Bu Söz üç mevkıftır.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Asâ-yı Mûsâ
Otuz İkinci Söz
Iyirmi İkinci Söz’ün Səkkizinci Lem’a’sını izah eden bir zeyldir. Mevcudat-ı âlem, vahdaniyete şehadet ettikleri əlli beş lisandan (ki Katre Risalesi’nde onlara işarə edilmiş) birinci lisanına bir tefsirdir. Və لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyetinin çoxlu həqiqətlərinden, təmsil libası giydirilmiş bir hakikattir.
لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ
Bir ramazan gecesinde, bu kelâm-ı tevhidînin on bir cümlesinin hər birinde birer tevhid mertebesi və birer müjde bulunduğunu və o mertebelerden yalnız لَا شَرٖيكَ لَهُ deki manayı, basit avamın fehmine geləcək bir muhavere-i temsiliye və bir münazara-i faraziye tarzında və hal dilii, lisan-ı kāl surətində söylemişdim. Mənə hizmet eden qiymətli kardeşlerimin və mescid arkadaşlarımın arzuları və istemeleri üzerine o muhavereyi yazıram. Belə ki:
Bütün tabiat-perest, esbab-perest və müşrik kimi umum enva-ı ehl-i şirkin və küfrün və dalaletin tevehhüm ettikleri şeriklerin adına bir şahıs farz edirik ki o şahs-ı farazî, mevcudat-ı âlemden bir şeye Rab olmaq istəyir və həqiqi mâlik olmaq dava etmektedir.
İşte o müddeî, evvela mevcudatın en küçüğü olan bir zerreye rast gəlir. Ona Rab və həqiqi mâlik olmakta olduğunu zerreye, tabiat dili ilə, felsefe diliyle söyler.
O zerre də həqiqət dili ilə və hikmet-i Rabbanî diliyle deyər ki: “Mən hədsiz vazifeleri görürəm. Ayrı ayrı hər masnua girip işlirəm. Bütün o vezaifi mənə gördürəcək, səndə ilim və qüdrət varsa hem mənim kimi hadd ü hesaba gelmeyen zerrat içinde birlikdə gezip (Hâşiye ) iş görürük. Əgər bütün emsalim o zerreleri də istihdam edib emir tahtına alacaq bir hüküm və iktidar səndə varsa hem kemal-i nizam-nizam-intizam ilə cüz olduğum mevcudlara, mesela kandaki küreyvat-ı hamraya həqiqi mâlik və mutasarrıf olabilirsen mənə Rab olmaq dava et; məni, Cənabı-Haqq’tan başkasına isnad et. Yoxsa sus! Hem mənə Rab olamadığın kimi müdahale də edemezsin. Çünki vezaifimizde və harekâtımızda o qədər mükemmel bir nizam-nizam-intizam var ki nihayətsiz bir hikmət və muhit bir ilim sahibi olmayan bizə barmaq karıştıramaz. Əgər karışsa karıştıracaq. Halbuki sənin kimi camid, âciz və kör və iki eli tesadüf və tabiat kimi iki körün elinde olan bir şahıs, heç bir cihette barmaq uzatamaz.”
O müddeî, maddiyyunların dedikleri kimi dedi ki: “Elə isə sən öz özünə mâlik ol. Nədən başkasının hesabına çalışmasını söylürsən?”
Zerre ona cevaben deyər: “Eğer güneş kimi bir dimağım və ziyası kimi ihatalı bir ilmim və harareti kimi şümullü bir kudretim və ziyasındaki yeddi renk kimi muhit duygularım və gezdiyim hər yere və işlediyim hər mevcuda müteveccih birer yüzüm və bakar birer gözüm və geçer birer sözüm bulunsa idi, bəlkə sənin kimi ahmaklık edib öz özümə mâlik olduğumu dava ederdim. Gəl def’ol git, sən məndən iş bulamazsın!”
İşte şeriklerin vekili, zerreden meyus olunca küreyvat-ı hamradan iş bulacağam, deyə kandaki bir küreyvat-ı hamraya rast gəlir. Ona esbab adına və tabiat və felsefe dili ilə deyər ki: “Mən sənə Rab və mâlikim.” O küreyvat-ı hamra, yani yuvarlak kırmızı mevcud, ona həqiqət dili ilə və hikmet-i İlahiye dili ilə deyər: “Mən yalnız değilim. Əgər sikkemiz və memuriyetimiz və nizamatımız bir olan kan ordusundaki bütün emsalime mâlik olabilirsen hem gezdiyimiz və kemal-i hikmetle istihdam olunduğumuz bütün hüceyrat-ı bedene mâlik olacaq bir dakik hikmət və azîm qüdrət, səndə varsa göster və gösterebilirsen bəlkə sənin davanda bir mana bulunabilir. Halbuki sənin kimi sersem və sənin elindeki sağır tabiat və kör kuvvetle, deyil mâlik olmaq bəlkə zerre miktar karışamazsın. Çünki bizdeki nizam-nizam-intizam o qədər mükemmeldir ki ancaq hər şeyi görür və işitir və bilir və yapar bir zat bizə hükmedebilir. Elə isə sus! Vazifem o qədər mühim və nizam-nizam-intizam o qədər mükemmeldir ki sənin ilə sənin belə karmakarışık sözlerine cavab vermeye vaktim yox.” deyər, onu tard edər.
Sonra onu kandıramadığı üçün o müddeî gedər, bedendeki hüceyre tabir ettikleri menzilciğe rast gəlir. Felsefe və tabiat dili ilə deyər: “Zerreye və küreyvat-ı hamraya söz anlattıramadım, bəlkə sən sözümü anlarsın. Çünki sən, gayet kiçik bir menzil kimi bir neçə şeyden yapılmışsın. Elə isə mən səni yapabilirim. Sən mənim masnuum və həqiqi mülküm ol.” deyər.
O hüceyre ona cevaben, hikmət və həqiqət dili ilə deyər ki: “Mən çendan küçücük bir şeyim. Lakin çox böyük vazifelerim, çox ince münasebetlerim və bedenin bütün hüceyratına və heyet-i mecmuasına bağlı alâkalarım var. Ezcümle, evride və şerayin damarlarına və hassase və muharrike âsablarına və cazibe, dâfia, müvellide, musavvire kimi kuvvelere qarşı derin və mükemmel vazifelerim var. Əgər bütün bədəni, bütün damar və âsab və kuvveleri teşkil və tanzim və istihdam edəcək bir qüdrət və ilim səndə varsa və mənim emsalim və sanatça və keyfiyetçe birbirimizin kardeşi olan bütün hüceyrat-ı bedeniyeye tasarruf edəcək nâfiz bir qüdrət, şâmil bir hikmət, səndə varsa göster, sonra mən səni yapabilirim deyə dava et. Yoxsa gəl git! Küreyvat-ı hamra, mənə erzak getirirlər. Küreyvat-ı beyza da mənə hücum eden hastalıklara mukabele edirlər. İşim var, məni meşgul etme. Hem sənin kimi âciz, camid, sağır, kör bir şey, bizə heç bir cihetle karışamaz. Çünki bizdə o derece ince və nazik və mükemmel bir nizam-nizam-intizam (Hâşiye )var ki əgər bizə hükmeden bir Hakîm-i Mutlak və Kadîr-i Mutlak və Alîm-i Mutlak olmazsa nizam-nizam-intizamımız bozulur, nizamımız karışır.”
Sonra o müddeî, onda da meyus oldu. Bir insanın bedenine rast gəlir. Yenə kör tabiat və serseri felsefe dili ilə (tabiiyyunun dedikleri kimi) deyər ki: “Sen benimsin, səni yapan mənim. Və ya səndə hissem var.”
Cevaben o beden-i insanî, həqiqət və hikmət diliyle və nizam-nizam-intizamının hal dili ilə deyər ki: “Eğer bütün emsalim və yüzümüzdeki sikke-i qüdrət və turra-i fıtrat bir olan bütün insanların bedenlerine həqiqi mutasarrıf olacaq bir qüdrət və ilim səndə varsa hem sudan və havadan tut, tâ nebatat və hayvanata qədər mənim erzakımın mahzenlerine mâlik olacaq bir servetin və bir hâkimiyetin varsa hem mən kılıf olduğum gayet geniş və yüksək olan ruh, qəlb, ağıl kimi letaif-i maneviyeyi mənim kimi dar, süflî bir zarfta yerleştirerek, kemal-i hikmət ilə istihdam edib ibadət ettirəcək səndə nihayətsiz bir qüdrət, hədsiz bir hikmət varsa göster, sonra “Mən səni yaptım.” də. Yoxsa sus! Hem bendeki nizam-nizam-intizam-ı ekmelin şehadetiyle və yüzümdeki sikke-i vahdetin delâletiyle, mənim Sâni’im hər şeye Kadîr hər şeye Alîm hər şeyi görür və hər şeyi işitir bir zattır. Sənin kimi sersem, âcizin barmağı, onun sanatına karışamaz. Zerre miktar müdahale edə bilməz.”
O şeriklerin vekili, bedende də barmaq karıştıracaq yer bulamaz, gedər, insanın nevine rast gəlir. Kalbinden deyər ki: “Belki bu dağınık, karmakarışık olan cemaat içinde; şeytan, onların ef’al-i ihtiyariye və içtimaiyelerine karıştığı kimi bəlkə mən də ahval-i vücudiye və fitriyelerine karışabiləcəyəm və barmaq karıştıracaq bir yer bulacağam. Və onda bir yer bulup məni tard eden bedene və bədən hüceyresine hükmümü icra ederim.” Onun üçün beşerin nevine, yenə sağır tabiat və sersem felsefe dili ilə deyər ki: “Siz çox karışık bir şey görünüyorsunuz. Mən sizə Rab və mâlikim veyahut hissedarım.” deyər.
O vaxt nev-i insan, hak və həqiqət dili ilə, hikmət və nizam-nizam-intizamın diliyle deyər ki: “Eğer bütün küre-i arza giydirilen və nevimiz kimi bütün hayvanat və nebatatın yüzler min envaından, rengârenk atkı və iplerden kemal-i hikmetle dokunan və dikilen gömleği və yeryüzüne serilen və yüz minlərlə canlı envaından nescolunan və gayet nakışlı bir surette icad edilen haliçeyi yapacaq və hər vaxt kemal-i hikmetle tecdid edib tazelendirəcək bir qüdrət və hikmət səndə varsa hem əgər biz meyvə olduğumuz küre-i arza və çərdək olduğumuz âleme tasarruf edəcək və hayatımıza lâzım maddeleri mizan-ı hikmetle aktar-ı âlemden bizə gönderəcək bir muhit qüdrət və şâmil bir hikmət səndə varsa və yüzümüzdeki sikke-i qüdrət bir olan bütün gitmiş və geləcək emsalimizi icad edəcək bir iktidar səndə varsa bəlkə mənə rububiyet dava edebilirsin. Yoxsa gəl sus! Mənim nevimdeki karmakarışıklığa baxıb barmaq karıştırabilirim deme. Çünki nizam-nizam-intizam mükemmeldir. O karmakarışık zannetdiyin vaziyetler, qüdrətin qədər kitabına göre kemal-i nizam-nizam-intizam ilə bir istinsahtır. Çünki bizdən çox aşağı olan və bizim taht-ı nezaretimizde bulunan hayvanat və nebatatın kemal-i nizam-nizam-intizamları gösterir ki bizdeki karışıklıklar bir nevi kitabettir.”
“Hiç mümkün müdür ki bir haliçenin hər tarafına yayılan bir atkı ipini sanatkârane yerleştiren, haliçenin ustasından başqası olsun. Hem bir meyvenin mûcidi, ağacının mûcidinden başqası olsun. Hem çərdəyi icad eden, çekirdekli cismin sâni’inden başqası olsun. Hem gözün kördür. Yüzümdeki mu’cizat-ı qüdrəti, mahiyetimizdeki havârık-ı fıtratı görmürsən. Əgər görsen anlarsın ki mənim Sâni’im elə bir zattır ki heç bir şey ondan gizlenemez, heç bir şey ona nazlanıp ağır gelemez. Yıldızlar, zerreler qədər ona kolay gəlir. Bir baharı bir çiçək qədər suhuletle icad edər. Koca kainatın fihristesini, kemal-i nizam-nizam-intizamla mənim mahiyetimde derceden bir zattır. Belə bir zatın sanatına sənin kimi camid, âciz və kör, sağır barmaq karıştırabilir mi? Elə isə sus! Def’ol git!” deyər, onu tard edər.
Sonra o müddeî gedər, zeminin yüzüne serilen geniş haliçeye və zemine giydirilen gayet müzeyyen və münakkaş gömleğe esbab adına və tabiat dili ilə və felsefe diliyle deyər ki: “Sende tasarruf edebilirim və sənə mâlikim və ya səndə hissem var.” deyə dava edər.
O vaxt o gömlek (Hâşiye )o haliçe, hak və həqiqət adına, lisan-ı hikmetle o müddeîye deyər ki: “Eğer seneler, karnlar adedince yere giydirilip sonra nizam-nizam-intizam ilə çıkarılıp geçmiş zamanın ipine asılan və yeniden giydiriləcək və kemal-i nizam-nizam-intizam ilə qədər dairesinde programları və biçimleri çizilen və tayin olunan və geləcək zamanın şeridine takılan və nizam-nizam-intizamlı və hikmetli, ayrı ayrı nakışları bulunan bütün gömlekleri, haliçeleri dokuyacaq, icad edəcək qüdrət və sanat səndə varsa hem yaradılış-i arzdan tâ harab-ı arza qədər, bəlkə ezelden ebede qədər ulaşacaq, hikmetli, kudretli iki manevî elin varsa və bütün atkılarımdaki bütün fertleri icad edəcək kemal-i nizam-nizam-intizam və hikmetle tamir və tecdid edəcək səndə bir iktidar və hikmət varsa hem bizim modelimiz və bizi giyen və bizi özünə peçe və çarşaf yapan küre-i arzı elinde tutup mûcid olabilirsen, mənə rububiyet dava et. Yoxsa gəl dışarıya! Bu yerde yer bulamazsın. Hem bizdə elə bir sikke-i vahdet və elə bir turra-i ehadiyet vardır ki bütün kainat kabza-i tasarrufunda olmayan və bütün eşyayı, bütün şuunatıyla birden görmeyen və nihayətsiz işleri birlikdə yapamayan və hər yerde hazır və nâzır bulunmayan və mekândan münezzeh olmayan və nihayətsiz hikmət və ilim və qüdrətə mâlik olmayan bizə sahib ola bilməz və müdahale edə bilməz.”
Sonra o müddeî gedər. “Belki küre-i arzı kandırıp orada bir yer bulurum.” deyər. Gedər, küre-i arza (Hâşiye-1 )yenə esbab adına və tabiat dili ilə deyər ki: “Belə serseri gezdiğinden, sahipsiz olduğunu gösterirsən. Elə isə sən mənim olabilirsin.”
O vaxt küre-i arz, hak adına və həqiqət diliyle, gök gürültüsü kimi bir sadâ ilə ona deyər ki: “Halt etme! Mən, necə serseri, sahipsiz olabilirim? Mənim elbisemi və elbisemin içindeki en kiçik bir noktayı, bir ipi nizam-nizam-intizamsız bulmuş musun və hikmetsiz və sanatsız görmüş müsün ki mənə sahipsiz, serseri dersin. Əgər hərəkət-i seneviyem ilə takriben iyirmi beş min senelik (Hâşiye-2 )bir mesafede, bir senede gezdiyim və kemal-i mizan və hikmetle vazife-i hizmetimi gördüyüm o daire-i azîmeye həqiqi mâlik olabilirsen və qardaşlarım və mənim kimi vazifedar olan on seyyareye və gezdikleri bütün dairelere və bizim imamımız və biz onunla bağlı və cazibe-i rahmetle ona takılı olduğumuz güneşi icad edib yerleştirəcək və sapan taşı kimi məni və seyyarat yıldızları ona bağlayacaq və kemal-i nizam-nizam-intizam və hikmetle döndürüp istihdam edəcək bir nihayətsiz hikmət və nihayətsiz qüdrət səndə varsa mənə rububiyet dava et. Yoxsa gəl cəhənnəm ol, git! Mənim işim var. Vazifeme gidirəm. Hem bizlerdeki haşmetli nizam-nizam-intizamat və dehşetli harekât və hikmetli teshirat gösterir ki bizim ustamız elə bir zattır ki bütün mövcudat, zerrelerden yıldızlara və güneşlere qədər emirber nefer hükmünde ona mutî və musahhardırlar. Bir ağacı, meyveleriyle tanzim və tezyin ettiği kimi kolayca güneşi, seyyaratla tanzim edər bir Hakîm-i Zülcelal və Hâkim-i Mutlak’tır.”
Sonra o müddeî, yerde yer bulamadığı üçün gedər güneşe. Kalbinden deyər ki: “Bu çox böyük bir şeydir, bəlkə içinde bir delik bulup bir yol açarım. Yeri də musahhar ederim.” güneşe şirk adına və şeytanlaşmış felsefe dili ilə, Mecusilerin dedikleri kimi deyər ki: “Sen bir sultansın, öz özünə mâliksin, istediyin kimi tasarruf edersin.”
Güneş isə Hak adına və həqiqət dili ilə və hikmet-i İlahiye diliyle ona deyər: “Hâşâ, yüz min defa hâşâ və kellâ! Mən musahhar bir memurum. Seyyidimin misafirhanesinde bir mumdarım. Bir sineğe, bəlkə bir sineğin kanadına də həqiqi mâlik olamam. Çünki sineğin vücudunda elə manevî cevherler və göz, kulak kimi antika sanatlar var ki mənim dükkânımda yox. Daire-i iktidarımın haricindedir.” deyər, müddeîyi tekdir edər.
Sonra o müddeî döner, firavunlaşmış felsefe dili ilə deyər ki: “Madam özünə mâlik və sahib değilsin, bir hizmetkârsın; esbab adına benimsin.” deyər.
O vaxt güneş, hak və həqiqət adına və bəndəlik dili ilə deyər ki: “Mən elə birinin olabilirim ki bütün emsalim olan ulvi yıldızları icad eden və semavatında kemal-i hikmetle yerleştiren və kemal-i haşmetle döndüren və kemal-i ziynetle süslendiren bir zat ola bilər.”
Sonra o müddeî, kalbinden deyər ki: “Yıldızlar çox kalabalıktırlar. Hem dağınık, karmakarışık görünürlər. Bəlkə onların içinde, müekkillerim adına bir şey kazanırım.” deyər. Onların içine girer. Onlara esbab adına, şerikleri hesabına və tuğyan etmiş felsefe dili ilə, nücum-perest olan sabiiyyunların dedikleri kimi deyər ki: “Sizler, çoxlu dağınık olduğunuzdan, ayrı ayrı hâkimlerin taht-ı hükmünde bulunuyorsunuz.”
O vaxt yıldızlar adına bir yıldız deyər ki: “Ne qədər sersem, akılsız və ahmak və gözsüzsün ki bizim yüzümüzdeki sikke-i vahdeti və turra-i ehadiyeti görmürsən, anlamırsan. Və bizim nizamat-ı âliyemizi və kavanin-i bəndəlikimizi bilmirsən. Bizi nizam-nizam-intizamsız zannedirsən. Bizler elə bir zatın sanatıyız və hizmetkârlarıyız ki bizim denizimiz olan semavatı və şeceremiz olan kainatı və mesiregâhımız olan nihayətsiz feza-yı âlemi kabza-i tasarrufunda tutan bir Vâhid-i Ehad’dir. Bizler donanma elektrik lambaları kimi onun kemal-i rububiyetini gösteren nurani şahitleriz və saltanat-ı rububiyetini ilan eden ışıklı bürhanlarız. Hər bir taifemiz onun daire-i saltanatında ulvi, süflî, dünyevî, berzahî, uhrevî menzillerde haşmet-i saltanatını gösteren və ziya veren nurani hizmetkârlarız.
Bəli, hər birimiz qüdrət-i Vâhid-i Ehad’in birer mu’cizesi və şecere-i yaradılışin birer muntazam meyvəsi və vahdaniyetin birer münevver bürhanı və melâikelerin birer menzili, birer tayyaresi, birer mescidi və avâlim-i ulviyenin birer lambası, birer güneşi və saltanat-ı rububiyetin birer şahidi və feza-yı âlemin birer ziyneti, birer kasrı, birer çiçeği və sema denizinin birer nurani balığı və gökyüzünün birer güzel gözü (Hâşiye-1 )olduğumuz kimi heyet-i mecmuamızda sükûnet içinde bir sükût və hikmət içinde bir hərəkət və haşmet içinde bir ziynet və nizam-nizam-intizam içinde bir hüsn-ü yaradılış və mevzuniyet içinde bir kemal-i sanat bulunduğundan Sâni’-i Zülcelal’imizi, nihayətsiz diller ilə vahdetini, ehadiyetini, samediyetini və evsaf-ı cemal və celal və kemalini bütün kainata ilan ettiğimiz halde, bizim kimi nihayet derecede safi, temiz, mutî, musahhar hizmetkârları, karmakarışıklık və nizam-nizam-intizamsızlık və vazifesizlik hattâ sahipsizlik ilə ittiham ettiğinden tokada müstahaksın.” deyər. O müddeînin yüzüne recm-i şeytan kimi bir yıldız elə bir tokat vurur ki yıldızlardan tâ cehennemin dibine onu atar. Və beraberinde olan tabiatı (Hâşiye-2 ) evham derelerine və tesadüfü adem kuyusuna və şerikleri, imtina və muhaliyet zulümatına və din aleyhindeki felsefeyi, esfel-i safilînin dibine atar. Bütün yıldızlarla birlikdə o yıldız لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا ferman-ı kudsîsini okurlar. Və “Sinek kanadından tut tâ semavat kandillerine qədər, bir sinek kanadı qədər şerike yer yoxdur ki barmaq karıştırsın.” deyə ilan edərlər.
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سِرَاجِ وَح۟دَتِكَ فٖى كَث۟رَةِ مَخ۟لُوقَاتِكَ وَ دَلَّالِ وَح۟دَانِيَّتِكَ فٖى مَش۟هَرِ كَائِنَاتِكَ
وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا âyetinin ezelî bağından bir çiçeğine işaret eden Arabî fıkralardır.
حَتّٰى كَاَنَّ الشَّجَرَ ال۟مُزَهَّرَةَ قَصٖيدَةٌ مَن۟ظُومَةٌ مُحَرَّرَةٌ
وَ تُن۟شِدُ لِل۟فَاطِرِ ال۟مَدَائِحَ ال۟مُبَهَّرَةَ اَو۟ فَتَحَت۟ بِكَث۟رَةٍ عُيُونُهَا ال۟مُبَصَّرَةَ
لِتُن۟ظِرَ للِصَّانِعِ ال۟عَجَائِبَ ال۟مُنَشَّرَةَ اَو۟ زَيَّنَت۟ لِعٖيدِهَا اَع۟ضَائَهَا ال۟مُخَضَّرَةَ
لِيَش۟هَدَ سُل۟طَانُهَا اٰثَارَهُ ال۟مُنَوَّرَةَ وَ تُش۟هِرَ فِى ال۟مَح۟ضَرِ مُرَصَّعَاتِ ال۟جَو۟هَرِ
وَ تُع۟لِنَ لِل۟بَشَرِ حِك۟مَةَ خَل۟قِ الشَّجَرِ بِكَن۟زِهَا ال۟مُدَخَّرِ مِن۟ جُودِ رَبِّ الثَّمَرِ
سُب۟حَانَهُ مَا اَح۟سَنَ اِح۟سَانَهُ مَا اَز۟يَنَ بُر۟هَانَهُ مَا اَب۟يَنَ تِب۟يَانَهُ
.خَيَال۟ بٖينَد۟ اَزٖين۟ اَش۟جَار۟ مَلَائِك۟ رَا جَسَد۟ اٰمَد۟ سَمَاوٖى بَا هَزَارَان۟ نَى۟
.اَزٖين۟ نَي۟هَا شُنٖيدَت۟ هُوش۟ سِتَايِش۟هَاىِ ذَاتِ حَى۟
.وَرَق۟هَارَا زَبَان۟ دَارَن۟د۟ هَمَه هُو هُو ذِك۟ر۟ اٰرَن۟د۟ بَدَر۟ مَع۟نَاىِ حَىُّ حَى۟
.چُو لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُو بَرَابَر۟ مٖيزَنَد۟ هَر۟شَى۟
دَمَا دَم۟ جُويَدَن۟د۟ يَا حَق۟ سَرَاسَر۟ گُويَدَن۟د۟ يَا حَى۟ بَرَابَر۟ مٖيزَنَن۟د۟ اَللّٰه۟
وَ نَزَّل۟نَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً مُبَارَكًا
Arabî fıkranın tercümesi:
Yani güya çiçək açmış hər bir ağac, güzel yazılmış manzum bir kasidedir ki o kaside Fâtır-ı Zülcelal’in medayih-i bâhiresini inşad edib şairane hal dili ilə söylür.
Veyahut o çiçək açmış hər bir ağac, minlərlə bakar və baktırır gözlerini açmış, tâ Sâni’-i Zülcelal’in neşir və teşhir olunan acayib-i sanatını bir iki gözle deyil bəlkə minlərlə gözlerle baksın; tâ ehl-i dikkati elə baktırsın.
Veyahut o çiçək açan hər bir ağac, umumî bayram olan baharın içindeki hususi bayramında və resmigeçit misal bir anda yeşillenmiş azalarını en süslü müzeyyenatla süslemiş. Tâ ki onun Sultan-ı Zülcelal’i, ona ihsan ettiği hedâyâyı və letaifi və âsâr-ı nuraniyesini müşahede etsin.
Hem meşher-i sanat-ı İlahiye olan zeminin yüzünde və bahar mevsiminde, murassaat-ı rahmetini enzar-ı halka teşhir etsin. Və şecerin hikmet-i yaradılışini beşere ilan etsin. İncecik dallarında ne qədər mühim hazineler bulunduğunu və ihsanat-ı Rahmaniyenin meyvelerinde ne derece mühim defineler var olduğunu göstermekle kemal-i qüdrət-i İlahiyeyi göstersin.
فَاس۟تَمِع۟ اٰيَةَ:
اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا … الخ
ثُمَّ ان۟ظُر۟ اِلٰى وَج۟هِ السَّمَاءِ كَي۟فَ تَرٰى سُكُوتًا فٖى سُكُونَةٍ حَرَكَةً فٖى حِك۟مَةٍ تَلَئ۟لُأً فٖى حِش۟مَةٍ تَبَسُّمًا فٖى زٖينَةٍ مَعَ اِن۟تِظَامِ ال۟خِل۟قَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّن۟عَةِ تَشَع۟شُعُ سِرَاجِهَا تَهَل۟هُلُ مِص۟بَاحِهَا تَلَئ۟لُؤُ نُجُومِهَا تُع۟لِنُ لِاَه۟لِ النُّهٰى سَل۟طَنَةً بِلَا ان۟تِهَاءٍ
اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا … الخ
Bu ayənin bir nevi tercümesi olan ثُمَّ ان۟ظُر۟ اِلٰى وَج۟هِ السَّمَاءِ كَي۟فَ تَرٰى سُكُوتًا فٖى سُكُونَةٍ tercümesidir. Yani âyet-i kerîme, nazar-ı dikkati semanın ziynetli və güzel yüzüne çevirir. Tâ dikkat-i nazar ilə semanın yüzünde fevkalâde sükûnet içinde bir sükûtu görüb, bir Kadîr-i Mutlak’ın emir və teshiriyle o vaziyeti aldığını anlasın. Yoxsa əgər başıboş olsa idiler birbiri içinde o dehşetli hədsiz ecram, o gayet böyük küreler və gayet süratli hareketleriyle elə bir velveleyi çıkarmak lâzım idi ki kainatın kulağını sağır edecekti. Hem elə bir zelzele-i herc ü merc içinde karışıklık olacaktı ki kainatı dağıtacaktı. Iyirmi camus, birbiri içinde hərəkət etse ne qədər velveleli bir herc ü merce sebebiyet verdiyi malûm. Halbuki küre-i arzdan min defa böyük və top güllesinden yetmiş defa süratli hərəkət edenler, yıldızlar içerisinde var olduğunu kozmoğrafya söylür.
İşte sükûnet içindeki sükût-u ecramdan, Sâni’-i Zülcelal’in və Kadîr-i Zülkemal’in derece-i qüdrət və teshirini və nücumun ona derece-i inkıyad və itaatini anla.
حَرَكَةً فٖى حِك۟مَةٍ
Hem semanın yüzünde, hikmət içinde bir hareketi görmeyi ayə emredir. Bəli, gayet acib və azîm o harekât, gayet dakik və geniş hikmət içindedir. Necə ki bir fabrikanın çarklarını və dolaplarını bir hikmət içinde çeviren bir sanatkâr, fabrikanın azamet və nizam-nizam-intizamı derecesinde derece-i sanat və maharetini gösterir. Elə də koca güneşe, seyyarat ilə birlikdə fabrika vaziyetini veren və o müthiş azîm küreleri sapan taşları misillü və fabrika çarkları kimi etrafında döndüren bir Kadîr-i Zülcelal’in derece-i qüdrət və hikməti, o nisbette nazara tezahür edər.
تَلَئ۟لُأً فٖى حِش۟مَةٍ تَبَسُّمًا فٖى زٖينَةٍ
Yani hem semavat yüzünde, elə bir haşmet içinde bir parlamak və bir ziynet içinde bir tebessüm var ki Sâni’-i Zülcelal’in ne qədər muazzam bir saltanatı, ne qədər güzel bir sanatı olduğunu gösterir. Donanma günlerinde kesretli elektrik lambaları, sultanın derece-i haşmetini və terakkiyat-ı medeniyede derece-i kemalini gösterdiyi kimi koca semavat o haşmetli, ziynetli yıldızlarıyla Sâni’-i Zülcelal’in kemal-i saltanatını və cemal-i sanatını, öylece nazar-ı dikkate gösterirlər.
مَعَ اِن۟تِظَامِ ال۟خِل۟قَةِ مَعَ اِتِّزَانِ الصَّن۟عَةِ
Hem dir ki semanın yüzündeki mahlukatın nizam-nizam-intizamını, dakik mizanlar içinde masnuatın mevzuniyetini gör və anla ki onların Sâni’i ne qədər Kadîr və ne qədər Hakîm olduğunu bil. Bəli, muhtelif və kiçik cirimleri veyahut heyvanları döndüren və bir vazife üçün çeviren və bir mizan-ı mahsus ilə hər birini muayyen bir yolda sevk eden bir zatın derece-i iktidar və hikmetini və hərəkət eden cirimlerin ona derece-i itaat və musahhariyetlerini gösterdikleri kimi koca semavat o dehşetli azametiyle hədsiz yıldızlarıyla və o yıldızlar da dehşetli büyüklükleriyle və gayet şiddetli hareketleriyle birlikdə, zerre miktar və bir saniyecik qədər hudutlarından tecavüz etmemeleri, bir âşire-i dakika qədər vazifelerinden geri kalmamaları, Sâni’-i Zülcelallerinin ne qədər dakik bir mizan-ı mahsus ilə rububiyetini icra ettiğini nazar-ı dikkate gösterirler. Hem də bu ayə kimi Sure-i Amme’de və sair ayələrdə beyan olunan teshir-i şems və kamer və nücumla işarə ettiği kimi:
تَشَع۟شُعُ سِرَاجِهَا تَهَل۟هُلُ مِص۟بَاحِهَا تَلَئ۟لُؤُ نُجُومِهَا تُع۟لِنُ لِاَه۟لِ النُّهٰى سَل۟طَنَةً بِلَا ان۟تِهَاءٍ
Yani semanın müzeyyen tavanına, güneş kimi ışık verici, ısındırıcı bir lambayı takmak; gece gündüz hatlarıyla, kış yaz sahifelerinde mektubat-ı Samedaniyeyi yazmasına bir nur hokkası hükmüne getirmek və yüksək minare və kulelerdeki böyük saatlerin parlayan akrebleri misillü kubbe-i semada kameri, zamanın saat-i kübrasına bir akreb etmək; mütefavit çox hilâller surətində hər geceye güya ayrı bir hilâl buraxıb, sonra dönüp özünə toplamak, menzillerinde kemal-i mizanla, dakik hesapla hərəkət ettirmek və kubbe-i semada parlayan, tebessüm eden yıldızlarla, göğün güzel yüzünü yaldızlamak, əlbəttə nihayətsiz bir saltanat-ı rububiyetin şeairidir. Şüurlua, onu iş’ar eden muhteşem bir uluhiyetin işaratıdır. Ehl-i fikri, imana və tevhide davet edər.
Bak kitab-ı kainatın safha-i rengînine
Hâme-i zerrîn-i qüdrət, gör ne tasvir eylemiş.
Kalmamış bir nöqtə-i muzlim, çeşm-i dil erbabına
Sanki âyâtın Hudâ, nur ilə tahrir eylemiş.
Bak, ne mu’ciz-i hikmət, iz’anrubâ-yı kainat
Bak, ne âlî bir temaşadır feza-yı kainat
Dinlə də yıldızları, bu hutbe-i şirinine
Name-i nurîn-i hikmət, bak ne takrir eylemiş.
Həmişə birlikdə nutka gelmiş, hak dili ilə deyərlər:
Bir Kadîr-i Zülcelal’in haşmet-i sultanına
Birer bürhan-ı nur-efşanız vücub-u Sâni’a
Hem vahdete hem qüdrətə şahitleriz biz.
Bu zeminin yüzünü yaldızlayan
Nâzenin mu’cizatı çün melek seyranına
Bu semanın arza bakan, cənnətə dikkat eden
Minlərlə müdakkik gözleriz biz.
Tûba-yı yaradılışten semavat şıkkına, həmişə Kehkeşan ağsanına
Bir Cemil-i Zülcelal’in dest-i hikmetiyle takılmış, minlərlə güzel meyveleriz biz.
Bu semavat ehline birer mescid-i seyyar, birer hane-i devvar, birer ulvi âşiyane
Birer misbah-ı nevvar, birer gemi-i cebbar, birer tayyareyiz biz.
Bir Kadîr-i Zülkemal’in, bir Hakîm-i Zülcelal’in, birer qüdrət möcüzəsi, birer sənət möcüzəsi-ı Hâlıkane
Birer nadire-i hikmət, birer dâhiye-i yaradılış, birer nur âlemiyiz biz.
Belə yüz min dil ilə yüz min bürhan gösteririz, işittiririz insan olan insana
Kör olası dinsiz gözü, görməz oldu yüzümüzü hem işitmez sözümüzü, hak söyleyen âyetleriz biz.
Sikkemiz bir, turramız bir, Rabb’imize musahharız, müsebbihiz abîdane
Zikrederiz, Kehkeşan’ın halka-i kübrasına mensup birer meczuplarız biz.
قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ اَللّٰهُ الصَّمَدُ
Bu Mevkıfın üç maksadı var.
Bir yıldızın tokadıyla yere sukut eden ehl-i şirk və dalaletin vekili, zerrelerden yıldızlara qədər heç bir yerde zerre miktar şirke yer bulamadığından, o tarzdaki davadan vazgeçip lakin şeytan kimi vahdete dair teşkikat etmək üçün üç mühim sual ilə ehadiyete və vahdete dair ehl-i tevhide vesvese etmək istedi.
Birinci sual: Zındıka dili ilə dir ki: “Ey ehl-i tevhid! Mən, öz müekkillerim adına bir şey bulamadım, mevcudatta bir hisse çıkaramadım, mesleğimi ispat edemedim. Lakin siz ne ilə nihayətsiz bir qüdrət sahibi bir Vâhid-i Ehad’i ispat ediyorsunuz? Nədən onun kudretiyle birlikdə başqa eller karışmasını kabil görmüyorsunuz?”
Cavab: Iyirmi İkinci Söz’de kat’î ispat edilmiş ki bütün mövcudat, bütün zerrat, bütün yıldızlar, hər biri Vâcibü’l-vücud’un və Kadîr-i Mutlak’ın vücub-u vücuduna birer bürhan-ı neyyirdir. Bütün kainattaki silsilelerin hər biri, onun vahdaniyetine birer delil-i kat’îdir. Kur’an-ı Hakîm hədsiz bürhanlarında ispat ettiği kimi umumun nazarına en zâhir bürhanları daha ziyade zikreder. Ezcümle:
وَلَئِن۟ سَاَل۟تَهُم۟ مَن۟ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ kimi çoxlu âyâtla Kur’an-ı Hakîm; yaradılış-i arz və semavatı, vahdaniyete bedahet derecesinde bir bürhan gösterir ki istəyər istəməz şüurlu olan hər adam, yaradılış-i arz və semavatta bizzarure Hâlık-ı Zülcelal’ini tasdik etmeye mecburdur ki لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ deyər.
Birinci Mevkıf’ta necə bir zerreden başladık, tâ yıldızlara və semavata qədər sikke-i tevhidi gösterdik. Kur’an-ı Hakîm bu nevi âyâtla, yıldızlardan və semavattan tutup tâ zerrelere qədər, şirki tard edər. Belə işarə edər və manen deyər:
Semavat və arzı belə muntazam halk eden bir Kadîr-i Mutlak’ın, əlbəttə devair-i masnuatından olan manzume-i şemsiye bilbedahe onun kabza-i tasarrufundadır.
Madam ki o Kadîr-i Mutlak, şemsi seyyaratıyla kabza-i tasarrufunda tutur və tanzim və teshir və tedvir edir. Əlbəttə o manzume-i şemsiyenin bir cüzü və şems ilə bağlanan küre-i arz də kabza-i tasarrufunda və tedbir və tedvirindedir.
Madam ki küre-i arz, kabza-i tasarrufunda və tedbir və tedvirindedir. Bilbedahe arzın yüzünde yazılan və icad edilen və yerin meyvələri və gayatı hükmünde olan masnuat də onun kabza-i rububiyetinde və terbiyesindedir.
Madam ki bütün zeminin yüzüne serilen və serpilen və yüzünü yaldızlayan və ziynetlendiren və hər zaman tazelenen, gəlib giden və zemin onlarla dolup boşalan umum masnuat, kabza-i qüdrət və ilmindedir və adl və hikmetinin mizanıyla ölçülüp və tanzim edilir.
Madam ki bütün enva, onun kabza-i kudretindedir. Əlbəttə o envaın muntazam və mükemmel fertleri və âlemin kiçik misal-i musağğarları və enva-ı kainatın bilançoları və kitab-ı âlemin küçücük fihristeleri hükmünde olan cüz’î fertleri, bilbedahe onun kabza-i rububiyetinde və icadındadır və tedvir və terbiyesindedir.
Madam ki hər bir canlı, kabza-i tedbir və terbiyesindedir. Əlbəttə o canlıın vücudunu teşkil eden hüceyrat və küreyvat və aza və âsab; bilbedahe onun kabza-i ilim və kudretindedir.
Madam ki hər bir hüceyre və kandaki hər bir küreyvat, onun taht-ı emrindedir və daire-i tasarrufundadır və onun kanunuyla hərəkət edərlər. Əlbəttə bütün bunların madde-i esasiyesi və bütün onlardaki nakş-ı sanata və nesc-i nakşa mekikler və yaylar hükmünde olan zerrat də bizzarure onun kabza-i kudretinde və daire-i ilmindedir və onun emriyle, izniyle, qüvvəti ilə muntazam harekât yapar, mükemmel vezaif görürler.
Madam ki hər bir zerrenin hareketi və vazife görmesi, onun kanunuyla, izniyle, emriyledir. Əlbəttə teşahhusat-ı vechiye və hər kəsin yüzünde hamıdan onu temyiz edəcək birer alâmet-i farika bulunması və simalar kimi seslerde, dillerde ayrı ayrı farklar bulunması, bilbedahe onun ilim və hikmetiyledir.
İşte bu silsileye mebde və müntehayı zikrederek işarə eden bu ayəyə bak:
وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟
اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِل۟عَالِمٖينَ
Indi deriz: Ey ehl-i şirkin vekili! İşte silsile-i kainat qədər qüvvətli bürhanlar, meslek-i tevhidi ispat edər. Və bir Kadîr-i Mutlak’ı gösterir. Madam ki yaradılış-i semavat və arz, bir Sâni’-i Kadîr’i və o Sâni’-i Kadîr’in nihayətsiz bir kudretini və o nihayətsiz bir qüdrətin, nihayətsiz bir kemalde olduğunu gösterir. Əlbəttə şeriklerden istiğna-yı mutlak var. Yani heç bir cihette şeriklere ihtiyaç yox. İhtiyaç olmadığı halde nədən bu zulümatlı meslekte gidiyorsunuz? Ne zorunuz var ki oraya giriyorsunuz?
Hem də şürekaya heç bir ihtiyaç olmadığı və kainat onlardan ehtiyacsız-i mutlak oldukları halde, şerik-i uluhiyet kimi rububiyet və icad şerikleri də mümtenidirler, vücudları muhaldir. Çünki semavat və arzın Sâni’indeki qüdrət hem nihayet kemalde hem nihayətsiz olduğunu ispat ettik. Əgər şerik bulunsa mütenahî digər bir qüdrət, o nihayətsiz və gayet kemaldeki qüdrəti mağlup edib, bir kısım yer zapt etmək və ona nihayet vermək və manen âciz buraxıb, hədsiz olduğu halde tahdid etmək və heç bir mecburiyet olmadan bir mütenahî şey, nihayətsiz bir şeye, nihayətsiz olduğu bir vakitte nihayet vermək və mütenahî etmək lâzım gəlir ki bu, muhalatın en gayr-ı makulü və mümteniatın en katmerlisidir.
Hem şerikler “ehtiyacsızyetün anhâ” və “mümteniatün bizzat” yani heç onlara ihtiyaç olmadığı kimi vücudları muhal oldukları halde onları dava etmək, sırf tahakkümîdir. Yani aklen, mantıken, fikren o davayı ettirəcək bir səbəb olmadığı üçün manasız sözler hükmündedir. İlm-i usûlce “tahakkümî” tabir edilir. Yani manasız dava-yı mücerreddir. İlm-i kelâm və ilm-i usûlün düsturlarındandır ki denilir:
لَا عِب۟رَةَ لِل۟اِح۟تِمَالِ ال۟غَي۟رِ النَّاشِئِ عَن۟ دَلٖيلٍ وَ لَا يُنَافِى ال۟اِم۟كَانُ الذَّاتِىُّ ال۟يَقٖينَ ال۟عِل۟مِىَّ
Yani “Bir delilden, bir emareden neş’et etmeyen bir ihtimalin ehemmiyeti yox. Kat’î ilme şek katmaz. Yakîn-i hükmîyi sarsmaz.” Mesela, zatında Barla Denizi (yani Eğirdir Gölü) imkân və ihtimal var ki pekmez olsun, yağa inkılab etmiş olsun. Lakin madam ki bir emareden, o imkân və ihtimal neş’et etmir; onun vücuduna və su olduğuna, kat’î ilmimize təsir etməz, şek və vesvese verməz.
İşte bunun kimi mevcudatın hər tarafından, kainatın hər köşesinden sorduk: Birinci Mevkıf’ta gösterildiyi kimi zerrattan yıldızlara qədər və İkinci Mevkıf’ta görüldüğü kimi yaradılış-i semavat və arzdan, tâ simalardaki teşahhusata qədər hangi şeyden soruldu isə hal dili ilə vahdaniyete şehadet və sikke-i tevhidi gösterdi. Sən də gördün. Elə isə kainatın mevcudatında bir emare yox ki bir şirk ihtimali ona bina edilsin.
Demək dava-yı şirk, sırf tahakkümî və manasız söz və dava-yı mücerred olduğundan şirki iddia etmək, mahz-ı cehalet, ayn-ı belâhettir.
İşte ehl-i dalaletin vekili, buna qarşı diyeceği kalmır. Yalnız dir ki: “Şirke emare, kainattaki tertib-i esbabdır. Hər şeyin bir sebeple bağlı olduğudur. Demək, esbabın həqiqi tesirleri vardır. Tesirleri varsa şerik olabilirler?”
Cavab: Meşiet və hikmet-i İlahiyenin muktezasıyla və çox esmanın tezahür etmək istemesiyle; müsebbebat, esbaba rabtedilmiş. Hər bir şey, bir sebeple bağlanmış. Lakin çox yerlerde və müteaddid Sözlerde kat’î ispat etmişiz ki: “Esbabda həqiqi tesir-i icadî yox.”
Indi yalnız bu qədər deriz ki: Esbab içinde, bilbedahe en eşrefi və ihtiyarı en geniş və tasarrufatı en vâsi, insandır. İnsanın də en zâhir ef’al-i ihtiyariyesi içinde en zâhiri, ekl və kelâm və fikirdir. Yani yemek, söylemek, düşünmektir. Bu yemek, söylemek, düşünmək isə gayet muntazam, acib, hikmetli birer silsiledir. O silsilenin yüz cüzünden, insanın dest-i ihtiyarına verilen ancaq bir cüzüdür.
Mesela yemekten, bedenin tagaddi-i hüceyratından tut tâ semeratın teşekkülüne qədər olan silsile-i ef’al içinde, insanın dest-i ihtiyarına verilen yalnız ağızdaki dişlerin değirmenini tahrik edib onu çiğnemektir. Və söylemek silsilesinden yalnız meharic-i huruf kalıplarına, havayı sokup çıkarmaktır. Halbuki ağzında bir tək kəlmə, bir çərdək kimi iken bir ağac hükmündedir. Hava içinde milyonlar eyni kəlmə kimi meyvələr verir. Milyonlarla dinleyenlerin kulaklarına girer. Bu misalî sümbüle, insandaki hayalin eli ancaq yetişebilir. İhtiyarın kısacık eli, necə yetişir?
Madam ki esbab içinde en eşrefi və en ziyade ihtiyar sahibi olan insan, belə həqiqi icaddan eli bağlansa sair cemadat və behimat və anâsır və tabiat, necə həqiqi mutasarrıf olabilirler?
Yalnız o esbab, birer zarftır və masnuat-ı Rabbaniyeye birer kılıftırlar və hedâyâ-yı Rahmaniyeye birer tablacıdırlar. Əlbəttə bir padşahın hediyesinin kabı və ya hediyeye sarılan mendil veyahut hədiyyə eline verilip gətirən nefer, o padşahın saltanatına şerik olamazlar. Və onları şerik tevehhüm eden, saçma bir hezeyan edər. Elə də esbab-ı zâhiriye və vesait-i suriyenin, rububiyet-i İlahiyeden heç bir cihette hisseleri ola bilməz. Hizmet-i bəndəlikten başqa nasibleri yoxdur.
Ehl-i şirkin vekili, meslek-i şirki heç bir cihette ispat edemediğinden və onun ispatından meyus kaldığından; ehl-i tevhidin mesleğini, teşkikatıyla və şüpheleriyle tahrip etmeye çalışmak istediğinden belə ikinci bir sual edir. Dir ki:
Ey ehl-i tevhid! Siz diyorsunuz ki: “ قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ اَللّٰهُ الصَّمَدُ Hâlık-ı âlem birdir, Ehad’dir, Samed’dir. Hem hər şeyin Hâlık’ı odur. Ehadiyet-i zatiyesiyle birlikdə doğrudan doğruya hər şeyin dizgini onun elinde, hər şeyin anahtarı kabzasında, hər şeyin nâsiyesini tutur. Bir iş bir işe mani olmur. Bütün eşyada, bütün ahvaliyle bir anda tasarruf edə bilər.” Belə acib bir həqiqətə necə inanılabilir? Müşahhas bir tək zat, nihayətsiz yerlerde, nihayətsiz işleri külfetsiz yapabilir mi?
Cavab: Bu suale, gayet derin və ince və gayet yüksək və geniş olan bir sırr-ı ehadiyet və samediyetin beyanıyla cavab verilir. Fikr-i beşer isə o sırra ancaq bir təmsil dürbünüyle və mesel rasadıyla bakabilir. Cənabı-Haqqın zat və sıfâtında misil və misali yox. Lakin mesel və təmsil ilə bir derece şuunatına bakılabilir. İşte biz də temsilat-ı maddiye ilə o sırra işarə edeceğiz.
Birinci Təmsil: Belə ki On Altıncı Söz’de ispat edildiyi kimi bir tək zat-ı müşahhas, muhtelif âyineler vasıtasıyla külliyet kesbeder. Bir cüz’î-yi həqiqi iken şuunat-ı kesîreye mâlik bir küllî hükmüne geçer.
Bəli, necə cismanî şeylere cam və su kimi maddeler âyenə olub cismanî bir tək şey, o âyinelerde bir külliyet kesbeder. Elə də nurani şeylere və ruhaniyata də hava və esîr və âlem-i misalin bazı mevcudatı, âyineler hükmünde və berk və hayal süratinde birer vasıta-i seyr ü seyahat suretine geçerler ki o nuraniler və o ruhanîler, hayal süratiyle o meraya-yı nazifede və o menazil-i latîfede gəzərlər. Bir anda minlərlə yerlere girerler. Və hər âyinede, nurani oldukları və akisleri onların eyni və onların hâsiyetine mâlik oldukları üçün cismaniyetin aksine olaraq, hər yerde bizzat bulunur kimi hükmederler. Kesif cismanilerin akisleri və misalleri, o cismaniyetin aynları olmadığı kimi hâsiyetine də mâlik deyil, ölü sayılırlar.
Mesela güneş, müşahhas bir cüz’î olduğu halde, parlak eşya vasıtasıyla bir küllî hükmüne geçer. Zemin yüzündeki bütün parlak şeylere, hattâ hər bir katre suya və cam zerreciklerine birer aksini, birer misalî güneşi, onların kabiliyetine göre verir. Güneşin hararet və ziyası və ziyasındaki yeddi rengi və zatının bir nevi misali, hər bir parlak cisimde bulunur. Faraza güneşin ilmi, şuuru bulunsa idi; hər âyenə onun bir nevi menzili və tahtı və iskemlesi hükmünde olub hər şeyle bizzat temas edər, hər şüurlula âyineleri vasıtasıyla, hattâ göz bebeğiyle birer telefon hükmünde muhabere edebilirdi. Bir şey, bir şeye mani olmazdı. Bir muhabere, bir muhabereye set çekmezdi. Hər yerde bulunmakla birlikdə, heç bir yerde bulunmazdı.
Əcəba bir zatın min bir isminden yalnız Nur isminin maddî və cüz’î və camid bir âyinesi hükmünde olan güneş, belə teşahhusu ilə birlikdə, küllî yerlerde küllî işlere mazhar olsa o Zat-ı Zülcelal, ehadiyet-i zatiyesiyle birlikdə nihayətsiz işleri bir anda yapamaz mı?
İkinci Təmsil: Kainat bir şecere hükmünde olduğu üçün hər bir şecere, kainatın həqiqətlərine misal ola bilər. İşte biz də bu odamızın önündeki muhteşem, muazzam çınar ağacını, kainata bir misal-i musağğar hükmünde tutup kainattaki cilve-i ehadiyeti onun ilə göstereceğiz. Belə ki:
Bu ağacın lâekall on min meyvəsi var. Hər bir meyvesinin lâekall yüzer kanatlı çərdəyi var. Bütün on min meyvə və bir milyon çərdək; bir anda, birlikdə bir sanat və icada mazhardırlar. Halbuki bu ağacın çərdək-i aslîsinde və kökünde və gövdesinde, cüz’î və müşahhas və ukde-i hayatiye tabir edilen bir cilve-i irade-i İlahiye və bir nüvə-i emr-i Rabbanî ilə bu ağacın kavanin-i teşkiliyesinin merkeziyeti, hər dalın başında hər bir meyvenin içinde hər bir çekirdeğin yanında bulunur ki hiçbirinin bir şeyini, noksan bırakmayarak, birbirine mani olmayarak onunla yapılır.
Və o bir tək cilve-i irade və o kanun-u emrî; ziya, hararet, hava kimi dağılıp hər yere gitmir. Çünki gittiği yerlerin ortalarındaki uzun mesafelerde və muhtelif masnularda heç bir iz bırakmır, heç bir eseri görülmür. Əgər intişar ilə olsa idi izi və eseri görülecekti. Bəlkə bizzat, tecezzi və intişar etmeden hər birisinin yanında bulunur. Ehadiyetine və şahsiyetine o küllî işler, münafî olmur. Hattâ denilebilir ki o cilve-i irade, o kanun-u emrî, o ukde-i hayatiye; hər birinin yanında bulunur, heç bir yerde də bulunmaz. Güya bu muhteşem ağacta meyvələr, çərdəklər adedince o kanun-u emrînin birer gözü, birer kulağı var. Bəlkə ağacın hər bir cüzü, o kanun-u emrînin duygularının birer merkezi hükmündedir ki uzun vasıtaları perde olub bir mani teşkil etmək deyil bəlkə telefon telleri kimi birer vesile-i teshil və takrib olur. En uzaq, en yaxın gibidir.
Madam ki bilmüşahede Zat-ı Əhəd və Səməd olan Allah’in irade kimi bir sıfatının bir tək cilve-i cüz’îsi, bilmüşahede milyon yerde, milyonlar işe vasıtasız medar olur. Əlbəttə Zat-ı Zülcelal’in tecelli-i qüdrət və iradesiyle, şecere-i yaradılışi bütün ecza və zerratıyla birlikdə tasarruf edebilmesine şuhud derecesinde yakîn etmək lâzım gəlir.
On Altıncı Söz’de ispat və izah edildiyi kimi deriz ki madam ki güneş kimi âciz və musahhar mahluklar və ruhanî kimi madde ilə mukayyed nim-nurani masnular və bu çınar ağacının manevî nuru, ruhu hükmünde olan ukde-i hayatiyesi və merkez-i tasarrufu olan emrî kanunlar və iradevî cilveler, nuraniyet sırrıyla bir yerde iken və bir tək müşahhas cüz’î oldukları halde, çoxlu yerlerde və çoxlu işlerde bilmüşahede bulunabilirler. Və madde ilə mukayyed bir cüz’î oldukları halde, mutlak bir küllî hükmünü alırlar. Və bir anda bir cüz-i ihtiyarî ilə çoxlu muhtelif işleri bilmüşahede kesbederler. Sən də görürsən və inkâr edemezsin.
Əcəba maddeden mücerred və muallâ hem kaydın tahdidinden və kesafetin zulmetinden münezzeh və müberra hem bu umum envar və bu bütün nuraniyat onun envar-ı kudsiye-i esmaiyesinin kesif bir gölgesi və zılali hem umum vücud və bütün həyat və âlem-i ervah və âlem-i berzah və âlem-i misal nim-şeffaf birer âyenə-i cemali hem sıfâtı muhita və şuunatı külliye olan bir tək Zat-ı Akdes’in irade-i külliye və qüdrət-i mütləq və ilm-i muhit ilə zâhir olan tecelli-i sıfâtı və cilve-i ef’ali içindeki teveccüh-ü ehadiyetinden hangi şey saklanabilir? Hangi iş ona ağır gelebilir? Hangi yer ondan gizlenebilir? Hangi fert ondan uzaq kalabilir? Hangi şahıs külliyet kesbetmeden ona yanaşabilir? Heç eşya ondan gizlenebilir mi? Heç bir iş, bir işe mani olur mu? Heç bir yer, onun huzurundan hâlî kalır mı? İbn-i Abbas radıyallahu anhın dediyi kimi “Her bir mevcuda bakar birer manevî basarı və işitir birer manevî sem’i” bulunmaz mı? Silsile-i eşya, onun evamir və kanunlarının süratle cereyanlarına birer tel, birer damar hükmüne geçmez mi? Mevani və avâik, onun tasarrufuna vesail və vesait ola bilməz mı? Esbab və vesait, sırf zâhirî bir perde ola bilməz mı? Heç bir yerde bulunmadığı halde, hər yerde bulunmaz mı? Heç tahayyüz və temekküne möhtac olur mu? Heç uzaklık və küçüklük və tabakat-ı vücudun perdeleri, onun kurbiyetine və tasarrufuna və şuhuduna mani ola bilər mi? Hem heç maddîlerin, mümkinlerin, kesiflerin, kesîrlerin, mukayyedlerin, mahdudların hâssaları və maddenin və imkânın və kesafetin və kesretin və takayyüdün və mahdudiyetin mahsus və münhasır lâzımları olan tagayyür, tebeddül, tahayyüz və tecezzi kimi emirler; maddeden mücerred və Vâcibü’l-vücud və Nuru’l-Envar və Vâhid-i Ehad və kuyuddan münezzeh və huduttan müberra və kusurdan mukaddes və noksandan muallâ bir Zat-ı Akdes’e lâhik ola bilər mi? Acizlik, heç ona yakışır mı? Kusur, heç onun dâmen-i izzetine yanaşır mı?
İKİNCİ MAKSAT’IN HÂTİMESİ
Bir zaman ehadiyete dair bir təfəkkürde bulunduğum zaman, odamın yanındaki çınar ağacının meyvelerine baktım. Arabiyyü’l-ibare bir silsile-i təfəkkür kalbe geldi. Necə gelmiş isə elə Arabî olaraq yazıp sonra qısa bir mealini söyleyəcəyəm. İşte:
نَعَم۟ فَال۟اَث۟مَارُ وَال۟بُذُورُ مُع۟جِزَاتُ ال۟حِك۟مَةِ خَوَارِقُ الصَّن۟عَةِ هَدَايَاءُ الرَّح۟مَةِ بَرَاهٖينُ ال۟وَح۟دَةِ بَشَائِرُ لُط۟فِهٖ فٖى دَارِ ال۟اٰخِرَةِ شَوَاهِدُ صَادِقَةٌ بِاَنَّ خَلَّاقَهَا لِكُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ كُلُّ ال۟اَث۟مَارِ وَال۟بُذُورِ مَرَايَاءُ ال۟وَح۟دَةِ فٖى اَط۟رَافِ ال۟كَث۟رَةِ اِشَارَاتُ ال۟قَدَرِ رُمُوزَاتُ ال۟قُد۟رَةِ بِاَنَّ تَاكَ ال۟كَث۟رَةَ مِن۟ مَن۟بَعِ ال۟وَح۟دَةِ تَص۟دُرُ شَاهِدَةً لِوَح۟دَةِ ال۟فَاطِرِ فِى الصُّن۟عِ وَالتَّص۟وٖيرِ ثُمَّ اِلَى ال۟وَح۟دَةِ تَن۟تَهٖى ذَاكِرَةً لِحِك۟مَةِ ال۟قَادِرِ فِى ال۟خَل۟قِ وَالتَّد۟بٖيرِ وَكَذَاهُنَّ تَل۟وٖيحَاتُ ال۟حِك۟مَةِ بِاَنَّ صَانِعَ ال۟كُلِّ بِكُلِّيَّةِ النَّظَرِ اِلَى ال۟جُز۟ئِىِّ يَن۟ظُرُ ثُمَّ اِلٰى جُز۟ئِهٖ اِذ۟ اِن۟ كَانَ ثَمَرًا فَهُوَ ال۟مَق۟صُودُ ال۟اَظ۟هَرُ مِن۟ خَل۟قِ هٰذَا الشَّجَرِ فَال۟بَشَرُ ثَمَرٌ لِهٰذِهِ ال۟كَائِنَاتِ فَهُوَ ال۟مَط۟لُوبُ ال۟اَظ۟هَرُ لِخَالِقِ ال۟مَو۟جُودَاتِ وَال۟قَل۟بُ كَالنَّوَاةِ فَهُوَ ال۟مِر۟اٰةُ ال۟اَن۟وَرُ لِصَانِعِ ال۟كَائِنَاتِ مِن۟ هٰذِهِ ال۟حِك۟مَةِ صَارَ ال۟اِن۟سَانُ ال۟اَص۟غَرُ فٖى هٰذِهِ ال۟مَخ۟لُوقَاتِ هُوَ ال۟مَدَارُ ال۟اَظ۟هَرُ لِلنَّش۟رِ وَال۟مَح۟شَرِ فٖى هٰذِهِ ال۟مَو۟جُودَاتِ وَالتَّخ۟رٖيبِ وَالتَّب۟دٖيلِ لِهٰذِهِ ال۟كَائِنَاتِ
Bu Arabî fıkranın mebdei şudur:
فَسُب۟حَانَ مَن۟ جَعَلَ حَدٖيقَةَ اَر۟ضِهٖ مَش۟هَرَ صَن۟عَتِهٖ مَح۟شَرَ حِك۟مَتِهٖ مَظ۟هَرَ قُد۟رَتِهٖ مَز۟هَرَ رَح۟مَتِهٖ مَز۟رَعَ جَنَّتِهٖ مَمَرَّ ال۟مَخ۟لُوقَاتِ مَسٖيلَ ال۟مَو۟جُودَاتِ مَكٖيلَ ال۟مَص۟نُوعَاتِ فَمُزَيَّنُ ال۟حَي۟وَانَاتِ مُنَقَّشُ الطُّيُورَاتِ مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ مُع۟جِزَاتُ عِل۟مِهٖ خَوَارِقُ صُن۟عِهٖ هَدَايَاءُ جُودِهٖ بَشَائِرُ لُط۟فِهٖ تَبَسُّمُ ال۟اَز۟هَارِ مِن۟ زٖينَةِ ال۟اَث۟مَارِ تَسَجُّعُ ال۟اَط۟يَارِ فٖى نَس۟مَةِ ال۟اَس۟حَارِ تَهَزُّجُ ال۟اَم۟طَارِ عَلٰى خُدُودِ ال۟اَز۟هَارِ تَرَحُّمُ ال۟وَالِدَاتِ عَلَى ال۟اَط۟فَالِ الصِّغَارِ تَعَرُّفُ وَدُودٍ تَوَدُّدُ رَح۟مٰنٍ تَرَحُّمُ حَنَّانٍ تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِل۟جِنِّ وَ ال۟اِن۟سَانِ وَ الرُّوحِ وَ ال۟حَي۟وَانِ وَ ال۟مَلَكِ وَ ال۟جَانِّ
İşte bu Arabî təfəkkürün qısa bir meali şudur ki:
Bütün meyvələr və içindeki tohumcuklar; hikmet-i Rabbaniyenin birer mu’cizesi, sanat-ı İlahiyenin birer hârikası, rahmet-i İlahiyenin birer hədiyyəsi, vahdet-i İlahiyenin birer bürhan-ı maddîsi, âhirette eltaf-ı İlahiyenin birer müjdecisi, kudretinin ihatasına və ilminin şümulüne birer şahid-i sadık oldukları kimi bunlar, âlem-i kesretin aktarında və bu ağac kimi tekessür etmiş bir nevi âlemin etrafında vahdet âyineleridirler. Enzarı, kesretten vahdete çevirirlər.
hal dili ilə hər biri deyər: “Dal budak salmış bu koca ağacın içinde dağılma, boğulma, bütün o ağac bizdedir. Onun kesreti, vahdetimizde dâhildir.” Hattâ hər meyvenin qəlbi hükmünde olan hər bir çərdək də vahdetin birer maddî âyinesi oldukları kimi; zikr-i kalbî-yi hafî ilə koca ağacın zikr-i cehrî suretiyle çektiği və okuduğu bütün esmayı zikreder, okur.
Hem o meyvələr, toxumlar; vahdetin âyineleri oldukları kimi kaderin meşhud işaratı və qüdrətin mücessem rumuzatıdır ki qədər onlar ilə işarə edər və qüdrət o kəlmələr ilə remzen deyər: Necə ki bu ağacın kesretli dal və budakları, bir tək çekirdekten gelmiş və bu ağacın sanatkârının icad və tasvirde vahdetini gösterir. Sonra bu ağac, dal və budak salıp tekessür və intişar ettikten sonra, bütün hakikatini bir meyvede toplar. Bütün manasını bir çekirdekte derceder. Onunla Hâlık-ı Zülcelal’inin halk və tedbirindeki hikmetini gösterir.
Elə də bu şecere-i kainat, bir menba-ı vahdetten vücud alır, terbiye görür. Və o kainatın meyvəsi olan insan, bu kesret-i mevcudat içinde, vahdeti gösterdiyi kimi qəlbi də iman gözüyle kesret içinde sırr-ı vahdeti görür.
Hem o meyvələr və toxumlar, hikmet-i Rabbaniyenin telvihatıdır. Hikmət onlarla ehl-i şuura belə ifade edir və deyir ki: “Nasıl bu ağaca müteveccih küllî nazar, küllî tedbir, külliyetiyle və umumiyetiyle bir tək meyveye bakar. Çünki o meyvə, o ağaca bir misal-i musağğardır. Hem o ağactan maksud, odur. Hem o küllî nazar və umumî tedbir, bir meyvenin içinde hər bir çekirdeğe də nazar edər. Çünki çərdək, umum ağacın manasını, fihristesini daşıyır. Demək, ağacın tedbirini gören zat, o tedbir ilə alâkadar bütün esmasıyla, ağacın vücudundan maksud və icadının gayesi olan hər bir semereye müteveccihtir. Hem bu koca ağac, o kiçik meyvələr üçün bazen budanır, kesilir, tecdid üçün bazı cihetleri tahrip edilir. Daha güzel, bâki meyvələr vermək üçün aşılanır.
Elə də bu şecere-i kainatın semeresi olan beşer, kainatın vücudundan və icadından maksud odur və icad-ı mevcudatın gayesi də odur. Və o meyvenin çərdəyi olan insanın qəlbi də Sâni’-i kainat’ın en münevver və en câmi’ bir âyinesidir. İşte bu hikmettendir ki bu küçücük insan, neşir və haşir kimi muazzam inkılablara medar olmuş. Kainatın tahrip və tebdiline səbəb olur. Onun muhakemesi üçün dünya kapısı kapanıp âhiret kapısı açılır.
Madam ki haşrin bahsi geldi. Bəyanı Möcüzə Quran’ın haşrin ispatına dair cezalet-i beyanını və qüvvət-i ifadesini gösteren bir nükte-i hakikatini beyan etmeye münasibət geldi. Belə ki:
Bu təfəkkür neticesi gösterir ki beşerin muhakemesi və saadet-i ebediye kazanması üçün lüzum olsa bütün kainat tahrip edilir və tahrip və tebdil edəcək bir qüdrət görünür və vardır. Lakin haşrin meratibi var. Bir kısmına iman farzdır, marifeti lâzımdır. Digər kısmı, terakkiyat-ı ruhiye və fikriyenin derecatına göre görünür. Və ilim və marifeti lâzım olur. Kur’an-ı Hakîm, en basit və kolay olan mertebeyi kat’î və qüvvətli ispat üçün en geniş və en böyük bir daire-i haşri açacaq bir qüdrəti gösterir.
İşte umuma iman lâzım olan haşrin mertebesi şudur ki insanlar öldükten sonra, ruhları başqa makamlara gedər. Cesetleri çürür. Lakin insanın cesedinden bir çərdək, bir toxum hükmünde olacaq “acbü’z-zeneb” tabir edilen kiçik bir cüzü bâki kalıp Cənabı-Haqq, onun üstünde cesed-i insanîyi haşirde halk edər, onun ruhunu ona gönderir.
İşte bu mertebe o qədər kolaydır ki hər baharda milyonlarla misali görülür. İşte bazen bu mertebeyi ispat üçün âyât-ı Kur’aniye elə bir daireyi gösterir ki bütün zerratı haşir və neşredəcək bir qüdrətin tasarrufatını gösterir. Bazen də bütün mahlukatı fenaya gönderip yeniden getirəcək bir qüdrət və hikmetin âsârını gösterir. Bazı, yıldızları dağıtıp semavatı parçalayabilir bir qüdrət və hikmetin tasarrufatını və âsârını gösterir. Bazı, bütün canlıı öldürəcək, yeniden def’aten bir sayha ilə diriltəcək bir qüdrət və hikmetin tasarrufatını və tecelliyatını gösterir. Bazı, bütün rûy-i zeminde canlı olanları ayrı ayrı haşir və neşredəcək bir qüdrət və hikmetin tecelliyatını gösterir. Bazen küre-i arzı bütün bütün dağıtacaq, dağları uçuracaq, düzeltip daha güzel bir surete çevirəcək bir qüdrət və hikmetin âsârını gösterir.
Demək, hər kəsə imanı və marifeti farz olan haşirden başqa, çox mertebe-i haşirleri də o qüdrət və hikmetle yapabilir. Hikmet-i Rabbaniye iktiza etmiş isə əlbəttə haşir və neşr-i insanî ilə birlikdə umum onları də yapacaq veyahut bazı mühimlerini yapar.
Bir sual: Diyorsunuz ki:
“Sen Sözler’de kıyas-ı təmsili çox istimal edirsən. Halbuki fenn-i mantıkça kıyas-ı temsilî, yakîni ifade etmir. Mesail-i yakîniyede bürhan-ı mantıkî lâzımdır. Kıyas-ı temsilî, usûl-ü fıkıh ulemasınca zann-ı galip kâfi olan metalibde istimal edilir.”
“Hem də sən, temsilatı bazı hekayələr surətində zikredirsən. Hikâye hayalî olur, həqiqi olmaz, vakıa muhalif olur?”
Cavab: İlm-i mantıkça çendan “Kıyas-ı temsilî, yakîn-i kat’î ifade etmir.” denilmiş. Lakin kıyas-ı temsilînin bir nev’i var ki mantığın yakînî bürhanından çox kuvvetlidir və mantığın birinci şeklinin birinci darbından daha yakînîdir. O kısım da şudur ki: Bir temsil-i cüz’î vasıtasıyla bir həqiqət-i küllînin ucunu gösterip hükmü o həqiqətə bina edir. O həqiqətin kanununu, bir hususi maddede gösterir. Tâ o həqiqət-i uzma bilinsin və cüz’î maddeler, ona ircâ edilsin.
Mesela “Güneş, nuraniyet vasıtasıyla, bir tək zat iken hər parlak şeyin yanında bulunur.” temsiliyle bir kanun-u həqiqət gösterilir ki nur və nurani üçün kayıt ola bilməz. Uzaq və yaxın bir olur. Az və çox müsavi olur. Mekân onu zapt edə bilməz.
Hem mesela “Ağacın meyvələri, yarpaqları; bir anda, bir tarzda kolaylıkla və mükemmel olaraq bir tək merkezde, bir kanun-u emrî ilə teşkili və tasviri” bir temsildir ki muazzam bir həqiqətin və küllî bir kanunun ucunu gösterir. O həqiqət və o həqiqətin kanununu gayet kat’î bir surette ispat edər ki o koca kainat də bu ağac kimi o kanun-u həqiqətin və o sırr-ı ehadiyetin bir mazharıdır, bir meydan-ı cevelanıdır.
İşte bütün Sözlerdeki kıyasat-ı temsiliyeler bu çeşittirler ki bürhan-ı kat’î-yi mantıkîden daha qüvvətli, daha yakînîdirler.
İkinci suale cavab: Malûmdur ki fenn-i belâgatta bir lafzın, bir kelâmın mana-yı həqiqisi, başqa bir maksud manaya sırf bir âlet-i mülahaza olsa ona “lafz-ı kinaî” denilir. Və “kinaî” tabir edilen bir kelâmın mana-yı aslîsi, medar-ı sıdk və kizb deyildir. Bəlkə kinaî manasıdır ki medar-ı sıdk və kizb olur. Əgər o kinaî mana doğru isə o kelâm sadıktır. Mana-yı aslî, kâzib də olsa sıdkını bozmaz. Əgər mana-yı kinaî doğru değilse; mana-yı aslîsi doğru olsa, o kelâm kâzibdir.
Mesela, kinaî misallerinden فِلَانٌ طَوٖيلُ النَّجَاد۟ denilir. Yani “Kılıncının kayışı, bendi uzundur.” Bu kelâm, o adamın kametinin uzunluğuna kinayedir. Əgər o adam uzun isə kılıncı və kayışı və bendi olmasa da yenə bu kelâm sadıktır, doğrudur. Əgər o adamın boyu uzun olmazsa, çendan uzun bir kılıncı və uzun bir kayışı və uzun bir bendi bulunsa yenə bu kelâm kâzibdir. Çünki mana-yı aslîsi, maksud deyil.
İşte Onuncu Söz’ün və Iyirmi İkinci Söz’ün hikâyeleri kimi sair Sözlerin hikâyeleri, kinaiyat kısmındandırlar ki be-gayet doğru və gayet sadık və mutabık-ı vaki olan hikâyelerin sonlarındaki həqiqətlər, o hikâyelerin mana-yı kinaiyeleridir. Mana-yı aslîleri, bir temsil-i dürbünîdir. Necə olursa olsun, sıdkına və hakkaniyetine zərər verməz. Hem o hekayələr birer temsildirler. Yalnız umuma tefhim üçün hal dili, lisan-ı kāl surətində və şahs-ı manevî, bir şahs-ı maddî şeklinde gösterilmişdir.
Umum ehl-i dalaletin vekili, ikinci sualine (Hâşiye )qarşı, kat’î və mukni və mülzim cavabı aldıktan sonra, belə üçüncü bir sual edir.
Dir ki: Kur’an’da اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ اَر۟حَمُ الرَّاحِمٖينَ kimi kelimat; başqa hâlıklar, râhimler bulunduğunu iş’ar edər.
Hem diyorsunuz ki: Hâlık-ı âlem’in nihayətsiz kemalâtı var. Bütün enva-ı kemalâtın en nihayet mertebelerini câmi’dir. Halbuki eşyanın kemalâtı, ezdad ilə bilinir; elem olmazsa ləzzət bir kemal olmaz, zulmet olmazsa ziya tahakkuk etməz, firak olmazsa visal ləzzət verməz və hâkeza?
Cavab: Birinci şıkka beş işarə ilə cavab veririz:
BİRİNCİ İŞARET
Kur’an baştan başa tevhidi ispat ettiği və gösterdiyi üçün bir delil-i kat’îdir ki Kur’an-ı Hakîm’in o nevi kelimeleri sizin fehmettiğiniz kimi deyildir. Bəlkə اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ demesi, “Hâlıkıyet mertebelerinin en ahsenindedir.” deməkdir ki başqa hâlık bulunduğuna heç delâleti yox. Bəlkə hâlıkıyetin sair sıfatlar kimi çox meratibi var.
اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ demək, “Meratib-i hâlıkıyetin en güzel, en münteha mertebesinde bir Hâlık-ı Zülcelal’dir.” deməkdir.
İKİNCİ İŞARET
اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ kimi tabirler, hâlıkların taaddüdüne bakmır. Bəlkə mahlukıyetin envaına bakır. Yani “Her şeyi, hər şeye lâyık bir tarzda, en güzel bir mertebede halk edər bir Hâlık’tır.” Necə ki bu manayı اَح۟سَنَ كُلَّ شَى۟ءٍ خَلَقَهُ kimi ayələr ifade edər.
ÜÇÜNCÜ İŞARET
اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ ، اَللّٰهُ اَك۟بَرُ ، خَي۟رُ ال۟فَاصِلٖينَ ، خَي۟رُ ال۟مُح۟سِنٖينَ kimi tabirattaki muvazene, Cənabı-Haqqın vakideki sıfât və ef’ali, sair o sıfât və ef’alin numunelerine mâlik olanlarla muvazene və tafdil deyildir. Çünki bütün kainatta cin və ins və melekte olan kemalât, onun kemaline nisbeten zayıf bir gölgedir; necə muvazeneye gelebilir? Bəlkə muvazene, insanların və bâhusus ehl-i gafletin nazarına göredir.
Mesela necə ki bir nefer, onbaşısına qarşı kemal-i itaat və hörməti gösterir, bütün iyilikleri ondan görür; padşahı az düşünür. Onu düşünse də yenə teşekküratını onbaşıya verir. İşte belə bir nefere qarşı denilir: “Yahu, padşah sənin onbaşından daha büyüktür. Yalnız ona teşekkür et.” Indi bu söz, vakideki padşahın haşmetli həqiqi kumandanlığıyla, onbaşısının cüz’î, surî kumandanlığını muvazene deyil; çünki o muvazene və tafdil, manasızdır. Bəlkə neferin nazar-ı ehemmiyet və irtibatına göredir ki onbaşısını tercih edər, teşekküratını ona verir, yalnız onu sever.
İşte bunun kimi hâlık və mün’im tevehhüm olunan zâhirî esbab, ehl-i gafletin nazarında Həqiqi Nemət Sahibi’ye perde olur. Ehl-i gaflet onlara yapışır, nemət və ihsanı, onlardan bilir. Medh ü senalarını, onlara verir. Kur’an deyər ki: “Cənabı-Haqq daha büyüktür, daha güzel bir Hâlık’tır, daha iyi bir Muhsin’dir. Ona baxın, ona teşekkür ediniz.”
Dördüncü İŞARET
Muvazene və tafdil, vaki mevcudlar içinde olduğu kimi imkânî, hattâ farazî eşyalar içinde də ola bilər. Necə ki ekser mahiyetlerde, müteaddid meratib bulunur. Elə də esma-i İlahiye və sıfât-ı kudsiyenin mahiyetlerinde də ağıl itibarıyla hədsiz meratib bulunabilir. Halbuki Cənabı-Haqq, o sıfât və esmanın mümkün və mutasavver bütün meratibinin en ekmelinde, en ahsenindedir. Bütün kainat, kemalâtıyla bu həqiqətə şahittir. لَهُ ال۟اَس۟مَٓاءُ ال۟حُس۟نٰى bütün esmasını ahseniyet ilə tavsif, bu manayı ifade edir.
BEŞİNCİ İŞARET
Bu muvazene və müfadale, Cənabı-Haqqın mâsivaya mukabil deyil bəlkə iki nevi tecelliyat və sıfâtı var.
Biri: Vâhidiyet sırrıyla və vesait və esbab perdesi altında və bir kanun-u umumî surətində tasarrufatıdır.
İkincisi: Ehadiyet sırrıyla; perdesiz, doğrudan doğruya, hususi bir teveccüh ilə tasarruftur. İşte ehadiyet sırrıyla, doğrudan doğruya olan ihsanı və icadı və kibriyası isə vesait və esbabın mezâhiriyle görünen âsâr-ı ihsanından və icad və kibriyasından daha böyük daha güzel daha yüksektir, deməkdir.
Mesela, necə bir padşahın –lakin veli bir padşahın– ki umum memurları və kumandanları sırf bir perde olub, bütün hüküm və icraat onun elinde farz edirik. O padşahın tasarrufat və icraatı iki çeşittir. Biri: Umumî bir kanunla, zâhirî memurların və kumandanların surətində və makamların kabiliyetine göre verdiyi emirler və gösterdiyi icraatlardır. İkincisi: Umumî kanunla deyil və zâhirî memurları da perde yapmayarak, doğrudan doğruya ihsanat-ı şahanesi və icraatı daha güzel, daha yüksək denilebilir.
Elə də Sultan-ı ezel və ebed olan Hâlık-ı kainat, çendan vesait və esbabı icraatına perde yapmış, haşmet-i rububiyetini göstermiş. Lakin ibadının kalbinde hususi bir telefon bırakmış ki esbabı arkada buraxıb, doğrudan doğruya ona teveccüh etmək üçün bəndəlik-i hâssa ilə mükellef edib اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ deyiniz, deyə kainattan yüzlerini özünə çevirir.
İşte اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ ، اَر۟حَمُ الرَّاحِمٖينَ ، اَللّٰهُ اَك۟بَرُ maânîsi, şu manaya da bakıyor.
Vekilin ikinci şık sualine beş remiz ilə cevaptır:
Birinci Remiz
Sualde dir ki: “Bir şeyin zıddı olmazsa o şeyin necə kemali ola bilər?”
Cavab: Bu sual sahibi, həqiqi kemali bilmir. Yalnız nisbî bir kemal zannedir. Halbuki gayra bakan və gayra nisbeten hasıl olan meziyetler, faziletler, tefevvuklar; həqiqi deyillər, nisbîdirler, zayıftırlar. Əgər gayr, nazardan sâkıt olsalar onlar da sukut edərlər. Mesela, sıcaklığın nisbî ləzzəti və fazileti, soğuğun təsiri iledir. Yemeğin nisbî ləzzəti, açlık eleminin təsiri iledir. Onlar gitse bunlar da azalır.
Halbuki həqiqi ləzzət və muhabbet və kemal və fazilet odur ki gayrın tasavvuruna bina edilmesin, zatında bulunsun və bizzat bir həqiqət-i mukarrere olsun. “Lezzet-i vücud və lezzet-i həyat və lezzet-i muhabbet və lezzet-i marifet və lezzet-i iman və lezzet-i beka və lezzet-i rəhmət və lezzet-i şəfqət və hüsn-ü nur və hüsn-ü basar və hüsn-ü kelâm və hüsn-ü kerem və hüsn-ü sîret və hüsn-ü surət və kemal-i zat və kemal-i sıfât və kemal-i ef’al” kimi bizzat meziyetler; gayr olsun olmasın, bu meziyetler tebeddül etməz.
İşte Sâni’-i Zülcelal və Fâtır-ı Zülcemal və Hâlık-ı Zülkemal’in bütün kemalâtı həqiqiyedir, zatiyedir; gayr və mâsiva, ona təsir etməz. Yalnız mezâhir olabilirler.
İkinci Remiz
Seyyid Şerif-i Cürcanî “Şerhü’l-Mevakıf”ta demiş ki: “Sebeb-i muhabbet ya ləzzət və ya menfaat, ya müşakelet (yani meyl-i cinsiyet), ya kemaldir. Çünki kemal, mahbub-u lizatihîdir.” Yani ne şeyi seversen ya ləzzət üçün seversin, ya menfaat üçün ya evlada meyil kimi bir müşakele-i cinsiye üçün ya kemal olduğu üçün seversin. Əgər kemal isə başqa bir səbəb, bir garaz lâzım deyil. O bizzat sevilir. Mesela, eski zamanda sahib-i kemalât insanları hər kəs sever, onlara qarşı heç bir alâka olmadığı halde istihsankârane muhabbet edilir.
İşte Cənabı-Haqqın bütün kemalâtı və Əsmaül-Hüsnasının bütün meratibleri və bütün faziletleri, həqiqi kemalât olduklarından bizzat sevilirler. “Mahbubetü’n-Lizatihâ”dırlar. Mahbub-u Bi’l-hak və Habib-i Həqiqi olan Zat-ı Zülcelal, həqiqi olan kemalâtını və sıfât və esmasının güzelliklerini özünə lâyık bir tarzda sever, muhabbet edər.
Hem o kemalâtın mazharları, âyineleri olan sanatını və masnuatını və mahlukatının mehasinini sever, muhabbet edər. Enbiyasını və evliyasını, hususan Seyyidü’l-mürselîn və Sultanü’l-evliya olan Habib-i Ekremini sever. Yani öz cemalini sevmesiyle, o cemalin âyinesi olan Habibini sever. Və öz esmasını sevmesiyle, o esmanın mazhar-ı câmii və şüurluu olan o Habibini və ihvanını sever. Və sanatını sevmesiyle, o sanatın dellâl və teşhircisi olan o Habibini və emsalini sever. Və masnuatını sevmesiyle, o masnuata qarşı “Mâşâallah, bârekellah, ne qədər güzel yapılmışlar.” deyən və takdir eden və istihsan eden o Habibini və onun arkasında olanları sever. Və mahlukatının mehasinini sevmesiyle, o mehasin-i ahlâkın umumunu câmi’ olan o Habib-i Ekremini və onun etba və ihvanını sever, muhabbet edər.
ÜÇÜNCÜ REMİZ
Umum kainattaki umum kemalât, bir Zat-ı Zülcelal’in kemalinin âyâtıdır və cemalinin işaratıdır. Bəlkə həqiqi kemaline nisbeten bütün kainattaki hüsün və kemal və cemal, zayıf bir gölgedir. Bu həqiqətin beş hüccetine icmalen işarə ederiz.
Birinci Hüccet: Necə ki mükemmel, muhteşem, münakkaş, müzeyyen bir saray; mükemmel bir ustalık, bir dülgerliğe bilbedahe delâlet edər. Və mükemmel fiil olan o dülgerlik, o nakkaşlık; bizzarure mükemmel bir fâile, bir ustaya, bir mühendise və “nakkaş və musavvir” kimi unvan və isimleriyle birlikdə delâlet edər. Və mükemmel o isimler də şübhəsiz o ustanın mükemmel, sanatkârane sıfatına delâlet edər. Və o kemal-i sanat və sıfat, bilbedahe o ustanın kemal-i istidadına və kabiliyetine delâlet edər. Və o kemal-i istidat və kabiliyet, bizzarure o ustanın kemal-i zatına və ulviyet-i mahiyetine delâlet edər.
Eynilə elə də bu saray-ı âlem, bu mükemmel, müzeyyen eser; bilbedahe gayet kemaldeki ef’ale delâlet edər. Çünki eserdeki kemalât, o ef’alin kemalâtından ileri gəlir və onu gösterir. Kemal-i ef’al isə bizzarure bir fâil-i mükemmele və o fâilin kemal-i esmasına, yani âsâra nisbeten müdebbir, musavvir, hakîm, rahîm, müzeyyin kimi isimlerin kemaline delâlet edər. İsimlerin və unvanların kemali isə şeksiz şübhəsiz o fâilin kemal-i evsafına delâlet edər. Çünki sıfat mükemmel olmazsa sıfattan neş’et eden isimler, unvanlar mükemmel ola bilməz. Və o evsafın kemali, bilbedahe şuunat-ı zatiyenin kemaline delâlet edər. Çünki sıfâtın mebdeleri, o şuun-u zatiyedir. Və şuun-u zatiyenin kemali isə biilmelyakîn zat-ı zîşuunun kemaline və elə lâyık bir kemaline delâlet edər ki o kemalin ziyası, şuun və sıfât və esma və ef’al və âsâr perdelerinden geçtiği halde, bu kainatta yenə bu qədər hüsnü və cemali və kemali göstermiş.
İşte bu derece həqiqi kemalât-ı zatiyenin bürhan-ı kat’î ilə vücudu sabit olduktan sonra, gayra bakan və emsal və ezdada tefevvuk cihetiyle olan nisbî kemalâtın ne ehemmiyeti kalır, ne derece sönük düşer, anlarsın…
İkinci Hüccet: Bu kainata nazar-ı ibretle bakıldığı vaxt, vicdan və qəlb bir hads-i sadıkla hisseder ki bu kainatı bu derece güzelleştiren və süslendiren və enva-ı mehasin ilə tezyin edenin, nihayet derecede bir cemal və kemalâtı vardır ki belə yapır.
Üçüncü Hüccet: Malûmdur ki mevzun və muntazam və mükemmel və güzel sanatlar, gayet güzel bir programa istinad edər. Mükemmel və güzel bir program isə mükemmel və güzel bir ilme və güzel bir zihne və güzel bir kabiliyet-i ruhiyeye delâlet edər. Demək, ruhun manevî güzelliğidir ki ilim vasıtasıyla sanatında tezahür edir.
İşte bu kainat, hədsiz mehasin-i maddiyesiyle, bir manevî və ilmî mehasinin tereşşuhatıdır. Və o ilmî və manevî mehasin və kemalât, əlbəttə hədsiz bir sermedî hüsün və cemalin və kemalin cilveleridir.
Dördüncü Hüccet: Malûmdur ki ziyayı verenin ziyadar olması lâzım, tenvir edenin nurani olması gerek, ihsan gınadan gəlir, lütuf latîften zuhur edər. Madam ki belədir, kainata bu qədər hüsün və cemal vermək və mevcudata muhtelif kemalât vermək; ışık, güneşi gösterdiyi kimi bir cemal-i sermedîyi gösterirler.
Madam ki mevcudat, zeminin yüzünde böyük bir nehir kimi kemalâtın lem’alarıyla parlar, geçer. O nehir, güneşin cilveleriyle parladığı kimi bu seyl-i mevcudat də hüsün və cemal və kemalin lem’alarıyla muvakkaten parlar, gedər. Arkalarından gelenler eyni parlamayı, eyni lem’aları gösterdiklerinden anlaşılır ki cereyan eden suyun kabarcıklarındaki cilveler, güzellikler, necə özlərindən deyil bəlkə bir güneşin ziyasının güzellikleri, cilveleridir.
Elə də bu seyl-i kainattaki muvakkat parlayan mehasin və kemalât, bir Şems-i sermedî’nin lemaat-ı cemal-i esmasıdır.
نَعَم۟ تَفَانِى ال۟مِر۟اٰتِ زَوَالُ ال۟مَو۟جُودَاتِ مَعَ تَجَلِّى الدَّائِمِ مَعَ ال۟فَي۟ضِ ال۟مُلَازِمِ مِن۟ اَظ۟هَرِ الظَّوَاهِرِ اَنَّ ال۟جَمَالَ الظَّاهِرَ لَي۟سَ مُل۟كَ ال۟مَظَاهِرِ مِن۟ اَف۟صَحِ تِب۟يَانٍ مِن۟ اَو۟ضَحِ بُر۟هَانٍ لِل۟جَمَالِ ال۟مُجَرَّدِ لِل۟اِح۟سَانِ ال۟مُجَدَّدِ لِل۟وَاجِبِ ال۟وُجُودِ لِل۟بَاقِى ال۟وَدُودِ
Beşinci Hüccet: Malûmdur ki üç dörd muhtelif yoldan gelenler, eyni bir hâdiseyi söyleseler yakîni ifade eden tevatür derecesinde o hâdisenin kat’î vukuuna delâlet edər.
İşte meşrepçe və meslekçe və istidatça və asırca gayet muhtelif, ayrı ayrı bütün muhakkikînin muhtelif tabakatından və evliyanın muhtelif turuklarından və asfiyanın muhtelif mesleklerinden və hükema-yı həqiqiyenin muhtelif mezheplerinden olan bütün ehl-i keşif və zevk və şuhud və müşahede, keşif və zevk və şuhud ilə ittifak etmişler ki kainat mezâhirinde və mevcudat âyinelerinde görülen mehasin və kemalât, bir tək Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un tecelliyat-ı kemalidir və cilve-i cemal-i esmasıdır. İşte bunların icmaı, sarsılmaz bir hüccet-i kātıadır.
Tahmin ederim ki bu remizde ehl-i dalaletin vekili, işitmemek üçün kulağını kapayıp kaçmaya mecburdur. Zaten zulmetli kafaları, huffaş misillü, bu nurları görmeye tahammül edemezler. Elə isə bundan sonra onları, çox də nazara almayacağız.
Dördüncü REMİZ
Bir şeyin ləzzəti, hüsnü, cemali, emsal və ezdadına bakmaktan ziyade, mazharlarına bakarlar. Mesela kerem, güzel və hoş bir sıfattır. Kerîm olan zat; başqa mükrimlere tefevvuk cihetiyle aldığı lezzet-i nisbiyeden min defa daha hoş bir ləzzəti, ikram ettiği adamların telezzüzleriyle, ferahlarıyla alır. Hem bir şəfqət və mərhəmət sahibi, şəfqət ettiği mahlukların istirahatleri derecesinde həqiqi bir ləzzət alır. Mesela, bir validenin evladının mesudiyetlerinden və istirahatlerinden, şəfqət vasıtasıyla aldığı ləzzət, o derece kuvvetlidir ki onların rahatı üçün ruhunu feda edər derecesine getirir. Hattâ o şefkatin ləzzəti, tavuğu civcivlerini himaye etmək üçün arslana saldırtır.
İşte madam ki evsaf-ı âliyedeki həqiqi ləzzət və hüsün və saadet və kemal, akran və ezdada bakmır. Bəlkə mezâhir və müteallikatına bakır. Əlbəttə Hayy-ı Kayyum və Hannan-ı Mennan və Rahîm və Rahman olan Zat-ı Zülcemali və’l-kemal’in rahmetindeki cemal isə merhumlara bakar. Merhametine mazhar olanların, hususan cennet-i bâkiyede nihayətsiz enva-ı rəhmət və şefkatine mazhar olanların derece-i saadetlerine və tena’umlarına və ferahlarına göre o Zat-ı Rahmanu’r-Rahîm, ona lâyık bir tarzda bir muhabbet, bir sevmek kimi (ona lâyık şuunatla tabir edilen) ulvi, kudsî, güzel, münezzeh manaları vardır. “Lezzet-i kudsiye, aşk-ı mukaddes, ferah-ı münezzeh, mesruriyet-i kudsiye” tabir edilen, izn-i şer’î olmadığından yâd edemediyimiz gayet münezzeh, mukaddes şuunatı vardır ki hər biri kainatta gördüyümüz və mevcudat mabeyninde hissetdiyimiz aşk və ferah və mesruriyetten nihayətsiz derecelerde daha yüksək daha ulvi daha mukaddes daha münezzeh olduğunu çox yerlerde ispat etmişiz. O manaların birer lem’asına bakmak istersen geləcək temsilatın dürbünü ilə bak:
Mesela necə ki sehavetli, âlîcenab, müşfik bir zat; güzel bir ziyafeti, gayet fakir və aç və möhtac olanlara vermək üçün seyahat eden güzel bir gemisine serer. Öz də üstünde seyreder. O fukaranın minnettarane tena’umları və o aç olanların müteşekkirane telezzüzleri və o möhtac olanların senakârane memnuniyetleri; ne derece o kerîm zatı mesrur və müferrah edər, ne qədər onun hoşuna gedər, anlarsın.
İşte küçücük bir sofranın həqiqi mâliki olmayan və bir tevziat memuru hükmünde olan bir insanın mesruriyeti belə isə cin və insi və hayvanatı, feza-yı âlem denizinde seyr ü seyahat ettiren və bir sefine-i Rabbaniye olan koca zeminin üstüne bindirip, yüzünde hədsiz enva-ı mat’umatı câmi’ bir sofrayı serip, bütün canlıı kiçik bir kahvaltı nevinde o ziyafete davet etmekle birlikdə, gayet mükemmel və bütün enva-ı lezaizi câmi’, sermedî, ebedî bir dâr-ı bekada cennetleri, hər birisini birer sofra-i nemət edərək hədsiz lezaizi və letaifi câmi’ bir tarzda, nihayətsiz bir zamanda, nihayətsiz möhtac, nihayətsiz müştak, nihayətsiz ibadına, həqiqi yemek üçün ziyafet açan bir Rahmanu’r-Rahîm’e ait və tabirinde âciz olduğumuz maânî-i mukaddese-i muhabbeti və netaic-i rəhməti kıyas edebilirsin.
Hem mesela mahir bir sanat-perver, maharetini göstermeyi sever bir usta; güzel, plaksız konuşan fonoğraf kimi bir sanatı icad ettikten sonra, onu kurup tecrübe edir, gösterir. O sanatkârın düşündüğü və istediyi neticeleri en mükemmel bir tarzda gösterse onun mûcidi ne qədər iftihar edər, ne qədər memnun olur, ne derece hoşuna gedər. Öz özünə “Bârekellah” deyər.
İşte küçücük bir insan, icadsız, sırf surî bir sanatçığı ilə bir fonoğrafın güzel işlemesiyle belə memnun olsa əcəba bir Sâni’-i Zülcelal; koca kainatı, bir musikî, bir fonoğraf hükmünde icad ettiği kimi zemini və zemin içindeki bütün canlıı və bilhassa canlı içinde insanın başını elə bir fonoğraf-ı Rabbanî və bir musika-i İlahî tarzında yapmış ki hikmet-i beşer, o sanat qarşısında hayretinden barmağını ısırır.
İşte bütün o masnuat, bütün onlardan matlub neticeleri, nihayet derecede və gayet güzel bir surette gösterdiklerinden və ibadat-ı mahsusa və tesbihat-ı hususiye və tahiyyat-ı muayyene ilə tabir edilen evamir-i tekviniyeye qarşı onların itaatleri və onlardan matlub olan makasıd-ı Rabbaniyenin husulünden hasıl olan və iftihar və memnuniyet və ferahla tabir edemediyimiz maânî-i mukaddese və şuun-u münezzeh, o derece âlî və mukaddestir ki bütün ukûl-ü beşer ittihat edib bir ağıl olsa, yenə onların künhüne çata bilməz və ihata edə bilməz.
Hem mesela adalet-perver, ihkak-ı hakkı sever və ondan zevk alır bir hâkim, mazlumların haklarını vermekten və mazlumların teşekkürlerinden və zalimleri tecziye etmekle mazlumların intikamlarını almaktan necə memnun olur, bir zevk alır.
İşte Hakîm-i Mutlak və Âdil-i Bi’l-hak və Kahhar-ı Zülcelal, deyil yalnız cin və inste, bəlkə bütün mövcudatta ihkak-ı haktan, yani hər şeye hakk-ı vücudu və hakk-ı həyatı vermekten və vücud və hayatını mütecavizlerden muhafaza etmekten və dehşetli mevcudları tecavüzlerden tevkif və durdurmaktan, hususan mahşerde və dâr-ı âhirette cin və insin muhakemesinden başqa bütün canlıa qarşı tecelli-i kübra-yı adl və hikmetten gelen maânî-i mukaddeseyi kıyas edebilirsin.
İşte bu üç misal kimi min bir esma-i İlahiyenin hər birinde çoxlu tabakat-ı hüsün və cemal və fazl və kemal bulunduğu kimi çoxlu meratib-i muhabbet və iftihar və izzət və kibriya vardır. İşte bundandır ki “Vedud” ismine mazhar olan muhakkikîn-i evliya: “Bütün kainatın mâyesi, muhabbettir. Bütün mövcudatın harekâtı, muhabbetledir. Bütün mövcudattaki incizab və cezbe və cazibe kanunları, muhabbettendir.” demişler. Onlardan biri demiş:
فَلَك۟ مَس۟ت۟ مَلَك۟ مَس۟ت۟ نُجُوم۟ مَس۟ت۟ سَمٰوَات۟ مَس۟ت۟ شَم۟س۟ مَس۟ت۟ قَمَر۟ مَس۟ت۟ زَمٖين۟ مَس۟ت۟ عَنَاصِر۟ مَس۟ت۟ نَبَات۟ مَس۟ت۟ شَجَر۟ مَس۟ت۟ بَشَر۟ مَس۟ت۟ سَرَاسَر۟ ذٖى حَيَات۟ مَس۟ت۟ هَمَه ذَرَّاتِ مَو۟جُودَات۟ بَرَابَر۟ مَس۟ت۟ دَر۟مَس۟تَس۟ت۟
Yani muhabbet-i İlahiyenin tecellisinde və o şarab-ı muhabbetten hər kəs istidadına göre mesttir.
Malûmdur ki hər qəlb, özünə ihsan edeni sever və həqiqi kemale muhabbet edər və ulvi cemale meftun olur. Kendiyle birlikdə sevdiyi və şəfqət ettiği zatlara də ihsan edeni daha çoxlu sever. Əcəba –sâbıkan beyan ettiğimiz kimi– hər bir isminde minlərlə ihsan defineleri bulunan və bütün sevdiklerimizi ihsanatıyla mesud eden və minlərlə kemalâtın menbaı olan və minlərlə tabakat-ı cemalin medarı olan min bir esmasının müsemması olan Cemil-i Zülcelal, Mahbub-u Zülkemal, ne derece aşk və muhabbete lâyık olduğu və bütün kainat, onun muhabbetiyle mest və sergerdan olmasının şayeste bulunduğu anlaşılmaz mı?
İşte bu sırdandır ki “Vedud” ismine mazhar bir kısım evliya “Cenneti istemirik. Bir lem’a-i muhabbet-i İlahiye, ebeden bizə kâfidir.” demişler.
Hem ondandır ki hadîste geldiyi kimi “Cennette bir dakika rü’yet-i cemal-i İlahî, bütün cənnət lezaizine faiktir.”
İşte bu nihayətsiz kemalât-ı muhabbet, vâhidiyet və ehadiyet dairesinde Zat-ı Zülcelal’in öz esma və mahlukatıyla hasıl olur. Demək, o daire haricinde tevehhüm olunan kemalât, kemalât deyildir.
BEŞİNCİ REMİZ
Beş noktadır:
Birinci Nöqtə: Ehl-i dalaletin vekili deyər ki: “Ehadîsinizde dünya tel’in edilmiş, ‘cîfe’ adı ilə yâd edilmiş. Hem bütün ehl-i velayet və ehl-i həqiqət, dünyayı tahkir edirlər. ‘Fenadır, pistir.’ dirlər. Halbuki sən, bütün kemalât-ı İlahiyeye medar və hüccet, onu gösterirsən və âşıkane ondan bahsedirsən.”
Cavab: Dünyanın üç yüzü var:
Birinci yüzü: Cənabı-Haqqın esmasına bakar. Onların nukuşunu gösterir. Mana-yı harfiyle, onlara âyinedarlık edər. Dünyanın bu yüzü, hədsiz mektubat-ı Samedaniyedir. Bu yüzü gayet güzeldir. Nefrete deyil, aşka lâyıktır.
İkinci yüzü: Âhirete bakar. Âhiretin tarlasıdır, cennetin mezraasıdır, rahmetin mezheresidir. Bu yüzü də evvelki yüzü kimi güzeldir. Tahkire deyil, muhabbete lâyıktır.
Üçüncü yüzü: İnsanın hevesatına bakan və gaflet perdesi olan və ehl-i dünyanın mel’abe-i hevesatı olan yüzdür. Bu yüz çirkindir. Çünki fânidir, zâildir, elemlidir, aldatır. İşte hadîste vârid olan tahkir və ehl-i həqiqətin ettiği nefret, bu yüzdedir.
Kur’an-ı Hakîm’in kainattan və mevcudattan ehemmiyetkârane, istihsankârane bahsi isə evvelki iki yüze bakar. Sahabelerin və sair ehlullahın mergub dünyaları, evvelki iki yüzdedir.
Indi, dünyayı tahkir edenler dörd sınıftır:
Birincisi: Ehl-i marifettir ki Cənabı-Haqqın marifetine və muhabbet və ibadətine set çektiği üçün tahkir edər.
İkincisi: Ehl-i âhirettir ki ya dünyanın zarurî işleri onları amel-i uhrevîden men’ettiği üçün veyahut şuhud derecesinde iman ilə cennetin kemalât və mehasinine nisbeten dünyayı çirkin görür. Bəli, Hazret-i Yusuf aleyhisselâma güzel bir adam nisbet edilse yenə çirkin göründüğü kimi; dünyanın ne qədər qiymətli mehasini varsa, cennetin mehasinine nisbet edilse heç hükmündedir.
Üçüncüsü: Dünyayı tahkir edər. Çünki eline geçmez. Bu tahkir, dünyanın nefretinden gelmir; muhabbetinden ileri gəlir.
Dördüncüsü: Dünyayı tahkir edər. Çünki dünya, eline geçir. Lakin durmur, gidir. O da kızır. Teselli bulmak üçün tahkir edər. “Pistir.” deyər. Bu tahkir isə o da dünyanın muhabbetinden ileri gəlir. Halbuki makbul tahkir odur ki hubb-u âhiretten və marifetullahın muhabbetinden ileri gəlir.
Demək makbul tahkir, evvelki iki kısımdır. Cənabı-Haqq, bizi onlardan yapsın, âmin bi-hürmeti Seyyidi’l-mürselîn.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
Bu Üçüncü Mevkıf “İkinci Nöqtə”dır. O da iki mebhastır.
وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ sırrınca hər şeyden Cənabı-Haqq’a qarşı pencereler hükmünde çox vecihler var. Bütün mövcudatın həqiqətləri, bütün kainatın həqiqəti; esma-i İlahiyeye istinad edər. Hər bir şeyin həqiqəti, bir isme veyahut çox esmaya istinad edər. Eşyadaki sıfatlar, sanatlar də hər biri birer isme dayanır.
Hattâ həqiqi fenn-i hikmət, “Hakîm” ismine və hakikatli fenn-i tıp “Şâfî” ismine və fenn-i hendese “Mukaddir” ismine və hâkeza hər bir fen, bir isme dayandığı və onda nihayet bulduğu kimi bütün fünun və kemalât-ı beşeriye və tabakat-ı kümmelîn-i insaniyenin həqiqətləri, esma-i İlahiyeye istinad edər.
Hattâ muhakkikîn-i evliyanın bir kısmı demişler: “Həqiqi həqiqətlər-i eşya, esma-i İlahiyedir. Mahiyet-i eşya isə o həqiqətlərin gölgeleridir.”
Hattâ bir tək canlı şeyde, yalnız zâhir olaraq iyirmi qədər esma-i İlahiyenin cilve-i nakşı görünebilir.
Bu ince və dakik və çox böyük və geniş həqiqəti, bir təmsil ilə fehme takribe çalışacağız. İki üç ayrı ayrı elek ilə elemek surətində tahlil edeceğiz. Ne qədər uzun beyan etsek yenə kısadır. Usanmamak gerek. Belə:
Necə ki gayet mahir bir tasvirci və heykeltıraş bir zat, gayet güzel bir çiçekle və insan cins-i latîfinden gayet güzel bir hasnânın surət və heykelini etmək istese evvela, o iki şeyin umumî şekillerini bazı hatlarla tayin edər. Bu tayini, bir tanzim iledir, bir takdir ilə yapır. Hendeseye istinaden hudut tayin edir. Bu tanzim və takdir, bir hikmət və ilim ilə yapıldığını gösterir ki tanzim və tahdid fiilleri, ilim və hikmət pergârıyla dönür. Elə isə tanzim və tahdid arkasında, ilim və hikmət manaları hükmedir.
Elə isə ilim və hikmət pergârı, özünü gösterəcək. İşte özünü gösterdi ki o hudutlar içinde, göz, kulak, burun, yarpaq və incecik püskülcükler kimi şeylerin tasvirine başladı. Indi görürük ki içindeki pergârın harekâtıyla tayin edilen azalar, sanatkârane və inayetkârane düşür. Elə isə o ilim və hikmət pergârını çeviren, arkada sun’ və inayət manaları var, hükmedirlər və özlərini gösterecekler.
İşte ondandır ki bir hüsün və ziynete kabiliyet gösterir. Elə isə sun’ və inayəti çalıştıran, irade-i tahsin və kasd-ı tezyindir. Elə isə onlar hükmedirlər ki tezyine, tenvire başladı. Bir tebessüm vaziyetini gösterdi və hayattarlık heyetini verdi.
Əlbəttə bu tahsin və tenvir manasını çalıştıran, lütuf və kerem manasıdır. Bəli o iki mana, onda o derece hükmeder ki âdeta o çiçək bir lütf-u mücessem, o heykel bir kerem-i mütecessiddir.
Indi bu mana-yı kerem və lütfu çalıştıran və tahrik eden “teveddüd və taarrüf” manalarıdır. Yani özünü, hüneri ilə tanıttırmak və halka özünü sevdirmek manaları arkada hükmedir.
Bu tanıttırmak və sevdirmek, əlbəttə meyl-i mərhəmət və irade-i nimetten gəlir. Madam ki rəhmət və irade-i nemət, arkada hükmedir. Elə isə o heykeli, nimetin envaıyla dolduracaq, tezyin edəcək, o çiçeğin suretini də bir hediyeye takacaq. İşte o heykelin əllərini, kucağını və ceplerini qiymətli nemətlər ilə doldurdu və o çiçək suretini də bir mücevherata taktı.
Demək, bu rəhmət və irade-i neməti çalıştıran, terahhum və tahannündür. Yani “acımak və şəfqət etmək” manası, rəhmət və neməti tahrik edir.
Və o ehtiyacsız və heç kimseye ehtiyacı olmayan zatta olan terahhum və tahannün manasını tahrik eden və izhara sevk eden, əlbəttə o zattaki manevî cemal və kemaldir ki tezahür etmək istəyərlər.
Və o cemalin en şirin cüzü olan muhabbet və en tatlı kısmı olan rəhmət isə sanat âyinesiyle görünmek və müştakların gözleriyle özlərini görmək istəyərlər. Yani cemal və kemal (çünki bizzat sevilirler) hər şeyden ziyade öz özünü severler. Hem hüsündür hem aşktırlar. Hüsün və aşkın ittihadı bu noktadandır. Cemal madam ki özünü sever, özünü âyinelerde görmək istəyər. İşte heykele konulan və surete takılan sevimli nemətlər, güzel meyvələr, o cemal-i manevînin –öz kabiliyetlerine göre– birer lem’asını daşıyırlar. O lem’aları hem cemal sahibine hem başkasına gösterirlər.
Eynilə elə də Sâni’-i Hakîm, cenneti və dünyayı, semavatı və zemini, nebatat və hayvanatı, cin və insi, melek və ruhaniyatı, küllî və cüz’î bütün eşyayı; cilve-i esmasıyla eşkâlini tahdid edir, tanzim edir, birer miktar-ı muayyene verir. Onun ilə bunlara Mukaddir, Munazzım, Musavvir isimlerini okutturur. Elə bir tarzda şekl-i umumîsinin hududunu tayin edər ki Alîm, Hakîm adını gösterir.
Sonra ilim və hikmət cetveliyle, o hudut içinde, o şeyin tasvirine başlar. Elə bir tarzda ki sun’ və inayət manalarını və Sâni’ və Kerîm isimlerini gösterir.
Sonra sanatın yed-i beyzasıyla, inayetin fırçasıyla o suretin –əgər bir tək insan və bir tək çiçək isə– göz, kulak, yarpaq, püskül kimi azalarına bir hüsün, bir ziynet renkleri verir. Əgər zemin isə maadin, nebatat və hayvanatına bir hüsün və ziynet renkleri verir. Əgər cənnət isə bağlarına, kasırlarına, hurilerine bir hüsün və ziynet renkleri verir və hâkeza… Başkalarını kıyas et. Hem elə bir tarzda tezyin və tenvir edər ki lütuf və kerem manaları, onda o derece hükmedir ki âdeta o mevcud-u müzeyyen, o masnû-u münevver; bir lütf-u mücessem, bir kerem-i mütecessid hükmüne geçer. Latîf və Kerîm adını zikreder.
Sonra o lütuf və keremi bu cilveye sevk eden, əlbəttə teveddüd və taarrüftür, yani özünü canlıa sevdirmek və şüurlua bildirmek şe’nleridir ki Latîf, Kerîm isimlerinin arkalarında Vedud və Maruf isimlerini okutur və masnuun hal diliinden işitilir.
Sonra o müzeyyen mevcudu, o güzel mahluku; leziz meyvələr, sevimli neticelerle süslendirip ziynetten nimete, lütuftan rahmete çevirir. Mün’im və Rahîm adını okutturur və zâhirî perdeler arkasında, o iki ismin cilvesini gösterir.
Sonra bu Rahîm və Kerîm’i (Ehtiyacsız-i Ale’l-ıtlak olan Zat’ta) bu cilveye sevk eden, əlbəttə bir terahhum, tahannün şe’nleridir ki ism-i Hannan və Rahmanı okutturur və gösterir.
Bu terahhum, tahannün manalarını cilveye sevk eden, əlbəttə bir cemal və kemal-i zatîdir ki tezahür etmək istəyər. Cemil adını və Cemil isminde münderic olan Vedud və Rahîm isimlerini okutturur. Çünki cemal, bizzat sevilir. Zîcemal və cemal, öz özünü sever. Hem hüsündür hem muhabbettir. Kemal də bizzat mahbubdur, sebepsiz olaraq sevilir. Hem muhibdir hem mahbubdur.
Madam ki nihayətsiz derece-i kemalde bir cemal və nihayətsiz derece-i cemalde bir kemal; nihayet derecede sevilir, muhabbete və aşka lâyıktır. Əlbəttə âyinelerde və âyinelerin kabiliyetlerine göre lemaatını və cilvelerini görmək və göstermekle tezahür etmək istəyər.
Demək, Sâni’-i Zülcelal’in və Hakîm-i Zülcemal’in və Kadîr-i Zülkemal’in zatındaki cemal-i zatî və kemalât-ı zatiyesi, terahhum və tahannün istəyər və Rahman və Hannan isimlerini tecelliye sevk edər.
Terahhum və tahannün isə rəhmət və neməti göstermekle Rahîm və Mün’im isimlerini cilveye sevk edər.
Rəhmət və nemət isə teveddüd, taarrüf şe’nlerini iktiza edib Vedud və Maruf isimlerini tecelliye sevk edər. Masnuun bir perdesinde onları gösterir.
Teveddüd və taarrüf isə lütuf və kerem manalarını tahrik edər. Latîf və Kerîm isimlerini masnuun bazı perdelerinde okutturur.
Lütuf və kerem şe’nleri isə tezyin və tenvir fiillerini tahrik edər. Müzeyyin və Münevvir isimlerini masnuun hüsün və nuraniyeti dili ilə okutturur.
Və o tezyin və tahsin şe’nleri isə sun’ və inayət manalarını iktiza edər. Və Sâni’ və Muhsin isimlerini, o masnuun güzel simasıyla okutturur.
Və o sun’ və inayət isə bir ilim və hikməti iktiza edər. Və ism-i Alîm və Hakîmi, o masnuun nizam-nizam-intizamlı, hikmetli azasıyla okutturur.
O ilim və hikmət isə tanzim, tasvir, teşkil fiillerini iktiza edir. Musavvir və Mukaddir isimlerini masnuun heyetiyle, şekliyle okutturur, gösterir.
İşte Sâni’-i Zülcelal, bütün masnuatını elə bir tarzda yapmış ki ekserisi, hususan canlı kısmı, çox esma-i İlahiyeyi okutturur. Güya hər bir masnuuna ayrı ayrı, birbiri üstünde iyirmi gömlek giydirmiş, iyirmi perdeye sarmış. Hər gömlekte, hər perdede ayrı ayrı esmasını yazmış. Mesela, temsilde gösterildiyi kimi tək güzel bir çiçekle, insanın kısm-ı sânîsinden bir ferd-i hasnânın yalnız zâhirî yaradılışlerinde, çox sahifeler vardır. Başqa böyük və küllî masnuatı, o iki cüz’î misale kıyas et.
Birinci sahife: Umumî şəkil və miktarını gösteren heyettir ki: Yâ Musavvir, yâ Mukaddir, yâ Munazzım isimlerini yâd edər.
İkinci sahife: Suretlerinde ayrı ayrı azaların inkişafıyla hasıl olan çiçək və insanın basit heyetidir ki o sahifede Alîm, Hakîm isimleri kimi çox isimler yazılır.
Üçüncü sahife: O iki mahlukun ayrı ayrı azalarına, ayrı ayrı hüsün və ziynet vermekle o sahifede Sâni’ və Bâri isimleri kimi çox isimler yazılır.
Dördüncü sahife: Elə bir ziynet və hüsün, o iki masnua verilir ki güya lütuf və kerem tecessüm etmiş, onlar olmuş. O sahife Yâ Latîf, yâ Kerîm kimi çox isimleri yâd edər, okur.
Beşinci sahife: O çiçeğe leziz meyvələr, o hasnâya sevimli evlatlar, güzel ahlâklar takmakla; o sahife Yâ Vedud, yâ Rahîm, yâ Mün’im kimi isimleri okutturur.
Altıncı sahife: O in’am və ihsan sahifesinde Yâ Rahman, yâ Hannan kimi isimler okunur.
Yeddinci sahife: O nimetlerde, o neticelerde, elə lemaat-ı hüsün və cemal görünür ki həqiqi bir şevk və şefkatle yoğrulmuş hâlis bir şükür və safi bir muhabbete lâyık olur. O sahifede Yâ Cemil-i Zülkemal, yâ Kâmil-i Zülcemal isimleri yazılı okunur.
İşte yalnız bir güzel çiçək və hasnâ bir insan və yalnız maddî və zâhir surətində bu qədər esmayı gösterirse; əcəba umum çiçəklər və bütün canlı və böyük və küllî mevcudat, ne derece ulvi və küllî esmayı okutur, kıyas edebilirsin.
Hem insan ruh, qəlb, ağıl cihetiyle və həyat və letaif sahifeleriyle Hay, Kayyum və Muhyî kimi ne qədər esma-i kudsiye-i nuraniyeyi okur və okutturur, kıyas edebilirsin.
İşte, cənnət bir çiçektir. Huri taifesi də bir çiçektir. Rûy-i zemin də bir çiçektir. Bahar da bir çiçektir. Sema da bir çiçektir; yıldızlar, o çiçeğin yaldızlı nakışlarıdır. Güneş də bir çiçektir; ziyasındaki yeddi rengi, o çiçeğin nakışlı boyalarıdır. Âlem, güzel və böyük bir insandır; necə ki insan, kiçik bir âlemdir. Huriler nev’i və ruhanîler cemaati və melek cinsi və cin taifesi və insan nev’i, birer güzel şahıs hükmünde tasvir və tanzim və icad edilmişdir.
Hem hər biri külliyetiyle hem hər bir ferdi, təkbaşına Sâni’-i Zülcemal’inin esmasını gösterdikleri kimi onun cemaline, kemaline, rahmetine və muhabbetine birer ayrı ayrı âyinelerdir. Və nihayətsiz cemal və kemaline və rəhmət və muhabbetine birer şahid-i sadıktır. Və o cemal və kemalin və rəhmət və muhabbetin birer âyâtıdır, birer emaratıdır. İşte bu nihayətsiz enva-ı kemalât, daire-i vâhidiyette və ehadiyette hasıldır. Demək, o daire haricinde tevehhüm olunan kemalât, kemalât deyildir.
İşte həqiqətlər-i eşyanın esma-i İlahiyeye dayandığını və istinad ettiğini, bəlkə həqiqi həqiqətlər, o esmanın cilveleri olduğunu və hər şeyin çox cihetlerle, çox dillerle Sâni’ini zikir və tesbih ettiğini anla.
وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ nin bir manasını bil və سُب۟حَانَ مَنِ اخ۟تَفٰى بِشِدَّةِ ظُهُورِهٖ de. Və âyetlerin âhirlerinde olan وَ هُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ وَ هُوَ ال۟غَفُورُ الرَّحٖيمُ وَ هُوَ ال۟عَلٖيمُ ال۟قَدٖيرُ kimi zikir və tekrarlarındaki bir sırrı fehmet.
Əgər bir çiçekte esmayı okuyamıyorsan və vâzıh göremiyorsan cənnətə bak, bahara dikkat et, zeminin yüzünü temaşa et. Rahmetin bu böyük çiçəkləri olan cənnət və bahar və zeminde yazılan esmayı vâzıhan okuyabilirsin, cilvelerini və nakışlarını anlar, görürsün.
Ehl-i dalaletin vekili, tutunacaq və dalaletini ona bina edəcək heç bir şey bulamadığı və mülzem kaldığı zaman belə dir ki:
“Mən, saadet-i dünyayı və lezzet-i həyatı və terakkiyat-ı medeniyeti və kemal-i sanatı; kendimce, âhireti düşünmemekte və Allah’ı tanımamakta və hubb-u dünyada və hürriyette və özünə güvenmekte gördüyüm üçün insanın ekserisini bu yola şeytanın himmetiyle sevk ettim və edirəm.”
Cavab: Biz də Kur’an adına dirik ki: Ey biçarə insan! Aklını başına al! Ehl-i dalaletin vekilini dinleme! Əgər onu dinlersen hasaretin o qədər böyük olur ki tasavvurundan ruh, ağıl və qəlb ürperir. Sənin önünde iki yol var:
Biri: Ehl-i dalaletin vekilinin gösterdiyi şakavetli yoldur.
Diğeri: Kur’an-ı Hakîm’in tarif ettiği saadetli yoldur.
İşte o iki yolun çoxlu muvazenelerini, çox Sözlerde, hususan Kiçik Sözlerde gördün və anladın. Indi makam münasibətilə binde bir muvazenelerini yenə gör, anla. Belə ki:
Şirk və dalaletin və fısk və sefahetin yolu, insanı nihayet derecede sukut ettirir. Hədsiz elemler içinde nihayətsiz ağır bir yükü zayıf və âciz beline yükletir. Çünki insan, Cənabı-Haqq’ı tanımazsa və ona təvəkkül etmezse o vaxt insan; gayet derecede âciz və zayıf, nihayet derecede möhtac, fakir, hədsiz musibetlere maruz, elemli, kederli bir fâni heyvan hükmünde olub bütün sevdiyi və alâka peyda ettiği bütün eşyadan mütemadiyen firak elemini çeke çeke, nihayette, bâki kalan bütün ahbabını bir firak-ı elîm içinde buraxıb kabrin zulümatına yalnız olaraq gedər.
Hem müddet-i hayatında gayet cüz’î bir ihtiyar və kiçik bir iktidar və kısacık bir həyat və az bir ömür və sönük bir fikir ilə nihayətsiz elemler ilə və emeller ilə faydasız çarpışır və hədsiz arzuların və makasıdın tahsiline semeresiz, boşu boşuna çalışır. Hem öz vücudunu yüklenemediyi halde, koca dünya yükünü biçarə beline və kafasına yüklenir. Daha cəhənnəmə gitmeden cəhənnəm azabını çeker.
Bəli, bu elîm elemi və dehşetli manevî azabı hissetmemek üçün ehl-i dalalet iptal-i his nevinden gaflet sarhoşluğuyla muvakkaten hissetmez. Lakin hissedeceği zaman yani kabre yaxın olduğu vaxt birden hisseder. Çünki Cənabı-Haqq’a həqiqi abd olmazsa öz özünə mâlik zannedəcək. Halbuki o cüz’î ihtiyar, o kiçik iktidarı ilə bu fırtınalı dünyada vücudunu idare edemir. Hayatına muzır mikroptan tut tâ zelzeleye qədər minlərlə taife düşmanları, hayatına qarşı tehacüm vaziyetinde görür. Elîm bir korku dehşeti içinde hər vaxt özünə müthiş görünen kabir kapısına bakır.
Hem bu vaziyette iken insaniyet itibarıyla nev-i insanî ilə və dünya ilə alâkadar olduğu halde, dünyayı və insanı Hakîm, Alîm, Kadîr, Rahîm, Kerîm bir zatın tasarrufunda tasavvur etmediyi və onları tesadüf və tabiata havale ettiği üçün dünyanın ehvali və insanın ahvali onu daima iz’aç edər. Öz elemiyle birlikdə insanların elemini də çeker. Dünyanın zelzelesi, taunu, tufanı, kaht u galâsı, fena və zevali, ona gayet müz’iç və karanlıklı birer musibet surətində onu tazip edər.
Hem bu haldeki insan, mərhəmət və şefkate lâyık deyildir. Çünki öz özünə bu dehşetli vaziyeti verir. Səkkizinci Söz’de kuyuya girmiş iki kardeşin muvazene-i halinde denildiyi kimi necə bir adam; güzel bir bahçede, güzel bir ziyafette, güzel ahbaplar içinde, nezahetli, tatlı, namuslu, hoş, meşru bir ləzzət və eğlenceye kanaat etmeyip gayr-ı meşru və mülevves bir ləzzət üçün çirkin və necis bir şarabı içse, sarhoş olub özünü kış ortasında, pis bir yerde və hattâ canavarlar içinde tahayyül etse, titreyip bağırıp çağırsa necə merhamete lâyık deyil. Çünki ehl-i namus və mübarək arkadaşlarını canavar tasavvur edər, onlara qarşı hakaret edər. Hem ziyafetteki leziz taamları və temiz kapları mülevves, pis taşlar tasavvur edər, kırmaya başlar. Hem mecliste muhterem kitabları və manidar məktubları manasız və âdi nakışlar tasavvur edər, yırtarak ayak altına atar və hâkeza… Belə bir şahıs, necə merhamete müstahak deyil bəlkə tokada müstahaktır.
Elə də sû-i ihtiyarından neş’et eden küfür sarhoşluğuyla və dalalet divaneliğiyle Sâni’-i Hakîm’in bu misafirhane-i dünyasını, tesadüf və tabiat oyuncağı olduğunu tevehhüm edib və cilve-i esma-i İlahiyeyi tazelendiren masnuatın, zamanın geçmesiyle vazifelerinin bittiğinden âlem-i gayba geçmelerini, adem ilə idam tasavvur edərək və tesbihat sadâlarını, zeval və firak-ı ebedî vaveylâsı olduklarını tahayyül ettiğinden və mektubat-ı Samedaniye olan bu mevcudat sahifelerini manasız, karmakarışık tasavvur ettiğinden və âlem-i rahmete yol açan kabir kapısını zulümat-ı adem ağzı tasavvur ettiğinden və eceli, həqiqi ahbaplara visal daveti olduğu halde, bütün ahbaplardan firak nöbeti tasavvur ettiğinden hem özünü dehşetli bir azab-ı elîmde bırakır hem mevcudatı hem Cənabı-Haqqın esmasını hem mektubatını inkâr və tezyif və tahkir ettiğinden, merhamete və şefkate lâyık olmadığı kimi şiddetli bir azaba da müstahaktır. Heç bir cihette merhamete lâyık deyildir.
Bax, ey bedbaht ehl-i dalalet və sefahet! Bu dehşetli sukuta qarşı və ezici meyusiyete mukabil; hangi tekemmülünüz, hangi fünununuz, hangi kemaliniz, hangi medeniyetiniz, hangi terakkiyatınız qarşı gelebilir? Ruh-u beşerin eşedd-i ihtiyaç ilə möhtac olduğu həqiqi teselliyi harada bulabilirsiniz?
Hem güvendiğiniz və bel bağladığınız və âsâr-ı İlahiyeyi və ihsanat-ı Rabbaniyeyi onlara isnad ettiğiniz hangi tabiatınız, hangi esbabınız, hangi şerikiniz, hangi keşqiymətınız, hangi milletiniz, hangi bâtıl mabudunuz, sizi sizce idam-ı ebedî olan mevtin zulümatından kurtarıp kabir hududundan, berzah hududundan, mahşer hududundan, sırat köprüsünden hâkimane geçirebilir, saadet-i ebediyeye mazhar edə bilər?
Halbuki kabir kapısını kapamadığınız üçün siz kat’î olaraq bu yolun yolcususunuz. Belə bir yolcu, elə birisine dayanır ki bütün bu daire-i azîme və bu geniş hudutlar, onun taht-ı emrinde və tasarrufundadır.
Hem də ey bedbaht ehl-i dalalet və gaflet! “Gayr-ı meşru bir muhabbetin neticesi, merhametsiz azap çekmektir.” kaidesi sırrınca siz, fıtratınızdaki Cənabı-Haqqın zat və sıfât və esmasına sarf ediləcək muhabbet və marifet istidadını və şükür və ibadat cihazatını, nefsinize və dünyaya gayr-ı meşru bir surette sarf ettiğinizden bi’l-istihkak cezasını çekiyorsunuz. Çünki Cənabı-Haqq’a ait muhabbeti, nefsinize verdiniz. Mahbubunuz olan nefsinizin hədsiz belasını çekiyorsunuz. Çünki həqiqi bir rahatı o mahbubunuza vermiyorsunuz. Hem onu, həqiqi mahbub olan Kadîr-i Mutlak’a təvəkkül ilə teslim etmiyorsunuz, daima elem çekiyorsunuz.
Hem Cənabı-Haqqın esma və sıfâtına ait muhabbeti, dünyaya verdiniz və âsâr-ı sanatını, âlemin esbabına taksim ettiniz; belasını çekiyorsunuz. Çünki o hədsiz mahbublarınızın bir kısmı sizə Allah’a ısmarladık demeyip, sizə arkasını çevirip, buraxıb gidir. Bir kısmı sizi heç tanımır, tanısa da sizi sevmir. Sevse də sizə bir fayda vermir. Daima hədsiz firaklardan və ümitsiz dönmemek üzere zevallerden azap çekiyorsunuz.
İşte ehl-i dalaletin saadet-i hayatiye və tekemmülat-ı insaniye və mehasin-i medeniyet və lezzet-i hürriyet dedikleri şeylerin içyüzleri və mahiyetleri budur. Sefahet və sarhoşluk bir perdedir, muvakkaten hissettirmez. “Tuh onların aklına!” də.
Amma Kur’an’ın cadde-i nuraniyesi isə bütün ehl-i dalaletin çektiği yaraları, həqiqətlər-i imaniye ilə tedavi edər. Bütün evvelki yoldaki zulümatı dağıtır. Bütün dalalet və helâket kapılarını kapatır. Belə ki:
İnsanın zaaf və acizliyini və möhtaclıq u ehtiyacını, bir Qadir-i Rəhim’e təvəkkül ilə tedavi edər. Həyat və vücudun yükünü, onun kudretine, rahmetine teslim edib; özünə yüklemeyip bəlkə özü o hayatına və nəfsinə biner hükmünde bir rahat makam bulur. Özünün “nâtık bir heyvan” deyil bəlkə həqiqi bir insan və makbul bir misafir-i Rahman olduğunu bildirir. Dünyayı, bir misafirhane-i Rahman olduğunu göstermekle və dünyadaki mevcudat isə esma-i İlahiyenin âyineleri olduklarını və masnuatı isə hər vaxt tazelenen mektubat-ı Samedaniye olduklarını bildirmekle, insanın fena-i dünyadan və zeval-i eşyadan və hubb-u fâniyattan gelen yaralarını güzelce tedavi edər və evhamın zulümatından kurtarır.
Hem mevt və eceli, âlem-i berzaha giden və âlem-i bekada olan ahbaplara visal və mülakat mukaddimesi olaraq gösterir. Ehl-i dalaletin nazarında bütün ahbabından bir firak-ı ebedî telakki ettiği ölüm yaralarını beləliklə tedavi edər. Və o firak, ayn-ı lika olduğunu ispat edər.
Hem kabrin âlem-i rahmete və dâr-ı saadete və bağistan-ı cinana və nuristan-ı Rahman’a açılan bir kapı olduğunu ispat etmekle, beşerin en müthiş korkusunu izale edib en elîm və kasavetli və sıkıntılı olan berzah seyahatini, en leziz və ünsiyetli və ferahlı bir seyahat olduğunu gösterir. Kabir ilə ejderha ağzını kapatır, güzel bir bahçeye kapı açar. Yani kabir ejderha ağzı olmadığını bəlkə bağistan-ı rahmete açılan bir kapı olduğunu gösterir.
Hem mü’mine deyər: İhtiyarın cüz’î isə öz mâlikinin irade-i külliyesine işini bırak. İktidarın kiçik isə Kadîr-i Mutlak’ın kudretine itimat et. Hayatın az isə hayat-ı bâkiyeyi düşün. Ömrün qısa isə ebedî bir ömrün var, merak etme. Fikrin sönük isə Kur’an’ın güneşi altına gir, imanın nuruyla bak ki yıldız böceği olan fikrin yerine hər bir âyet-i Kur’an, birer yıldız misillü sənə ışık verir. Hem hədsiz emellerin, elemlerin varsa nihayətsiz bir sevap və hədsiz bir rəhmət səni beklir. Hem hədsiz arzuların, makasıdın varsa onları düşünüb muztarib olma. Onlar bu dünyaya sığışmaz. Onların yerleri başqa diyardır və onları veren də başkadır.
Hem deyər: Ey insan! Sən özünə mâlik değilsin. Sən, qüdrəti nihayətsiz bir Kadîr, rəhməti hədsiz bir Rahîm-i Zat-ı Zülcelal’in memlûküsün. Elə isə sən, öz hayatını özünə yükleyip zəhmət çekme; çünki həyatı veren odur, idare eden də odur. Hem dünya sahipsiz deyil ki sən öz kafana dünya yükünü yüklettirerek ehvalini düşünüb merak etme; çünki onun sahibi Hakîm’dir, Alîm’dir. Sən də misafirsin; fuzulî olaraq karışma, karıştırma.
Hem insanlar, heyvanlar kimi mevcudat, başıboş deyillər bəlkə vazifedar memurdurlar. Bir Hakîm-i Rahîm’in nazarındadırlar. Onların âlâm və meşakkatlerini düşünüb ruhuna elem çektirme. Və onların Hâlık-ı Rahîm’inin rahmetinden daha ileri şefkatini sürme. Hem sənə düşmanlık vaziyetini alan mikroptan tâ taun və tufan və kaht və zelzeleye qədər bütün eşyanın dizginleri, o Rahîm-i Hakîm’in elindedirler. O Hakîm’dir, abes iş etməz. Rahîm’dir, rahîmiyeti çoktur. Yaptığı hər işinde bir nevi lütuf var.
Hem deyər: Bu âlem çendan fânidir lakin ebedî bir âlemin levazımatını yetiştirir. Çendan zâildir, geçicidir lakin bâki meyvələr verir, bâki bir zatın bâki esmasının cilvelerini gösterir. Və çendan lezzetleri az, elemleri çoktur lakin Rahman-ı Rahîm’in iltifatatı, zevalsiz həqiqi lezzetlerdir. Elemler isə sevap cihetiyle manevî ləzzət yetiştirir. Madam ki meşru daire; ruh və qəlb və nəfsin bütün lezzetlerine, safalarına, keyiflerine kâfidir. Gayr-ı meşru daireye girme. Çünki o dairedeki bir lezzetin bazen min elemi var. Hem həqiqi və daimî ləzzət olan iltifatat-ı Rahmaniyeyi kaybetmeye sebeptir.
Hem dalaletin yolunda sâbıkan beyan edildiyi kimi esfel-i safilîne insanı elə bir sukut ettirir ki heç bir medeniyet, heç bir felsefe ona çarə bulamadıkları və o derin zulümat kuyusundan heç bir terakkiyat-ı beşeriye, heç bir kemalât-ı fenniye insanı çıkaramadığı halde, Kur’an-ı Hakîm iman və amel-i salih ilə o esfel-i safilîne sukuttan insanı a’lâ-yı illiyyîne çıkarır və delail-i kat’iye ilə çıkarmasını ispat edir. Və o derin kuyuyu terakkiyat-ı maneviyenin basamaklarıyla və tekemmülat-ı ruhiyenin cihazatıyla doldurur.
Hem beşerin uzun və fırtınalı və dağdağalı olan ebed tarafındaki yolculuğunu gayet derecede teshil edər və kolaylaştırır. Min, bəlkə əlli min senelik mesafeyi bir günde kestirəcək vesaiti gösterir.
Hem Sultan-ı ezel və ebed olan Zat-ı Zülcelal’i tanıttırmakla, insanı ona bir memur abd və bir vazifedar misafir vaziyetini verir. Hem dünya misafirhanesinde hem berzahî və uhrevî menzillerde kemal-i rahatla seyahatini temin edər. Necə ki bir padşahın müstakim bir memuru, onun daire-i memleketinde hem hər vilayetin hudutlarından suhuletle və tayyare, gemi, şimendifer kimi süratli vasıta-i seyahatle gəzər, geçer. Elə də Sultan-ı Ezelî’ye iman ilə intisap eden və amel-i salih ilə itaat eden bir insan, bu misafirhane-i dünya menzillerinden və âlem-i berzah və âlem-i mahşer dairelerinden və hâkeza kabirden sonraki bütün âlemlerin geniş hudutlarından berk və burak süratinde geçer. Tâ saadet-i ebediyeyi bulur. Və bu həqiqəti kat’î ispat edər və asfiya və evliyaya gösterir.
Hem də Kur’an’ın həqiqəti deyər ki: Ey mü’min! Sendeki nihayətsiz muhabbet kabiliyetini, çirkin və noksan və şerûr və sənə muzır olan nefs-i emmarene verme. Onu mahbub və onun hevasını özünə mabud ittihaz etme. Bəlkə sendeki o nihayətsiz muhabbet kabiliyetini, nihayətsiz bir muhabbete lâyık hem nihayətsiz sənə ihsan edebilen hem istikbalde səni nihayətsiz mesud eden hem bütün alâkadar olduğun və onların saadetleriyle mesud olduğun bütün zatları, ihsanatıyla mesud eden hem nihayətsiz kemalâtı bulunan və sonsuz dərəcədə kudsî, ulvi, münezzeh, kusursuz, noksansız, zevalsiz cemal sahibi olan və bütün esması, nihayet derecede güzel olan və hər isminde çoxlu envar-ı hüsün və cemal bulunan və cənnət bütün güzellikleriyle və nimetleriyle, onun cemal-i rahmetini və rahmet-i cemalini gösteren və sevimli və sevilen bütün kainattaki bütün hüsün və cemal və mehasin və kemalât, onun cemaline və kemaline işarə eden və delâlet eden və emare olan bir zatı, mahbub və mabud ittihaz et.
Hem deyər: Ey insan! Onun esma və sıfâtına ait istidad-ı muhabbetini, sair bekasız mevcudata verme; faydasız mahlukata dağıtma. Çünki âsâr və mahlukat fânidirler. Lakin o âsârda və o masnuatta nakışları, cilveleri görünen Əsmaül-Hüsna bâkidirler, daimîdirler. Və esma və sıfâtın hər birisinde minlərlə meratib-i ihsan və cemal və minlərlə tabakat-ı kemal və muhabbet var. Sən yalnız Rahman ismine bak ki cənnət bir cilvesi və saadet-i ebediye bir lem’ası və dünyadaki bütün rızık və nemət, bir katresidir.
İşte bu muvazene, ehl-i dalaletle ehl-i imanın həyat və vazife cihetindeki mahiyetlerine işarə eden لَقَد۟ خَلَق۟نَا ال۟اِن۟سَانَ فٖٓى اَح۟سَنِ تَق۟وٖيمٍ ثُمَّ رَدَد۟نَاهُ اَس۟فَلَ سَافِلٖينَ اِلَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ hem netice və âkıbetlerine işarə eden فَمَا بَكَت۟ عَلَي۟هِمُ السَّمَٓا٦ُ وَ ال۟اَر۟ضُ olan ayəyə dikkat et. Ne qədər ulvi, mu’cizane, beyan ettiğimiz muvazeneyi ifade edərlər.
Birinci ayə, On Birinci Söz’de tafsilen o ayənin i’cazkârane və îcazkârane ifade ettiği həqiqəti, o Söz’de beyan edildiğinden onu oraya havale ederiz.
İkinci ayə isə yalnız bir kiçik işarəle göstereceğiz ki ne qədər ulvi bir həqiqəti ifade edir. Belə ki:
Bu ayə, mefhum-u muvafık ilə belə ferman edir: “Ehl-i dalaletin ölmesiyle semavat və zemin, onların üstünde ağlamırlar.” Və mefhum-u muhalif ilə delâlet edir ki: “Ehl-i imanın dünyadan gitmesiyle semavat və zemin, onların üstünde ağlır.” Yani ehl-i dalalet, madam ki semavat və arzın vazifelerini inkâr edir. Manalarını bilmir. Onların kıymetlerini ıskat edir. Sâni’lerini tanımır. Onlara qarşı bir hakaret, bir adâvet ettiğinden əlbəttə semavat və zemin, onlara ağlamak deyil bəlkə onlara nefrin edər, onların gebermesiyle memnun olurlar.
Və mefhum-u muhalif ilə deyər: “Semavat və arz, ehl-i imanın ölmesiyle ağlarlar.” Çünki ehl-i iman isə (çünki) semavat və arzın vazifelerini bilir. Həqiqi hakikatlerini tasdik edir. Və onların ifade ettikleri manaları iman ilə anlır. “Ne qədər güzel yapılmışlar, ne qədər güzel hizmet edirlər.” dir. Və onlara lâyık kıymeti verir və ihtiram edir. Cənabı-Haqq hesabına onlara və onlar âyenə oldukları esmaya muhabbet edir. İşte bu sır içindir ki semavat və zemin, ağlar kimi ehl-i imanın zevaline mahzun olurlar.
MÜHİM BİR SUAL
Diyorsunuz ki: “Muhabbet, ihtiyarî deyil. Hem ehtiyac-ı fitriye binaen leziz taamları və meyvələri severim. Peder və valide və evlatlarımı severim. Refika-i hayatımı severim. Dost və ahbaplarımı severim. Enbiya və evliyayı severim. Hayatımı, gençliğimi severim. Baharı və güzel şeyleri və dünyayı severim. Necə bunları sevmeyəcəyəm? Necə bütün bu muhabbetleri, Cənabı-Haqqın zat və sıfât və esmasına verebilirim? Bu ne deməkdir?”
Cavab: Dörd nükteyi dinlə.
Birinci Nükte
Muhabbet, çendan ihtiyarî deyil. Lakin ihtiyar ilə muhabbetin yüzü, bir mahbubdan digər bir mahbuba dönebilir. Mesela, bir mahbubun çirkinliğini göstermekle veyahut asıl lâyık-ı muhabbet olan digər bir mahbuba perde və ya âyenə olduğunu göstermekle muhabbetin yüzü, mecazî mahbubdan həqiqi mahbuba çevrilebilir.
İkinci Nükte
Ta’dad ettiğin sevdiklerini, sevme demirik. Bəlkə onları Cənabı-Haqqın hesabına və onun muhabbeti adına sev, deriz.
Mesela, leziz taamları, güzel meyvələri; Cənabı-Haqqın ihsanı və o Rahman-ı Rahîm’in in’amı cihetinde sevmek, Rahman və Mün’im isimlerini sevmektir hem manevî bir şükürdür. Bu muhabbet, yalnız nəfs hesabına olmadığını və Rəhman adına olduğunu gösteren; meşru dairesinde kanaatkârane kazanmak və mütefekkirane, müteşekkirane yemektir.
Hem peder və valideyi şəfqət ilə teçhiz eden və səni onların mərhəmətli elleriyle terbiye ettiren hikmət və rəhmət hesabına onlara hörmət və muhabbet, Cənabı-Haqqın muhabbetine aittir. O muhabbet və hörmət, şəfqət lillah üçün olduğuna alâmeti şudur ki: Onlar ihtiyar oldukları və sənə heç bir faydaları kalmadığı və səni zəhmət və meşakkate attıkları zaman, daha ziyade muhabbet və mərhəmət və şəfqət etmektir.
اِمَّا يَب۟لُغَنَّ عِن۟دَكَ ال۟كِبَرَ اَحَدُهُمَٓا اَو۟ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل۟ لَهُمَٓا اُفٍّ ayəsi beş mertebe hörmət və şefkate evladı davet etmesi, Kur’an’ın nazarında valideynin hukukları ne qədər ehemmiyetli və ukukları ne derece çirkin olduğunu gösterir. Madam ki peder kimseyi deyil, yalnız veledinin özündən daha ziyade iyi olmasını istəyər. Ona mukabil veled də pedere qarşı hak dava edə bilməz. Demək, valideyn və veled ortasında fitrətən sebeb-i münakaşa yox. Çünki münakaşa, ya gıpta və hasedden gəlir, pederde oğluna qarşı o yox. Və ya münakaşa, haksızlıktan gəlir, veledin hakkı yoxdur ki pederine qarşı hak dava etsin. Pederini haksız görse də ona isyan edə bilməz. Demək, pederine isyan eden və onu rencide eden, insan bozması bir canavardır.
Və evlatlarını; o Zat-ı Rahîm-i Kerîm’in hediyeleri olduğu üçün kemal-i şəfqət və mərhəmət ilə onları sevmek və muhafaza etmək, yenə Hakk’a aittir. Və o muhabbet isə Cənabı-Haqqın hesabına olduğunu gösteren alâmet isə vefatlarında səbir ilə şükürdür, meyusane feryat etmemektir. “Hâlık’ımın mənim nezaretime verdiyi sevimli bir mahluku idi, bir memlûkü idi, indi hikməti iktiza etti, məndən aldı, daha iyi bir yere götürdü. Mənim o memlûkte bir zâhirî hissem varsa həqiqi min hisse onun Hâlık’ına aittir. اَل۟حُك۟مُ لِلّٰهِ ” deyip teslim olmaktır.
Hem dost və ahbap isə əgər onlar iman və amel-i salih sebebiyle Cənabı-Haqqın dostları iseler اَل۟حُبُّ فِى اللّٰهِ sırrınca o muhabbet də Hakk’a aittir.
Hem refika-i hayatını; rahmet-i İlahiyenin munis, latîf bir hədiyyəsi olduğu cihetiyle sev və muhabbet et. Lakin çabuk bozulan hüsn-ü suretine muhabbetini bağlama. Bəlkə kadının en cazibedar, en tatlı güzelliği, kadınlığa mahsus bir letafet və nezaket içindeki hüsn-ü sîretidir. Və en qiymətli və en şirin cemali isə ulvi, ciddi, samimi, nurani şefkatidir. Bu cemal-i şəfqət və hüsn-ü sîret, âhir hayata qədər devam edər, ziyadeleşir. Və o zaîfe, latîfe mahlukun hukuk-u hörməti, o muhabbetle muhafaza edilir. Yoxsa hüsn-ü suretin zevaliyle, en möhtac olduğu bir zamanda biçarə hakkını kaybeder.
Hem enbiya və evliyayı sevmek, Cənabı-Haqqın makbul ibadı olmaq cihetiyle, Cənabı-Haqqın adına və hesabınadır və o nöqtə-i nazardan ona aittir.
Hem həyatı; Cənabı-Haqqın insana və sənə verdiyi en qiymətli və hayat-ı bâkiyeyi kazandıracaq bir sermaye və bir define və bâki kemalâtın cihazatını câmi’ bir hazine cihetiyle onu sevmek, muhafaza etmək, Cənabı-Haqqın hizmetinde istihdam etmək, yenə o muhabbet bir cihette Mabud’a aittir.
Hem gençliğin letafetini, güzelliğini; Cənabı-Haqqın latîf, şirin, güzel bir neməti nöqtə-i nazarından istihsan etmək, sevmek, hüsn-ü istimal etmək, şâkirane bir nevi muhabbet-i meşruadır.
Hem baharı; Cənabı-Haqqın nurani esmalarının en latîf, güzel nakışlarının sahifesi və Sâni’-i Hakîm’in antika sanatının en müzeyyen və şaşaalı bir meşher-i sanatı olduğu cihetiyle mütefekkirane sevmek Cənabı-Haqqın esmasını sevmektir.
Hem dünyayı; âhiretin mezraası və esma-i İlahiyenin âyinesi və Cənabı-Haqqın mektubatı və muvakkat bir misafirhanesi cihetinde sevmek –nefs-i emmare karışmamak şartıyla– Cənabı-Haqq’a ait olur.
Elhasıl: Dünyayı və ondaki mahlukatı mana-yı harfiyle sev. Mana-yı adı ilə sevme. “Ne qədər güzel yapılmış.” də. “Ne qədər güzeldir.” deme. Və qəlbin bâtınına, başqa muhabbetlerin girmesine meydan verme. Çünki bâtın-ı qəlb, âyenə-i Samed’dir və ona mahsustur.
اَللّٰهُمَّ ار۟زُق۟نَا حُبَّكَ وَ حُبَّ مَا يُقَرِّبُنَا اِلَي۟كَ de.
İşte bütün ta’dad ettiğimiz muhabbetler, əgər bu surətlə olsa hem elemsiz bir ləzzət verir hem bir cihette zevalsiz bir visaldir. Hem muhabbet-i İlahiyeyi ziyadeleştirir. Hem meşru bir muhabbettir. Hem ayn-ı ləzzət bir şükürdür. Hem ayn-ı muhabbet bir fikirdir.
Mesela, necə ki bir padşah-ı âlî, (Hâşiye ) sənə bir elmayı ihsan etse o elmaya iki muhabbet və onda iki ləzzət var:
Biri; elma, elma olduğu üçün sevilir və elmaya mahsus və elma qədər bir ləzzət var. Bu muhabbet padşaha ait deyil. Bəlkə huzurunda o elmayı ağzına atıp yiyen adam, padşahı deyil, elmayı sever və nəfsinə muhabbet edər. Bazen olur ki padşah o nefis-perverane olan muhabbeti beğenmez, ondan nefret edər. Hem elma ləzzəti də cüz’îdir. Hem zeval bulur; elmayı yedikten sonra o ləzzət də gedər, bir teessüf kalır.
İkinci muhabbet isə elma içindeki, elma ilə gösterilen iltifatat-ı şahanedir. Güya o elma, iltifat-ı şahanenin numunesi və mücessemidir deyə başına koyan adam, padşahı sevdiğini izhar edər. Hem iltifatın gılafı olan o meyvede elə bir ləzzət var ki min elma lezzetinin fevkindedir. İşte bu ləzzət ayn-ı şükrandır. Bu muhabbet, padşaha qarşı hürmetli bir muhabbettir.
Eynilə onun kimi bütün nemətlərə və meyvələrə, zatları üçün muhabbet edilse, yalnız maddî lezzetleriyle gafilane telezzüz etse o muhabbet nefsanîdir. O lezzetler də geçici və elemlidir. Əgər Cənabı-Haqqın iltifatat-ı rəhməti və ihsanatının meyvələri cihetiyle sevse və o ihsan və iltifatatın derece-i lütuflarını takdir etmək surətində kemal-i iştiha ilə ləzzət alsa hem manevî bir şükür hem elemsiz bir lezzettir.
Üçüncü Nükte
Cənabı-Haqqın esmasına qarşı olan muhabbetin tabakatı var: Sâbıkan beyan ettiğimiz kimi; bazen âsâra muhabbet suretiyle esmayı sever. Bazen esmayı, kemalât-ı İlahiyenin unvanları olduğu cihetle sever. Bazen insan, câmiiyet-i mahiyet cihetiyle hədsiz ehtiyacat noktasında esmaya möhtac və müştak olur və o ihtiyaçla sever.
Mesela, sən bütün şəfqət ettiğin akraba və fukara və zayıf və möhtac mahlukata qarşı, âcizane istimdad ehtiyacını hissetdiyin halde; biri çıksa, istediyin kimi onlara iyilik etse o zatın in’am edici unvanı və kerîm ismi ne qədər sənin hoşuna gedər, ne qədər o zatı, o unvan ilə seversin. Elə də yalnız Cənabı-Haqqın Rahman və Rahîm isimlerini düşün ki sən sevdiyin və şəfqət ettiğin bütün mü’min âbâ və ecdadını və akraba və ahbabını dünyada nemətlərin envaıyla və cennette enva-ı lezaiz ilə və saadet-i ebediyede onları sənə gösterip və özünü onlara göstermesiyle mesud ettiği cihette o Rahman ismi və Rahîm unvanı, ne qədər sevilmeye lâyıktırlar və ne derece o iki isme ruh-u beşer möhtac olduğunu kıyas edebilirsin. Və ne derece اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى رَح۟مَانِيَّتِهٖ وَ عَلٰى رَحٖيمِيَّتِهٖ yerindedir anlarsın.
Hem alâkadar olduğun və perişaniyetlerinden müteessir olduğun sənin bir nevi hanen və içindeki mevcudat, sənin o hanenin ünsiyetli levazımatı və sevimli müzeyyenatı hükmünde olan dünyayı və içindeki mahlukatı kemal-i hikmət ilə tanzim və tedbir və terbiye eden zatın Hakîm ismine və Mürebbi unvanına sənin ruhun ne qədər möhtac, ne qədər müştak olduğunu dikkat etsen anlarsın.
Hem bütün alâkadar olduğun və zevalleriyle müteellim olduğun insanları, mevtleri hengâmında adem zulümatından kurtarıp bu dünyadan daha güzel bir yerde yerleştiren bir zatın Vâris, Bâis isimlerine, Bâki, Kerîm, Muhyî və Muhsin unvanlarına ne qədər ruhun möhtac olduğunu dikkat etsen anlarsın.
İşte insanın mahiyeti ulviye, fıtratı câmia olduğundan minlərlə enva-ı hâcat ilə min bir esma-i İlahiyeye, hər bir ismin çox mertebelerine fitrətən möhtacdır. Muzaaf ihtiyaç, iştiyaktır. Muzaaf iştiyak, muhabbettir. Muzaaf muhabbet də aşktır. Ruhun tekemmülatına göre meratib-i muhabbet, meratib-i esmaya göre inkişaf edər. Bütün esmaya muhabbet də –çünki o esma Zat-ı Zülcelal’in unvanları və cilveleri olduğundan– muhabbet-i zatiyeye döner.
Indi yalnız numune olaraq min bir esmadan yalnız Adl və Hakem və Hak və Rahîm isimlerinin min bir mertebelerinden bir mertebeyi beyan edeceğiz. Belə ki:
Hikmət və adl içindeki Rahmanu’r-Rahîm və Hak adını a’zamî bir dairede görmək istersen bu temsile bak: Necə ki bir orduda dörd yüz muhtelif taifeler bulunduğunu farz edirik ki hər bir taife beğendiyi elbiseleri ayrı, hoşuna gittiği erzakı ayrı, rahatla istimal edeceği silahları ayrı və mizacına deva olacaq ilaçları ayrı oldukları halde; bütün o dörd yüz taife, ayrı ayrı takım, bölük tefrik edilmeyerek bəlkə birbirine karışık olduğu halde onları kemal-i şəfqət və merhametinden və hârikulâde iktidarından və mu’cizane ilim və ihatasından və fevkalâde adalet və hikmetinden, misilsiz bir tək padşah onların hiçbirini şaşırmayarak, hiçbirini unutmayarak bütün ayrı ayrı onlara lâyık elbise, erzak, ilaç və silahlarını muînsiz olaraq bizzat özü verse o zat əcəba ne qədər muktedir, müşfik, âdil, kerîm bir padşah olduğunu anlarsın. Çünki bir taburda on milletten efrad bulunsa onları ayrı ayrı giydirmek və teçhiz etmək çox müşkül olduğundan bilmecburiye, ne cinsten olursa olsun, bir tarzda teçhiz edilir.
İşte elə də Cənabı-Haqqın adl və hikmət içindeki ism-i Hak və Rahmanu’r-Rahîm’in cilvesini görmək istersen bahar mevsiminde zeminin yüzünde çadırları kurulmuş, muhteşem dörd yüz min milletten mürekkeb nebatat və hayvanat ordusuna bak ki bütün o milletler, o taifeler, birbiri içinde oldukları halde, hər birinin libası ayrı, erzakı ayrı, silahı ayrı, tarz-ı həyatı ayrı, talimatı ayrı, terhisatı ayrı oldukları halde və o hâcatlarını tedarik edəcək iktidarları və o metalibi isteyəcək dilleri olmadığı halde, daire-i hikmət və adl içinde, mizan və nizam-nizam-intizam ilə Hak və Rahman, Rezzak və Rahîm, Kerîm unvanlarını seyret, gör. Necə hiçbirini şaşırmayarak, unutmayarak, iltibas etmeyerek terbiye və tedbir və idare edər.
İşte, belə hayret verici muhit bir nizam-nizam-intizam və mizan ilə yapılan bir işe, başkalarının barmaqları karışabilir mi? Vâhid-i Ehad, Hakîm-i Mutlak, Kādir-i külli şey’den başqa, bu sanata, bu tedbire, bu rububiyete, bu tedvire hangi şey elini uzatabilir? Hangi səbəb müdahale edə bilər?
Dördüncü Nükte
Dirsən: Mənim taamlara, nəfsimə, refikama, valideynime, evladıma, ahbabıma, evliyaya, enbiyaya, güzel şeylere, bahara, dünyaya müteallik ayrı ayrı muhtelif muhabbetlerimin –Kur’an’ın emretdiyi tarzda olsa– neticeleri, faydaları nedir?
Cavab: Bütün neticeleri beyan etmək üçün böyük bir kitab yazmak lâzım gəlir. Şimdilik yalnız icmalen bir iki neticeye işarə ediləcək. Evvela, dünyadaki muaccel neticeleri beyan ediləcək. Sonra âhirette tezahür eden neticeleri zikrediləcək. Belə ki:
Sâbıkan beyan edildiyi kimi ehl-i gaflet və ehl-i dünya tarzında və nəfs hesabına olan muhabbetlerin; dünyada belaları, elemleri, meşakkatleri çoktur. Safaları, lezzetleri, rahatları azdır. Mesela şəfqət, acizlik yüzünden elemli bir musibet olur. Muhabbet, firak yüzünden belalı bir hırkat olur. Ləzzət, zeval yüzünden zehirli bir şerbet olur. Âhirette isə Cənabı-Haqqın hesabına olmadıkları üçün ya faydasızdır və ya azaptır. (Əgər harama girmiş isə)
Sual: Enbiya və evliyaya muhabbet, necə faydasız kalır?
Cavab: Ehl-i Teslis’in İsa aleyhisselâma və Râfızîlerin Hazret-i Ali radıyallahu anha muhabbetleri faydasız kaldığı kimi.
Əgər o muhabbetler, Kur’an’ın irşad ettiği tarzda və Cənabı-Haqqın hesabına və muhabbet-i Rəhman adına olsalar o zaman hem dünyada hem âhirette güzel neticeleri var.
Amma dünyada isə leziz taamlara, güzel meyvələrə muhabbetin, elemsiz bir nemət və ayn-ı şükür bir lezzettir.
Nəfsinə muhabbet isə: Ona acımak, terbiye etmək, zərərli hevesattan men’etmektir. O vaxt nəfs sənə binmez, səni hevasına esir etməz. Bəlkə sən nəfsinə binersin. Onu hevaya deyil, hüdaya sevk edersin.
Refika-i hayatına muhabbetin, madam ki hüsn-ü sîret və maden-i şəfqət və rəhmət hədiyyəsi olduğuna bina edilmiş. O refikaya samimi muhabbet və mərhəmət edersen o da sənə ciddi hörmət və muhabbet edər. İkiniz ihtiyar oldukça o hal ziyadeleşir, mesudane hayatını geçirirsin. Yoxsa hüsn-ü surete muhabbet nefsanî olsa o muhabbet çabuk bozulur, hüsn-ü muaşereti də bozar.
Peder və valideye qarşı muhabbetin, Cənabı-Haqq hesabına olduğu üçün hem bir ibadət hem də onlar ihtiyarlandıkça hörmət və muhabbeti ziyadeleştirirsin. En âlî bir his ilə en merdane bir himmet ilə onların tûl-ü ömrünü ciddi arzu edib bekalarına dua etmək, tâ onların yüzünden daha ziyade sevap kazanayım deyə samimi hörmətlə onların elini öpmek, ulvi bir lezzet-i ruhanî almaktır. Yoxsa nefsanî, dünya itibarıyla olsa onlar ihtiyar oldukları və sənə bâr olacaq bir vaziyete girdikleri zaman; en süflî və en alçak bir his ilə vücudlarını istiskal etmək, sebeb-i hayatın olan o muhterem zatların mevtlerini arzu etmək kimi vahşi, kederli, ruhanî bir elemdir.
Evladına muhabbet isə: Cənabı-Haqqın sənin nezaretine və terbiyene emanet ettiği sevimli, ünsiyetli o mahluklara muhabbet isə saadetli bir muhabbet, bir nimettir. Ne musibetleriyle fazla elem çekersin, ne də ölümleriyle meyusane feryat edersin. Sâbıkan geçtiği kimi onların Hâlıkları hem Hakîm hem Rahîm olduğundan onlar hakkında o mevt bir saadettir, dersin. Sənin hakkında da onları sənə veren zatın rahmetini düşünürsün, firak eleminden kurtulursun.
Ahbaplara muhabbetin isə: Madam ki lillah içindir. O ahbapların firakları, hattâ ölümleri, sohbetinize və uhuvvetinize mani olmadığı üçün o manevî muhabbet və ruhanî irtibattan istifadə edersin. Və mülakat ləzzəti daimî olur. Lillah üçün olmazsa bir günlük mülakat ləzzəti, yüz günlük firak elemini netice verir. (Hâşiye )
Enbiya və evliyaya muhabbetin isə: Ehl-i gaflete karanlıklı bir vahşetgâh görünen âlem-i berzah, o nuranilerin vücudlarıyla tenevvür etmiş menzilgâhları surətində sənə göründüğü üçün o âleme gitmeye tevahhuş, tedehhüş deyil bəlkə bilakis temayül və iştiyak hissini verir, hayat-ı dünyeviyenin lezzetini kaçırmaz. Yoxsa onların muhabbeti, ehl-i medeniyetin meşahir-i insaniyeye muhabbeti nevinden olsa o kâmil insanların fena və zevallerini və mazi denilen mezar-ı ekberinde çürümelerini düşünmekle, elemli hayatına bir keder daha ilâvə edər. Yani “Elə kâmilleri çürüten bir mezara, mən də gidəcəyəm.” deyə düşünür; mezaristana endişeli bir nazarla bakar, “Âh!” çeker. Evvelki nazarda isə cisim libasını mazide buraxıb özləri istikbal salonu olan berzah âleminde kemal-i rahatla ikametlerini düşünür, mezaristana ünsiyetkârane bakar.
Hem güzel şeylere muhabbetin, madam ki Sâni’leri hesabınadır. “Ne güzel yapılmışlar.” tarzındadır. O muhabbetin bir leziz təfəkkür olduğu halde hüsün-perest, cemal-perest zevkinin nazarını daha yüksək daha mukaddes və minlərlə defa daha güzel cemal mertebelerinin definelerine yol açar, baktırır. Çünki o güzel âsârdan ef’al-i İlahiyenin güzelliğine intikal ettirir. Ondan esmanın güzelliğine, ondan sıfâtın güzelliğine, ondan Zat-ı Zülcelal’in cemal-i bîmisaline qarşı kalbe yol açar. İşte bu muhabbet bu surette olsa hem lezzetlidir hem ibadəttir və hem təfəkkürdür.
Gençliğe muhabbetin isə: Madam ki Cənabı-Haqqın güzel bir neməti cihetinde sevmişsin əlbəttə onu ibadətte sarf edersin, sefahette boğdurup öldürmezsin. Elə isə o gençlikte kazandığın ibadətler, o fâni gençliğin bâki meyveleridir. Sən ihtiyarlandıkça gençliğin iyilikleri olan bâki meyvelerini elde ettiğin halde, gençliğin zararlarından, taşkınlıklarından kurtulursun. Hem ihtiyarlıkta daha ziyade ibadəte muvaffakiyet və merhamet-i İlahiyeye daha ziyade liyakat kazandığını düşünürsün. Ehl-i gaflet kimi beş on senelik bir gençlik lezzetine mukabil, əlli senede “Eyvah gençliğim gitti!” deyə teessüf edib gençliğe ağlamayacaqsan. Necə ki öylelerin biri demiş:
لَي۟تَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَو۟مًا فَاُخ۟بِرَهُ بِمَا فَعَلَ ال۟مَشٖيبُ
Yani “Keşke gençliğim bir gün dönse idi ihtiyarlık mənim başıma neler getirdiğini şekva edərək haber verecektim.”
Bahar kimi ziynetli meşherlere muhabbet isə: Madam ki sanat-ı İlahiyeyi seyran itibarıyladır. O baharın gitmesiyle temaşa ləzzəti zâil olmaz. Çünki bahar, yaldızlı bir məktub kimi verdiyi manaları hər vaxt temaşa edebilirsin. Sənin hayalin və zaman, ikisi də sinema şeritleri kimi sənə o temaşa lezzetini idame ettirmekle birlikdə o baharın manalarını, güzelliklerini sənə tazelendirirler. O vaxt muhabbetin esefli, elemli, muvakkat olmaz. Ləzzətli, safalı olur.
Dünyaya muhabbetin isə: Madam ki Cənabı-Haqqın namınadır. O vaxt dünyanın dehşetli mevcudatı, sənə ünsiyetli bir arkadaş hükmüne geçer. Mezraa-i âhiret cihetiyle sevdiyin üçün hər şeyinde, âhirete fayda verəcək bir sermaye, bir meyvə alabilirsin. Ne musibetleri sənə dehşet verir, ne zeval və fenası sənə sıkıntı verir. Kemal-i rahatla o misafirhanede müddet-i ikametini geçirirsin. Yoxsa ehl-i gaflet kimi seversen yüz defa sənə söylemişiz ki sıkıntılı, ezici, boğucu, fenaya mahkûm, neticesiz bir muhabbet içinde boğulur, gidersin.
İşte bazı mahbubların, Kur’an’ın irşad ettiği surette olduğu vaxt, hər birisinden yüzde ancaq bir letafetini gösterdik. Kur’an’ın gösterdiyi yolda olmazsa yüzden bir mazarratına işarə ettik.
Indi bu mahbubların dâr-ı bekada, âlem-i âhirette, Kur’an-ı Hakîm’in âyât-ı beyyinatıyla işarə ettiği neticeleri işitmek və anlamaq istersen, bax o çeşit meşru muhabbetlerin dâr-ı âhiretteki neticelerini bir mukaddime və doqquz işarəle yüzden bir faydasını icmalen göstereceğiz:
Mukaddime: Cənabı-Haqq celil uluhiyetiyle, cemil rahmetiyle, kebir rububiyetiyle, kerîm re’fetiyle, azîm kudretiyle, latîf hikmetiyle, bu kiçik insanın vücudunu bu qədər havas və hissiyat ilə bu derece cevarih və cihazat ilə və muhtelif aza və âlât ilə və mütenevvi letaif və maneviyat ilə teçhiz və tezyin etmişdir ki tâ mütenevvi və çoxlu âlât ilə hədsiz enva-ı nemətini, aksam-ı ihsanatını, tabakat-ı rahmetini, o insana ihsas etsin, bildirsin, tattırsın, tanıttırsın. Hem tâ min bir esmasının hədsiz enva-ı tecelliyatlarını, insana o âlât ilə bildirsin, tarttırsın, sevdirsin. Və o insandaki çox kesretli âlât və cihazatın hər birisinin ayrı ayrı hizmeti, bəndəliki olduğu kimi ayrı ayrı ləzzəti, elemi, vazifesi və mükâfatı vardır.
Mesela göz, suretlerdeki güzellikleri və âlem-i mubsıratta güzel mu’cizat-ı qüdrətin envaını temaşa edər. Vazifesi, nazar-ı ibretle Sâni’ine şükrandır. Nazara mahsus ləzzət və elem malûmdur, tarife hâcet yox.
Mesela kulak, sadâların envalarını, latîf nağmelerini və mesmuat âleminde Cənabı-Haqqın letaif-i rahmetini hisseder. Ayrı bir bəndəlik, ayrı bir ləzzət, ayrı da bir mükâfatı var.
Mesela kuvve-i şâmme, kokular taifesindeki letaif-i rəhməti hisseder. Özünə mahsus bir vazife-i şükraniyesi, bir ləzzəti vardır. Əlbəttə mükâfatı də vardır.
Mesela dildeki kuvve-i zaika, bütün mat’umatın ezvakını anlamakla gayet mütenevvi bir şükr-ü manevî ilə vazife görür və hâkeza…
Bütün cihazat-ı insaniyenin və qəlb və ağıl və ruh kimi böyük və mühim letaifin belə ayrı ayrı vazifeleri, lezzetleri və elemleri vardır. İşte Cənabı-Haqq və Hakîm-i Mutlak, bu insanda istihdam ettiği bu cihazatın əlbəttə hər birerlerine lâyık ücretlerini verəcəkdir.
O müteaddid enva-ı muhabbetin sâbıkan beyan edilen dünyadaki muaccel neticelerini, hər kəs vicdan ilə hisseder və bir hads-i sadık ilə ispat edilir. Âhiretteki neticeleri isə kat’iyen vücudları və tahakkukları, icmalen Onuncu Söz’ün on iki həqiqət-i kātıa-i sâtıasıyla və Iyirmi Doqquzuncu Söz’ün altı esas-ı bâhiresiyle ispat edildiyi kimi, tafsilen اَص۟دَقُ ال۟كَلَامِ وَاَب۟لَغُ النِّظَامِ كَلَامُ اللّٰهِ ال۟مَلِكِ ال۟عَزٖيزِ ال۟عَلَّامِ olan Kur’an-ı Hakîm’in âyât-ı beyyinatıyla, tasrih və telvih və remiz və işaratıyla kat’iyen sabittir. Daha uzun bürhanları getirmeye lüzum yox. Zaten başqa Sözlerde və cənnətə dair Iyirmi Səkkizinci Söz’ün Arabî olan ikinci makamında və Iyirmi Doqquzuncu Söz’de çox bürhanlar geçmişdir.
Birinci İşaret: Leziz taamlara, hoş meyvələrə şâkirane muhabbet-i meşruanın uhrevî neticesi: Kur’an’ın nassıyla, cənnətə lâyık bir tarzda leziz taamları, güzel meyveleridir. Və o taamlara və o meyvələrə müştehiyane bir muhabbettir. Hattâ dünyada yediyin meyvə üstünde söylediyin “Elhamdülillah” kəlməsi, cənnət meyvəsi olaraq tecessüm ettirilip sənə takdim edilir. Burada meyvə yersin, orada “Elhamdülillah” yersin. Və nimette və təam içinde in’am-ı İlahîyi və iltifat-ı Rahmanîyi gördüyünden o ləzzətli şükr-ü manevî, cennette gayet leziz bir təam surətində sənə verileceği, hadîsin nassıyla, Kur’an’ın işaratıyla və hikmət və rahmetin iktizasıyla sabittir.
İkinci İşaret: Dünyada meşru bir surette nəfsinə muhabbet, yani mehasinine bina edilen muhabbet deyil bəlkə noksaniyetlerini görüb tekmil etmeye bina edilen şəfqət ilə onu terbiye etmək və onu hayra sevk etmək neticesi: O nefse lâyık mahbubları, cennette verir. Nəfs, madam ki dünyada heva və hevesini Cənabı-Haqq yolunda hüsn-ü istimal etmiş. Cihazatını, duygularını hüsn-ü surətlə istihdam etmiş. Kerîm-i Mutlak, ona dünyadaki meşru və bəndəlikkârane muhabbetin neticesi olaraq cennette, cennetin yetmiş ayrı ayrı enva-ı ziynet və letafetinin numuneleri olan yetmiş muhtelif hulleyi giydirip nefisteki bütün hâsseleri memnun edəcək, okşayacaq yetmiş enva-ı hüsün ilə vücudunu süslendirip hər biri, ruhlu kiçik birer cənnət hükmünde olan hurileri, o dâr-ı bekada vereceği, çoxlu âyât ilə tasrih və ispat edilmişdir.
Hem dünyada gençliğe muhabbet, yani ibadətte gençlik kuvvetini sarf etmenin neticesi: Dâr-ı saadette ebedî bir gençliktir.
Üçüncü İşaret: Refika-i hayatına meşru dairesinde, yani latîf şefkatine, güzel hasletine, hüsn-ü sîretine binaen samimi muhabbet ilə refika-i hayatını da naşizelikten, sair günahlardan muhafaza etmenin netice-i uhreviyesi isə: Rahîm-i Mutlak, o refika-i həyatı, hurilerden daha güzel bir surette və daha ziynetli bir tarzda, daha cazibedar bir şəkildə, ona dâr-ı saadette ebedî bir refika-i həyatı və dünyadaki eski maceraları birbirine mütelezzizane nakletmek və eski hatıratı birbirine tahattur ettirəcək enis, latîf, ebedî bir arkadaş, bir muhib və mahbub olaraq verileceğini vaad etmişdir. Əlbəttə vaad ettiği şeyi kat’î verəcəkdir.
Dördüncü İşaret: Valideyn və evlada muhabbet-i meşruanın neticesi: Nass-ı Kur’an ilə Cenab-ı Erhamü’r-Râhimîn, onların makamları ayrı ayrı da olsa yenə o mesud aileye safi olaraq lezzet-i sohbeti, cənnətə lâyık bir hüsn-ü muaşeret surətində, dâr-ı bekada ebedî mülakat ilə ihsan edər. Və on beş yaşına girmeden, yani hadd-i büluğa vâsıl olmadan vefat eden çocuklar وِل۟دَانٌ مُخَلَّدُونَ ilə tabir edilen cənnət çocukları şeklinde və cənnətə lâyık bir tarzda gayet süslü, sevimli bir surette, onları cennette də peder və validelerinin kucaklarına verir. Veled-perverlik hislerini memnun edər. Ebedî o zevki və o ləzzəti onlara verir. Çünki çocuklar sinn-i teklife girmediklerinden ebedî, sevimli, şirin çocuk olaraq kalacaklar. Dünyadaki hər ləzzətli şeyin en a’lâsı cennette bulunur. Yalnız çox şirin olan veled-perverlik, yani çocuklarını sevip okşamak zevki –cənnət tenasül yeri olmadığından– cennette yoxdur, zannedilirdi. İşte bu surette o də vardır. Hem en zevkli və en şirin bir tarzda vardır. İşte kable’l-büluğ evladı vefat edenlere müjde…
Beşinci İşaret: Dünyada اَل۟حُبُّ فِى اللّٰهِ hükmünce salih ahbaplara muhabbetin neticesi: Cennette عَلٰى سُرُرٍ مُتَقَابِلٖينَ ilə tabir edilen, qarşı qarşıya kurulmuş cənnət iskemlelerinde oturup hoş, şirin, güzel, tatlı bir surette, dünya maceralarını və kadîm olan hatıratlarını birbirine nakledip eğlendirmeleri surətində; firaksız, safi bir muhabbet və sohbet surətində ahbaplarıyla görüştüreceği, Kur’an’ın nassıyla sabittir.
Altıncı İşaret: Enbiya və evliyaya Kur’an’ın tarif ettiği tarzda muhabbetin neticesi: O enbiya və evliyanın şefaatlerinden berzahta, haşirde istifadə etmekle birlikdə; gayet ulvi və onlara lâyık makam və füyuzattan o muhabbet vasıtasıyla istifaza etmektir. Bəli اَل۟مَر۟٦ُ مَعَ مَن۟ اَحَبَّ sırrınca, âdi bir adam, en yüksək bir makama, muhabbet ettiği âlî makam bir zatın tebaiyetiyle girebilir.
Yeddinci İşaret: Güzel şeylere və bahara meşru muhabbetin, yani “Ne qədər güzel yapılmış.” nazarıyla, o âsârın arkasındaki ef’alin güzelliğini və nizam-nizam-intizamını və nizam-nizam-intizam-ı ef’al arkasındaki güzel esmanın cilvelerini və o güzel esmanın arkasında sıfâtın tecelliyatını və hâkeza sevmekliğin neticesi isə: Dâr-ı bekada o güzel gördüğü masnuattan min defa daha güzel bir tarzda esmanın cilvesini və esma içindeki cemal və sıfâtını, cennette görmektir. Hattâ İmam-ı Rabbanî radıyallahu anh demiş ki: “Letaif-i cənnət, cilve-i esmanın temessülatıdır.” Teemmel!
Səkkizinci İşaret: Dünyada, dünyanın âhiret mezraası və esma-i İlahiye âyinesi olan iki güzel yüzüne qarşı mütefekkirane muhabbetin uhrevî neticesi: Dünya qədər lakin fâni dünya kimi fâni deyil, bâki bir cənnət veriləcəkdir. Hem dünyada yalnız zayıf gölgeleri gösterilen esma, o cennetin âyinelerinde en şaşaalı bir surette gösteriləcəkdir.
Hem dünyayı, mezraa-i âhiret yüzünde sevmenin neticesi: Dünyayı fidanlık, yani ancaq fidanları bir derece yetiştiren kiçik bir mezraası hükmünde olacaq elə bir cenneti verəcək ki dünyada havas və hissiyat-ı insaniye, kiçik fidanlar olduğu halde, cennette en mükemmel bir surette inkişaf və dünyada tohumcuklar hükmünde olan istidatları, enva-ı lezaiz və kemalât ilə sümbüllenəcək surette ona verileceği, rahmetin və hikmetin muktezası olduğu kimi, hadîsin nususuyla və Kur’an’ın işaratıyla sabittir.
Hem madam ki dünyanın hər hatanın başı olan mezmum muhabbeti deyil bəlkə esmaya və âhirete bakan iki yüzünü, esma və âhiret üçün sevmiş və ibadət-i fikriye ilə o yüzleri mamur etmiş, güya bütün dünyasıyla ibadət etmiş. Əlbəttə dünya qədər bir mükâfat alması, mukteza-yı rəhmət və hikmettir.
Hem madam ki âhiretin muhabbetiyle onun mezraasını sevmiş və Cənabı-Haqqın muhabbetiyle âyenə-i esmasını sevmiş. Əlbəttə dünya kimi bir mahbub istəyər. O da dünya qədər bir cennettir.
Sual: O qədər böyük və hâlî bir cənnət neye yarar?
Cavab: Necə ki əgər mümkün olsa idi hayal süratiyle zeminin aktarını və yıldızların ekserini gezsen “Bütün âlem benimdir.” diyebilirsin. Melâike və insan və heyvanların iştirakleri, sənin o hükmünü bozmaz. Elə də o cənnət də dolu olsa “O cənnət benimdir.” diyebilirsin. Hadîste bazı ehl-i cənnətə verilen beş yüz senelik bir cənnət sırrı, Iyirmi Səkkizinci Söz’de və İhlas Lem’ası’nda beyan edilmişdir.
Doqquzuncu İşaret: İman və muhabbetullahın neticesi: Ehl-i keşif və tahkikin ittifakıyla; dünyanın min sene hayat-ı mesudanesi, bir saatine değmeyen cənnət həyatı və cənnət hayatının də min senesi, bir saat müşahedesine değmeyen bir kudsî, münezzeh cemal və kemal sahibi olan Zat-ı Zülcelal’in müşahedesi, rü’yetidir ki (Hâşiye ) hadîs-i kat’î ilə və Kur’an’ın nassıyla sabittir.
Hazret-i Süleyman aleyhisselâm kimi muhteşem bir kemal ilə meşhur bir zatın rü’yetine iştiyaklı bir merak, Hazret-i Yusuf aleyhisselâm kimi bir cemal ilə mümtaz bir zatın şuhuduna meraklı bir iştiyak; hər kəs vicdanen hisseder. Əcəba dünyanın bütün mehasin və kemalâtından minlərlə derece yüksək olan cennetin bütün mehasin və kemalâtı, bir cilve-i cemali və kemali olan bir zatın rü’yeti, ne qədər mergub, merak-âver və şuhudu ne derece matlub və iştiyak-aver olduğunu kıyas edebilirsen et.
اَللّٰهُمَّ ار۟زُق۟نَا فِى الدُّن۟يَا حُبَّكَ وَ حُبَّ مَا يُقَرِّبُنَا اِلَي۟كَ وَ ال۟اِس۟تِقَامَةَ كَمَا اَمَر۟تَ وَ فِى ال۟اٰخِرَةِ رَح۟مَتَكَ وَ رُؤ۟يَتَكَ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ اٰمٖينَ
Tenbih
Bu sözün âhirinde uzun tafsilatı uzun görme; ehemmiyetine nisbeten kısadır, daha uzun istəyər.
Bütün Sözlerde konuşan mən değilim. Bəlkə işarat-ı Kur’aniye adına hakikattir. Həqiqət isə hak söyler, doğru konuşur. Əgər yanlış bir şey gördünüz, mütləq bilin ki haberim olmadan fikrim karışmış, karıştırmış, yanlış etmiş.
Yâ Rab! Necə böyük bir sarayın kapısını çalan bir adam, açılmadığı vaxt, o sarayın kapısını, digər makbul bir zatın sarayca me’nus sadâsıyla çalar; tâ ona açılsın. Elə də biçarə mən də sənin dərgah-ı rahmetini, mahbub abdin olan Üveyse’l-Karanî’nin nidasıyla və münâcatıyla belə çalıram. O dərgahını ona açtığın kimi rahmetinle mənə da aç.
:اَقُولُ كَمَا قَالَ
اِلٰهٖى اَن۟تَ رَبّٖى وَ اَنَا ال۟عَب۟دُ وَ اَن۟تَ ال۟خَالِقُ وَ اَنَا ال۟مَخ۟لُوقُ
وَ اَن۟تَ الرَّزَّاقُ وَ اَنَا ال۟مَر۟زُوقُ وَ اَن۟تَ ال۟مَالِكُ وَ اَنَا ال۟مَم۟لُوكُ
وَ اَن۟تَ ال۟عَزٖيزُ وَ اَنَا الذَّلٖيلُ وَ اَن۟تَ ال۟غَنِىُّ وَ اَنَا ال۟فَقٖيرُ
وَ اَن۟تَ ال۟حَىُّ وَ اَنَا ال۟مَيِّتُ وَ اَن۟تَ ال۟بَاقٖى وَ اَنَا ال۟فَانٖى
وَ اَن۟تَ ال۟كَرٖيمُ وَ اَنَا اللَّئٖيمُ وَ اَن۟تَ ال۟مُح۟سِنُ وَ اَنَا ال۟مُسِىءُ
وَ اَن۟تَ ال۟غَفُورُ وَ اَنَا ال۟مُذ۟نِبُ وَ اَن۟تَ ال۟عَظٖيمُ وَ اَنَا ال۟حَقٖيرُ
وَ اَن۟تَ ال۟قَوِىُّ وَ اَنَا الضَّعٖيفُ وَ اَن۟تَ ال۟مُع۟طٖى وَ اَنَا السَّائِلُ
وَ اَن۟تَ ال۟اَمٖينُ وَ اَنَا ال۟خَائِفُ وَ اَن۟تَ ال۟جَوَّادُ وَ اَنَا ال۟مِس۟كٖينُ
وَ اَن۟تَ ال۟مُجٖيبُ وَ اَنَا الدَّاعٖى وَ اَن۟تَ الشَّافٖى وَ اَنَا ال۟مَرٖيضُ
فَاغ۟فِر۟لٖى ذُنُوبٖى وَ تَجَاوَز۟ عَنّٖى وَ اش۟فِ اَم۟رَاضٖى يَا اَللّٰهُ يَا كَافٖى
يَا رَبُّ يَا وَافٖى يَا رَحٖيمُ يَا شَافٖى يَا كَرٖيمُ يَا مُعَافٖى
فَاع۟فُ عَنّٖى مِن۟ كُلِّ ذَن۟بٍ وَ عَافِنٖى مِن۟ كُلِّ دَا٦ٍ وَار۟ضَ عَنّٖى اَبَدًا بِرَح۟مَتِكَ
يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ

