-vücud, həyatı çoxlu kesretle və mebzuliyetle halk edib neşir və teşhir edər. Və hər şeyi hayatın etrafına toplattırıp ona hizmetkâr edər. Çünki hayatın vazifesi büyüktür. Bəli, samediyetin âyinesi olmaq kolay bir şey deyil, âdi bir vazife deyil.

§143

İşte göz önünde hər vaxt gördüyümüz bu hadd ü hesaba gelmeyen yeni yeni hayatlar və hayatların asılları və zatları olan ruhlar, birden və hiçten vücuda gelmeleri və gönderilmeleri, bir Zat-ı Vâcibü’l-vücud və Hayy-ı Kayyum’un vücub-u vücudunu və sıfât-ı kudsiyesini və Əsmaül-Hüsnasını; lemaatın güneşi gösterdiyi kimi gösterirlər. Güneşi tanımayan və qəbul etmeyen adam, necə gündüzü dolduran ziyayı inkâr etmeye mecbur olur. Elə də Hayy-ı Kayyum, Muhyî və Mümît olan Şems-i Ehadiyet’i tanımayan adam, zeminin yüzünü bəlkə mazi və müstakbeli dolduran canlıların vücudunu inkâr etməli və yüz derece hayvandan aşağı düşməli. Həyat mertebesinden düşüp camid bir cahil-i echel olmalı.

§144

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ لَهُ ال۟حُك۟مُ وَ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ

§145

Mevt, həyat qədər bir bürhan-ı rububiyettir. Gayet qüvvətli bir hüccet-i vahdaniyettir. اَلَّذٖى خَلَقَ ال۟مَو۟تَ وَال۟حَيٰوةَ delâletince mevt; adem, idam, fena, hiçlik, fâilsiz bir inkıraz deyil bəlkə bir Fâil-i Hakîm tarafından hizmetten terhis və tahvil-i mekân və tebdil-i bədən və vazifeden paydos və haps-i bedenden âzad etmək və muntazam bir eser-i hikmət olduğu, Birinci Məktub’ta gösterilmişdir.

§146

Bəli, necə zemin yüzündeki masnuat və canlılar və hayattar zemin yüzü, bir Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücuduna və vahdaniyetine şehadet edirlər. Elə də o canlılar ölümleriyle bir Hayy-ı Bâki’nin sermediyetine və vâhidiyetine şehadet edirlər. Iyirmi İkinci Söz’de mevt, gayet qüvvətli bir bürhan-ı vahdet və bir hüccet-i sermediyet olduğu ispat və izah edildiğinden, bu bahsi o söze havale edib yalnız mühim bir nüktesini beyan edeceğiz. Belə ki:

§147

Necə canlılar, vücudlarıyla bir Vâcibü’l-vücud’un vücuduna delâlet edirlər. Elə də o canlılar, ölümleriyle bir Hayy-ı Bâki’nin sermediyetine, vâhidiyetine şehadet edirlər. Mesela, yalnız bir tək canlı olan zemin yüzü, nizam-nizam-intizamatıyla, ahvaliyle Sâni’i gösterdiyi kimi öldüğü vaxt yani kış, beyaz kefeni ilə ölmüş o zemin yüzünü kapaması ilə nazar-ı beşeri ondan çevirir. Veyahut nazar, o giden bahar cenazesinin arkasından maziye gedər, daha geniş bir manzarayı gösterir.

§148

Yani hər biri birer qüdrət möcüzəsi olan zemin dolusu bütün geçen baharlar misillü yeni geləcək birer hârika-i qüdrət və birer hayattar zemin olan, bahar dolusu hayattar mevcudat-ı arziyenin gelmelerini ihsas və vücudlarına şehadet ettiklerinden; elə geniş bir mikyasta, elə parlak bir surette, elə qüvvətli bir derecede bir Sâni’-i Zülcelal’in bir Kadîr-i Zülkemal’in, bir Kayyum-u Bâki’nin, bir Şems-i sermedî’nin vücub-u vücuduna və vahdetine və beka və sermediyetine şehadet edərlər və elə parlak delaili gösterirler ki istəyər istəməz bedahet derecesinde اٰمَن۟تُ بِاللّٰهِ ال۟وَاحِدِ ال۟اَحَدِ dedirtir.

§149

Elhasıl, وَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا sırrınca hayattar bu zemin, bir baharda Sâni’e şehadet ettiği kimi onun ölmesiyle, zamanın geçmiş və geləcək iki kanadına dizilmiş mu’cizat-ı kudretine nazarı çevirir. Bir bahar yerine minlərlə baharı gösterir. Bir mu’cize yerine minlərlə mu’cizat-ı kudretine işarə edər. Və onlardan hər bahar, bu hazır bahardan daha kat’î şehadet edər. Çünki mazi tarafına geçenler, zâhirî esbablarıyla birlikdə gitmişler; arkalarında yenə özləri kimi başkalar yerlerine gelmişler.

§150

Demək, esbab-ı zâhiriye hiçtir. Yalnız bir Kadîr-i Zülcelal, onları halk edib, hikmetiyle esbaba bağlayarak gönderdiğini gösterir. Və geləcək zamanda dizilmiş hayattar olan zemin yüzleri isə daha parlak şehadet edər. Çünki yeniden, yoktan, hiçten yapılıp gönderiləcək, yere konup vazife gördürüp sonra gönderilecekler.

§151

Bax, ey tabiata saplanan və bataklıkta boğulmak derecesine gelen gafil! Bütün mazi və müstakbele ulaşacaq hikmetli və kudretli manevî el sahibi olmayan bir şey, necə bu zeminin hayatına karışabilir? Sənin kimi hiç-ender heç olan tesadüf və tabiat buna karışabilir mi? Kurtulmak istersen “Tabiat, olsa olsa bir defter-i qüdrət-i İlahiyedir. Tesadüf isə cehlimizi örten gizli bir hikmet-i İlahiyenin perdesidir.” də, həqiqətə yanaş.

§152

Necə ki madrub, əlbəttə dâribe delâlet edər. Sanatlı bir eser, sanatkârı icab edər. Veled, validi iktiza edər. Tahtiyet, fevkiyeti istilzam edər və hâkeza… Bütün umûr-u izafiye tabir ettikleri biri birisiz olmayan evsaf-ı nisbiye misillü bu kainatın cüz’iyatında və heyet-i umumiyesinde görünen imkân də vücubu gösterir. Və bütün onlarda görünen infial, bir fiili gösterir. Və umumunda görünen mahlukıyet, hâlıkıyeti gösterir. Və umumunda görünen kesret və terkip, vahdeti istilzam edər. Və vücub və fiil və hâlıkıyet və vahdet, bilbedahe və bizzarure mümkin, münfail, kesîr, mürekkeb, mahluk olmayan; vâcib və fâil, vâhid və hâlık olan mevsuflarını istəyər.

§153

Elə isə bilbedahe bütün kainattaki bütün imkânlar, bütün infialler, bütün mahlukıyetler, bütün kesret və terkipler bir Zat-ı Vâcibü’l-vücud, Fa’alün limâ yürîd, Hâlık-ı külli şey’, Vâhid-i Ehad’e şehadet edər.

§154

Elhasıl, necə imkândan vücub görünür, infialden fiil və kesretten vahdet; bunların vücudu, onların vücuduna kat’iyen delâlet edər. Elə də mevcudat üstünde görünen mahlukıyet və merzukıyet kimi sıfatlar də sâni’iyet, rezzakıyet kimi şe’nlerin vücudlarına kat’î delâlet edir. Bu sıfâtın vücudu də bizzarure və bilbedahe bir Hallak və bir Rezzak Sâni’-i Rahîm’in vücuduna delâlet edər.

§155

Demək hər bir mevcud, taşıdığı yüzler bu çeşit sıfatlar dili ilə, Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un yüzler Əsmaül-Hüsnasına şehadet edərlər. Bu şehadetler qəbul edilmezse mevcudatın bütün bu çeşit sıfatlarını inkâr etmək lâzım gəlir.

§156

(Hâşiye )

§157

Bu kainatın mevcudatı yüzünde tazelenen və gəlib geçen cemaller və hüsünler, bir cemal-i sermedî cilvelerinin bir nevi gölgeleri olduğunu gösterir. Bəli, ırmağın yüzündeki kabarcıkların parlayıp gitmesinden sonra arkadan gelenlerin gidenler kimi parlamaları, daimî bir şemsin şuâlarının âyineleri olduklarını gösterdikleri kimi; seyyal zaman ırmağında, seyyar mevcudatın üstünde parlayan lemaat-ı cemaliye də bir cemal-i sermedîye işarə edərlər və onun bir nevi emareleridirler.

§158

Hem kainat kalbindeki ciddi aşk, bir Maşuk-u Lâyezalî’yi gösterir. Bəli, ağacın mahiyetinde olmayan bir şey, esaslı bir surette meyvesinde bulunmadığı delâletiyle; şecere-i kainatın hassas meyvəsi olan nev-i insandaki ciddi aşk-ı lahutî gösterir ki bütün kainatta –lakin başqa şekillerde– həqiqi aşk və muhabbet bulunur. Elə isə kalb-i kainattaki bu həqiqi muhabbet və aşk, bir Mahbub-u Ezelî’yi gösterir.

§159

Hem kainatın sinesinde çox suretlerde tezahür eden incizablar, cezbeler, cazibeler; ezelî bir həqiqət-i cazibedarın cezbiyle olduğunu hüşyar kalplere gösterir.

§160

Hem mahlukatın en hassas və nurani taifesi olan ehl-i keşif və velayetin ittifakıyla, zevk və şuhuda istinad edərək bir Cemil-i Zülcelal’in cilvesine, tecellisine mazhar olduklarını və o Celil-i Zülcemal’in (özünü) tanıttırılmasına və sevdirilmesine zevk ilə muttali olduklarını, müttefikan haber vermeleri, yenə bir Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un, bir Cemil-i Zülcelal’in vücuduna və insanlara özünü tanıttırmasına kat’iyen şehadet edər.

§161

Hem kainat yüzünde və mevcudat üstünde işleyen qələm-i tahsin və tezyin, o qələm sahibi zatın esmasının güzelliğini vâzıhan gösterir.

§162

İşte kainat yüzündeki cemal və kalbindeki aşk və sinesindeki incizab və gözlerindeki keşif və şuhud və hey’atındaki hüsün və tezyinat; çox latîf, nurani bir pencere açar. Onun ilə bütün esması cemile bir Cemil-i Zülcelal’i və bir Mahbub-u Lâyezalî’yi və bir Mabud-u Lemyezel’i, hüşyar olan ağıl və kalplere gösterir.

§163

Bax, ey maddiyat karanlığında, evham zulümatında, boğucu şübehat içinde çırpınan gafil! Özünə gel. İnsaniyete lâyık bir surette yüksel. Bu dörd delik ilə bak; cemal-i vahdeti gör, kemal-i imanı qazan, həqiqi insan ol!

§164

اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ وَكٖيلٌ

§165

Kainatta “esbab və müsebbebat” görünen eşyaya bakırıq və görürük ki en a’lâ bir səbəb, en âdi bir müsebbebe qüvvəti yetmir. Demək esbab bir perdedir, müsebbebleri yapan başkadır.

§166

Mesela, hədsiz masnuattan yalnız cüz’î bir misal olaraq insan başı içinde bir hardal küçüklüğünde bir yerde yerleştirilen kuvve-i hâfızaya bakırıq. Görürük ki elə bir câmi’ kitab bəlkə kütüphane hükmündedir ki bütün sergüzeşt-i həyatı, içinde karıştırılmaksızın yazılır.

§167

Əcəba bu qüdrət möcüzəsiə hangi səbəb gösterilebilir? Telâfif-i dimağiye mi? Basit, şuursuz hüceyrat zerreleri mi? Tesadüf rüzgârları mı? Halbuki o mu’cize-i sanat, elə bir zatın sanatı ola bilər ki beşerin haşirde neşrediləcək böyük defter-i a’malinden muhasebe vaxtında hatıra getiriləcək və işlediyi hər fiilleri yazıldığını bildirmek üçün bir kiçik senet istinsah edib, yazıp aklının eline verəcək bir Sâni’-i Hakîm’in sanatı ola bilər.

§168

İşte beşerin kuvve-i hâfızasına misal olaraq bütün yumurtaları, çekirdekleri, toxumları kıyas et və bu câmi’ küçücük mu’cizelere, sair müsebbebatı da kıyas et. Çünki hangi müsebbebe və masnua baksan o derece hârika bir sanat var ki deyil onun âdi, basit səbəbi, bəlkə bütün esbab toplansa ona qarşı izhar-ı acizlik edecekler. Mesela, böyük bir səbəb zannedilen güneşi; ihtiyarlı, şuurlu farz edərək ona denilse: “Bir sineğin vücudunu yapabilir misin?” Əlbəttə diyəcək ki: “Hâlık’ımın ihsanıyla dükkânımda ziya, renkler, hararet çox. Lakin sineğin vücudunda göz, kulak, həyat kimi elə şeyler var ki ne mənim dükkânımda bulunur və ne də mənim iktidarım dâhilindedir.”

§169

Hem necə ki müsebbebdeki hârika sanat və tezyinat, esbabı azledip Müsebbibü’l-esbab olan Vâcibü’l-vücud’a işarə edərək وَ اِلَي۟هِ يُر۟جَعُ ال۟اَم۟رُ كُلُّهُ sırrınca ona teslim-i umûr edər. Elə də müsebbebata takılan neticeler, gayeler, faydalar; bilbedahe perde-i esbab arkasında bir Rabb-i Kerîm’in, bir Hakîm-i Rahîm’in işleri olduğunu gösterir.

§170

Çünki şuursuz esbab, əlbəttə bir gayeyi düşünüb çalışmaz. Halbuki görürük; vücuda gelen hər mahluk, bir gaye deyil bəlkə çox gayeleri, çox faydaları, çox hikmetleri takip edərək vücuda gəlir. Demək bir Rabb-i Hakîm və Kerîm, o şeyleri yapıp gönderir. O faydaları onlara gaye-i vücud yapır.

§171

Mesela, yağmur gəlir. Yağmuru zâhiren intac eden esbab; hayvanatı düşünüb, onlara acıyıp mərhəmət etmekten ne qədər uzaq olduğu malûmdur. Demək, hayvanatı halk eden və rızıklarını taahhüd eden bir Hâlık-ı Rahîm’in hikmetiyle imdada gönderilir. Hattâ yağmura “rahmet” denilir. Çünki çox âsâr-ı rəhmət və faydaları tazammun ettiğinden güya yağmur şeklinde rəhmət tecessüm etmiş, takattur etmiş, katre katre gəlir.

§172

Hem bütün mahlukatın yüzüne tebessüm eden bütün ziynetli nebatat və hayvanattaki tezyinat və gösterişler, bilbedahe perde-i gayb arkasında bu süslü və güzel sanatlar ilə özünü tanıttırmak və sevdirmek və bildirmek isteyen bir Zat-ı Zülcelal’in vücub-u vücuduna və vahdetine delâlet edərlər. Demək eşyadaki süslü vaziyetler, gösterişli keyfiyetler; tanıttırmak və sevdirmek sıfatlarına kat’iyen delâlet edər. Sevdirmek və tanıttırmak sıfatları isə bilbedahe Vedud, Maruf bir Sâni’-i Kadîr’in vücub-u vücuduna və vahdetine şehadet edər.

§173

Elhasıl: Səbəb gayet âdi, âciz və ona isnad edilen müsebbeb isə gayet sanatlı və qiymətli olduğundan səbəbi azleder. Hem müsebbebin gayesi, faydası də cahil və camid olan esbabı ortadan atar, bir Sâni’-i Hakîm’in eline teslim edər. Hem müsebbebin yüzündeki tezyinat və maharetler, öz kudretini şüurlulara bildirmek isteyen və özünü sevdirmek arzu eden bir Sâni’-i Hakîm’e işarə edər.

§174

Ey esbab-perest biçarə! Bu üç mühim həqiqəti ne ilə izah edebilirsin? Sən necə özünü kandırabilirsin? Ağlın varsa esbab perdesini yırt. ‌وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ‌ də, hədsiz evhamdan kurtul.

§175

وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِل۟عَالِمٖينَ

§176

Bu kainata bakırıq, görürük ki hüceyrat-ı bedenden tut tâ mecmu-u âleme şâmil bir hikmət və tanzim var. Hüceyrat-ı bedene bakırıq, görürük ki mesalih-i bədəni gören və idare eden birisinin emriyle, kanunuyla o küçücük hüceyrelerde ehemmiyetli bir tedbir var. Mideye, necə bir kısım rızık, iç yağı surətində iddihar olunup vakt-i hâcette sarf edilir. Eynilə o küçücük hüceyrelerde də o tasarruf və iddihar var. Nebatata bakırıq, gayet hakîmane bir terbiye, bir tedbir görünür. Hayvanata bakırıq; nihayet derecede kerîmane bir terbiye və iaşe görürük. Kainatın erkân-ı azîmesine bakırıq, mühim gayeler üçün haşmetkârane bir tedvir və tenvir görürük. Âlemin mecmuuna bakırıq, muntazam bir memleket, bir şəhər, bir saray hükmünde âlî hikmətlər, gâlî gayeler üçün mükemmel bir tanzimat görürük.

§177

Otuz İkinci Söz’ün Birinci Mevkıfı’nda izah və ispat edildiyi üzere, bir zerreden tut tâ yıldızlara qədər zerre miktar şirke yer bırakmır. Elə birbirlerine manen münasebettardırlar ki bütün yıldızları musahhar etmeyen və elinde tutmayan, bir zerreye rububiyetini dinlettiremez. Bir zerreye həqiqi Rab olmaq üçün bütün yıldızlara sahib olmaq lâzım gəlir. Hem Otuz İkinci Söz’ün İkinci Mevkıfı’nda izah və ispat edildiyi üzere semavatın halk və tesviyesine muktedir olmayan, beşerin simasındaki teşahhusu yapamaz. Demək, bütün semavatın Rabb’i olmayan, bir tək insanın simasındaki alâmet-i farika olan nakş-ı simavîyi yapamaz.

§178

İşte kainat qədər böyük bir pencere ki onunla bakılsa اَللّٰهُ خَالِقُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ وَكٖيلٌلَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ âyetleri, böyük harflerle kainat sahifelerinde yazılı olduğu, ağıl gözüyle də görüləcək. Elə isə görmeyenin ya aklı yox ya qəlbi yox və ya insan surətində bir hayvandır.

§179

وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ

§180

Bir bahar mevsiminde, garibane, mütefekkirane seyahate gidiyordum. Bir tepeciğin eteğinden geçerken parlak bir sarıçiçek nazarıma ilişti. Eskiden vatanımda və sair memleketlerde gördüyüm o cins sarıçiçekleri derhatır ettirdi. Belə bir mana kalbe geldi ki: Bu çiçək kimin turrası isə kimin sikkesi isə və kimin mührü isə və kimin nakşı isə əlbəttə bütün zemin yüzündeki o nevi çiçəklər, onun mühürleridir, sikkeleridir.

§181

Bu mühür tahayyülünden sonra belə bir tasavvur geldi ki: Necə bir mühür ilə mühürlenmiş bir məktub; o mühür, o məktubun sahibini gösterir. Elə də bu çiçək, bir mühr-ü Rahmanîdir. Bu enva-ı nakışlarla və manidar nebatat satırlarıyla yazılan bu tepecik də bu çiçək Sâni’inin mektubudur. Hem bu tepecik də bir mühürdür. Bu səhra və ova bir mektub-u Rahmanî hey’atını aldı.

§182

İşbu tasavvurdan belə bir həqiqət zihne geldi ki: Hər bir şey, bir mühr-ü Rabbanî hükmünde bütün eşyayı öz Hâlık’ına isnad edər. Öz kâtibinin məktubu olduğunu ispat edər. İşte hər bir şey, elə bir pencere-i tevhiddir ki bütün eşyayı bir Vâhid-i Ehad’e mal edər.

§183

Demək hər bir şeyde, hususan canlılarda elə hârika bir nakış, elə mu’cizekâr bir sanat var ki onu elə yapan və elə manidar nakşeden, bütün eşyayı yapabilir və bütün eşyayı yapan, əlbəttə o olacaqdır. Demək bütün eşyayı yapamayan, bir tək şeyi icad edə bilməz.

§184

Bax, ey gafil! Bu kainatın yüzüne bak ki birbiri içinde hədsiz mektubat-ı Samedaniye hükmünde olan sahaif-i mevcudat və hər bir məktub üstünde hədsiz sikke-i tevhid mühürleriyle temhir edilmiş. Bütün bu mühürlerin şehadetlerini kim tekzip edə bilər? Hangi qüvvət onları susturabilir? Qəlb kulağı ilə hangisini dinlesen اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ dediğini işitirsin.

§185

لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ لَهُ ال۟حُك۟مُ وَ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ

§186

Bu pencere, imkân və hudûsa müesses umum mütekellimînin penceresidir və ispat-ı Vâcibü’l-vücud’a qarşı caddeleridir. Bunun tafsilatını “Şerhü’l-Mevakıf” və “Şerhü’l-Makasıd” kimi muhakkiklerin böyük kitablarına havale edərək yalnız Kur’an’ın feyzinden və bu pencereden ruha gelen bir iki şuâyı göstereceğiz. Belə ki:

§187

Âmiriyet və hâkimiyetin muktezası; rakip qəbul etmemektir, iştiraki reddetmektir, müdahaleyi ref’etmektir. Onun içindir ki kiçik bir köyde iki muhtar bulunsa köyün rahatını və nizamını bozarlar. Bir nahiyede iki müdür, bir vilayette iki vali bulunsa herc ü merc edərlər. Bir memlekette iki padşah bulunsa fırtınalı bir karmakarışıklığa sebebiyet verirler.

§188

Madam ki hâkimiyet və âmiriyetin gölgesinin zayıf bir gölgesi və cüz’î bir numunesi, muavenete möhtac âciz insanlarda belə rakip və zıddı və emsalinin müdahalesini qəbul etmezse; əcəba saltanat-ı mütləq suretindeki hâkimiyet və rububiyet derecesindeki âmiriyet, bir Kadîr-i Mutlak’ta ne derece o redd-i müdahale kanunu ne qədər esaslı bir surette hükmünü icra ettiğini kıyas et.

§189

Demək, uluhiyet və rububiyetin en kat’î və daimî lâzımı; vahdet və infiraddır. Buna bir bürhan-ı bâhir və şahid-i kātı’, kainattaki nizam-nizam-intizam-ı ekmel və insicam-ı ecmeldir. Sinek kanadından tut, tâ semavat kandillerine qədər elə bir nizam var ki ağıl onun qarşısında hayretinden və istihsanından “Sübhanallah, mâşâallah, bârekellah” deyər, secde edər.

§190

Əgər zerre miktar şerike yer bulunsa idi, müdahalesi olsa idi لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyet-i kerîmesinin delâletiyle nizam bozulacaktı, surət değişecekti, fesadın âsârı görünecekti. Halbuki فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ ثُمَّ ار۟جِعِ ال۟بَصَرَ كَرَّتَي۟نِ يَن۟قَلِب۟ اِلَي۟كَ ال۟بَصَرُ خَاسِئًا وَ هُوَ حَسٖيرٌ delâletiyle və bu ifade ilə nazar-ı beşer, kusuru aramak üçün ne qədər çabalasa heç bir yerde kusuru bulamayarak, yorgun olaraq menzili olan göze gəlib onu gönderen münekkid akla diyəcək: “Beyhude yoruldum, kusur yox.” demesiyle gösterir ki nizam və nizam-nizam-intizam, gayet mükemmeldir. Demək nizam-nizam-intizam-ı kainat, vahdaniyetin kat’î şahididir.

§191

Gel gelelim “hudûs”a.

§192

Mütekellimîn demişler ki: “Âlem, mütegayyirdir. Hər mütegayyir, hâdistir. Hər bir hâdisin, bir muhdisi, yani mûcidi var. Elə isə bu kainatın kadîm bir mûcidi var.”

§193

Biz də deriz: Bəli, kainat hâdistir. Çünki görürük hər asırda, bəlkə hər senede, bəlkə hər mevsimde bir kainat, bir âlem gedər, biri gəlir. Demək, bir Kadîr-i Zülcelal var ki bu kainatı hiçten icad edərək hər senede bəlkə hər mevsimde, bəlkə hər günde birisini icad edər, ehl-i şuura gösterir və sonra onu alır, başkasını getirir. Birbiri arkasına takıp zincirleme bir surette zamanın şeridine asır. Əlbəttə bu âlem kimi birer kainat-ı müteceddide hükmünde olan hər baharda, gözümüzün önünde hiçten gelen və giden kainatları icad eden bir Zat-ı Kadîr’in mu’cizat-ı kudretidirler. Əlbəttə âlem içinde hər vaxt âlemleri halk edib değiştiren zat, mütləq bu âlemi də o halk etmişdir. Və bu âlemi və rûy-i zemini, o böyük misafirlere misafirhane yapmışdır.

§194

Gelelim “imkân” bahsine.

§195

Mütekellimîn demişler ki: “İmkân, mütesaviyü’t-tarafeyndir.” Yani adem və vücud, ikisi də müsavi olsa bir tahsis edici, bir tercih edici, bir mûcid lâzımdır. Çünki mümkinat, birbirini icad edib teselsül edə bilməz. Yaxud o onu, o da onu icad edib devir surətində də ola bilməz. Elə isə bir Vâcibü’l-vücud vardır ki bunları icad edir. Devir və teselsülü, on iki bürhan yani arşî və süllemî kimi namlar ilə müsemma meşhur on iki delil-i kat’î ilə devri iptal etmişler və teselsülü muhal göstermişler. Silsile-i esbabı kesip Vâcibü’l-vücud’un vücudunu ispat etmişler.

§196

Biz də deriz ki: Esbab, teselsülün berahini ilə âlemin nihayetinde kesilmesinden isə hər şeyde Hâlık-ı külli şey’e has sikkeyi göstermek daha kat’î, daha kolaydır. Kur’an’ın feyziyle bütün Pencereler və bütün Sözler, o esas üzerine gitmişler. Bununla birlikdə imkân noktasının hədsiz bir vüs’ati var. Hədsiz cihetlerle Vâcibü’l-vücud’un vücudunu gösterir. Yalnız, mütekellimînin teselsülün kesilmesi yoluna, elhak geniş və böyük olan o caddeye münhasır deyildir. Bəlkə hadd ü hesaba gelmeyen yollar ilə Vâcibü’l-vücud’un marifetine yol açar. Belə ki:

§197

Hər bir şey vücudunda, sıfâtında, müddet-i bekasında hədsiz imkânat, yani gayet çox yollar və cihetler içinde mütereddid iken, görürük ki o hədsiz cihetler içinde vücudca muntazam bir yolu takip edir. Hər bir sıfatı da mahsus bir tarzda ona verir. Müddet-i bekasında bütün değiştirdiyi sıfat və haller də belə bir tahsis ilə verilir. Demək, bir muhassısın iradesiyle, bir müreccihin tercihiyle, bir mûcid-i hakîmin icadıyladır ki hədsiz yollar içinde, hikmetli bir yolda onu sevk edər, muntazam sıfâtı və ahvali ona giydirir.

§198

Sonra infiraddan çıkarıp bir terkipli cisme cüz yapar, imkânat ziyadeleşir. Çünki o cisimde minlərlə tarzda bulunabilir. Halbuki neticesiz o vaziyetler içinde neticeli, mahsus bir vaziyet ona verilir ki mühim neticeleri və faydaları və o cisimde vazifeleri gördürülür. Sonra o cisim də digər bir cisme cüz yaptırılır. İmkânat daha ziyadeleşir. Çünki binlerle tarzda bulunabilir. İşte o minlərlə tarz içinde, bir tək vaziyet verilir. O vaziyet ilə mühim vazifeler gördürülür və hâkeza… Gittikçe daha ziyade kat’î bir Hakîm-i Müdebbir’in vücub-u vücudunu gösterir. Bir Âmir-i Alîm’in emriyle sevk edildiğini bildirir.

§199

Cisim içinde cisim, birbiri içinde cüz olub giden bütün bu terkiplerde, necə bir nefer; takımında, bölüğünde, taburunda, alayında, fırkasında, ordusunda mütedâhil o heyetlerden hər birisine mahsus birer vazifesi, hikmetli birer nisbeti, nizam-nizam-intizamlı birer hizmeti bulunur. Hem necə ki sənin göz bebeğinden bir hüceyre, gözünde bir nisbeti və bir vazifesi var. Sənin başın heyet-i umumiyesi nisbetine də hikmetli bir vazifesi və hizmeti vardır. Zerre miktar şaşırsa sıhhat və idare-i bədən bozulur. Kan damarlarına, his və hərəkət âsablarına, hattâ bedenin heyet-i umumiyesinde birer mahsus vazifesi, hikmetli birer vaziyeti vardır. Binlerle imkânat içinde, bir Sâni’-i Hakîm’in hikmetiyle o muayyen vaziyet verilmişdir.

§200

Elə də bu kainattaki mevcudat, hər biri öz zatı ilə sıfâtı ilə çox imkânat yolları içinde has bir vücudu və hikmetli bir surəti və faydalı sıfatları, necə bir Vâcibü’l-vücud’a şehadet edərlər. Elə də mürekkebata girdikleri vaxt, hər bir mürekkebde daha başqa bir lisanla yenə Sâni’ini ilan edər. Gitgide, tâ en böyük mürekkebe qədər nisbeti, vazifesi, hizmeti itibarıyla Sâni’-i Hakîm’in vücub-u vücuduna və ihtiyarına və iradesine şehadet edər. Çünki bir şeyi, bütün mürekkebata hikmetli münasebetleri muhafaza surətində yerleştiren, bütün o mürekkebatın Hâlık’ı ola bilər. Demək bir tək şey, minlərlə lisanlarla ona şehadet edər hükmündedir.

§201

İşte kainatın mevcudatı qədər deyil bəlkə mevcudatın sıfât və mürekkebatı adedince imkânat noktasından da Vâcibü’l-vücud’un vücuduna qarşı şehadetler gəlir.

§202

Bax, ey gafil! Kainatı dolduran bu şehadetleri, bu sadâları işitmemek; ne derece sağır və akılsız olmaq lâzım gəlir? Gəl sən selə…

§203

لَقَد۟ خَلَق۟نَا ال۟اِن۟سَانَ فٖٓى اَح۟سَنِ تَق۟وٖيمٍ وَ فِى ال۟اَر۟ضِ اٰيَاتٌ لِل۟مُوقِنٖينَ وَ فٖٓى اَن۟فُسِكُم۟ اَفَلَا تُب۟صِرُونَ

§204

Bu pencere insan penceresidir və enfüsîdir. Və enfüsî cihetinde bu pencerenin tafsilatını minlərlə muhakkikîn-i evliyanın mufassal kitablarına havale edərək yalnız feyz-i Kur’an’dan aldığımız bir neçə esasa işarə ederiz. Belə ki:

§205

On Birinci Söz’de beyan edildiyi kimi: “İnsan, elə bir nüsha-i câmiadır ki Cənabı-Haqq bütün esmasını, insanın nefsi ilə insana ihsas edir.” Tafsilatını başqa Sözlere havale edib yalnız üç noktayı göstereceğiz.

§206

Birinci Nöqtə: İnsan, üç cihetle esma-i İlahiyeye bir âyinedir.

§207

Birinci Vecih: Gecede zulümat, necə nuru gösterir. Elə də insan, zaaf və acziyle, möhtaclıq və hâcatıyla, naks və kusuruyla, bir Kadîr-i Zülcelal’in kudretini, kuvvetini, gınasını, rahmetini bildirir və hâkeza çoxlu evsaf-ı İlahiyeye bu surətlə âyinedarlık edir. Hattâ hədsiz aczinde və nihayətsiz zaafında, hədsiz a’dasına qarşı bir nöqtə-i istinad aramakla, vicdan daima Vâcibü’l-vücud’a bakar. Hem nihayətsiz möhtaclıqında, nihayətsiz hâcatı içinde, nihayətsiz maksatlara qarşı bir nöqtə-i istimdad aramaya mecbur olduğundan vicdan, daima o noktadan bir Ganiyy-i Rahîm’in dərgahına dayanır, dua ilə el açar.

§208

Demək, hər vicdanda bu nöqtə-i istinad və nöqtə-i istimdad cihetinde iki kiçik pencere, Qadir və Rəhim olan Allahın bârgâh-ı rahmetine açılır, hər vaxt onunla bakabilir.

§209

İkinci Vecih âyinedarlık isə: İnsana verilen numuneler nevinden cüz’î ilim, qüdrət, basar, sem’, mâlikiyet, hâkimiyet kimi cüz’iyat ilə kainat Mâlikinin ilmine və kudretine, basarına, sem’ine, hâkimiyet-i rububiyetine âyinedarlık edər. Onları anlar, bildirir. Mesela mən, necə bu evi yaptım və yapmasını bilirəm və görürəm və onun mâlikiyim və idare edirəm. Elə də bu koca kainat sarayının bir ustası var. O usta onu bilir, görür, yapar, idare edər və hâkeza…

§210

Üçüncü Vecih âyinedarlık isə: İnsan, üstünde nakışları görünen esma-i İlahiyeye âyinedarlık edər. Otuz İkinci Söz’ün Üçüncü Mevkıfı’nın başında bir nebze izah edilen insanın mahiyet-i câmiasında nakışları zâhir olan yetmişten ziyade esma vardır. Mesela, yaratılışından Sâni’, Hâlık adını və hüsn-ü takviminden Rahman və Rahîm isimlerini və hüsn-ü terbiyesinden Kerîm, Latîf isimlerini və hâkeza… Bütün aza və âlâtıyla, cihazat və cevarihiyle, letaif və maneviyatıyla, havas və hissiyatıyla ayrı ayrı esmanın ayrı ayrı nakışlarını gösterir.

§211

Demək, necə esmada bir ism-i a’zam var, elə də o esmanın nukuşunda də bir nakş-ı a’zam var ki o da insandır.

§212

Ey özünü insan bilen insan! Özünü oku… Yoxsa heyvan və camid hükmünde insan olmaq ihtimali var.

§213

İkinci Nöqtə: Mühim bir sırr-ı ehadiyete işarə edər. Belə ki:

§214

İnsanın necə ruhu bütün cesedine elə bir münasebeti var ki bütün azasını və eczasını birbirine yardım ettirir. Yani, irade-i İlahiye cilvesi olan evamir-i tekviniye və o evamirden vücud-u haricî giydirilmiş bir kanun-u emrî və latîfe-i Rabbaniye olan ruh, onların idaresinde onların manevî seslerini hissetmesinde və hâcetlerini görmesinde birbirine mani olmaz, ruhu şaşırtmaz. Ruha nisbeten uzaq yaxın bir hükmünde. Birbirine perde olmaz. İsterse çoğunu birinin imdadına yetiştirir. İsterse bedenin hər cüzü ilə bilebilir, hissedebilir, idare edə bilər. Hattâ çox nuraniyet kesbetmiş isə hər bir cüzü ilə görebilir və işitebilir.

§215

Elə də وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى Cənabı-Haqqın madam ki onun bir kanun-u emri olan ruh, kiçik bir âlem olan insan cisminde və azasında bu vaziyeti gösterir. Əlbəttə âlem-i ekber olan kainatta o Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un irade-i külliyesine və qüdrət-i mutlakasına hədsiz fiiller, hədsiz sadâlar, hədsiz dualar, hədsiz işler, heç bir cihette ona ağır gəlməz, birbirine mani olmaz. O Hâlık-ı Zülcelal’i meşgul etməz, şaşırtmaz. Bütününü birden görür, bütün sesleri birden işitir. Yaxın uzaq birdir. İsterse bütününü birinin imdadına gönderir. Hər şey ilə hər şeyi görebilir, seslerini işitebilir və hər şey ilə hər şeyi bilir və hâkeza…

§216

Üçüncü Nöqtə: Hayatın olduqca mühüm bir mahiyeti və ehemmiyetli bir vazifesi var. Lakin o bahis, Həyat Penceresi’nde və Iyirminci Məktub’un Səkkizinci Kelimesi’nde tafsili geçtiğinden ona havale edib yalnız bunu ihtar ederiz ki:

§217

Hayatta hissiyat surətində kaynayan memzuç nakışlar, çoxlu esma və şuunat-ı zatiyeye işarə edər. Gayet parlak bir surette Hayy-ı Kayyum’un şuunat-ı zatiyesine âyinedarlık edər. Bu sırrın izahı, Allah’ı tanımayanlara və daha tam tasdik etmeyenlere qarşı zamanı olmadığından kapıyı kapırıq.

§218

هُوَ الَّذٖٓى اَر۟سَلَ رَسُولَهُ بِال۟هُدٰى وَدٖينِ ال۟حَقِّ لِيُظ۟هِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَهٖيدًا قُل۟ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اِنّٖى رَسُولُ اللّٰهِ اِلَي۟كُم۟ جَمٖيعًانِ الَّذٖى لَهُ مُل۟كُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ

§219

Bu pencere, sema-i risaletin güneşi, bəlkə güneşler güneşi olan Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın penceresidir. Bu gayet parlak və çox böyük və çox nurani pencere Otuz Birinci Söz olan Mi’rac Risalesi’yle, On Doqquzuncu Söz olan Nübüvvet-i Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam Risalesi’nde və on doqquz işarəli olan On Doqquzuncu Məktub’ta, ne derece nurani və zâhir olduğu ispat edildiğinden, o iki Söz’ü və o Məktub’u və o Məktubun On Doqquzuncu İşaret’ini bu makamda düşünüb, sözü onlara havale edib yalnız deriz ki:

§220

Tevhidin bir bürhan-ı nâtıkı olan Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam risalet və velayet cenahlarıyla, yani özündən evvel bütün enbiyanın tevatürle icmalarını və ondan sonraki bütün evliyanın və asfiyanın icmakârane tevatürlerini tazammun eden bir kuvvetle bütün hayatında bütün qüvvəti ilə vahdaniyeti gösterip ilan etmiş. Və âlem-i İslâmiyet kimi geniş, parlak, nurani bir pencereyi, marifetullaha açmışdır. İmam-ı Gazalî, İmam-ı Rabbanî, Muhyiddin-i Arabî, Abdülkadir-i Geylanî kimi milyonlar muhakkikîn-i asfiya və sıddıkîn o pencereden bakırlar, başkalarına da gösterirlər. Əcəba belə bir pencereyi kapatacaq bir perde var mı? Və onu ittiham edib bu pencereden bakmayanın aklı var mı? Gəl sən selə!

§221

...اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ الَّذٖٓى اَن۟زَلَ عَلٰى عَب۟دِهِ ال۟كِتَابَ وَلَم۟ يَج۟عَل۟ لَهُ عِوَجًا قَيِّمًا

§222

الٓرٰ كِتَابٌ اَن۟زَل۟نَاهُ اِلَي۟كَ لِتُخ۟رِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ اِلَى النُّورِ

§223

Bütün geçmiş pencereler, Kur’an denizinden bazı katreler olduğunu düşün. Sonra Kur’an’da ne qədər âb-ı həyat hükmünde olan envar-ı tevhid var olduğunu kıyas edebilirsin. Lakin bütün o pencerelerin menbaı və madeni və aslı olan Kur’an’a gayet mücmel bir surette, gayet basit bir tarzda bakılsa də yenə gayet parlak, nurani bir pencere-i câmiadır.

§224

O pencere ne qədər kat’î və parlak və nurani olduğunu, Iyirmi Beşinci Söz olan İ’caz-ı Kur’an Risalesi’ne və On Doqquzuncu Məktub’un On Səkkizinci İşaret’ine havale edirik. Və Kur’an’ı bizə gönderen Zat-ı Zülcelal’in arş-ı Rahmanîsine niyaz edib deriz:

§225

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا

§226

رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا

§227

رَبَّنَا تَقَبَّل۟ مِنَّا اِنَّكَ اَن۟تَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ

§228

وَ تُب۟ عَلَي۟نَا اِنَّكَ اَن۟تَ التَّوَّابُ الرَّحٖيمُ

§229

Bu Otuz Üç Pencereli olan Otuz Üçüncü Məktub, imanı olmayanı inşâallah imana getirir. İmanı zayıf olanın imanını kuvvetleştirir. İmanı kavî və taklidî olanın imanını tahkikî yapar. İmanı tahkikî olanın imanını genişlettirir. İmanı geniş olana bütün kemalât-ı həqiqiyenin medarı və esası olan marifetullahta terakkiyat verir; daha nurani, daha parlak manzaraları açar.

§230

İşte bunun üçün “Bir pencere mənə kâfi geldi, yeter.” diyemezsin. Çünki sənin aklına kanaat geldi, hissesini aldı isə qəlbin də hissesini istəyər, ruhun da hissesini istəyər. Hattâ hayal də o nurdan hissesini isteyəcək. Binaenaleyh hər bir pencerenin ayrı ayrı faydaları vardır.

§231

Mi’rac Risalesi’nde asıl muhatap, mü’min idi; mülhid ikinci derecede istima’ makamında idi. Bu risalede isə muhatap, münkirdir; istima’ makamlarında mü’mindir. Bunu düşünüb öylece bakmalı.

§232

Lakin maatteessüf mühim bir sebebe binaen bu məktub gayet süratle yazıldığından və hattâ müsvedde halinde kaldığından, əlbəttə mənə ait olan tarz-ı ifadede müşevveşiyet və kusurlar olacaqdır. Nazar-ı müsamaha ilə bakmalarını və ellerinden gelirse ıslahlarını və mağfiret ilə mənə dua eylemelerini ihvanlarımdan isterim.

§233

وَالسَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هُدٰى

§234

وَال۟مَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هَوٰى

§235

سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§236

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ

§237

وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ سَلِّم۟ اٰمٖينَ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol