Asâ-yı Mûsâ

İyirmi Üçüncü Ləma

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

On Yeddinci Lem’a’nın On Altıncı Notası iken, ehemmiyetine binaen Iyirmi Üçüncü Lem’a olmuşdur. Tabiattan gelen fikr-i küfrîyi dirilmeyəcək bir surette öldürür, küfrün temel taşını zîr ü zeber edir.

§2

İhtar

§3

Bu notada, tabiiyyunun münkir kısmının gittikleri yolun içyüzü ne qədər akıldan uzaq və ne qədər çirkin və ne derece hurafe olduğu, lâekall doksan muhali tazammun eden doqquz muhal ilə beyan edilmiş. Sair risalelerde o muhaller kısmen izah edildiğinden burada gayet muhtasar olmaq haysiyetiyle, bazı basamaklar tayyedilmişdir. Onun üçün birdenbire, bu qədər zâhir və aşikâre bir hurafeyi necə bu meşhur âkıl feylesoflar qəbul etmişler, o yolda gidirlər, hatıra gəlir.

§4

Bəli onlar, mesleklerinin içyüzünü görememişler. Hem həqiqət-i meslekleri və mesleklerinin lâzımı və muktezası odur ki yazılmış hər bir muhalin ucunda beyan edilen o çirkin və müstekreh və gayr-ı makul (Hâşiye ) hülâsa-i mezhepleri, mesleklerinin lâzımı və zarurî muktezası olduğunu gayet bedihî və kat’î bürhanlarla şüphesi olanlara tafsilen beyan və ispat etmeye hazırım.

§5

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§6

قَالَت۟ رُسُلُهُم۟ اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ

§7

Bu âyet-i kerîme, istifham-ı inkârî ilə “Cənabı-Haqq hakkında şek olmaz və olmamalı.” demekle; vücud və vahdaniyet-i İlahiye, bedahet derecesinde olduğunu gösterir.

§8

Bu sırrı izahtan evvel bir ihtar

§9

1338’de Ankara’ya gittim. İslâm ordusunun Yunan’a galebesinden neşe alan ehl-i imanın qüvvətli efkârı içinde, gayet müthiş bir zındıka fikri, içine girmek və bozmak və zehirlendirmek üçün dessasane çalıştığını gördüm. “Eyvah!” dedim, “Bu ejderha imanın erkânına ilişəcək!” O vaxt, bu âyet-i kerîme bedahet derecesinde vücud və vahdaniyeti ifham ettiği cihetle ondan istimdad edib, o zındıkanın başını dağıtacaq derecede Kur’an-ı Hakîm’den alınan qüvvətli bir bürhanı, Arabî risalesinde yazdım. Ankara’da, Yeni Gün Matbaasında tabettirmişdim. Lakin maatteessüf Arabî bilen az və ehemmiyetle bakanlar da nadir olmakla birlikdə, gayet muhtasar və mücmel bir surette o qüvvətli bürhan tesirini göstermedi. Maatteessüf, o dinsizlik fikri hem inkişaf etti hem qüvvət buldu. Bilmecburiye, o bürhanı Türkçe olaraq bir derece beyan edəcəyəm. O bürhanın bazı parçaları, bazı risalelerde tam izah edildiğinden burada icmalen yazılacaqdır. Sair risalelerde inkısam etmiş olan müteaddid bürhanlar, bu bürhanda kısmen ittihat edir; hər biri bunun bir cüzü hükmüne geçir.

§10

Ey insan! Bil ki insanların ağzından çıkan və dinsizliği işmam eden dehşetli kəlmələr var. Ehl-i iman, bilmeyerek istimal edirlər. Mühimlerinden üç tanesini beyan edeceğiz:

§11

Birincisi: اَو۟جَدَت۟هُ ال۟اَس۟بَابُ Yani, esbab bu şeyi icad edir.

§12

İkincisi: تَشَكَّلَ بِنَف۟سِهٖ Yani, öz özünə teşekkül edir, olur, bitir.

§13

Üçüncüsü: اِق۟تَضَت۟هُ الطَّبٖيعَةُ Yani, tabiîdir, tabiat iktiza edib icad edir.

§14

Bəli, madam ki mevcudat var və inkâr edilmez. Hem hər mevcud, sanatlı və hikmetli vücuda gəlir. Hem madam ki kadîm deyil, yeniden olur. Herhalde ey mülhid! Bu mevcudu mesela, bu heyvanı ya diyəcəksən ki esbab-ı âlem onu icad edir; yani esbabın içtimaında o mevcud vücud bulur veyahut o öz özünə teşekkül edir veyahut tabiat muktezası olaraq, tabiatın tesiriyle vücuda gəlir veyahut bir Kadîr-i Zülcelal’in kudretiyle icad edilir.

§15

Madam ki aklen bu dörd yoldan başqa yol yoxdur, evvelki üç yol muhal, battal, mümteni, gayr-ı kabil oldukları kat’î ispat edilse; bizzarure və bilbedahe dördüncü yol olan tarîk-i vahdaniyet, şeksiz şübhəsiz sabit olur.

§16

Esbab-ı âlemin içtimaıyla teşkil-i eşya və vücud-u mahlukattır.

§17

çoxlu muhalatından yalnız üç tanesini zikredirik.

§18

Birincisi: Bir eczahanede, gayet muhtelif maddelerle dolu, yüzer kavanoz şişeler bulunur. O edviyelerden, canlı bir macun istenildi. Hem hayattar hârika bir tiryak onlardan yapılmak icab etti. Geldik, o eczahanede, o canlı macunun və hayattar tiryakın çoklukla efradını gördük. O macunlardan hər birisini tetkik ettik. Görürük ki o kavanoz şişelerden hər birisinden, bir mizan-ı mahsus ilə bir iki dirhem bundan, üç dörd dirhem ötekinden, altı yeddi dirhem başkasından və hâkeza muhtelif miktarlarda eczalar alınmış. Əgər birinden, bir dirhem ya noksan və ya fazla alınsa o macun canlı ola bilməz, hâsiyetini gösteremez. Hem o hayattar tiryakı da tetkik ettik. Hər bir kavanozdan bir mizan-ı mahsus ilə bir madde alınmış ki zerre miktarı noksan və ya ziyade olsa, tiryak hâssasını kaybeder. O kavanozlar elliden ziyade iken, hər birisinden ayrı bir mizan ilə alınmış kimi ayrı ayrı miktarda eczaları alınmış.

§19

Əcəba heç bir cihette imkân və ihtimal var mı ki o şişelerden alınan muhtelif miktarlar, şişelerin garib bir tesadüf və ya fırtınalı bir havanın çarpmasıyla devrilmesinden, hər birisinden alınan miktar qədər yalnız o miktar aksın, birlikdə gitsinler və toplanıp o macunu teşkil etsinler? Əcəba bundan daha hurafe, muhal, bâtıl bir şey var mı? Eşek muzaaf bir eşekliğe girse, sonra insan olsa “Bu fikri qəbul etmem!” deyə kaçacaqdır.

§20

İşte bu misal kimi hər bir canlı, əlbəttə canlı bir macundur və hər bir nebat, hayattar bir tiryak gibidir ki çox müteaddid eczalardan, çox muhtelif maddelerden, gayet hassas bir ölçü ilə alınan maddelerden terkip edilmişdir. Əgər esbaba, anâsıra isnad edilse və “Esbab icad etti.” denilse eynilə eczahanedeki macunun, şişelerin devrilmesinden vücud bulması kimi yüz derece akıldan uzaq, muhal və bâtıldır.

§21

Elhasıl, bu eczahane-i kübra-yı âlemde, Hakîm-i Ezelî’nin mizan-ı kaza və kaderiyle alınan mevadd-ı hayatiye, hədsiz bir hikmət və nihayətsiz bir ilim və hər şeye şâmil bir irade ilə vücud bulabilir. “Kör, sağır, hudutsuz, sel kimi akan küllî anâsır və tabâyi və esbabın işidir.” deyən bedbaht “O tiryak-ı acib, öz özünə şişelerin devrilmesinden çıxıb olmuşdur.” deyən divane bir hezeyancı, sarhoş bulunan bir ahmaktan daha ziyade ahmaktır. Bəli o küfür; ahmakane, sarhoşane, divanece bir hezeyandır.

§22

İkinci Muhal: Əgər hər şey, Vâhid-i Ehad olan Kadîr-i Zülcelal’e verilmezse, bəlkə esbaba isnad edilse lâzım gəlir ki âlemin çoxlu anâsır və esbabı, hər bir canlıın vücudunda müdahalesi bulunsun. Halbuki sinek kimi bir kiçik mahlukun vücudunda, kemal-i nizam-nizam-intizam ilə gayet hassas bir mizan və tamam bir ittifak ilə muhtelif və birbirine zıt, mübayin esbabın içtimaı, o qədər zâhir bir muhaldir ki sinek kanadı qədər şuuru bulunan “Bu muhaldir, ola bilməz!” diyəcəkdir.

§23

Bəli, bir sineğin küçücük cismi, kainatın ekser anâsır və esbabı ilə alâkadardır, bəlkə bir hülâsasıdır. Əgər Kadîr-i Ezelî’ye verilmezse, o esbab-ı maddiye onun vücudu yanında bizzat hazır bulunmak lâzım; bəlkə onun küçücük cismine girmek gerektir. Bəlkə cisminin kiçik bir numunesi olan gözündeki bir hüceyresine girmeleri icab edir. Çünki səbəb maddî isə müsebbebin yanında və içinde bulunması lâzım gəlir. Bu halde, iki sineğin iğne ucu kimi barmaqları yerleşmeyen o hüceyrecikte erkân-ı âlem və anâsır və tabâyiin, maddeten içinde bulunup usta kimi içinde çalıştıklarını qəbul etmək lâzım gəlir.

§24

İşte, sofestaînin en eblehleri də belə bir meslekten utanırlar.

§25

Üçüncü Muhal: اَل۟وَاحِدُ لَا يَص۟دُرُ اِلَّا عَنِ ال۟وَاحِدِ kaide-i mukarreresiyle: “Bir mevcudun vahdeti varsa əlbəttə bir vâhidden, bir elden sudûr edə bilər.” Hususan o mevcud, gayet mükemmel bir nizam-nizam-intizam və hassas bir mizan içinde və câmi’ bir hayata mazhar isə bilbedahe sebeb-i ihtilaf və keşmekeş olan müteaddid ellerden çıkmadığını; bəlkə gayet Kadîr, Hakîm olan bir tək elden çıktığını gösterdiyi halde; hədsiz və camid və cahil, mütecaviz, şuursuz, karmakarışıklık içinde, kör, sağır esbab-ı tabiiyenin karmakarışık ellerine, hədsiz imkânat yolları içinde və içtima və ihtilat ilə o esbabın körlüğü, sağırlığı ziyadeleştiği halde; o muntazam və mevzun və vâhid bir mevcudu onlara isnad etmək, yüz muhali birden qəbul etmək kimi akıldan uzaktır.

§26

Gəl bu muhalden kat’-ı nazar, esbab-ı maddiyenin əlbəttə tesirleri, mübaşeretle və temasla olur. Halbuki o esbab-ı tabiiyenin temasları, canlı mevcudların zâhirleriyledir. Halbuki görürük ki o esbab-ı maddiyenin əlləri yetişmediyi və temas edemedikleri o canlıın bâtını, on defa zâhirinden daha muntazam, daha latîf, sanatça daha mükemmeldir.

§27

Esbab-ı maddiyenin əlləri və âletleriyle heç bir cihetle yerleşemedikleri, bəlkə tam zâhirine də temas edemedikleri küçücük canlı, küçücük hayvancıklar, en böyük mahluklardan daha ziyade sanatça acib, yaradılışçe bedî’ bir surette oldukları halde; o camid, cahil, kaba, uzaq, böyük və birbirine zıt olan sağır, kör esbaba isnad etmək, yüz derece kör, min derece sağır olmakla olur!

§28

تَشَكَّلَ بِنَف۟سِهٖ dir. Yani öz özünə teşekkül edir.

§29

İşte bu cümlenin də çox muhalatı var. Çox cihetle bâtıldır, muhaldir. Numune üçün muhalatından üç tanesini beyan ederiz.

§30

Birincisi: Ey muannid münkir! Sənin enaniyetin səni o qədər ahmaklaştırmış ki yüz muhali birden qəbul etmeyi, bir derece hükmedirsən. Çünki sən mevcudsun. Və basit bir madde və camid və tagayyürsüz değilsin. Bəlkə daima teceddüdde olaraq, gayet muntazam bir makine və hârika və daima tahavvülde bir saray gibisin. Sənin vücudunda hər vaxt zerreler çalışırlar. Sənin vücudun kainatla, hususan rızık münasibətilə, hususan beka-i nev’i itibarıyla alâkadar və alışverişi vardır. Sənin vücudunda çalışan zerreler, o münasebatı bozmamak və o alâkadarlığı kırmamak üçün dikkat edirlər. Öylece ihtiyatla ayaklarını atırlar. Güya bütün kainata bakırlar. Sənin münasebatını kainatta görüb elə vaziyet alırlar. Sən zâhirî və bâtınî duygularınla, o zerrelerin o hârika vaziyetine göre istifadə edersin.

§31

Əgər sən vücudundaki zerreleri, Kadîr-i Ezelî’nin kanunuyla hərəkət eden küçücük memurları və ya bir ordusu və ya qələm-i kaderin uçları, hər bir zerre bir qələm ucu və ya qələm-i qüdrətin nöqtələrı, hər bir zerre bir nöqtə olduğunu qəbul etmezsen; o vaxt sənin gözünde çalışan hər bir zerreye elə bir göz lâzım ki sənin mecmu-u cesedinin hər tarafını görmekle birlikdə, münasebettar olduğun bütün kainatı də görəcək bir gözü və bütün sənin mazi və müstakbel və nesil və aslın və anâsırının menbalarını və rızkının madenlerini biləcək, tanıyacaq yüz dâhî qədər bir ağıl vermək lâzım gəlir. Sənin kimi bu meselelerde zerre qədər aklı olmayanın bir zerresine min Eflatun qədər bir ilim və şuur vermək, min derece divanece bir hurafeciliktir!

§32

İkinci Muhal: Sənin vücudun min kubbeli hârika bir saraya benzer ki hər kubbesinde taşlar, direksiz birbirine baş başa verib muallakta durdurulmuş. Bəlkə sənin vücudun, min defa bu saraydan daha acibdir. Çünki o saray-ı vücudun, daima kemal-i nizam-nizam-intizamla tazelenmektedir. Gayet hârika olan ruh, qəlb və manevî letaiften kat’-ı nazar, yalnız cesedindeki hər bir aza, bir kubbeli menzil hükmündedir. Zerreler, o kubbedeki taşlar kimi birbirleriyle kemal-i muvazene və nizam-nizam-intizam ilə baş başa verib hârika bir bina, fevkalâde bir sanat, göz və dil kimi acib birer qüdrət möcüzəsi gösterirlər.

§33

Əgər bu zerreler, bu âlemin ustasının emrine tabi birer memur olmasalar; o vaxt hər bir zerre, umum o cesetteki zerrelere hem hâkim-i mutlak hem hər birisine mahkûm-u mutlak hem hər birisine misil hem hâkimiyet noktasında zıt hem yalnız Vâcibü’l-vücud’a mahsus olan ekser sıfâtın masdarı, menbaı hem gayet mukayyed hem gayet mutlak bir surette olmakla birlikdə, sırr-ı vahdetle yalnız bir Vâhid-i Ehad’in eseri olabilen gayet muntazam bir masnû-u vâhidi o hədsiz zerrata isnad etmək; zerre qədər şuuru olan, bunun çox zâhir bir muhal bəlkə yüz muhal olduğunu derk edər.

§34

Üçüncü Muhal: Əgər sənin vücudun, Vâhid-i Ehad olan Kadîr-i Ezelî’nin kalemiyle məktub olmazsa və tabiata, esbaba mensup matbu isə o vaxt sənin vücudundaki bir hüceyre-i bedenden tut, birbiri içinde daireler misillü, minlərlə mürekkebler adedince tabiat kalıplarının bulunması lâzım gəlir.

§35

Çünki mesela, bu elimizdeki kitab əgər məktub olsa bir tək qələm, kâtibinin ilmine istinad edib bütün onları yazar. Əgər o, məktub olmazsa və onun kalemine verilmezse, öz özünə olmuş denilse və ya tabiata verilse o vaxt, matbu kitab kimi hər bir harfi üçün ayrı bir demir qələm lâzımdır ki tabedilsin. Necə ki matbaada hurufat adedince demir harfler bulunur, sonra o harfler vücud bulur; o vaxt bir tək kaleme bedel, o hurufat adedince qələmlər bulunması lâzım gəlir. Bəlkə o hurufat içinde bazen olduğu kimi kiçik qələm ilə bir böyük harfte bir sahife –ince hatla– yazılmış isə minlərlə qələm bir tək harf üçün lâzım gəlir. Bəlkə birbirinin içine girip muntazam bir vaziyetle, sənin cesedin kimi bir şəkil alıyorsa o vaxt, hər bir dairede, hər bir cüz üçün o mürekkebat adedince kalıplar lâzım gəlir.

§36

Gəl, yüz muhal içinde bulunan bu tarzı, mümkün desen də bu muntazam sanatlı demir harfleri və mükemmel kalıpları və kalemleri etmək üçün yenə bir tək kaleme verilmezse o qələmlər, o kalıplar, o demir harflerin yapılması üçün onların adetlerince yenə qələmlər, kalıplar və harfler lâzım. Çünki onlar da yapılmışlar və onlar da muntazam sanatlıdırlar. Və hâkeza müteselsilen gittikçe gidəcək…

§37

İşte sən də anla! Bu elə bir fikirdir ki sənin zerratın adedince muhalat və hurafeler, içinde bulunur. Ey muannid muattıl! Sən də utan, bu dalaletten vazgeç!

§38

اِق۟تَضَت۟هُ الطَّبٖيعَةُ Yani tabiat iktiza edir, tabiat yapır.

§39

İşte bu hükmün çox muhalatı var. Numune üçün üçünü zikredirik.

§40

Birincisi: Əgər mevcudatta, hususan canlıta görünen basîrane, hakîmane olan sanat və icad, Şems-i Ezelî’nin qələm-i qədər və kudretine verilmezse bəlkə kör, sağır, düşüncesiz olan tabiata və qüvvətə isnad edilse lâzım gəlir ki tabiat; icad üçün hər şeyde hədsiz manevî makine və matbaaları bulundursun veyahut hər şeyde, kainatı halk və idare edəcək bir qüdrət və hikmət dercetsin.

§41

Çünki necə şemsin cilveleri və akisleri, zemin yüzündeki zerrecik cam parçalarında və katrelerde görünür. Əgər o misalî və aksî güneşçikler, semadaki tək güneşe isnad edilmese, lâzım gəlir ki bir kibrit başı yerleşmeyen bir zerrecik cam parçasında tabiî, fitri və güneşin hâsiyetlerine mâlik, zâhiren kiçik, manen çox derin bir güneşin haricî vücudunu qəbul edərək, zerrat-ı zücaciye adedince tabiî güneşleri qəbul etmək lâzım geldiyi kimi...

§42

Eynilə bu misal kimi mevcudat və canlı doğrudan doğruya Şems-i Ezelî’nin cilve-i esmasına verilmezse hər bir mevcudda, hususan hər bir canlıta hədsiz bir qüdrət və irade və nihayətsiz bir ilim və hikmət taşıyacaq bir tabiatı, bir qüvvəti, âdeta bir ilahı içinde qəbul etmək lâzım gəlir. Bu tarz-ı fikir isə kainattaki muhalatın en bâtılı en hurafesidir. Hâlık-ı kainat’ın sanatını mevhum, ehemmiyetsiz, şuursuz bir tabiata veren insan; əlbəttə yüz defa hayvandan daha heyvan, daha şuursuz olduğunu gösterir.

§43

İkinci Muhal: Əgər gayet nizam-nizam-intizamlı, mizanlı, sanatlı, hikmetli bu mevcudat; nihayətsiz kadîr, hakîm bir zata verilmezse, bəlkə tabiata isnad edilse lâzım gəlir ki tabiat; hər bir parça torpaqda, Avrupa’nın umum matbaaları və fabrikaları adedince makineleri, matbaaları bulundursun. Tâ o parça torpaq, menşe və tezgâh olduğu hədsiz çiçəklər və meyvelerin yetişmelerine və teşkillerine medar olabilsin.

§44

Çünki çiçəklər üçün saksılık vazifesini gören bir kâse torpaq içine toxumları nöbetle atılan umum çiçeklerin birbirinden çox ayrı olan şəkil və heyetlerini teşkil və tasvir edə bilər bir kabiliyeti, bilfiil görülür.

§45

Əgər Kadîr-i Zülcelal’e verilmezse o vaxt, o kâsedeki torpaqda, hər bir çiçək üçün manevî, ayrı, tabiî bir makinesi bulunmazsa, bu hal vücuda gelemez. Çünki toxumlar isə nutfeler və yumurtalar kimi maddeleri birdir. Yani müvellidü’l-mâ, müvellidü’l-humuza, karbon, azotun nizam-nizam-intizamsız, şekilsiz, hamur kimi halitasından ibaret olmakla birlikdə hava, su, hararet, ziya də hər biri basit və şuursuz və hər şeye qarşı sel kimi bir tarzda gittiğinden, o hədsiz çiçeklerin teşkilleri ayrı ayrı və gayet muntazam və sanatlı olaraq o topraktan çıkması, bilbedahe və bizzarure iktiza edir ki o kâsede bulunan torpaqda, manen Avrupa qədər, manevî və kiçik mikyasta matbaaları və fabrikaları bulunsun. Tâ ki bu qədər hayattar kumaşları və minlərlə ayrı ayrı nakışlı mensucatları dokuyabilsin.

§46

İşte tabiiyyunların fikr-i küfrîleri, ne derece daire-i akıldan hariç saptığını kıyas et. Və tabiatı mûcid zanneden insan suretindeki ahmak sarhoşlar “Mütefennin və akıllıyız.” deyə dava ettikleri halde, ağıl və fenden ne qədər uzaq düştüklerini və mümteni və heç bir cihetle mümkün olmayan bir hurafeyi özlərinə meslek ittihaz ettiklerini gör, gül və tükür!

§47

Əgər desen: Mevcudat, tabiata isnad edilse belə acib muhaller olur, imtina derecesinde müşkülat olur; əcəba Zat-ı Ehad və Samed’e verildiyi vaxt, o müşkülat necə kalkır? Və o suubetli imtina, o suhuletli vücuba necə inkılab edər?

§48

Cavab: Birinci Muhal’de necə ki güneşin cilve-i in’ikası, tam bir asanlıqla, külfetsiz en kiçik zerrecik camdan tut tâ en böyük bir denizin yüzüne qədər feyzini və tesirini misalî güneşçiklerle gayet kolaylıkla gösterdikleri halde, əgər güneşten nisbeti kesilse o vaxt hər bir zerrecikte, tabiî və bizzat bir güneşin haricî vücudu imtina derecesinde bir suubetle olabilmesi, qəbul edilmek lâzım gəlir.

§49

Elə də hər bir mevcud, doğrudan doğruya Zat-ı Ehad və Samed’e verilse vücub derecesinde bir suhulet, bir kolaylık ilə və bir intisap və cilve ilə hər bir mevcuda lâzım hər bir şey, ona yetiştirilebilir.

§50

Əgər o intisap kesilse və o memuriyet başıbozukluğa dönse və hər bir mevcud öz başına və tabiata bırakılsa, o vaxt imtina derecesinde yüz min müşkülat və suubetle sinek kimi bir canlıın, kainatın kiçik bir fihristesi olan gayet hârika makine-i vücudunu icad eden, içindeki kör tabiatın, kainatı halk və idare edəcək bir qüdrət və hikmət sahibi olduğunu farz etmək lâzım gəlir. Bu isə bir muhal deyil bəlkə minlərlə muhaldir.

§51

Elhasıl, necə ki Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un şerik və naziri mümteni və muhaldir. Elə də rububiyetinde və icad-ı eşyada başkalarının müdahalesi, şerik-i zatî kimi mümteni və muhaldir.

§52

Amma ikinci muhaldeki müşkülat isə müteaddid risalelerde ispat edildiyi kimi əgər bütün eşya Vâhid-i Ehad’e verilse bütün eşya, bir tək şey kimi suhuletli və kolay olur. Əgər esbaba və tabiata verilse bir tək şey, umum eşya qədər müşkülatlı olduğu, müteaddid və kat’î bürhanlarla ispat edilmiş. Bir bürhanın hülâsası şudur ki:

§53

Necə ki bir adam, bir padşaha əsgərlik və ya memuriyet cihetiyle intisap etse o memur və o əsgər o intisap qüvvəti ilə, yüz min defa qüvvət-i şahsiyesinden fazla işlere medar ola bilər. Və padşahı adına bazen bir şahı esir edər. Çünki gördüğü işlerin və yaptığı eserlerin cihazatını və kuvvetini öz taşımır və taşımaya mecbur olmur. O intisap münasibətilə, padşahın hazineleri və arkasındaki nöqtə-i istinadı olan ordu; o qüvvəti, o cihazatı daşıyır. Demək gördüğü işler, şahane olaraq bir padşahın işi kimi və gösterdiyi eserler, bir ordu eseri misillü hârika ola bilər.

§54

Necə ki karınca, o memuriyet cihetiyle Firavun’un sarayını harap edir. Sinek o intisap ilə Nemrut’u gebertir. Və o intisap ilə buğday tanesi kimi bir çam çərdəyi, koca çam ağacının bütün cihazatını yetiştirir. (Hâşiye )

§55

Əgər o intisap kesilse, o memuriyetten terhis edilse yapacağı işlerin cihazatını və kuvvetini, belinde və bileğinde taşımaya mecburdur. O vaxt, o küçücük bileğindeki qüvvət miktarınca və belindeki cephane adedince iş görebilir. Evvelki vaziyette gayet kolaylıkla gördüğü işleri bu vaziyette ondan istenilse, əlbəttə bileğinde bir ordu kuvvetini və belinde bir padşahın cihazat-ı harbiye fabrikasını yüklemek lâzım gəlir ki güldürmek üçün acib hurafeleri və masalları hikâye eden maskaralar də bu hayalden utanırlar!..

§56

Elhasıl: Vâcibü’l-vücud’a hər mevcudu vermək, vücub derecesinde bir suhuleti var. Və tabiata icad cihetinde vermək, imtina derecesinde müşkül və haric-i daire-i akliyedir.

§57

Üçüncü Muhal: Bu muhali izah edəcək bazı risalelerde beyan edilen iki misal:

§58

Birinci Misal: Bütün âsâr-ı medeniyetle tekmil və tezyin edilmiş, hâlî bir sahrada kurulmuş, yapılmış bir saraya; gayet vahşi bir adam girmiş, içine bakmış. Binlerle muntazam sanatlı eşyayı görmüş. Vahşetinden, ahmaklığından, hariçten kimse müdahale etmeyip o saray içinde o eşyadan biri, o sarayı müştemilatıyla birlikdə yapmışdır deyə taharriye başlır. Hangi şeye bakır, o vahşetli aklı də kabil görmür ki o şey bunları yapsın.

§59

Sonra o sarayın teşkilat programını və mevcudat fihristesini və idare kanunları içinde yazılı olan bir defteri görür. Çendan elsiz və gözsüz və çekiçsiz olan o defter də sair içindeki şeyler kimi heç bir kabiliyeti yoxdur ki o sarayı teşkil və tezyin etsin. Lakin muztar kalarak bilmecburiye, eşya-yı âhere nisbeten, kavanin-i ilmiyenin bir unvanı olmaq cihetiyle, o sarayın mecmuuna bu defteri münasebettar gördüyünden “İşte bu defterdir ki o sarayı teşkil, tanzim və tezyin edib bu eşyayı yapmış, takmış, yerleştirmiş.” deyərək vahşetini; ahmakların, sarhoşların hezeyanına çevirmiş.

§60

İşte eynilə bu misal kimi; hədsiz dərəcədə misaldeki saraydan daha muntazam, daha mükemmel və bütün etrafı mu’cizane hikmetle dolu bu saray-ı âlemin içine, inkâr-ı uluhiyete giden tabiiyyun fikrini taşıyan vahşi bir insan girer. Daire-i mümkinat haricinde olan Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un eser-i sanatı olduğunu düşünmeyerek və ondan i’raz edərək, daire-i mümkinat içinde qədər-i İlahînin yazar bozar bir levhası hükmünde və qüdrət-i İlahiyenin kavanin-i icraatına tebeddül və tagayyür eden bir defteri olabilen və çox yanlış və hata olaraq “tabiat” adı verilen bir mecmua-i kavanin-i âdât-ı İlahiye və bir fihriste-i sanat-ı Rabbaniyeyi görür. və deyər ki:

§61

“Madam bu eşya bir səbəb istəyər, heç bir şeyin bu defter kimi münasebeti görünmür. Çendan heç bir cihetle ağıl qəbul etməz ki gözsüz, şuursuz, kudretsiz bu defter, rububiyet-i mutlakanın işi olan və hədsiz bir qüdrəti iktiza eden icadı yapamaz. Lakin madam ki Sâni’-i Kadîm’i qəbul etmirəm; elə isə en münasibi, bu defter bunu yapmış və yapar diyəcəyəm.” deyər. Biz də deriz:

§62

Ey ahmaku’l-humakadan tahammuk etmiş sarhoş ahmak! Başını tabiat bataklığından çıkar, arkana bak; zerrattan, seyyarata qədər bütün mövcudat, ayrı ayrı lisanlarla şehadet ettikleri və barmaqlarıyla işarə ettikleri bir Sâni’-i Zülcelal’i gör və o sarayı yapan və o defterde sarayın programını yazan Nakkaş-ı Ezelî’nin cilvesini gör, fermanına bak, Kur’an’ını dinlə, o hezeyanlardan kurtul!

§63

İkinci Misal: Gayet vahşi bir adam muhteşem bir kışla dairesine girer. Gayet muntazam bir ordunun umumî birlikdə talimlerini, muntazam hareketlerini görür. Bir neferin hareketiyle; bir tabur, bir alay, bir fırka kalkar, oturur, gedər; bir ateş emriyle ateş ettiklerini müşahede edər. Onun kaba, vahşi aklı, bir kumandanın, devletin nizamatıyla və kanun-u padşahî ilə kumandasını anlamayıp inkâr ettiğinden, o askerlerin iplerle birbiriyle bağlı olduklarını tahayyül edər. O hayalî ip, ne qədər hârikalı bir ip olduğunu düşünür; hayrette kalır.

§64

Sonra gedər Ayasofya kimi gayet muazzam bir camiye, cuma gününde dâhil olur. O cemaat-i müslimînin, bir adamın sesiyle kalkar, eğilir, secde edərək oturduklarını müşahede edər. Manevî və semavî kanunların mecmuundan ibaret olan şeriatı və şeriat sahibinin emirlerinden gelen manevî düsturlarını anlamadığından, o cemaatin maddî iplerle bağlandığını və o acib ipler onları esir edib oynattığını tahayyül edərək en vahşi insan suretindeki canavar heyvanları də güldürəcək derecede maskaralı bir fikirle çıkar, gedər.

§65

İşte eyni bu misal kimi Sultan-ı ezel və ebed’in hədsiz cünudunun muhteşem bir kışlası olan bu âleme və o Mabud-u Ezelî’nin muntazam bir mescidi olan bu kainata; mahz-ı vahşet olan, inkârlı fikr-i tabiatı taşıyan bir münkir girir. O Sultan-ı Ezelî’nin hikmetinden gelen nizamat-ı kainatın manevî kanunlarını, birer maddî madde tasavvur edərək və saltanat-ı rububiyetin kavanin-i itibariyesi və o Mabud-u Ezelî’nin şeriat-ı fitriye-i kübrasının manevî və yalnız vücud-u ilmîsi bulunan ahkâmlarını və düsturlarını birer mevcud-u haricî və maddî birer madde tahayyül edərək, qüdrət-i İlahiyenin yerine, o ilim və kelâmdan gelen və yalnız vücud-u ilmîsi bulunan o kanunları ikame etmək və ellerine icad vermək, sonra da onlara “tabiat” namını takmak və yalnız bir cilve-i qüdrət-i Rabbaniye olan qüvvəti, bir zîqüdrət və müstakil bir kadîr telakki etmək; misaldeki vahşiden min defa aşağı bir vahşettir!

§66

Elhasıl, tabiiyyunların, mevhum və hakikatsiz tabiat dedikleri şey, olsa olsa və həqiqət-i hariciye sahibi isə ancaq bir sanat ola bilər, Sâni’ ola bilməz. Bir nakıştır, nakkaş ola bilməz. Ahkâmdır, hâkim ola bilməz. Bir şeriat-ı fitriyedir, şâri’ ola bilməz. Mahluk bir perde-i izzettir, hâlık ola bilməz. Münfail bir fıtrattır, fâtır bir fâil ola bilməz. Kanundur, qüdrət deyildir; kādir ola bilməz. Mistardır, masdar ola bilməz.

§67

Elhasıl: Madam ki mevcudat var. Madam ki On Altıncı Nota’nın başında denildiyi kimi mevcudun vücuduna, taksim-i aklî ilə dörd yoldan başqa yol tahayyül edilmez. O dörd cihetten üçünün hər birinin üç zâhir muhaller ilə butlanı, kat’î bir surette ispat edildi. Əlbəttə bizzarure və bilbedahe dördüncü yol olan vahdet yolu, kat’î bir surette ispat olunur. O dördüncü yol isə baştaki اَفِى اللّٰهِ شَكٌّ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ ayəsi, şeksiz və şübhəsiz bedahet derecesinde Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un uluhiyetini və hər şey doğrudan doğruya dest-i kudretinden çıktığını və semavat və arz kabza-i tasarrufunda bulunduğunu gösterir.

§68

Ey esbab-perest və tabiata tapan biçarə adam! Madam ki hər şeyin tabiatı, hər şey kimi mahluktur çünki sanatlıdır və yeni olur. Hem hər müsebbeb kimi zâhirî səbəbi də masnûdur. Və madam ki hər şeyin vücudu, çoxlu cihazat və âletlere möhtacdır. O halde, o tabiatı icad eden və o səbəbi halk eden bir Kadîr-i Mutlak var. Və o Kadîr-i Mutlak’ın ne ehtiyacı var ki âciz vesaiti, rububiyetine və icadına teşrik etsin. Hâşâ! Bəlkə doğrudan doğruya müsebbebi, səbəb ilə birlikdə halk edərək, cilve-i esmasını və hikmetini göstermek üçün bir tertip və tanzim ilə zâhirî bir sebebiyet, bir mukarenet vermekle, eşyadaki zâhirî kusurlara, merhametsizliklere və noksaniyetlere merci olmaq üçün esbab və tabiatı dest-i kudretine perde etmiş; izzetini o surətlə muhafaza etmiş.

§69

Əcəba bir saatçi, saatin çarklarını yapsın; sonra saati çarklarla tertip edib tanzim etsin, daha mı kolaydır? Yoxsa hârika bir makineyi, o çarklar içinde yapsın; sonra saatin yapılmasını o makinenin camid ellerine versin, tâ saati yapsın, daha mı kolaydır? Əcəba imkân haricinde deyil midir? Gəl o insafsız aklınla sən selə, sən hâkim ol!

§70

Veyahut bir kâtip; mürekkep, qələm, kâğıdı getirdi. Onunla öz bizzat o kitabı yazsa daha mı kolaydır? Yoxsa o kâğıt, mürekkep, qələm içinde o kitabdan daha sanatlı, daha zahmetli, yalnız o tək kitaba mahsus olaraq bir yazı makinesi icad etsin; sonra o şuursuz makineye “Haydi sən yaz!” desin də öz karışmasın, daha mı kolaydır? Əcəba yüz defa yazıdan daha müşkül deyil midir?

§71

Əgər desen: Bəli, bir kitabı yazan makinenin icadı, o kitabdan yüz defa daha müşküldür. Lakin o makine, eyni kitabın bir çox nüshalarını yazmasına vasıta olmaq cihetiyle, bəlkə bir kolaylık var?

§72

Cavab: Nakkaş-ı Ezelî, hədsiz kudretiyle nihayətsiz cilve-i esmasını hər vaxt tazelendirmekle, ayrı ayrı şəkildə göstermek üçün eşyadaki teşahhusları və hususi simaları elə bir surette halk etmişdir ki heç bir mektub-u Samedanî və heç bir kitab-ı Rabbanî, digər kitabların eyni aynına olamır. Alâküllihal, ayrı manaları ifade etmək üçün ayrı bir siması bulunacaq.

§73

Əgər gözün varsa insanın simasına bak, gör ki zaman-ı Âdem’den indiyə qədər, bəlkə ebede qədər, bu kiçik simada, aza-yı esasîde ittifak ilə birlikdə hər bir sima, umum simalara nisbeten, hər birisine qarşı birer alâmet-i farikası var olduğu kat’iyen sabittir.

§74

Bunun üçün hər bir sima, ayrı bir kitaptır. Yalnız sanatın tanzimi üçün ayrı bir yazı takımı və ayrı bir tertip və telif istəyər. Və maddelerini hem getirmek hem yerleştirmek və hem də vücuda lâzım olan hər şeyi dercetmek üçün bütün bütün başqa bir tezgâh istəyər.

§75

Gəl, farz-ı muhal olaraq tabiata bir matbaa nazarıyla baktık. Lakin bir matbaaya ait olan tanzim və basmak, yani muayyen nizam-nizam-intizamını kalıba sokmaktan başqa, o tanzimin icadından, icadları yüz derece daha müşkül bir canlıın cismindeki maddeleri, aktar-ı âlemden mizan-ı mahsusla və has bir nizam-nizam-intizamla icad etmək və getirmek və matbaa eline vermək üçün yenə o matbaayı icad eden Kadîr-i Mutlak’ın qüdrət və iradesine möhtacdır. Demək, bu matbaalık ihtimali və farzı, bütün bütün manasız bir hurafedir.

§76

İşte bu saat və kitab misalleri kimi Sâni’-i Zülcelal, Kādir-i külli şey’, esbabı halk etmiş; müsebbebatı da halk edir. Hikmetiyle, müsebbebatı esbaba bağlır. Kainatın harekâtının tanzimine dair kavanin-i âdetullahtan ibaret olan şeriat-ı fitriye-i kübra-yı İlahiyenin bir cilvesini və eşyadaki o cilvesine yalnız bir âyenə və bir ma’kes olan tabiat-ı eşyayı, iradesiyle tayin etmişdir. Və o tabiatın vücud-u haricîye mazhar olan vechini, kudretiyle icad etmiş və eşyayı o tabiat üzerinde halk etmiş, birbirine mezcetmiş. Əcəba gayet derecede makul və hədsiz bürhanların neticesi olan bu həqiqətin qəbulü mü daha kolaydır? –Əcəba vücub derecesinde lâzım deyil midir?– Yoxsa camid, şuursuz, mahluk, masnû, basit olan o səbəb və tabiat dediğiniz maddelere, hər bir şeyin vücuduna lâzım hədsiz cihazat və âlâtı verib hakîmane, basîrane olan işleri öz özlərinə yaptırmak mı daha kolaydır? –Əcəba imtina derecesinde, imkân haricinde deyil midir?– Sənin, o insafsız aklının insafına havale edirik.

§77

Münkir və tabiat-perest dir ki:

§78

Madam ki məni insafa davet edirsən. Mən də dirəm ki indiyə qədər yanlış gittiğimiz yol hem yüz derece muhal hem gayet zərərli və nihayet derecede çirkin bir meslek olduğunu itiraf edirəm. Sâbık tahkikatınızdan zerre miktar şuuru bulunan anlayacaq ki esbaba, tabiata icad vermək mümtenidir, muhaldir. Və hər şeyi doğrudan doğruya Vâcibü’l-vücud’a vermək vâcibdir, zarurîdir. Elhamdülillahi ale’l-iman deyip iman edirəm.

§79

Yalnız bir şüphem var: Cənabı-Haqqın Hâlık olduğunu qəbul edirəm lakin bazı cüz’î esbabın ehemmiyetsiz şeylerde icada müdahaleleri və bir parça medh ü sena kazanmaları, saltanat-ı rububiyetine ne zərər verir? Saltanatına noksaniyet gəlir mi?

§80

Cavab: Bazı risalelerde gayet kat’î ispat ettiğimiz kimi; hâkimiyetin şe’ni, müdahaleyi reddetmektir. Hattâ en edna bir hâkim, bir memur; daire-i hâkimiyetinde oğlunun müdahalesini qəbul etmir. Hattâ hâkimiyetine müdahale tevehhümüyle, bazı dindar padişahlar –halife oldukları halde– masum evlatlarını katletmeleri, bu “redd-i müdahale kanunu”nun hâkimiyette ne qədər esaslı hükmettiğini gösterir. Bir nahiyede iki müdürden tut tâ bir memlekette iki padşaha qədər, hâkimiyetteki istiklaliyetin iktiza ettiği “men’-i iştirak kanunu” tarih-i beşerde çox acib herc ü merc ilə kuvvetini göstermiş.

§81

Əcəba âciz və muavenete möhtac insanlardaki âmiriyet və hâkimiyetin bir gölgesi, bu derece müdahaleyi reddetmeyi və başkasının müdahalesini men’etmeyi və hâkimiyetinde iştirak qəbul etmemeyi və makamında istiklaliyetini nihayet taassupla muhafazaya çalışmayı gör, sonra hâkimiyet-i mütləq rububiyet derecesinde və âmiriyet-i mütləq uluhiyet derecesinde və istiklaliyet-i mütləq ehadiyet derecesinde və istiğna-yı mutlak kādiriyet-i mütləq derecesinde bir Zat-ı Zülcelal’de, bu redd-i müdahale və men’-i iştirak və tard-ı şerik, ne derece o hâkimiyetin zarurî bir lâzımı və vâcib bir muktezası olduğunu kıyas edebilirsen et.

§82

Amma ikinci şık şüphen ki: Bazı esbab, bazı cüz’iyatın bazı bəndəliklerine merci olsa, o Mabud-u Mutlak olan Zat-ı Vâcibü’l-vücud’a müteveccih zerrattan seyyarata qədər mahlukatın bəndəliklerinden ne noksan gəlir?

§83

Cavab: Bu kainatın Hâlık-ı Hakîm’i, kainatı bir ağac hükmünde halk edib en mükemmel meyvesini şüurlu və şüurluun içinde en câmi’ meyvesini insan yapmışdır. Və insanın en ehemmiyetli, bəlkə insanın netice-i yaradılışi və gaye-i fıtratı və semere-i həyatı olan şükür və ibadəti; o Hâkim-i Mutlak və Âmir-i Müstakil, özünü sevdirmek və tanıttırmak üçün kainatı halk eden o Vâhid-i Ehad, bütün kainatın meyvəsi olan insanı və insanın en yüksək meyvəsi olan şükür və ibadətini başqa əllərə verir mi? Bütün bütün hikmetine zıt olaraq, netice-i yaradılışi və semere-i kainatı abes edər mi? Hâşâ və kellâ… Hem hikmetini və rububiyetini inkâr ettirəcək bir tarzda mahlukatın ibadətlerini başkalara vermeye rıza gösterir mi, heç müsaade edər mi? Və hem hədsiz bir derecede özünü sevdirmeyi və tanıttırmayı ef’aliyle gösterdiyi halde, en mükemmel mahlukatının şükür və minnettarlıklarını, tahabbüb və bəndəliklerini başqa esbaba vermekle özünü unutturup kainattaki makasıd-ı âliyesini inkâr ettirir mi? Ey tabiat-perestlikten vazgeçen arkadaş! Gəl sən selə!

§84

O dir: Elhamdülillah, bu iki şüphem hallolmakla birlikdə, vahdaniyet-i İlahiyeye dair və Mabud-u Bi’l-hak o olduğuna və ondan başkaları ibadəte lâyık olmadığına o qədər parlak və qüvvətli iki delil gösterdin ki onları inkâr etmək, güneşi və gündüzü inkâr etmək kimi bir mükâberedir.

§85

Tabiat fikr-i küfrîsini terk eden və imana gelen zat dir ki: Elhamdülillah, mənim şüphelerim kalmadı; yalnız merakımı mûcib olan bir neçə sualim var.

§86

Birinci Sual: Çox tembellerden və târikü’s-salâtlardan işitirik, dirlər ki: Cənabı-Haqqın bizim ibadətimize ne ehtiyacı var ki Kur’an’da çox şiddet və ısrar ilə ibadəti terk edeni zecredip cəhənnəm kimi dehşetli bir ceza ilə tehdit edir. İtidalli və istikametli və adaletli olan ifade-i Kur’aniyeye necə yakışır ki ehemmiyetsiz bir cüz’î hataya qarşı, nihayet şiddeti gösterir?

§87

Cavab: Bəli, Cənabı-Haqq sənin ibadətine, bəlkə heç bir şeye möhtac deyil. Lakin sən ibadəte möhtacsın, manen hastasın. İbadet isə manevî yaralarına tiryaklar hükmünde olduğunu çox risalelerde ispat etmişiz. Əcəba bir hasta, o hastalık hakkında, şəfqətli bir hekimin ona nâfi’ ilaçları içirmek hususunda ettiği ısrara mukabil, hekime dese: “Senin ne ehtiyacın var, mənə belə ısrar edirsən?” Ne qədər manasız olduğunu anlarsın.

§88

Amma Kur’an’ın terk-i ibadət hakkında şiddetli tehdidatı və dehşetli cezaları isə necə ki bir padşah, raiyetinin hukukunu muhafaza etmək üçün âdi bir adamın, raiyetinin hukukuna zərər veren bir hatasına göre, şiddetli cezaya çarpar.

§89

Elə də ibadəti və namazı terk eden adam, Sultan-ı ezel və ebed’in raiyeti hükmünde olan mevcudatın hukukuna ehemmiyetli bir tecavüz və manevî bir zulmeder. Çünki mevcudatın kemalleri, Sâni’e müteveccih yüzlerinde tesbih və ibadət ilə tezahür edər. İbadeti terk eden, mevcudatın ibadətini görməz və göremez, bəlkə də inkâr edər. O vaxt ibadət və tesbih noktasında yüksək makamda bulunan və hər biri birer mektub-u Samedanî və birer âyenə-i esma-i Rabbaniye olan mevcudatı; âlî makamlarından tenzil ettiğinden və ehemmiyetsiz, vazifesiz, camid, pərişan bir vaziyette telakki ettiğinden mevcudatı tahkir edər; kemalâtını inkâr və tecavüz edər.

§90

Bəli hər kəs, kainatı öz âyinesiyle görür. Cənabı-Haqq insanı kainat üçün bir mikyas, bir mizan surətində yaratmışdır. Hər insan üçün bu âlemden hususi bir âlem vermiş. O âlemin rengini, o insanın itikad-ı kalbîsine göre gösterir.

§91

Mesela, gayet meyus və matemli olaraq ağlayan bir insan, mevcudatı ağlar və meyus surətində görür; gayet sürurlu və neşeli, müjdeli və kemal-i neşesinden gülen bir adam, kainatı neşeli, güler gördüğü kimi; mütefekkirane və ciddi bir surette ibadət və tesbih eden adam, mevcudatın hakikaten mevcud və mütləq olan ibadət və tesbihatlarını bir derece keşfeder və görür. Gafletle və ya inkârla ibadəti terk eden adam; mevcudatı, həqiqət-i kemalâtına tamamıyla zıt və muhalif və hata bir surette tevehhüm edər və manen onların hukukuna tecavüz edər.

§92

Hem o târikü’s-salât, öz özünə mâlik olmadığı üçün öz mâlikinin bir abdi olan öz nəfsinə zulmeder. Onun mâliki, o abdinin hakkını, onun nefs-i emmaresinden almaq üçün dehşetli tehdit edər. Hem netice-i yaradılışi və gaye-i fıtratı olan ibadəti terk ettiğinden, hikmet-i İlahiye və meşiet-i Rabbaniyeye qarşı bir tecavüz hükmüne geçer. Onun üçün cezaya çarpılır.

§93

Elhasıl: İbadeti terk eden hem öz nəfsinə zulmeder –nefsi isə Cənabı-Haqqın abdi və memlûküdür– hem kainatın hukuk-u kemalâtına qarşı bir tecavüz, bir zulümdür. Bəli necə ki küfür, mevcudata qarşı bir tahkirdir; terk-i ibadət də kainatın kemalâtını bir inkârdır. Hem hikmet-i İlahiyeye qarşı bir tecavüz olduğundan, dehşetli tehdide, şiddetli cezaya müstahak olur.

§94

İşte bu istihkakı və mezkûr həqiqəti ifade etmək üçün Bəyanı Möcüzə Quran, mu’cizane bir surette o şiddetli tarz-ı ifadeyi ihtiyar edərək, tam tamına həqiqət-i belâgat olan mutabık-ı mukteza-yı hale mutabakat edir.

§95

İkinci Sual: Tabiattan vazgeçen və imana gelen zat dir ki:

§96

Hər mevcud, hər cihette, hər işinde və hər şeyinde və hər şe’ninde meşiet-i İlahiyeye və qüdrət-i Rabbaniyeye tabi olması, çox azîm bir hakikattir. Azameti cihetinde dar zihinlerimize sıkışmır. Halbuki gözümüzle gördüyümüz bu nihayet derecede mebzuliyet hem yaradılış və icad-ı eşyadaki hədsiz suhulet hem sâbık bürhanlarınızla tahakkuk eden vahdet yolundaki icad-ı eşyada nihayet derecede kolaylık və suhulet hem nass-ı Kur’an ilə beyan edilen مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ ۝ وَمَٓا اَم۟رُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَم۟حِ ال۟بَصَرِ اَو۟ هُوَ اَق۟رَبُ kimi ayələrin sarahaten gösterdikleri nihayet derecede kolaylık, o həqiqət-i azîmeyi, en makbul və en makul bir mesele olduğunu gösterirlər. Bu kolaylığın sırrı və hikməti nedir?

§97

Cavab: Iyirminci Məktub’un Onuncu Kəlməsi olan وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ beyanında, o sır gayet vâzıh və kat’î və mukni bir tarzda beyan edilmiş. Hususan o məktubun zeylinde daha ziyade vuzuh ilə ispat edilmiş ki bütün mövcudat, Sâni’-i Vâhid’e isnad edildiyi vaxt, bir tək mevcud hükmünde kolaylaşır. Əgər Vâhid-i Ehad’e verilmezse bir tək mahlukun icadı, bütün mövcudat qədər müşkülleşir və bir çərdək, bir ağac qədər suubetli olur.

§98

Əgər Sâni’-i Həqiqi’sine verilse kainat bir ağac kimi və ağac bir çərdək kimi və cənnət bir bahar kimi və bahar bir çiçək kimi kolaylaşır, suhulet peyda edər. Və bilmüşahede görünen hədsiz mebzuliyet və ucuzluğun və hər nev’in suhuletle kesret-i efradı bulunmasının və kesret-i suhulet və süratle muntazam, sanatlı, qiymətli mevcudatın kolayca vücuda gelmesinin sırlarına medar olan və hikmetlerini gösteren yüzer delillerinden və başqa risalelerde tafsilen beyan edilen bir ikisine muhtasar bir işarə ederiz.

§99

Mesela, necə ki yüz nefer, bir zabitin idaresine verilse; bir neferin, yüz zabitin idarelerine verilmesinden yüz derece daha kolay olduğu kimi; bir ordunun teçhizat-ı askeriyesi bir merkez, bir kanun, bir fabrika və bir padşahın emrine verildiyi vaxt, âdeta kemiyeten bir neferin teçhizatı qədər kolaylaştığı kimi; bir neferin teçhizat-ı askeriyesi müteaddid merkezlere, müteaddid fabrikalara, müteaddid kumandanlara havalesi də âdeta bir ordunun teçhizatı qədər kemiyeten müşkülatlı olur. Çünki bir tək neferin teçhizatı üçün bütün orduya lâzım olan fabrikaların bulunması gerektir.

§100

Hem bir ağacın sırr-ı vahdet cihetiyle, bir kökte, bir merkezde, bir kanun ilə mevadd-ı hayatiyesi verildiğinden minlərlə meyvə veren o ağac, bir meyvə qədər suhuletli olduğu bilmüşahede görünür. Əgər vahdetten kesrete gidilse, hər bir meyveye lâzım mevadd-ı hayatiye başqa yerden verilse hər bir meyvə, bir ağac qədər müşkülat peyda edər. Bəlkə ağacın bir enmuzeci və fihristesi olan bir tək çərdək də o ağac qədər suubetli olur. Çünki bir ağacın hayatına lâzım olan bütün mevadd-ı hayatiye, bir tək çərdək üçün də lâzım olur.

§101

İşte bu misaller kimi yüzler misaller var gösterirlər ki vahdette, nihayet derecede suhuletle vücuda gelen minlərlə mevcud, şirkte və kesrette, bir tək mevcuddan daha ziyade kolay olur.

§102

Sair risalelerde bu həqiqət iki kere iki dörd edər derecede ispat edildiğinden, onlara havale edib, burada yalnız bu suhulet və kolaylığın ilim və qədər-i İlahî və qüdrət-i Rabbaniye nöqtə-i nazarında gayet mühim bir sırrını beyan edeceğiz. Belə ki:

§103

Sən bir mevcudsun. Əgər Kadîr-i Ezelî’ye özünü versen; bir kibrit çakar kimi hiçten, yoktan, bir emirle, hədsiz kudretiyle, səni bir anda halk edər. Əgər sən özünü ona vermezsen, bəlkə esbab-ı maddiyeye və tabiata isnad etsen o vaxt sən, kainatın muntazam bir hülâsası, meyvəsi və kiçik bir fihristesi və listesi olduğundan; səni etmək üçün kainatı və anâsırı ince elek ilə eleyip hassas ölçülerle aktar-ı âlemden sənin vücudundaki maddeleri toplamak lâzım gəlir.

§104

Çünki esbab-ı maddiye yalnız terkip edər, toplar. Özlərində bulunmayanı; hiçten, yoktan yapamadıkları, bütün ehl-i ağıl yanında musaddaktır. Elə isə kiçik bir canlıın cismini aktar-ı âlemden toplamaya mecbur olurlar.

§105

İşte vahdette və tevhidde ne qədər kolaylık və şirkte və dalalette ne qədər müşkülat var olduğunu anla!

§106

İkincisi, ilim noktasında hədsiz bir suhulet vardır. Belə ki:

§107

Qədər, ilmin bir nev’idir ki hər şeyin manevî və mahsus kalıbı hükmünde bir miktar tayin edər. Və o miktar-ı qədərî, o şeyin vücuduna bir plan, bir model hükmüne geçer. Qüdrət icad ettiği vaxt, gayet suhuletle o qədərî miktar üstünde icad edər.

§108

Əgər o şey muhit və hədsiz və ezelî bir ilmin sahibi olan Kadîr-i Zülcelal’e verilmezse –sâbıkan geçtiği kimi– minlərlə müşkülat deyil bəlkə yüz muhalat ortaya düşer. Çünki o miktar-ı qədərî və miktar-ı ilmî olmazsa minlərlə haricî və maddî kalıplar, küçücük bir heyvanın cesedinde istimal edilmek lâzım gəlir.

§109

İşte vahdette nihayətsiz kolaylık və dalalette və şirkte hədsiz müşkülatın bir sırrını anla وَمَٓا اَم۟رُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَم۟حِ ال۟بَصَرِ اَو۟ هُوَ اَق۟رَبُ ayəsi, ne qədər hakikatli və doğru və yüksək bir həqiqəti ifade ettiğini bil!

§110

Üçüncü Sual: Eskiden düşman, indi dost olan mühtedi dir ki: Bu zamanda çox ileri giden feylesoflar dirlər ki: “Hiçten heç bir şey icad edilmir və heç bir şey idam edilmir yalnız bir terkip bir tahlildir ki kainat fabrikasını işlettirir.”

§111

Cavab: Nur-u Kur’an ilə mevcudata bakmayan feylesofların en ileri gidenleri bakmışlar ki tabiat və esbab vasıtasıyla bu mevcudatın teşekkülat və vücudlarını –sâbıkan ispat ettiğimiz tarzda– imtina derecesinde müşkülatlı gördüklerinden, iki kısma ayrıldılar.

§112

Bir kısmı sofestaî olub, insanın hâssası olan akıldan istifa edərək, ahmak hayvanlardan daha aşağı düşerek, kainatın vücudunu inkâr etmeyi; hattâ özlərinin vücudlarını də inkâr etmesini; dalalet mesleğinde esbab və tabiatın icad sahibi olmalarından daha ziyade kolay gördüklerinden hem özlərini hem kainatı inkâr edib, cehl-i mütləq düşmüşler.

§113

İkinci güruh bakmışlar ki dalalette, esbab və tabiat mûcid olmaq noktasında, bir sinek və bir çekirdeğin icadı, hədsiz müşkülatı var və tavr-ı ağlın haricinde bir iktidar iktiza edir. Onun üçün bilmecburiye icadı inkâr edirlər “Yoktan var olmaz.” dirlər və idamı da muhal görürlər “Var yox olmaz.” hükmedirlər. Yalnız harekât-ı zerrat ilə tesadüf rüzgârlarıyla bir terkip və tahlil və dağılmak və toplanmak surətində bir vaziyet-i itibariye tahayyül edirlər.

§114

İşte sən gel, ahmaklığın və cehaletin en aşağı derecesinde, en yüksək akıllı özünü zanneden adamları gör və dalalet, insanı ne qədər maskara və süflî və echel yaptığını bil, ibret al!

§115

Əcəba hər senede, dörd yüz min envaı birden zemin yüzünde icad eden və semavat və arzı altı günde halk eden və altı haftada, hər baharda, kainattan daha sanatlı, hikmetli canlı bir kainatı inşa eden bir qüdrət-i ezeliye, bir ilm-i ezelînin dairesinde, planları və miktarları taayyün eden mevcudat-ı ilmiyeyi göze göstermeyen bir ecza ilə yazılan və görünmeyen bir yazıyı göstermek üçün sürülen bir ecza misillü, gayet kolay o ma’dumat-ı hariciye olan mevcudat-ı ilmiyeye vücud-u haricî vermeyi o qüdrət-i ezeliyeden uzaq görmək və icadı inkâr etmək; evvelki güruh olan sofestaîlerden daha ziyade ahmakane və cahilanedir.

§116

Bu bedbahtlar, âciz-i mutlak və yalnız bir cüz-i ihtiyarîden başqa ellerinde olmayan firavunlaşmış öz nefisleri, heç bir şeyi idam və yox edemediklerinden və heç bir zerreyi, bir maddeyi, hiçten, yoktan icad edemediklerinden və güvendikleri esbab və tabiatın ellerinde hiçten icad gelmediyi cihetle, ahmaklıklarından dirlər: “Yoktan var olmaz, var da yox olmaz.” deyip bu bâtıl və hata düsturu, Kadîr-i Mutlak’a teşmil etmək istəyirlər.

§117

Bəli, Kadîr-i Zülcelal’in iki tarzda icadı var. Biri, ihtira və ibda iledir. Yani hiçten, yoktan vücud verir və ona lâzım hər şeyi də hiçten icad edib eline verir. Diğeri, inşa ilə sanat iledir. Yani kemal-i hikmetini və çox esmasının cilvelerini göstermek kimi çox dakik hikmətlər üçün kainatın anâsırından bir kısım mevcudatı inşa edir. Hər emrine tabi olan zerratları və maddeleri, rezzakıyet kanunuyla onlara gönderir və onlarda çalıştırır.

§118

Bəli, Kādir-i Mutlak’ın iki tarzda hem ibda hem inşa surətində icadı var. Varı yox etmək və yoğu var etmək; en kolay en suhuletli, bəlkə daimî, umumî bir kanunudur. Bir baharda, üç yüz min enva-ı canlı mahlukatın şekillerini, sıfatlarını, bəlkə zerratlarından başqa bütün keyfiyat və ahvallerini hiçten var eden bir qüdrətə qarşı “Yoğu var edə bilməz!” deyən adam, yox olmalı!

§119

Tabiatı bırakan və həqiqətə geçen zat dir ki: Cənabı-Haqq’a zerrat adedince şükür və həmd ü sena edirəm ki kemal-i imanı kazandım, evham və dalaletlerden kurtuldum və heç bir şüphem də kalmadı.

§120

اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى دٖينِ ال۟اِس۟لَامِ وَ كَمَالِ ال۟اٖيمَانِ

§121

سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol