Otuz Birinci Məktub’un Otuzuncu Lem’a’sı və Eskişəhər Hapishanesinin bir meyvəsi
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Asâ-yı Mûsâ
Otuzuncu Ləma
Altı nüktedir.
Denizli Medrese-i Yusufiyesinin bir ders-i a’zamı Meyvə Risalesi olduğu və Afyon Medrese-i Yusufiyesinin qiymətli bir ders-i ekməli El-Hüccetü’z-Zehra olması kimi Eskişəhər Medrese-i Yusufiyesinin gayet qüvvətli bir ders-i a’zamı da ism-i a’zamı taşıyan altı ismin altı nüktesini beyan eden bu Otuzuncu Lem’a’dır.
İsm-i a’zamdan Hayy-ı Kayyum’a dair parçada çox derin və geniş meseleleri hər kəs birden bilemez və zevk etməz, lakin hissesiz də kalmaz.
İsm-i Kuddüs’ün bir nüktesine dairdir.
(Bu Kuddüs Nüktesi, Otuzuncu Söz’ün Zeylinin Zeyli olması münasiptir.)
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ وَال۟اَر۟ضَ فَرَش۟نَاهَا فَنِع۟مَ ال۟مَاهِدُونَ âyetinin bir nüktesi və bir ism-i a’zam veyahut ism-i a’zamın altı nurundan bir nuru olan Kuddüs isminin bir cilvesi şaban-ı şerifin âhirinde, Eskişəhər Hapishanesinde mənə göründü. Hem mevcudiyet-i İlahiyeyi kemal-i zuhurla hem vahdet-i Rabbaniyeyi kemal-i vuzuhla gösterdi. Belə ki gördüm:
Bu kainat və bu küre-i arz, daim işler bir böyük fabrika və hər vaxt dolar boşalır bir han, bir misafirhanedir. Halbuki belə işlek fabrikalar, hanlar və misafirhaneler; muzahrefatla, enkazlarla, süprüntülerle çox kirlenirlər, bulaşık olurlar və ufunetli maddeler hər tarafında teraküm edirlər. Əgər çoxlu dikkatle bakılmazsa və tanzif edilmezse və süpürülüp temizlenmezse içinde durulmaz, insan onda boğulur. Halbuki bu fabrika-i kainat və misafirhane-i arz o derece pâk, temiz və naziftir və o qədər kirsiz və bulaşıksızdır və ufunetsizdir ki bir lüzumsuz şey və bir menfaatsiz madde və tesadüfî bir kir bulunmaz. Zâhirî bulunsa da çabuk bir istihale makinesine atılır, temizlenir. Demək bu fabrikaya bakan zat, çox iyi bakır.
Və bu fabrikanın elə tanzifçi bir sahibi var ki o koca fabrikayı və o böyük sarayı kiçik bir oda kimi süpürtür, temizler, tanzim və tanzif edər. Və o çox böyük fabrikanın büyüklüğü nisbetinde muzahrefatı və enkazından kalma kirli maddeleri, süprüntüleri bulunmur. Bəlkə büyüklüğü nisbetinde, temizliğine və nezafetine dikkat edilir. Bir insan, bir ayda yıkanmazsa və kiçik odasını süpürmezse çox kirlenir, pislenir. Demək bu saray-ı âlemdeki pâklık, safilik, nuranilik, temizlik; mütemadiyen hikmetli bir tanziften, bir dikkatli tathirden ileri gəlir.
Və əgər o daimî tathir və süpürmek və dikkat ilə bakmak olmasaydı, bir senede bütün heyvanların yüz min milletleri arzın yüzünde boğulacaklardı. Və semavatın fezasında, tahribe və mevte mazhar olan kürelerin və peyklerin, bəlkə yıldızların enkazları, başımızı və digər hayvanatın başlarını, bəlkə küre-i arzın başını, bəlkə dünyamızın başını kıracaklardı. Dağlar büyüklüğündeki taşları başımıza yağdıracaklardı və bizi bu vatan-ı dünyevîmizden kaçıracaklardı. Halbuki eskiden beri o yuxarı âlemlerdeki tahrip və tamirden, medar-ı ibret olaraq yalnız bir neçə semavî taşlar düşmüş isə də heç kimsenin başını kırmamış.
Hem zeminin yüzünde hər sene mevt və hayatın değişmeleri və dövüşmeleri yüzünden yüz minlərlə hayvanat milletlerinin cenazeleri və iki yüz min nebatatın taifelerinin enkazları, berr və bahrin yüzlerini fevkalâde elə kirleteceklerdi ki şüurlu, o yüzleri deyil sevmek, âşık olmaq bəlkə elə çirkinlikten nefret edib mevte və ademe kaçacaklardı. Bir kuş kolayca kanatlarını və bir kâtip rahatça sahifelerini temizlediyi kimi, bu tayyare-i arzın və bu tuyûr-u semaviyenin kanatları və bu kitab-ı kainatın sahifeleri də öylece temizlenir, güzelleşir ki âhiretin hədsiz güzelliğini görmeyen və imanla düşünmeyen insanlar, dünyanın bu temizliğine, bu güzelliğine âşık olurlar, perestiş edərlər.
Demək bu saray-ı âlem və bu fabrika-i kainat, ism-i Kuddüs’ün bir cilve-i a’zamına mazhardır ki o tanzif-i kudsîden gelen emirleri, deyil yalnız denizlerin âkilü’l-lahm tanzifatçıları və karaların kartalları, bəlkə kurtlar və karıncalar kimi cenazeleri toplayan sıhhiye memurları də dinlirlər. Bəlkə o kudsî evamir-i tanzifiyeyi, bedende cereyan eden kandaki küreyvat-ı hamra və beyza də dinleyip bedenin hüceyratında tanzifat yaptıkları kimi nefes də o kanı tasfiye edər, temizler.
Və o emri; göz kapakları, gözleri temizlemek və sinekler, kanatlarını süpürmek üçün dinledikleri kimi koca hava və bulut də dinler. Hava zeminin sathına, yüzüne konan toz torpaq kimi süprüntülere üfler, tanzif edər. Bulut süngeri, zemin bahçesine su serper, toz torpağı yatıştırır. Sonra gökyüzünü çox zaman kirletmemek üçün çabuk süprüntülerini toplayıp kemal-i nizam-nizam-intizamla çekilir, gizlenir. Göğün güzel yüzünü və gözünü, silinmiş və süpürülmüş, parıl parıl parlar gösterir.
Və o evamir-i tanzifiyeyi yıldızlar, unsurlar, madenler, nebatlar dinledikleri kimi bütün zerreler də dinlirlər ki hayret-engiz tahavvülat fırtınaları içinde o zerreler nezafete dikkat edirlər. Bir yerde lüzumsuz toplanmırlar, kalabalık etmirlər. Mülevves olsalar çabuk temizlenirlər. En temiz və en nazif və en parlak və en pâk vaziyetleri; en güzel, en saf, en latîf suretleri almaq üçün bir dest-i hikmət tarafından sevk olunurlar.
İşte bu tək fiil, yani bir tək həqiqət olan tanzif; ism-i Kuddüs kimi bir ism-i a’zamdan, kainatın daire-i a’zamında görünen bir cilve-i a’zamdır ki doğrudan doğruya mevcudiyet-i Rabbaniyeyi və vahdaniyet-i İlahiyeyi Əsmaül-Hüsnasıyla birlikdə, güneş kimi geniş və dürbün kimi olan gözlere gösterir.
Bəli, Risale-i Nur’un çox cüzlerinde kat’î bürhanlarla ispat edilmiş ki: İsm-i Hakem və ism-i Hakîm’in bir cilvesi olan fiil-i tanzim və nizam və ism-i Adl və Âdil’in bir cilvesi olan fiil-i tevzin və mizan və ism-i Cemil və Kerîm’in bir cilvesi olan fiil-i tezyin və ihsan və ism-i Rab və Rahîm’in bir cilvesi olan fiil-i terbiye və in’am; bu daire-i a’zam-ı âlemde, hər biri bir tək həqiqət və bir tək fiil olduklarından bir tək zatın vücub-u vücudunu və vahdetini gösterirlər. Eynilə elə də ism-i Kuddüs’ün bir mazharı və bir cilvesi olan fiil-i tanzif və tathir də o Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un hem güneş kimi mevcudiyetini hem gündüz kimi vahdaniyetini gösterirlər. Və mezkûr tanzim, tevzin, tezyin, tanzif misillü o ef’al-i hakîmane, a’zamî dairede vahdet-i neviyeleri noktasında bir tək Sâni’-i Vâhid’i gösterdikleri kimi Əsmaül-Hüsnanın ekserisinin, bəlkə min bir esmanın hər birinin belə birer cilve-i a’zamı, bu daire-i a’zamda vardır. Və o cilveden gelen fiil, büyüklüğü nisbetinde vuzuh və kat’iyetle Vâhid-i Ehad’i gösterir.
Bəli, hər şeyi kanun və nizamına itaat ettiren hikmet-i âmme və hər şeyi süslendirip yüzünü güldüren inayet-i şâmile və hər şeyi sevindirip memnun eden rahmet-i vâsia və canlı hər şeyi beslendirip lezzetlendiren rızk-ı umumî-i iaşe və hər şeyi umum eşyaya münasebettar və müstefid və bir derece mâlik eden həyat və ihya kimi kainatın yüzünü güldüren, ışıklandıran bedihî həqiqətlər və vahdanî fiiller; ziya güneşi gösterdiyi kimi bir tək Zat-ı Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rezzak, Hay və Muhyî’yi bilbedahe gösterirlər.
Əgər hər biri birer bürhan-ı bâhir-i vahdaniyet olan o yüzer geniş fiillerden tək biri Vâhid-i Ehad’e verilmezse yüzer vecihte muhaller lâzım gəlir. Mesela, onlardan deyil hikmət, inayət, rəhmət, iaşe, ihya kimi bedihî həqiqətlər və vahdanî deliller, bəlkə yalnız tanzif fiili kainat Hâlık’ına verilmezse o vaxt ehl-i dalaletin o meslek-i küfrîsinde lâzım gəlir ki: Ya tanzif ilə alâkadar zerreden, sinekten tut tâ unsurlara, yıldızlara qədər bütün mahlukatın hər biri koca kainatın tezyinini və tevzinini və tanzimini və tanzifini biləcək, düşünəcək və ona göre davranacaq bir kabiliyette olacaq veyahut Hâlık-ı âlem’in sıfât-ı kudsiyesi özündə bulunacaq veyahut bu kainatın tezyinat və tanzifatı və vâridat və masarifinin muvazenelerini tanzim etmək üçün kainat büyüklüğünde bir meclis-i meşveret bulundurulacaq və hədsiz zerreler, sinekler, yıldızlar o meclisin azaları olacaq və hâkeza... Bunlar kimi hurafeli, safsatalı yüzer muhaller bulunacaq. Tâ ki hər tarafta görünen və müşahede olunan umumî və ihatalı, ulvi tezyin və tathir və tanzif vücud bulabilsin. Bu isə bir muhal deyil, bəlkə yüz min muhal ortaya girer.
Bəli, əgər gündüzün ziyası və zemindeki umum parlak şeylerde temessül eden hayalî güneşçikler güneşe verilmezse və bir tək güneşin cilve-i in’ikasıdır denilmezse o vaxt zemin yüzünde parlayan bütün cam parçalarında və su katrelerinde və karın şişeciklerinde, bəlkə havanın zerrelerinde birer həqiqi güneş bulunmak lâzım gəlir. Tâ ki o umumî ziya vücud bulabilsin.
İşte hikmət də bir ziyadır. Rahmet-i muhita bir ziyadır. Tezyin, tevzin, tanzim, tanzif muhit birer ziyadırlar ki o Şems-i Ezelî’nin şuâlarıdırlar.
İşte gel, bak; dalalet və küfür necə heç çıkılmaz bataklığa girer. Və dalaletteki cehalet, ne derece ahmakane olduğunu gör, اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى دٖينِ ال۟اِس۟لَامِ وَ كَمَالِ ال۟اٖيمَانِ də.
Bəli, kainat sarayını tertemiz tutan bu ulvi, umumî tanzif əlbəttə ism-i Kuddüs’ün cilvesi və muktezasıdır. Bəli necə ki bütün mahlukatın tesbihatları ism-i Kuddüs’e bakar, elə də bütün nezafetlerini də Kuddüs ismi istəyər. (Hâşiye ) Nezafetin bu kudsî intisabındandır ki اَلنَّظَافَةُ مِنَ ال۟اٖيمَانِ hadîsi, nezafeti imanın nurundan saymış.
اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ التَّوَّابٖينَ وَيُحِبُّ ال۟مُتَطَهِّرٖينَ âyeti dahi tahareti, muhabbet-i İlahiyenin bir medarı göstermiş.
وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَع۟لُومٍ âyetinin bir nüktesi və bir ism-i a’zam veyahut ism-i a’zamın altı nurundan bir nuru olan Adl isminin bir cilvesi, Birinci Nükte kimi Eskişəhər Hapishanesinde uzaqdan uzağa göründü. Onu yakınlaştırmak üçün yenə təmsil yoluyla deriz:
Bu kainat elə bir saraydır ki o sarayda mütemadiyen tahrip və tamir içinde çalkalanan bir şəhər var və o şehirde hər vaxt harp və hicret içinde kaynayan bir memleket var və o memlekette hər zaman mevt və həyat içinde yuvarlanan bir âlem var. Halbuki o sarayda, o şehirde, o memlekette, o âlemde o derece hayret-engiz bir muvazene, bir mizan, bir tevzin hükmedir, bilbedahe ispat edər ki bu hədsiz mevcudatta olan hədsiz tahavvülat və vâridat və masarif; hər bir anda umum kainatı görür, nazar-ı teftişinden geçirir bir tək zatın mizanıyla ölçülür, tartılır. Yoxsa balıklardan bir balık min yumurtacık ilə və nebatattan haşhaş kimi bir çiçək iyirmi min toxum ilə və sel kimi akan unsurların, inkılabların hücumuyla şiddetle muvazeneyi bozmaya çalışan və istila etmək isteyen esbab başıboş olsalardı veyahut maksatsız serseri tesadüf və mizansız kör qüvvətə və şuursuz zulmetli tabiata havale edilseydi, o muvazene-i eşya və muvazene-i kainat elə bozulacaktı ki bir senede, bəlkə bir günde herc ü merc olurdu. Yani deniz karmakarışık şeylerle dolacaktı, taaffün edecekti; hava, gazat-ı muzırra ilə zehirlenecekti; zemin isə bir mezbele, bir mezbaha, bir bataklığa dönecekti. Dünya boğulacaktı.
İşte cesed-i heyvanînin hüceyratından və kandaki küreyvat-ı hamra və beyzadan və zerratın tahavvülatından və cihazat-ı bedeniyenin tenasübünden tut tâ denizlerin vâridat və masarifine tâ zemin altındaki çeşmelerin gəlir və sarfiyatlarına tâ hayvanat və nebatatın tevellüdat və vefiyatlarına tâ güz və baharın tahribat və tamiratlarına tâ unsurların və yıldızların hidemat və harekâtlarına tâ mevt və hayatın, ziya və zulmetin və hararet və bürudetin değişmelerine və dövüşmelerine və çarpışmalarına qədər o derece hassas bir mizan ilə və o qədər ince bir ölçü ilə tanzim edilir və tartılır ki akl-ı beşer heç bir yerde həqiqi olaraq heç bir israf, heç bir abes görmediyi kimi hikmet-i insaniye də hər şeyde en mükemmel bir nizam-nizam-intizam, en güzel bir mevzuniyet görür və gösterir. Bəlkə hikmet-i insaniye o nizam-nizam-intizam və mevzuniyetin bir tezahürüdür, bir tercümanıdır.
İşte gel, güneş ilə muhtelif on iki seyyarenin muvazenelerine bak. Əcəba bu muvazene, güneş kimi, Adl və Kadîr olan Zat-ı Zülcelal’i göstermir mu? Və bilhassa seyyarattan olan gemimiz yani küre-i arz, bir senede iyirmi dörd min senelik bir dairede gəzər, seyahat edər. Və o hârika süratiyle birlikdə zeminin yüzünde dizilmiş, istif edilmiş eşyayı dağıtmır, sarsmır, fezaya fırlatmır. Əgər sürati bir parça tezyid və ya tenkis edilseydi, sekenesini havaya fırlatıp fezada dağıtacaktı. Və bir dakika, bəlkə bir saniye muvazenesini bozsa dünyamızı bozacaq, bəlkə başkasıyla çarpışacaq, bir kıyameti koparacaq.
Və bilhassa zeminin yüzünde nebatî və heyvanî dörd yüz min taifenin tevellüdat və vefiyatça və iaşe və yaşayışça rahîmane muvazeneleri, ziya güneşi gösterdiyi kimi bir tək Zat-ı Adl və Rahîm’i gösterir.
Və bilhassa o hədsiz milletlerin hədsiz efradından bir tək ferdin azası, cihazatı, duyguları o derece hassas bir mizanla birbiriyle münasebettar və muvazenettedir ki o tenasüp, o muvazene, bedahet derecesinde bir Sâni’-i Adl və Hakîm’i gösterir.
Və bilhassa hər ferd-i heyvanînin bedenindeki hüceyratın və kan mecralarının və kandaki küreyvatın və o küreyvattaki zerrelerin o derece ince və hassas və hârika muvazeneleri var, bilbedahe ispat edər ki:
Hər şeyin dizgini elinde və hər şeyin anahtarı yanında və bir şey bir şeye mani olmur. Umum eşyayı bir tək şey kimi kolayca idare eden bir tək Hâlık-ı Adl və Hakîm’in mizanıyla, kanunuyla, nizamıyla terbiye və idare olur. Haşrin mahkeme-i kübrasında mizan-ı azîm-i adaletinde cin və insin muvazene-i a’mallerini istib’ad edib inanmayan, bu dünyada gözüyle gördüğü bu muvazene-i ekbere dikkat etse əlbəttə istib’adı kalmaz.
Ey israflı, iktisatsız; ey zulümlü, adaletsiz; ey kirli, nezafetsiz bedbaht insan! Bütün kainatın və bütün mövcudatın düstur-u hareketi olan iktisat və nezafet və adaleti yapmadığından umum mevcudata muhalefetinle, manen onların nefretlerine və hiddetlerine mazhar olursan. Neye dayanırsan ki umum mevcudatı zulmünle, mizansızlığınla, israfınla, nezafetsizliğinle kızdırırsan?
Bəli, ism-i Hakîm’in cilve-i a’zamından olan hikmet-i âmme-i kainat, iktisat və israfsızlık üzerinde hərəkət edir; iktisadı emredir.
Və ism-i Adl’in cilve-i a’zamından gelen kainattaki adalet-i tamme, umum eşyanın muvazenelerini idare edir və beşere də adaleti emredir. Sure-i Rahman’da وَالسَّمَٓاءَ رَفَعَهَا وَوَضَعَ ال۟مٖيزَانَ اَلَّا تَط۟غَو۟ا فِى ال۟مٖيزَانِ وَاَقٖيمُوا ال۟وَز۟نَ بِال۟قِس۟طِ وَلَا تُخ۟سِرُوا ال۟مٖيزَانَ âyetindeki dörd mertebe, dörd nevi mizana işarə eden dörd defa “mizan” zikretmesi, kainatta mizanın derece-i azametini və fevkalâde çox böyük ehemmiyetini gösterir. Bəli, heç bir şeyde israf olmadığı kimi heç bir şeyde də həqiqi zulüm və mizansızlık yoxdur.
Və ism-i Kuddüs’ün cilve-i a’zamından gelen tanzif və nezafet, bütün kainatın mevcudatını temizlir, güzelleştirir. Beşerin bulaşık eli karışmamak şartıyla heç bir şeyde həqiqi nezafetsizlik və çirkinlik görünmür.
İşte həqiqətlər-i Kur’aniyeden və desatir-i İslâmiyeden olan “adalet, iktisat, nezafet” hayat-ı beşeriyede ne derece esaslı birer düstur olduğunu anla. Və ahkâm-ı Kur’aniye, ne derece kainatla alâkadar və kainat içine kök salmış və sarmış bulunduğunu və o həqiqətləri bozmak, kainatı bozmak və suretini değiştirmek kimi mümkün olmadığını bil! Və bu üç ziya-yı a’zam kimi rəhmət, inayət, hafîziyet misillü yüzer ihatalı həqiqətlər haşri, âhireti iktiza və istilzam ettikleri halde, heç mümkün müdür ki kainatta və umum mevcudatta hüküm-ferma olan rəhmət, inayət, adalet, hikmət, iktisat və nezafet kimi çox qüvvətli ihatalı həqiqətlər; haşrin ademiyle və âhiretin gelmemesiyle merhametsizliğe, zulme, hikmetsizliğe, israfa, nezafetsizliğe, abesiyete inkılab etsinler? Hâşâ, yüz min defa hâşâ!
Bir sineğin hakk-ı hayatını rahîmane muhafaza eden bir rəhmət, bir hikmət; əcəba haşri getirmemekle umum şüurluların hədsiz hukuk-u hayatlarını və nihayətsiz mevcudatın nihayətsiz hukuklarını zayi edər mi? Və tabiri caiz isə rəhmət və şefkatte və adalet və hikmette hədsiz hassasiyet və dikkat gösteren bir haşmet-i rububiyet; və kemalâtını göstermek və özünü tanıttırmak və sevdirmek üçün bu kainatı hədsiz hârika sanatlarıyla, nimetleriyle süslendiren bir saltanat-ı uluhiyet, belə hem umum kemalâtını hem bütün mahlukatını hiçe indiren və inkâr ettiren haşirsizliğe müsaade edər mi? Hâşâ! Belə bir cemal-i mutlak, belə bir kubh-u mütləq bilbedahe müsaade etməz.
Bəli, âhireti inkâr etmək isteyen adam, evvelce bütün dünyayı bütün həqiqətləriyle inkâr etməli. Yoxsa, dünya bütün həqiqətləriyle yüz min lisanla onu tekzip edərək bu yalanında yüz min derece yalancılığını ispat edəcək. Onuncu Söz, kat’î delillerle ispat etmişdir ki âhiretin vücudu, dünyanın vücudu qədər kat’î və şüphesizdir.
İsm-i a’zamın altı nurundan üçüncü nuruna işarə eden
اُد۟عُ اِلٰى سَبٖيلِ رَبِّكَ بِال۟حِك۟مَةِ âyetinin bir nüktesi və bir ism-i a’zam və ya ism-i a’zamın altı nurundan bir nuru olan ism-i Hakem’in bir cilvesi ramazan-ı şerifte Eskişəhər Hapishanesinde görüldü. Ona yalnız bir işarə olaraq beş noktadan ibaret Üçüncü Nükte acele olaraq yazıldı, müsvedde halinde kaldı.
Onuncu Söz’de işarə edildiyi kimi ism-i Hakem’in tecelli-i a’zamı bu kainatı elə bir kitab hükmüne getirmiş ki hər sahifesinde yüzer kitab yazılmış və hər satırında yüzer sahife dercedilmiş və hər kelimesinde yüzer satır mevcuddur və hər harfinde yüzer kəlmə var və hər noktasında kitabın muhtasar bir fihristeciği bulunur bir tarza getirmişdir. O kitabın sahifeleri, satırları, tâ nöqtələrına qədər yüzer cihette nakkaşını, kâtibini elə vuzuhla gösterir ki o kitab-ı kainatın müşahedesi, öz vücudundan yüz derece daha ziyade kâtibinin vücudunu və vahdetini ispat edər. Çünki bir harf, öz vücudunu bir harf qədər ifade ettiği halde, kâtibini bir satır qədər ifade edir.
Bəli, bu kitab-ı kebirin bir sahifesi, zemin yüzüdür. O sahifede nebatat, hayvanat taifeleri adedince kitablar, birbiri içinde, birlikdə, bir vakitte, yanlışsız, gayet mükemmel bir surette bahar mevsiminde yazıldığı gözle görünür. Bu sahifenin bir satırı, bir bahçedir. O bahçede bulunan çiçəklər, ağaclar, nebatlar adedince manzum kasideler; birlikdə, birbiri içinde, yanlışsız yazıldığını gözümüzle görürük. O satırın bir kəlməsi, çiçək açmış, meyvə vermək üzere yarpağını vermiş bir ağactır. İşte bu kəlmə; muntazam, mevzun, süslü yarpaq, çiçək və meyvələri adedince Hakem-i Zülcelal’in medh ü senasına dair manidar fıkralardır. Güya çiçək açmış hər ağac kimi o ağac də nakkaşının medîhelerini teganni eden manzum bir kasidedir.
Hem güya Hakem-i Zülcelal, zeminin meşherinde teşhir ettiği antika və acib eserlerine minlərlə gözle bakmak istəyir.
Hem güya o Sultan-ı Ezelî’nin o ağaca verdiyi murassa hədiyyə və nişanları və formaları, hususi bayramı və resm-i küşadı olan baharda padşahının nazarına arz etmək üçün elə müzeyyen, mevzun, muntazam, manidar bir şəkil almış və elə hikmetli bir şəkil verilmişdir ki hər bir çiçeğinde, hər bir meyvesinde birbiri içinde çox vecihler və deliller ilə nakkaşının vücuduna və esmasına şehadet edərlər.
Mesela, hər bir çiçekte, hər bir meyvede bir mizan var. Və o mizan, bir nizam-nizam-intizam içinde və o nizam-nizam-intizam, tazelenen bir tanzim və tevzin içinde və o tevzin və tanzim, bir ziynet və sanat içinde və o ziynet və sanat, manidar kokular və hikmetli tatlar içinde bulunduğundan hər bir çiçək, o ağacın çiçəkləri adedince Hakem-i Zülcelal’e işarəler edir.
Və bu bir kəlmə olan bu ağacta, bir harf hükmünde olan bir meyvede bulunan bir çərdək noktası, bütün ağacın fihristesini, programını taşıyan kiçik bir sandukçadır. Və hâkeza…
Buna kıyasen kainat kitabının bütün satırları, sahifeleri belə ism-i Hakem və Hakîm’in cilvesiyle yalnız hər bir sahifesi deyil, bəlkə hər bir satırı və hər bir kəlməsi və hər bir harfi və hər bir noktası, birer mu’cize hükmüne getirilmişdir ki bütün esbab toplansa bir noktasının nazirini getiremezler, muaraza edemezler.
Bəli, bu Kur’an-ı Azîm-i Kainat’ın hər bir âyet-i tekviniyesi, o ayənin nöqtələrı və hurufu adedince mu’cizeler gösterdiklerinden əlbəttə serseri tesadüf, kör qüvvət, gayesiz, mizansız, şuursuz tabiat heç bir cihetle o hakîmane, basîrane olan has mizana və gayet ince nizam-nizam-intizama karışamazlar. Əgər karışsaydılar əlbəttə karışık eseri görünecekti. Halbuki heç bir cihette nizam-nizam-intizamsızlık müşahede olunmur.
İki meseledir.
Onuncu Söz’de beyan edildiyi kimi nihayet kemalde bir cemal və nihayet cemalde bir kemal, əlbəttə özünü görmək və göstermek, teşhir etmək istemesi en esaslı bir kaidedir. İşte bu esaslı düstur-u umumîye binaendir ki bu kitab-ı kebir-i kainatın Nakkaş-ı Ezelî’si, bu kainatla və bu kainatın hər bir sahifesiyle və hər bir satırıyla, hattâ harfleri və nöqtələrıyla özünü tanıttırmak və kemalâtını bildirmek və cemalini göstermek və özünü sevdirmek üçün en cüz’îden en küllîye qədər hər bir mevcudun müteaddid lisanlarıyla cemal-i kemalini və kemal-i cemalini tanıttırır və sevdirir.
Bax, ey gafil insan! Bu Hâkim-i Hakem-i Hakîm-i Zülcelali və’l-cemal, sənə qarşı özünü hər bir mahlukuyla belə hədsiz və parlak tarzlarda tanıttırmak və sevdirmek istediyi halde, sən onun tanıttırmasına qarşı imanla tanımazsan və onun sevdirmesine mukabil bəndəlikinle özünü ona sevdirmezsen ne derece hədsiz muzaaf bir cehalet, bir hasaret olduğunu bil, ayıl!
Bu kainatın Sâni’-i Kadîr və Hakîm’inin mülkünde iştirak yeri yoxdur. Çünki hər şeyde nihayet derecede nizam-nizam-intizam bulunduğundan şirki qəbul edə bilməz. Çünki müteaddid eller bir işe karışırsa o iş karışır. Bir memlekette iki padşah, bir şehirde iki vali, bir köyde iki müdür bulunsa o memleket, o şəhər, o köyün hər işinde bir karışıklık başlayacağı kimi; en edna bir vazifedar adam, o vazifesine başkasının müdahalesini qəbul etmemesi gösterir ki hâkimiyetin en esaslı hâssası, əlbəttə istiklal və infiraddır. Demək nizam-nizam-intizam vahdeti və hâkimiyet infiradı iktiza edər.
Madam ki hâkimiyetin bir muvakkat gölgesi, muavenete möhtac və âciz insanlarda belə müdahaleyi reddederse əlbəttə derece-i rububiyette həqiqi bir hâkimiyet-i mütləq, bir Kadîr-i Mutlak’ta bütün şiddetiyle müdahaleyi reddetmek gerektir. Əgər zerre qədər müdahale olsaydı nizam-nizam-intizam bozulacaktı.
Halbuki bu kainat elə bir tarzda yaratılmış ki bir çərdəyi halk etmək üçün bir ağacı halk edə bilər bir qüdrət lâzımdır. Və bir ağacı halk etmək üçün də kainatı halk edə bilər bir qüdrət gerektir. Və kainat içinde barmaq karıştıran bir şerik bulunsa en kiçik bir çekirdekte də hissedar olmaq lâzım gəlir. Çünki o, onun numunesidir. O halde, koca kainatta yerleşmeyen iki rububiyet, bir çekirdekte bəlkə bir zerrede yerleşmek lâzım gəlir. Bu isə muhalatın və bâtıl hayalatın en manasız və en uzaq bir muhalidir. Koca kainatın umum ahval və keyfiyatını mizan-ı adlinde və nizam-ı hikmetinde tutan bir Kadîr-i Mutlak’ın acizliyini, hattâ bir çekirdekte də iktiza eden şirk və küfür ne qədər hədsiz dərəcədə muzaaf bir hilaf, bir hata, bir yalan olduğunu və tevhid ne derece hədsiz muzaaf bir derecede hak və həqiqət və doğru olduğunu bil, اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلَى ال۟اٖيمَانِ də.
Sâni’-i Kadîr, ism-i Hakem və Hakîm’iyle bu âlem içinde minlərlə muntazam âlemleri dercetmişdir. O âlemler içinde en ziyade kainattaki hikmetlere medar və mazhar olan insanı bir merkez, bir medar hükmünde yaratmış. Və o kainat dairesinin en mühim hikmetleri və faydaları, insana bakır. Və insan dairesi içinde də rızkı bir merkez hükmüne getirmiş. Âlem-i insanîde ekser hikmətlər, maslahatlar o rızka bakar və onunla tezahür edər. Və insanda şuur və rızıkta zevk vasıtasıyla ism-i Hakîm’in cilvesi parlak bir surette görünür. Və şuur-u insanî vasıtasıyla keşfolunan yüzer fenlerden hər bir fen, Hakem isminin bir nevide bir cilvesini tarif edir.
Mesela, tıp fenninden sual olsa: “Bu kainat nedir?” Əlbəttə diyəcək ki: “Gayet muntazam və mükemmel bir eczahane-i kübradır. İçinde hər bir ilaç güzelce ihzar və istif edilmişdir.”
Fenn-i kimyadan sorulsa: “Bu küre-i arz nedir?” Diyəcək: “Gayet muntazam və mükemmel bir kimyahanedir.”
Fenn-i makine diyəcək: “Heç bir kusuru olmayan gayet mükemmel bir fabrikadır.”
Fenn-i ziraat diyəcək: “Nihayet derecede mahsuldar, hər nevi hububu vaxtında yetiştiren muntazam bir tarladır və mükemmel bir bahçedir.”
Fenn-i ticaret diyəcək: “Gayet muntazam bir sergi və çox nizam-nizam-intizamlı bir pazar və malları çox sanatlı bir dükkândır.”
Fenn-i iaşe diyəcək: “Gayet muntazam, bütün erzakın envaını câmi’ bir ambardır.”
Fenn-i rızık diyəcək: “Yüz minlərlə leziz təamlar, birlikdə kemal-i nizam-nizam-intizam ilə içinde pişirilen bir matbah-ı Rabbanî və bir qazan-ı Rahmanîdir.”
Fenn-i askeriye diyəcək ki: “Arz bir ordugâhtır. Hər bahar mevsiminde yeni taht-ı silaha alınmış və zemin yüzünde çadırları kurulmuş dörd yüz min muhtelif milletler o orduda bulunduğu halde; ayrı ayrı erzakları, ayrı ayrı libasları, silahları, ayrı ayrı talimatları, terhisatları kemal-i nizam-nizam-intizamla hiçbirini unutmayarak və şaşırmayarak bir tək Kumandan-ı A’zam’ın emriyle, qüvvəti ilə, merhametiyle, hazinesiyle gayet muntazam yapılıp idare edilir.”
Və Fenn-i elektrikten sorulsa əlbəttə diyəcək: “Bu muhteşem saray-ı kainatın damı, gayet nizam-nizam-intizamlı, mizanlı hədsiz elektrik lambalarıyla tezyin edilmişdir. Lakin o qədər hârika bir nizam-nizam-intizam və mizan iledir ki başta güneş olaraq küre-i arzdan min defa böyük o semavî lambalar, mütemadiyen yandıkları halde muvazenelerini bozmurlar, patlak vermirlər, yangın çıkarmırlar. Sarfiyatları hədsiz olduğu halde, vâridatları və gaz yağları və madde-i iştialleri haradan gəlir? Nədən tükenmir? Nədən yanmak muvazenesi bozulmur? Kiçik bir lamba də muntazam bakılmazsa söner. Kozmoğrafyaca küre-i arzdan bir milyondan ziyade böyük və bir milyon seneden ziyade yaşayan güneşi (Hâşiye ) kömürsüz, yağsız yandıran, söndürmeyen Hakîm-i Zülcelal’in hikmetine, kudretine bak, ‘Sübhanallah’ də. Güneşin müddet-i ömründe geçen dakikalarının âşiratı adedince ‘Mâşâallah, bârekellah, lâ ilahe illâ hû’ selə.
Demək bu semavî lambalarda gayet hârika bir nizam-nizam-intizam var və onlara çox dikkatle bakılır. Güya o çox böyük və çoxlu kitle-i nâriyelerin və gayet çox kanadil-i nuriyelerin buhar kazanı isə harareti tükenmez bir cehennemdir ki onlara nursuz hararet verir. Və o elektrik lambalarının makinesi və merkezî fabrikası, daimî bir cennettir ki onlara nur və ışık verir. İsm-i Hakem və Hakîm’in cilve-i a’zamıyla, nizam-nizam-intizamla yanmakları devam edir.” Və hâkeza…
Bunlara kıyasen yüzer fennin hər birisinin kat’î şehadetiyle noksansız bir nizam-nizam-intizam-ı ekmel içinde hədsiz hikmətlər, maslahatlarla bu kainat tezyin edilmişdir. Və o hârika və ihatalı hikmetle, mecmu-u kainata verdiyi nizam-nizam-intizam və hikmetleri, en kiçik bir canlı və bir çekirdekte kiçik bir mikyasta dercetmişdir.
Və malûm və bedihîdir ki nizam-nizam-intizam ilə gayeleri və hikmetleri və faydaları takip etmək, ihtiyar ilə irade ilə kasd ilə meşiet ilə ola bilər, başqa ola bilməz. İhtiyarsız, iradesiz, kasıdsız, şuursuz esbab və tabiatın işi olmadığı kimi müdahaleleri də ola bilməz. Demək bu kainatın bütün mövcudatındaki hədsiz nizam-nizam-intizamat və hikmetleriyle iktiza ettikleri və gösterdikleri bir Fâil-i Muhtar’ı, bir Sâni’-i Hakîm’i bilmemek və ya inkâr etmək, ne qədər acib bir cehalet və divanelik olduğu təsvir edilməz.
Bəli, dünyada en ziyade hayret ediləcək bir şey varsa o da bu inkârdır. Çünki kainatın mevcudatındaki hədsiz nizam-nizam-intizamat və hikmetleriyle, vücud və vahdetine şahitler bulunduğu halde; onu görmemek, bilmemek, ne derece körlük və cehalet olduğunu, en kör cahil də anlar. Hattâ diyebilirim ki ehl-i küfrün içinde, kainatın vücudunu inkâr ettiklerinden ahmak zannedilen sofestaîler, en akıllılarıdır. Çünki kainatın vücudunu qəbul etmekle Allah’a və Hâlık’ına inanmamak kabil və mümkün olmadığından kainatı inkâra başladılar. Özlərini də inkâr ettiler. “Heç bir şey yox.” deyərək akıldan istifa edərək ağıl perdesi altında sair münkirlerin hədsiz akılsızlıklarından kurtulup bir derece akla yanaştılar.
Onuncu Söz’de işarə edildiyi kimi bir sâni’-i hakîm və gayet hikmetli bir usta, bir sarayın hər bir taşında yüzer hikməti hassasiyetle takip etse, sonra o saraya dam yapmayıp boşu boşuna harap olmasıyla takip ettiği hədsiz hikmetleri zayi etmesini heç bir şüurlu qəbul etmediyi və bir hakîm-i mutlak, kemal-i hikmetinden bir dirhem qədər bir çekirdekten yüzer batman faydaları, gayeleri, hikmetleri dikkatle takip ettiği halde; dağ kimi koca ağaca bir dirhem qədər bir tək fayda, bir tək kiçik gaye, bir tək meyvə vermək üçün o koca ağacın çoxlu masarifini yapmakla, öz hikmetine bütün bütün zıt və muhalif olaraq müsrifane bir sefahet irtikâb etmesi heç bir cihetle imkânı olmadığı kimi; eynilə elə də bu kainat sarayının hər bir mevcudatına yüzer hikmət takan və yüzer vazife ilə teçhiz eden, hattâ hər bir ağaca meyvələri adedince hikmətlər və çiçəkləri adedince vazifeler veren bir Sâni’-i Hakîm, kıyameti getirmemekle və haşri yapmamakla, bütün hadd ü hesaba gelmeyen hikmetleri və nihayətsiz vazifeleri manasız, abes, boş, faydasız zayi etmesi, o Kadîr-i Mutlak’ın kemal-i kudretine acizlik-i mutlak verdiyi kimi; o Hakîm-i Mutlak’ın kemal-i hikmetine hədsiz abesiyet və faydasızlığı və o Rahîm-i Mutlak’ın cemal-i rahmetine nihayətsiz çirkinliği və o Âdil-i Mutlak’ın kemal-i adaletine nihayətsiz zulmü vermək deməkdir. Âdeta kainatta hər kəsə görünen hikmət, rəhmət, adaleti inkâr etmektir. Bu isə en acib bir muhaldir ki hədsiz bâtıl şeyler, içinde bulunur.
Ehl-i dalalet gelsin, baksın; gireceği və düşündüğü öz kabri kimi öz dalaletinde ne derece dehşetli bir zulmet, bir karanlık və yılanların, akreplerin yuvası bir kuyu olduğunu görsün. Və âhirete iman isə cənnət kimi güzel və nurani bir yol olduğunu bilsin, imana girsin.
İki meseledir.
Sâni’-i Zülcelal, ism-i Hakîm’in muktezasıyla hər şeyde en hafif surəti, en qısa yolu, en kolay tarzı, en faydalı şekli ehemmiyetle takip ettiği gösterir ki israf, abesiyet, faydasızlık fıtratta yoxdur. İsraf isə ism-i Hakîm’in zıddı olduğu kimi iktisat, onun lâzımıdır və düstur-u esasıdır.
Ey iktisatsız israflı insan! Bütün kainatın en esaslı düsturu olan iktisadı yapmadığından, ne qədər hilaf-ı həqiqət hərəkət ettiğini bil!
كُلُوا وَ اش۟رَبُوا وَ لَا تُس۟رِفُوا ayəsi ne qədər esaslı, geniş bir düsturu ders verdiğini anla!
İsm-i Hakem və Hakîm, bedahet derecesinde Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın risaletine delâlet və istilzam edir denilebilir. Bəli, madam ki gayet manidar bir kitab, onu ders verəcək bir muallim istəyər. Və gayet güzel bir cemal, özünü görəcək və gösterəcək bir âyenə iktiza edər. Və gayet kemalde bir sanat, teşhirci bir dellâl istəyər. Əlbəttə hər bir harfinde yüzer manalar, hikmətlər bulunan bu kitab-ı kebir-i kainatın muhatabı olan nev-i insan içinde əlbəttə bir rehber-i ekmel, bir muallim-i ekber bulunacaq. Tâ ki o kitabda bulunan kudsî və həqiqi hikmetleri ders verəcək bəlkə kainattaki hikmetlerin vücudunu bildirəcək bəlkə kainatın yaradılışindeki makasıd-ı Rabbaniyenin zuhuruna, bəlkə husulüne vesile olacaq və umum kainatta Hâlık tarafından gayet ehemmiyetle izharını irade ettiği kemal-i sanatını, cemal-i esmasını bildirəcək, âyinedarlık edəcək və o Hâlık, bütün mövcudatla özünü sevdirmek və şüurlu mahluklarından mukabele istediğinden, o şüurluların adına biri o geniş tezahürat-ı rububiyete qarşı geniş bir bəndəlik ilə mukabele edib berr və bahri cezbeye getirəcək, semavat və arzı çınlatacaq bir velvele-i teşhir və takdis ilə o şüurluların nazarını, o sanatların Sâni’ine çevirəcək və kudsî dersler və talimatla bütün ehl-i ağlın kulaklarını özünə çevirəcək bir Kur’an-ı Azîmüşşan’la, o Sâni’-i Hakem-i Hakîm’in makasıd-ı İlahiyesini en güzel bir surette gösterəcək və bütün hikmetlerinin tezahürüne və tezahürat-ı cemaliye və celaliyesine qarşı en ekmel bir mukabele edəcək bir zat, güneşin vücudu kimi bu kainata lâzımdır, zarurîdir. Və elə eden və en ekmel bir surette o vazifeleri yapan, bilmüşahede Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamdır. Elə isə güneş ziyayı, ziya gündüzü istilzam ettiği derecede; kainattaki hikmətlər, risalet-i Ahmediyeyi (asm) istilzam edər.
Bəli, necə ki ism-i Hakem və Hakîm’in cilve-i a’zamı ilə a’zamî derecede risalet-i Ahmediyeyi iktiza edir; elə də Əsmaül-Hüsnadan Allah, Rahman, Rahîm, Vedud, Mün’im, Kerîm, Cemil, Rab kimi çox isimlerin hər biri, kainatta görünen bir cilve-i a’zamla a’zamî derecede və mertebe-i kat’iyette risalet-i Ahmediyeyi (asm) istilzam edərlər.
Mesela, ism-i Rahman’ın cilvesi olan rahmet-i vâsia, o Rahmeten li’l-âlemîn ilə tezahür edər. Və ism-i Vedud’un cilvesi olan tahabbüb-ü İlahî və taarrüf-ü Rabbanî, o Habib-i Rabbü’l-âlemîn ilə netice verir, mukabele görür. Və ism-i Cemil’in bir cilvesi olan bütün cemaller; yani cemal-i zat, cemal-i esma, cemal-i sanat, cemal-i masnuat də o âyenə-i Ahmediyede görülür, gösterilir. Və haşmet-i rububiyet və saltanat-ı uluhiyetin cilveleri də o dellâl-ı saltanat-ı rububiyet olan Zat-ı Ahmediye’nin risaletiyle bilinir, görünür, anlaşılır, tasdik edilir. Və hâkeza… Bu misaller kimi ekser Əsmaül-Hüsnanın hər biri, risalet-i Ahmediyeye birer parlak bürhandır.
Elhasıl: Madam ki kainat mevcuddur və inkâr edilmir; əlbəttə kainatın renkleri, ziynetleri, ışıkları, ziyaları, sıfatları, hayatları, rabıtaları hükmünde olan hikmət, inayət, rəhmət, cemal, nizam, mizan, ziynet kimi meşhud həqiqətlər heç bir cihetle inkâr edilmez. Madam ki bu sıfatların, fiillerin inkârı mümkün deyildir; əlbəttə o sıfatların mevsufu və o fiillerin fâili və o ziyaların güneşi olan Zat-ı Vâcibü’l-vücud, Hakîm, Kerîm, Rahîm, Cemil, Hakem, Adl də heç bir cihetle inkâr edilmez və inkârı kabil olmaz. Və əlbəttə o sıfatların və o fiillerin medar-ı zuhurları, bəlkə medar-ı kemalleri, bəlkə medar-ı tahakkukları olan rehber-i ekber, muallim-i ekmel və dellâl-ı a’zam və tılsım-ı kainatın keşşafı və âyenə-i Samedanî və Habib-i Rahmanî olan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın risaleti heç bir cihetle inkâr edilmez. Âlem-i həqiqətin və həqiqət-i kainatın ziyaları kimi bunun risaleti də kainatın en parlak bir ziyasıdır.
عَلَي۟هِ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ ال۟اَيَّامِ وَذَرَّاتِ ال۟اَنَامِ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ âyetinin bir nüktesi və Vâhid və Ehad isimlerini tazammun eden bir ism-i a’zam və ya ism-i a’zamın altı nurundan bir nuru olan Ferd isminin bir cilvesi, şevval-i şerifte Eskişəhər Hapishanesinde mənə göründü. O cilve-i a’zamın tafsilatını Risale-i Nur’a havale edib burada muhtasar yeddi işarəle ism-i Ferd’in tecelli-i a’zamıyla gösterdiyi tevhid-i həqiqiyi, gayet muhtasar beyan edeceğiz.
Ferd ism-i a’zamı, a’zamî bir tecelli ilə kainatın heyet-i mecmuasına və hər bir nevine və hər bir ferdine birer sikke-i tevhid, birer hâtem-i vahdaniyet koyduğunu, Iyirmi İkinci Söz ilə Otuz Üçüncü Məktub tafsilen göstermişlerdir. Burada yalnız üç sikkeye işarə edeceğiz.
Birinci Sikke: Ferdiyet cilvesi, kainat yüzünde elə bir sikke-i vahdet koymuşdur ki kainatı tecezzi qəbul etməz bir küll hükmüne getirmişdir. Bütün kainata tasarruf edemeyen bir zat, heç bir cüzüne həqiqi mâlik ola bilməz. O sikke də şudur: Kainatın mevcudatı, envaları, en muntazam bir fabrika çarkları kimi birbirine muavenet edər; birbirinin vazifesini tekmile çalışır. Elə bir tesanüd, elə birbirine muavenet, elə birbirinin sualine cavab vermək və birbirinin imdadına koşmak və birbirine sarılmak, birbiri içine girmek suretiyle elə bir vahdet-i vücud teşkil edirlər ki bir insanın cesedindeki unsurlar kimi birbirinden kabil-i tefrik olmaz. Bir unsurun dizginini tutan, umumun dizginlerini tutamazsa o tək unsurun dizginini zapt edə bilməz.
İşte kainatın simasındaki bu teavün, tesanüd, tecavüb, teanuk olduqca parlaq bir sikke-i kübra-yı vahdettir.
İkinci Sikke: Zeminin yüzünde və bahar simasında elə bir parlak hâtem-i ehadiyet və sikke-i vahdaniyet, ism-i Ferd’in cilvesiyle görünür ki küre-i arzın yüzünde bütün canlıı bütün efradıyla və ahval və şuunatıyla idare etmeyen və umumunu birden görmeyen və bilmeyen və icad etmeyen bir zat, icad cihetinde heç bir şeye karışmadığını ispat edir. O sikke də şudur:
Zeminin yüzünde madeni maddelerin, unsurların və camidat mahlukatın gayet muntazam lakin gizli sikkelerinden kat’-ı nazar; yalnız iki yüz min hayvanat taifelerinin və iki yüz min nebatat envaının atkı ipleriyle dokunan nakışlı bu sikkeye bak ki: Birden bahar mevsiminde, zeminin yüzünde, birbiri içinde, birlikdə; ayrı ayrı şekilleri, ayrı ayrı hizmetleri, ayrı ayrı rızıkları, ayrı ayrı cihazatları; hiçbirini şaşırmayarak, yanlış etmeyerek, nihayet karışıklık içinde nihayet derecede temyiz və tefrik ilə gayet hassas bir mizanla hər bir şeye lâzım olan hər şeyleri külfetsiz, tam vaxtında umulmadığı yerden verildiğini gözümüzle gördüyümüzden zeminin simasında o keyfiyet, o tedbir, o idare elə bir hâtem-i vahdaniyet və elə bir sikke-i ehadiyettir ki bütün o mevcudatı birden, hiçten icad edib birlikdə idare etmeyen bir zat; rububiyet və icad cihetiyle heç bir şeye karışamaz. Çünki karışmış olsa o hədsiz geniş muvazene-i idare bozulacaq. Lakin insanların o kavanin-i rububiyetin hüsn-ü cereyanlarına yenə emr-i İlahî ilə surî bir hizmeti var.
Üçüncü Sikke: İnsanın yüzünde... Bəlkə insanın yüzü elə bir sikke-i ehadiyettir ki Âdem zamanından tâ kıyamete qədər gelmiş və geləcək bütün efrad-ı insaniye birden nazar-ı mütalaasında bulunmayan və hər birine qarşı o tək yüzde birer alâmet-i farika koymayan və o kiçik yüzde hədsiz alâmet-i farika bırakmayan bir səbəb, bir tək insanın yüzündeki hâtem-i vahdaniyete icad cihetiyle el uzatamaz.
Bəli, insanın yüzüne o sikkeyi koyan zat, əlbəttə bütün efrad-ı insaniye nazar-ı şuhudunda və daire-i ilmindedir ki hər bir insanın siması; göz, kulak, ağız kimi aza-yı esasîde birbirine benzediyi halde, birer alâmet-i farika ilə hiçbirisine tamam benzemez. Necə ki o simada göz, kulak kimi azaların umum efradında birbirine benzediyi, o nev-i insanın Sâni’i bir, vâhid olduğuna şehadet eden bir sikke-i tevhiddir; elə də hukuk-u insaniyenin muhafazası üçün sair envaın fevkinde olaraq o simalarda birbirine iltibas olmamaq və birbirinden tefriki üçün hikmetli çoxlu alâmet-i farika ilə iftirakları, o Sâni’-i Vâhid’in iradesini, ihtiyarını və meşietini göstermekle birlikdə, ayrı və çox dakik bir sikke-i ehadiyet olur ki bütün insanları, heyvanları, bəlkə kainatı halk etmeyen bir zat, bir səbəb o sikkeyi koyamaz.
Kainatın âlemleri, envaları və unsurları elə birbiri içine girift olaraq girmişdir ki kainatın heyet-i mecmuasına mâlik olmayan bir səbəb, heç bir nevine, heç bir unsuruna həqiqi tasarruf edə bilməz. Âdeta ism-i Ferd’in cilve-i vahdeti, bütün kainatı bir vahdet içine almış; hər şey o vahdeti ilan edir.
Mesela, bu kainatın lambası olan güneşin bir olması, umum kainat birinin olmasına işarə ettiği kimi; canlıların çevik və çalak hizmetçileri olan hava unsuru bir olması və aşçıları olan ateş bir olması və zemin bahçesini sulayan bulut süngeri bir olması və umum canlıın imdadına yetişen yağmur bir olması və hər yere yetişmesi və ekser hayvanat və nebatat taifelerinin hər biri umum zemin yüzünde serbest yayılmaları, vahdet-i neviyeleri və meskenleri bir bulunması; gayet kat’î bir surette işarəler, şehadetlerdir ki meskenleri ilə birlikdə umum o mevcudat, bir tək zatın malı olduğuna delâlet edərlər.
İşte buna kıyasen, bütün kainatın belə birbirine girift olan envaları, mecmu-u kainatı elə bir küll hükmüne getirmişdir ki icad cihetiyle tecezzi qəbul etməz. Umum kainata hükmü geçmeyen bir səbəb, rububiyet cihetiyle və icad keyfiyetiyle heç bir şeye hükmedemez və bir tək zerreye rububiyetini dinlettiremez.
İsm-i Ferd’in tecelli-i a’zamıyla kainatı birbiri içinde hədsiz mektubat-ı Samedaniye hükmüne getirip hər məktubda hədsiz hâtem-i vahdaniyet və çoxlu mühr-ü ehadiyet basılmış kimi, hər bir məktubun kelimatı adedince ehadiyet mühürlerini daşıyır və o mühürlerin adedince kâtibini gösterir.
Bəli, hər bir çiçək, hər bir meyvə, hər bir ot, hattâ hər bir heyvan, hər bir ağac birer mühr-ü ehadiyet və birer sikke-i samediyet olduklarını və bulundukları mekân isə bir məktub suretini alması cihetiyle hər biri bir imza şeklini alır; o mekânın kâtibini gösterir.
Mesela, bir bahçede bir sarı çiçək, o bahçe nakkaşının bir mührü hükmündedir. O çiçək mührü kimin isə bütün zemin yüzündeki o nevi çiçəklər, o zatın kelimeleri hükmünde olduğuna və o bahçe də onun yazısı olduğuna açık bir surette delâlet edir.
Demək olur ki hər bir şey, umum eşyayı Hâlık’ına isnad edib a’zamî bir tevhide işarə edir.
İsm-i Ferd’in cilve-i a’zamı güneş kimi zâhir olmakla birlikdə, vücub derecesinde bir makuliyet və hədsiz bir kolaylıkla qəbul edilir. Və o cilvenin muhalifi və zıddı olan şirk, nihayet derecede müşkül və akıldan gayet derecede uzaq, bəlkə muhal və mümteni derecesinde olduğunu ispat eden çox bürhanlar, Risale-i Nur’un eczalarında beyan edilmiş. Şimdilik o delillerdeki o nöqtələrın tafsilatını o risalelere havale edib yalnız üç noktasını burada beyan edeceğiz.
Birincisi: Onuncu və Iyirmi Doqquzuncu Sözlerin âhirlerinde icmalen və Iyirminci Məktub’un âhirinde tafsilen gayet kat’î bürhanlar ilə ispat etmişiz ki Zat-ı Ferd və Ehad’in kudretine nisbeten en böyük şeyin icadı, en kiçik bir şey kimi kolaydır. Bir baharı, bir çiçək kimi suhuletle halk edər. Minlərlə haşrin numunelerini hər baharda gözümüz önünde kolaylıkla icad edər. Böyük bir ağacı, kiçik bir meyvə kimi rahatça idare edər. Əgər müteaddid esbaba havale edilse hər bir meyvə, bir ağac qədər masraflı və müşkülatlı və bir çiçək, bir bahar qədər zahmetli və suubetli olur.
Bəli, necə ki bir ordunun teçhizat-ı askeriyesi bir kumandanın emriyle, bir fabrikada yapılsa o ordunun teçhizatı, âdeta bir tək neferin teçhizatı kimi kolaylaşır. Əgər hər neferin cihazatı ayrı ayrı fabrikada yapılsa və idare-i askeriyesi vahdetten kesrete girse o vaxt hər bir nefer, ordu qədər fabrikalar istəyər.
Eynilə elə də əgər hər şey Zat-ı Ferd və Ehad’e verilse bütün bir nev’in hədsiz efradı, bir tək fert kimi kolay olur. Əgər esbaba verilse hər bir fert, o nevi qədər müşkülatlı olur. Bəli, vahdet də ferdiyet də hər şeyin o Zat-ı Vâhid’e intisabıyla olur və ona istinad edər. Və bu istinad və intisap isə o şey üçün hədsiz bir qüvvət, bir qüdrət hükmüne geçebilir. O vaxt, kiçik bir şey, o intisap və istinad qüvvəti ilə minlərlə derece qüvvət-i şahsiyesinin fevkinde işler görebilir, neticeler verebilir. Və çox qüvvətli olan Ferd və Ehad’e istinad və intisap etmeyen bir şey, öz şahsî kuvvetine göre kiçik işler görebilir və neticesi ona göre küçülür.
Mesela, necə ki başıbozuk, gayet cesur, qüvvətli bir adam, öz cephanesini və zahîresini beraberinde və belinde taşımaya mecbur olduğundan ancaq on adam düşmanına qarşı muvakkat dayanabilir. Çünki şahsî qüvvəti o qədər eser gösterebilir. Lakin əsgərlik tezkeresiyle bir kumandan-ı a’zama intisap və istinad eden bir adam, öz menabi-i kuvvetini və erzak deposunu özü çekmediyi və taşımaya mecbur olmadığı üçün o intisap və istinad, onun üçün tükenmez bir qüvvət, bir hazine hükmüne geçtiğinden mağlup düşen düşman ordusunun bir müşirini, bəlkə minlərlə adamla birlikdə o intisap qüvvəti ilə esir edə bilər.
Demək vahdette, ferdiyette bir karınca bir Firavun’u, bir sinek bir Nemrut’u, bir mikrop bir cebbarı o intisap qüvvəti ilə mağlup edebildiyi kimi nohut tanesi küçüklüğünde bir çərdək də dağ kimi heybetli bir çam ağacını omuzunda taşıyabilir. Bəli, necə ki bir kumandan-ı a’zam, bir neferin imdadına bir orduyu gönderebilir haysiyetiyle və o neferin arkasında bir orduyu tahşid edebildiyi cihetiyle o nefer, bir ordu özünün arkasında manen bulunur kimi bir qüvvət-i maneviye ilə çox böyük işlere, kumandanı adına mazhar olur.
Elə də Sultan-ı Ezelî, Ferd və Ehad olduğundan –heç bir cihetle ihtiyaç yox, əgər faraza ihtiyaç olsa– hər şeyin imdadına bütün eşyayı gönderir və hər bir şeyin arkasına kainat ordusunu tahşid edər və hər bir şey kainat qədər bir qüvvətə dayanır və hər bir şeye qarşı bütün eşya –faraza əgər ihtiyaç olsa– o Kumandan-ı Ferd’in qüvvəti hükmüne geçebilir. Əgər ferdiyet olmazsa hər bir şey bütün bu qüvvəti kaybeder, heç hükmüne sukut edər; neticeleri də hiçe iner.
İşte gözümüzle hər vaxt müşahede ettiğimiz bu çox hârika eserlerin gayet kiçik ehemmiyetsiz şeylerden tezahürü, bilbedahe ferdiyet və ehadiyeti gösterir. Yoxsa hər şeyin neticesi, meyvəsi, eseri; o şeyin maddesi və qüvvəti kimi küçülerek hiçe inecekti. Və gözümüz önündeki gayet qiymətli şeylerin gayet derecede ucuzluğu və nihayet derecede mebzuliyeti heç kalmayacaktı. Indi qırx para ilə alacağamız bir kavunu, bir narı qırx min lira ilə də yiyemezdik.
Bəli, dünyadaki bütün suhulet, bütün ucuzluk, bütün mebzuliyet vahdetten gəlir və ferdiyete şehadet edər.
İkinci Nöqtə: Mevcudat iki vecihle icad edilir. Biri “ibda və ihtira” tabir edilen hiçten icaddır. Diğeri “inşa və terkip” tabir edilen mevcud olan anâsır və eşyadan toplamak suretiyle ona vücud vermektir. Əgər cilve-i ferdiyete və sırr-ı ehadiyete göre olsa hədsiz derece bir suhulet, bəlkə vücub derecesinde bir kolaylık olur. Əgər ferdiyete verilmezse hədsiz derece müşkül və gayr-ı makul, bəlkə imtina derecesinde bir suubet olacaq. Halbuki kainattaki mevcudat, nihayet derecede külfetsiz olaraq və suhuletle və kolaylıkla gayet mükemmel bir surette vücuda gelmeleri, cilve-i ferdiyeti bilbedahe gösterir və hər şey doğrudan doğruya Zat-ı Ferd-i Zülcelal’in sanatı olduğunu ispat edir.
Bəli, əgər bütün eşya Ferd-i Vâhid’e verilse bir kibrit çakar kimi, eserleriyle azameti anlaşılan o nihayətsiz kudretiyle hiçten icad edər və ihatalı nihayətsiz ilmiyle hər şeye manevî bir kalıp hükmünde bir miktar tayin edər. Və o âyenə-i ilmindeki hər şeyin suretine və planına göre, kolayca hər bir şeyin zerreleri o kalıb-ı ilmî içine yerleşir, muntazaman vaziyetlerini muhafaza edərlər.
Əgər etraftan zerreleri toplamak lâzım gelse də ilmî kanunların və qüdrətin ihatalı düsturları cihetiyle o zerreler, kanun-u ilmî və sevk-i qüdrətî ilə bağlanmaları haysiyetiyle mutî bir ordunun neferatı kimi muntazaman kanun-u ilmî və sevk-i qüdrətî ilə gəlib o şeyin vücudunu ihata eden kalıb-ı ilmî və miktar-ı qədərî içine girip kolayca vücudunu teşkil edərlər. Bəlkə âyinedeki aksin fotoğraf vasıtasıyla kâğıt üstüne vücud-u haricî giymesi veyahut görünmeyen bir yazı ilə yazılan bir mektuba gösterici maddeyi sürmekle görünmesi kimi, Ferd-i Vâhid’in ilm-i ezelîsinin âyinesinde bulunan mahiyet-i eşya və suver-i mevcudata gayet suhuletle, qüdrət onlara vücud-u haricî giydirir və âlem-i manadan âlem-i zuhura getirir, gözlere gösterir.
Əgər Ferd-i Vâhid’e verilmezse bir sineğin vücudunu rûy-i zeminin etrafından və anâsırından gayet hassas bir mizanla toplamak, âdeta yeryüzünü və unsurları eleyip hər taraftan o mahsus vücudun mahsus zerrelerini getirerek sanatlı vücudunda muntazam yerleştirmek üçün maddî kalıp, bəlkə azaları adedince kalıplar bulunmak və o vücuddaki duygular və ruh kimi ince, dakik, manevî letaifi də mizan-ı mahsusla manevî âlemlerden celbetmek lâzım gəlir.
İşte bu surette bir sineğin icadı, kainat qədər müşkülatlı olur; yüz derece müşkül müşkül içinde, bəlkə muhal muhal içinde olacaq. Çünki Hâlık-ı Ferd’den başqa heç bir şey, hiçten və ademden icad edemediğine bütün ehl-i din və ehl-i fen ittifak edirlər. Elə isə esbab və tabiata havale edilse hər şeye, ekser eşyadan toplamak suretiyle vücud verilebilir.
Üçüncü Nöqtə: Əgər bütün eşya, bir Zat-ı Ferd-i Vâhid’e verilse bir tək şey kimi kolay olmasına, əgər esbaba və tabiata havale edilse bir tək şeyin vücudu, umum eşya qədər müşkülatlı olduğuna işarə eden, başqa risalelerde izah edilen iki üç təmsili muhtasaran beyan edeceğiz.
Mesela, bir zabite, min nefere ait vaziyet və idare havale edilse və bir nefer də on zabitin idaresine verilse o bir neferin idaresi, bir taburun idaresinden on derece daha müşkülatlı olur. Çünki ona emredenler, birbirine mani olurlar. Bir keşmekeş ilə o nefer heç bir istirahat yüzünü görmeyəcək. Hem bir taburdan matlub vaziyet və netice, bir tək zabite havale edilse külfetsiz, kolayca o neticeyi istihsal edər və o vaziyeti verebilir.
Əgər o vaziyeti almayı və o neticeyi istihsal etmeyi, o taburdaki başsız, âmirsiz, çavuşsuz neferata havale edilse o matlub vaziyeti və neticeyi almaq üçün çox karışıklık içinde münakaşalarla ancaq nâkıs bir surəti, müşkülatla tahsil edilebilir.
İkinci Təmsil: Mesela, Ayasofya kimi kubbeli bir caminin kubbesindeki taşlarını durdurmak vaziyeti və muallakta durdurması, bir ustaya verilse o vaziyeti onlara kolayca verebilir.
Əgər o vaziyete girmesi, taşlara havale edilse hər bir taş umum taşlara hem hâkim-i mutlak hem mahkûm-u mutlak olmaq lâzım gəlir. Tâ ki birbirine baş başa verib muallakta durabilsinler. O halde o ustanın kolayca gördüğü işini görmək üçün yüz usta qədər, yüz derece işinden daha ziyade işler görüləcək, sonra o vaziyetler alınacaq.
Üçüncü Təmsil: Mesela küre-i arz, Zat-ı Ferd-i Vâhid’in bir memuru, bir neferi olduğundan yalnız o bir tək nefer, o tək zatın tək emrini dinlediyi üçün, mevsimlerin husulü və gece və gündüz vakitlerinin vücudu və semavattaki ulvi və haşmetli harekâtın zuhuru və sinemavari semavî levhaların tebdili kimi neticeleri istihsal üçün arz kimi bir tək nefer, bir tək zatın bir tək emrini almakla, o vazifenin neşesinden gelen bir cazibe ilə meczup mevlevî kimi semâa kalkar, bütün o muhteşem neticelerin husulüne və zuhuruna vesile olur. Güya o tək nefer, kainat yüzündeki muhteşem manevraya bir kumandanlık edər.
Əgər hâkimiyet-i uluhiyeti və saltanat-ı rububiyeti umum kainatı ihata eden və hüküm və emri umum mevcudata geçen bir Zat-ı Ferd’e verilmezse o halde o neticeleri, o semavî manevrayı və arzî mevsimleri tahsil etmək üçün küre-i arzdan min defa böyük milyonlarla yıldızlar və küreler, milyonlar sene uzun bir mesafeyi hər iyirmi dörd saatte, hər bir senede gezmekle o neticeler gösterilebilir.
İşte küre-i arz kimi bir tək memur, meczup bir mevlevî kimi mihveri və medarı üstünde iki hareketle hasıl olan o haşmetli neticelerin husulü isə vahdette ne derece hədsiz suhulet olduğuna bir misal olması kimi, eyni neticeleri kazanmak üçün milyonlar defa o hareketten daha müşkül və hədsiz uzun yollar ilə o neticeleri kazanmak ne derece müşkülatlı, bəlkə muhal olduğuna; şirk və küfrün yolunda ne derece muhaller, bâtıl şeyler bulunduğuna misaldir.
Esbaba tapanların və tabiat-perestlerin cehaletlerine bu misal ilə bak. Mesela “Bir zat hârika bir fabrikanın və ya acib bir saatin və ya muhteşem bir sarayın və ya mükemmel bir kitabın gayet muntazam bir surette eczalarını, çarklarını fevkalâde sanatıyla hazır ettikten sonra, özü kolayca o eczaları terkip edib işletmeyerek, bəlkə çox uzun masraflarla o eczaları öz özünə işlemek və o usta yerine fabrikayı, sarayı, saati etmək, kitabı yazmak üçün hər bir cüzü, hər bir çarkı, hattâ kâğıdı, kalemi birer hârika makine hükmüne getirir. Və teşhirini çox istediyi bütün hünerlerini, kemalâtını izhara vesile olan o üstadlığını və sanatını onlara havale edir.” deyə zannetmek, ne derece akıldan uzaq və cehalet olduğunu anlarsın!
Eynilə elə də esbaba və tabiatlara icad isnad edenler, muzaaf bir cehalete düşerler. Çünki tabiatların və sebeplerin üstünde də gayet muntazam bir eser-i sanat var, onlar da sair mahlukat kimi masnûdurlar. Onları elə yapan zat, onların neticelerini də yapar, birlikdə gösterir. Çərdəyi yapan, onun üstünde ağacı o yapar; və ağacı yapan, onun üstünde meyvələri də o icad edər. Yoxsa ayrı ayrı tabiatların, sebeplerin vücuda gelmeleri üçün yenə muntazam başqa tabiatları, sebepleri isteyecekler. Və hâkeza gitgide nihayətsiz, manasız, imkânsız bir silsile-i mevhumatı mevcud qəbul etmək lâzım gəlir. Bu isə cehaletlerin en antikasıdır.
Çox yerlerde kat’î delillerle ispat etmişiz ki hâkimiyetin en esaslı hâssası; istiklaldir, infiraddır. Hattâ hâkimiyetin zayıf bir gölgesi, âciz insanlarda də istiklaliyetini muhafaza etmək üçün gayrın müdahalesini şiddetle reddeder və öz vazifesine başkasının karışmasına müsaade etməz. Çox padişahlar bu redd-i müdahale haysiyetiyle masum evlatlarını və sevdiyi kardeşlerini merhametsizce kesmişler.
Demək, həqiqi hâkimiyetin en esaslı hâssası və infikâk qəbul etməz bir lâzımı və daimî bir muktezası; istiklaldir, infiraddır, gayrın müdahalesini reddir.
İşte bu çox esaslı hâssa içindir ki rububiyet-i mütləq derecesindeki hâkimiyet-i İlahiye, gayet şiddetle şirki və iştiraki və müdahale-i gayrı reddettiğinden, Bəyanı Möcüzə Quran də gayet hararetle və şiddetle və çoxlu tekrar ilə tevhidi gösterip şirki, iştiraki azîm tehditlerle reddedir.
İşte rububiyetteki hâkimiyet-i İlahiye, tevhid və vahdeti kat’î bir surette iktiza ettiği və gayet qüvvətli bir dâîyi və gayet şiddetli bir muktezîyi gösterdiyi kimi, kainat yüzündeki nihayet derecede mükemmel və mecmu-u kainattan, yıldızlardan tut tâ nebatat, hayvanat, maadin tâ cüz’iyat və efrada və zerrelere qədər görünen nizam-nizam-intizam-ı ekmel və insicam-ı ecmel; o ferdiyete, o vahdete heç bir cihetle şübhə getirmez bir şahid-i âdil, bir bürhan-ı bâhirdir. Çünki gayrın müdahalesi olsa bu gayet hassas nizam və nizam-nizam-intizam və muvazene-i kainat əlbəttə bozulacaktı və nizam-nizam-intizamsızlık eseri görünecekti. لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyetinin sırrıyla bu hârika mükemmel nizam-ı kainat karışacaktı və fesada girecekti. Halbuki فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ âyetiyle zerrattan tâ seyyarata, ferşten tâ arşa qədər heç bir cihetle kusur və noksan və müşevveşiyet eseri görülmediğinden, gayet parlak bir surette, bu nizam-ı kainat və bu nizam-nizam-intizam-ı mahlukat və bu muvazene-i mevcudat, ism-i Ferd’in cilve-i a’zamını gösterip vahdete şehadet edər.
Hem cilve-i ehadiyet sırrıyla, en kiçik bir canlı mahluk, kainatın bir misal-i musağğarası və kiçik bir fihristesi hükmünde olduğundan o tək canlıa sahib çıkan, bütün kainatı kabza-i tasarrufunda tutan zat ola bilər. Və bir çərdək, yaradılışçe bir ağactan geri olmadığı; və bir ağac, kiçik bir kainat hükmünde olduğu; hər bir canlı də kiçik bir kainat və kiçik bir âlem hükmünde olduğundan bu sırr-ı ehadiyet cilvesi, şirk və iştiraki muhal derecesine getirir.
Bu kainat, o sır ilə; deyil yalnız tecezzi qəbul etməz bir külldür; bəlkə mahiyetçe, inkısam və iştiraki və tecezzisi imkânsız və müteaddid əlləri qəbul etməz bir küllî hükmüne geçtiğinden ondaki hər bir cüz, bir cüz’î və bir ferdî hükmünde və o küll də bir küllî hükmünde olduğundan heç bir cihetle iştirakin imkânı olmur. Bu ism-i Ferd’in cilve-i a’zamı, həqiqət-i tevhidi bu sırr-ı ehadiyetle bedahet derecesinde ispat edir.
Bəli, kainatın envaları birbiri içine girift olması və kenetleşmesi və hər birinin vazifesi umuma baktığı cihetle kainatı rububiyet və icad noktasında tecezzi qəbul etməz bir küll hükmüne getirdiyi misillü; kainatta faaliyet gösteren ef’al-i umumiye-i muhita də birbirinin içinde tedahül cihetiyle, yani mesela həyat vermək fiili içinde, eyni anda iaşe və terzîk fiili görünür. Və o iaşe, ihya fiilleri içinde eyni zamanda o canlıın cesedini tanzim, teçhiz fiilleri müşahede olunur. Və o iaşe, ihya, tanzim, teçhiz fiilleri içinde; eyni vakitte tasvir, terbiye və tedbir fiilleri nazara çarpır. Və hâkeza… Belə muhit və umumî ef’alin birbiri içine tedahülü və girift olması və ziyadaki yeddi renk kimi imtizaç bəlkə ittihat etmesi haysiyetiyle və o ef’alin hər biri, mahiyetçe bir birlik və vahdet içinde ekser mevcudata ihatası və şümulü və vahdanî birer fiil olduğundan herhalde fâilinin bir tək zat olması və hər biri, umum kainatı istila etmesi və sair ef’al ilə muavenettarane birleşmesi itibarıyla, kainatı tecezzi qəbul etməz bir küll hükmüne getirdiyi kimi canlı mahlukların hər biri; kainatın bir çərdəyi, bir fihristesi, bir numunesi hükmünde olduğundan, kainatı rububiyet noktasında tecezzi və inkısamı imkân haricinde bir küllî hükmüne getirmişdir.
Demək kainat elə bir külldür ki bir cüze Rab olmaq, umum o külle Rab olmakla olur. Və elə bir küllîdir ki hər bir cüz, bir fert hükmüne geçip bir tək ferde rububiyetini dinlettirmek, umum o küllîyi musahhar etmekle ola bilər.
Ferdiyet-i Rabbaniye və vahdet-i İlahiye, bütün kemalâtın (Hâşiye ) medarı, esası olduğu və kainatın yaradılışindeki hikmetlerin və maksatların menşei və madeni olduğu kimi şüurlu və zîaklın, hususan insanların metalibinin və arzularının husul bulmasının menbaı və çarə-i yegânesidir. Əgər ferdiyet olmazsa beşerin bütün metalib və arzuları sönəcək. Hem yaradılış-i kainatın neticeleri hiçe inəcək hem mevcud və mütləq olan ekser kemalâtın in’idamına vesile olacaq.
Mesela, insanda en şedit və sarsılmaz və aşk derecesinde bir arzu-yu beka var. Və o matlabı vermək üçün bütün kainatı sırr-ı ferdiyetle kabzasında tutan və bir menzili kapayıp öbür menzili açmak kimi kolay bir surette dünyayı kapayıp âhireti açabilir bir zat, o arzu-yu bekayı yerine getirebilir. Və bu arzu kimi, ebede uzanmış və kainatın etrafına yayılmış beşerin minlərlə arzuları, sırr-ı ferdiyete və həqiqət-i tevhide bağlıdırlar. Əgər o ferdiyet olmazsa onlar olmaz, akîm kalırlar. Və vahdetle bütün kainata birden tasarruf eden bir Zat-ı Ferd olmazsa o matlablar yerine gəlməz. Faraza gelse də çox nâkıs olur.
İşte bu sırr-ı azîm içindir ki Bəyanı Möcüzə Quran, tevhid və ferdiyeti çoxlu tekrar ilə qüvvətli bir hararetle, yüksək bir halâvetle ders verdiyi kimi bütün enbiya və asfiya və evliya en böyük zevklerini və saadetlerini, kelime-i tevhid olan لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ da bulurlar.
İşte bu tevhid-i həqiqiyi bütün meratibiyle en mükemmel bir surette ders veren, ispat eden, ilan eden Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın risaleti, əlbəttə o tevhidin kat’iyeti derecesinde sabit olmaq lâzım gəlir. Çünki madam ki daire-i vücudun en böyük həqiqəti olan tevhidi bütün həqiqətləriyle o zat ders verir. Əlbəttə tevhidi ispat eden bütün bürhanlar, dolayısıyla onun risaletini və vazifesinin hakkaniyetini və davasının doğruluğunu də kat’î ispat edər, denilebilir. Bəli, belə minlərlə həqiqətlər-i âliyeyi cem’eden, ferdiyet və vahdaniyeti hakkıyla keşfedip ders veren bir risalet; gayet kat’î bir surette o tevhid, o ferdiyetin muktezasıdır və lâzımıdır. Onlar, onu herhalde istəyərlər.
İşte o vazifeyi tam tamına yerine gətirən Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalamın şahsiyet-i maneviyesinin derece-i ehemmiyetine və ulviyetine və bu kainatın bir güneşi olduğuna şehadet eden çoxlu delillerden, sebeplerden üç tanesini numune olaraq beyan edirik.
Birincisi: Umum ümmet, umum asırlarda işledikleri umum hasenatın bir misli اَلسَّبَبُ كَال۟فَاعِلِ sırrınca, Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalamın sahife-i hasenatına geçtiği kimi umum ümmet, hər günde ettikleri salavat duasının kat’î makbuliyeti cihetiyle, o hədsiz duaların iktiza ettikleri makam və mertebeyi düşünmekle, şahsiyet-i maneviye-i Muhammediye aleyhissalâtü Vəssalamın bu kainat içinde necə bir güneş olduğu anlaşılır.
İkincisi: Âlem-i İslâm’ın şecere-i kübrasının menşei, çərdəyi, həyatı, medarı olan mahiyet-i Muhammediye aleyhissalâtü Vəssalamın fevkalâde istidat və cihazatıyla, âlem-i İslâmiyet’in maneviyatını teşkil eden kudsî kelimatı, tesbihatı, ibadatı en evvel bütün manalarıyla hissedip yapmaktan gelen terakkiyat-ı ruhiyesini düşün; habibiyet derecesine çıkan bəndəlik-i Muhammediyenin (asm) velayeti, sair velayetlerden ne qədər yüksək olduğunu anla!
Bir zaman bir tək tesbihin, bir tək namazda, sahabelerin tarz-ı telakkisine yaxın bir surette mənə inkişafı, bir ay qədər ibadət derecesinde ehemmiyetli göründü. Sahabelerin yüksək kıymetini onunla anladım. Demək bidayet-i İslâmiyede kelimat-ı kudsiyenin verdiyi feyiz və nurun başqa bir meziyeti var. Tazeliği haysiyetiyle başqa bir letafeti, bir taraveti, bir ləzzəti var ki gaflet perdesi altında mürur-u zamanla gizlenir, azalır, perdelenir. Zat-ı Muhammediye (asm) isə onları menba-ı həqiqisinden (Zat-ı Akdes’ten) turfanda, taze olaraq fevkalâde istidadıyla almış, emmiş, massetmiş. Bu sırra binaen o zat, bir tək tesbihten, başkasının bir sene ibadəti qədər feyiz alabilir.
İşte bu nöqtə-i nazardan Zat-ı Muhammediye aleyhissalâtü Vəssalamın, haddi və nihayeti olmayan meratib-i kemalâtta ne derece terakki ettiğini kıyas et.
Üçüncüsü: Bu kainatın Hâlık’ı, bu kainattaki bütün makasıdının en ehemmiyetli medarı nev-i insan olduğundan və bütün hitabat-ı Sübhaniyenin en anlayışlı bir muhatabı nev-i beşer olduğundan; o nev-i beşer içinde en meşhur, en namdar və âsârıyla və icraatıyla en mükemmel, en muhteşem fert olan Zat-ı Muhammediye’yi (asm) o nevi adına, bəlkə umum kainat hesabına özünə muhatap eden Zat-ı Ferd-i Zülcelal, əlbəttə onu hədsiz kemalâtta hədsiz feyzine mazhar etmişdir.
İşte bu üç nöqtə kimi çox nöqtələr var, kat’î bir surette ispat edərlər ki şahsiyet-i maneviye-i Muhammediye (asm), kainatın manevî bir güneşi olduğu kimi, bu kainat denilen Kur’an-ı Kebir’in âyet-i kübrası və o Furkan-ı A’zam’ın ism-i a’zamı və ism-i Ferd’in cilve-i a’zamının bir âyinesidir.
Kainatın umum zerratının umum zamanlarındaki umum dakikalarının bütün âşirelerine darbedilip, hasıl-ı darb adedince o Zat-ı Ahmediye’ye salât ü selâm, nihayətsiz hazine-i rahmetinden inmesini, Zat-ı Ferd-i Əhəd və Səməd olan Allah’den niyaz edirik.
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ âyet-i azîmenin və اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟حَىُّ ال۟قَيُّومُ لَا تَا۟خُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَو۟مٌ âyet-i azîmin birer nüktesi ilə ism-i a’zam veyahut ism-i a’zamın iki ziyasından bir ziyası və ya altı nurundan bir nuru olan ism-i Hayy’ın bir cilvesi, şevval-i şerifte, Eskişəhər Hapishanesinde uzaqdan uzağa aklıma göründü. Vaxtında kaydedilmedi və çabuk o kudsî kuşu avlayamadık. Tebâud ettikten sonra heç olmazsa bazı remizlerle o həqiqət-i ekberin və nur-u a’zamın bazı şuâlarını muhtasaran göstereceğiz.
İsm-i Hay və ism-i Muhyî’nin bir cilve-i a’zamından olan “Hayat nedir? Və mahiyeti və vazifesi nedir?” sualine qarşı fihristevari cavab şudur ki:
Həyat, bu kainatın en ehemmiyetli gayesi, hem en böyük neticesi, hem en parlak nuru, hem en latîf mâyesi, hem gayet süzülmüş bir hülâsası, hem en mükemmel meyvəsi, hem en yüksək kemali, hem en güzel cemali, hem en güzel ziyneti, hem sırr-ı vahdeti, hem rabıta-i ittihadı, hem kemalâtının menşei, hem sanat və mahiyetçe en hârika bir ruh sahibiu, hem en kiçik bir mahluku bir kainat hükmüne gətirən mu’cizekâr bir həqiqəti, hem güya kainatın kiçik bir canlıta yerleşmesine vesile olur kimi koca kainatın bir nevi fihristesini o canlıta göstermekle birlikdə, o canlıı ekser mevcudatla münasebettar və kiçik bir kainat hükmüne gətirən en hârika bir qüdrət möcüzəsitir.
Hem en böyük bir küll qədər –həyat ilə– kiçik bir cüzü büyülten və bir ferdi də küllî kimi bir âlem hükmüne gətirən və rububiyet cihetinde kainatı tecezzi və iştiraki və inkısamı qəbul etməz bir küll və bir küllî hükmünde gösteren fevkalâde hârika bir sanat-ı İlahiyedir.
Hem kainatın mahiyetleri içinde Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un vücub-u vücuduna və vahdetine və ehadiyetine şehadet eden bürhanların en parlağı, en kat’îsi və en mükemməli hem masnuat-ı İlahiye içinde en hafîsi və en zâhiri, en qiymətliı və en ucuzu, en nezihi və en parlak və en manidar bir nakş-ı sanat-ı Rabbaniyedir.
Hem sair mevcudatı özünə hâdim ettiren nâzenin, nazdar, nazik bir cilve-i rahmet-i Rahmaniyedir. Hem şuunat-ı İlahiyenin gayet câmi’ bir âyinesidir. Hem Rahman, Rezzak, Rahîm, Kerîm, Hakîm kimi çox Əsmaül-Hüsnanın cilvelerini câmi’ və rızık, hikmət, inayət, rəhmət kimi çox həqiqətləri özünə tabi eden və görmək və işitmek və hissetmek kimi umum duyguların menşei, madeni bir acube-i yaradılış-i Rabbaniyedir.
Hem həyat, bu kainatın tezgâh-ı a’zamında elə bir istihale makinesidir ki mütemadiyen hər tarafta tasfiye yapır, temizlendirir, terakki verir, nurlandırır. Və zerrat kafilelerine, güya hayatın yuvası olan cəsədi o zerrelere vazife görmək, nurlanmak, talimat etmək üçün bir misafirhane, bir mektep, bir kışladır. Âdeta Zat-ı Hay və Muhyî, bu makine-i həyat vasıtasıyla bu karanlıklı və fâni və süflî olan âlem-i dünyayı latîfleştirir, ışıklandırır, bir nevi beka verir, bâki bir âleme gitmeye hazırlattırır.
Hem hayatın iki yüzü yani mülk, melekût vecihleri parlaktır, kirsizdir, noksansızdır, ulvidir. Onun üçün perdesiz, vasıtasız, doğrudan doğruya dest-i qüdrət-i Rabbaniyeden çıktığını aşikâre göstermek üçün sair eşya kimi zâhirî esbabı hayattaki tasarrufat-ı qüdrətə perde edilmemiş bir müstesna mahluktur.
Hem hayatın həqiqəti, altı erkân-ı imaniyeye baxıb manen və remzen ispat edər. Yani hem Vâcibü’l-vücud’un vücub-u vücudunu və hayat-ı sermediyesini hem dâr-ı âhireti və hayat-ı bâkiyesini hem vücud-u melâike hem sair erkân-ı imaniyeye çox qüvvətli baxıb iktiza eden bir həqiqət-i nuraniyedir.
Hem həyat, bütün kainattan süzülmüş en safi bir hülâsası olduğu kimi, kainattaki en mühim bir maksad-ı İlahî və yaradılış-i âlemin en mühim neticesi olan şükür və ibadət və həmd və muhabbeti netice veren bir sırr-ı a’zamdır.
İşte, hayatın bu mezkûr iyirmi doqquz ehemmiyetli və qiymətli hâssalarını və ulvi və umumî vazifelerini nazara al. Sonra bak, Muhyî isminin arkasında ism-i Hayy’ın azametini gör. Və hayatın bu azametli hâssaları və meyvələri noktasından, ism-i Hay necə bir ism-i a’zam olduğunu bil.
Hem anla ki bu həyat, madam ki kainatın en böyük neticesi və en azametli gayesi və en qiymətli meyvesidir; əlbəttə bu hayatın də kainat qədər böyük bir gayesi, azametli bir neticesi bulunmak gerektir. Çünki ağacın neticesi meyvə olduğu kimi meyvenin də çərdəyi vasıtasıyla neticesi, geləcək bir ağactır. Bəli, bu hayatın gayesi və neticesi hayat-ı ebediye olduğu kimi bir meyvəsi də həyatı veren Zat-ı Hay və Muhyî’ye qarşı şükür və ibadət və həmd və muhabbettir ki bu şükür və muhabbet və həmd və ibadət isə hayatın meyvəsi olduğu kimi kainatın gayesidir.
Və bundan anla ki bu hayatın gayesini “rahatça yaşamak və gafletli lezzetlenmek və heveskârane nimetlenmektir” diyenler, gayet çirkin bir cehaletle; münkirane, bəlkə də kâfirane, bu çoxlu qiymətli olan həyat nemətini və şuur hədiyyəsini və ağıl ihsanını istihfaf və tahkir edib dehşetli bir küfran-ı nemət edərlər.
İsm-i Hayy’ın bir cilve-i a’zamı və ism-i Muhyî’nin bir tecelli-i eltafı olan bu hayatın Birinci Remiz’deki fihristesi zikredilen bütün mertebeleri və vasıfları və vazifeleri beyan etmək, o vasıflar adedince risaleler yazmak lâzım geldiğinden Risale-i Nur’un eczalarında o vasıfların, o mertebelerin, o vazifelerin bir kısmı izah edildiğinden kısmen tafsilatı Risale-i Nur’a havale edib burada bir neçə tanesine muhtasaran işarə edeceğiz.
İşte, hayatın iyirmi doqquz hâssalarından iyirmi üçüncü hâssasında belə denilmişdir ki: Hayatın iki yüzü də şeffaf, kirsiz olduğundan esbab-ı zâhiriye, ondaki tasarrufat-ı qüdrət-i Rabbaniyeye perde edilmemişdir. Bəli bu hâssanın sırrı şudur ki:
Kainatta gerçi hər şeyde bir güzellik və iyilik və xeyr vardır və şer və çirkinlik gayet cüz’îdir və vâhid-i kıyasîdirler ki güzellik və iyilik mertebelerini və hakikatlerinin tekessürünü və taaddüdünü göstermek cihetiyle, o şer isə xeyr və o kubuh də hüsün olur. Lakin şüurluların nazar-ı zâhirîsinde görünen zâhirî çirkinlik və fenalık və bela və musibetten gelen küsmekler və şekvalar, Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a teveccüh etməmək üçün hem ağlın zâhirî nazarında hasis, pis görünen şeylerde, kudsî münezzeh olan qüdrətin bizzat və perdesiz onlar ilə mübaşereti, qüdrətin izzetine münafî gelmemek üçün zâhirî esbablar o qüdrətin tasarrufatına perde edilmişler. O esbab isə icad edemirlər, bəlkə haksız olan şekvalara və itirazlara hedef olmaq və izzət və kudsiyet və münezzehiyet-i qüdrəti muhafaza içindirler.
Iyirmi İkinci Söz’ün İkinci Makamı’nın Mukaddime’sinde beyan edildiyi kimi Hazret-i Azrail (as) kabz-ı ervah vazifesi hususunda Cənabı-Haqq’a münâcat etmiş. Demiş: “Senin kulların məndən küsecekler.” Cevaben ona denilmiş: “Senin vazifen ilə vefat edenlerin ortasında hastalıklar və musibetler perdesini bırakacağam; vefat edenler sənə deyil, bəlkə itiraz və şekva oklarını o perdelere atacaklar.” Bu münâcatın sırrına göre; ölümün və vefatın ehl-i iman hakkında həqiqi güzel yüzünü görmeyen və ondaki rahmetin cilvesini bilmeyenlerin küsmeleri və itirazları Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a gitmemek üçün Hazret-i Azrail’in (as) vazifesi də bir perde olduğu kimi, sair esbablar də zâhirî perdedirler.
Bəli, izzet-i azamet istəyər ki esbab perdedar-ı dest-i qüdrət ola ağlın nazarında lakin vahdet və celal istəyər ki esbab, əllərini çeksinler tesir-i həqiqiden.
Lakin hayatın hem zâhirî hem bâtınî hem mülk hem melekût vecihleri; kirsiz, noksansız, kusursuz olduğundan şekvaları və itirazları davet edəcək maddeler onda bulunmadığı kimi, izzət və kudsiyet-i qüdrətə münafî olacaq pislik və çirkinlik olmadığından doğrudan doğruya perdesiz olaraq Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un “ihya edici, həyat verici, diriltici” isminin eline teslim edilmişlerdir. Nur da öyledir, vücud və icad da öyledir. Onun içindir ki icad və halk doğrudan doğruya, perdesiz, Zat-ı Zülcelal’in kudretine bakar. Hattâ yağmur bir nevi həyat və rəhmət olduğundan vakt-i nüzulü bir muttarid kanuna tabi kılınmamış, tâ ki hər vakt-i hâcette eller dərgah-ı İlahiyeye rəhmət istəmək üçün açılsın. Əgər yağmur, güneşin tulûu kimi bir kanuna tabi olsaydı o nemət-i hayatiye, hər vaxt rica ilə istenilmeyecekti.
Iyirmi doqquzuncu hâssasında denilmişdir ki kainatın neticesi həyat olduğu kimi, hayatın neticesi olan şükür və ibadət də kainatın sebeb-i yaradılışi və ille-i gaiyesi və maksud neticesidir. Bəli, bu kainatın Sâni’-i Hayy-ı Kayyum’u, bu qədər hədsiz enva-ı nimetiyle özünü canlılara bildirip sevdirdiğine mukabil, əlbəttə canlılardan o nemətlərə qarşı teşekkür və sevdirmesine mukabil sevmelerini və qiymətli sanatlarına mukabil medh ü sena etmelerini və evamir-i Rabbaniyesine qarşı itaat və bəndəlikle mukabele edilmelerini istəyər.
İşte bu sırr-ı rububiyete göre teşekkür və bəndəlik, bütün enva-ı hayatın və dolayısıyla bütün kainatın en ehemmiyetli gayesi olduğundandır ki Bəyanı Möcüzə Quran, çoxlu hararetle və şiddetle və halâvetle şükür və ibadəte sevk edir. Və ibadət Cənabı-Haqq’a mahsus və şükür ona lâyık və həmd ona hastır, deyə çox tekrar ilə beyan edir. Demək bu şükür və ibadət, doğrudan doğruya Mâlik-i Həqiqi’sine getmək lâzım olduğunu ifade üçün həyatı bütün şuunatıyla perdesiz kabza-i tasarrufunda tutmasına delâlet eden وَهُوَ الَّذٖى يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَلَهُ اخ۟تِلَافُ الَّي۟لِ وَالنَّهَارِ هُوَ الَّذٖى يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ فَاِذَا قَضٰٓى اَم۟رًا فَاِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ فَيُح۟يٖى بِهِ ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا kimi ayələr, çox sarîh bir surette vasıtaları nefyedip doğrudan doğruya həyatı Hayy-ı Kayyum’un dest-i kudretine münhasıran verir.
Bəli, minnettarlık və teşekkürü davet eden və muhabbet və sena hissini tahrik eden, hayattan sonra rızık və şifa və yağmur kimi vesile-i şükran şeyler də doğrudan doğruya Zat-ı Rezzak-ı Şâfî’ye ait olduğunu, esbab və vesait bir perde olduğunu هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو ال۟قُوَّةِ ال۟مَتٖينُ وَ اِذَا مَرِض۟تُ فَهُوَ يَش۟فٖينِ وَهُوَ الَّذٖى يُنَزِّلُ ال۟غَي۟ثَ مِن۟ بَع۟دِ مَا قَنَطُوا kimi ayələr ilə “Rızık, şifa və yağmur, münhasıran Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un kudretine hastır.” Perdesiz, ondan geldiğini ifade üçün kaide-i nahviyece alâmet-i hasr və tahsis olan هُوَ الَّذٖى هُوَ الرَّزَّاقُ ifade etmişdir. İlaçlara hâsiyetleri veren və təsiri halk eden ancaq o Şâfî-i Həqiqi’dir.
Hayatın iyirmi səkkizinci hâssasında beyan edilmişdir ki:
Həyat, imanın altı erkânına baxıb ispat edir, onların tahakkukuna işarəler edir.
Bəli, madam ki bu kainatın en mühim neticesi və mâyesi və hikmet-i yaradılışi hayattır; əlbəttə o həqiqət-i âliye bu fâni, kısacık, noksan, elemli hayat-ı dünyeviyeye münhasır deyildir. Bəlkə hayatın iyirmi doqquz hâssasıyla mahiyetinin azameti anlaşılan şecere-i hayatın gayesi, neticesi və o şecerenin azametine lâyık meyvəsi, hayat-ı ebediyedir və hayat-ı uhreviyedir; taşıyla və ağacıyla, torpağıyla hayattar olan dâr-ı saadetteki hayattır. Yoxsa bu hədsiz cihazat-ı mühimme ilə teçhiz edilen həyat şeceresi; şüurlu hakkında, hususan insan hakkında meyvesiz, faydasız, hakikatsiz olmaq lâzım geləcək. Və sermayece və cihazatça serçe kuşundan mesela, iyirmi derece ziyade və bu kainatın və canlıın en mühim, yüksək və ehemmiyetli mahluku olan insan, serçe kuşundan saadet-i həyat cihetinde iyirmi derece aşağı düşüp en bedbaht, en zelil bir biçarə olacaq. Hem en qiymətli bir nemət olan ağıl də geçmiş zamanın hüzünlerini və geləcək zamanın korkularını düşünmekle kalb-i insanı mütemadiyen incitip bir lezzete doqquz elemleri karıştırdığından en musibetli bir bela olur. Bu isə yüz derece bâtıldır.
Demək bu hayat-ı dünyeviye, âhirete iman rüknünü kat’î ispat edir və hər baharda haşrin üç yüz binden ziyade numunelerini gözümüze gösterir.
Əcəba sənin cisminde, sənin bahçende və sənin vatanında hayatına lâzım və münasib bütün levazımatı və cihazatı, hikmət və inayət və rahmetle ihzar eden və vaxtında yetiştiren, hattâ sənin midenin beka və yaşamak arzusuyla ettiği hususi və cüz’î olan rızık duasını bilen və işiten və hədsiz leziz taamlarla o duanın qəbulünü gösteren və mideyi memnun eden bir Mutasarrıf-ı Kadîr, heç mümkün müdür ki səni bilmesin və görmesin və nev-i insanın en böyük gayesi olan hayat-ı ebediyeye lâzım esbabı ihzar etmesin və nev-i insanın en böyük, en ehemmiyetli, en lâyık və umumî olan beka duasını hayat-ı uhreviyenin inşasıyla və cennetin icadıyla qəbul etmesin və kainatın en mühim mahluku, bəlkə zeminin sultanı və neticesi olan nev-i insanın arş və ferşi çınlatan umumî və gayet qüvvətli duasını işitmeyip kiçik bir mide qədər ehemmiyet vermesin, memnun etmesin, kemal-i hikmetini və nihayet rahmetini inkâr ettirsin? Hâşâ yüz min defa hâşâ!
Hem heç kabil midir ki hayatın en cüz’îsinin çox gizli sesini işitsin, derdini dinləsin və derman versin və nazını çeksin və kemal-i itina və ihtimam ilə beslesin və ona dikkatle hizmet ettirsin və böyük mahlukatını ona hizmetkâr yapsın və sonra en böyük və qiymətli və bâki və nazdar bir hayatın gök sadâsı kimi yüksək sesini işitmesin və onun çox ehemmiyetli beka duasını və nazını və niyazını nazara almasın? Âdeta bir neferin kemal-i itina ilə teçhizat və idaresini yapsın və mutî və muhteşem orduya heç bakmasın və zerreyi görsün, güneşi görmesin; sivrisineğin sesini işitsin, gök gürültüsünü işitmesin? Hâşâ yüz min defa hâşâ!
Hem heç bir cihetle ağıl qəbul edər mi ki hədsiz rahmetli, muhabbetli və nihayet derecede şəfqətli və öz sanatını çox sever və özünü çox sevdirir və özünü sevenleri ziyade sever bir Zat-ı Kadîr-i Hakîm, en ziyade özünü seven və sevimli və sevilen və Sâni’ini fitrətən perestiş eden həyatı və hayatın zatı və cevheri olan ruhu, mevt-i ebedî ilə idam edib özündən o sevgili muhibbini və habibini ebedî bir surette küstürsün, darıltsın, dehşetli rencide edərək sırr-ı rahmetini və nur-u muhabbetini inkâr etsin və ettirsin? Yüz min defa hâşâ və kellâ!
Bu kainatı cilvesiyle süslendiren bir cemal-i mutlak və umum mahlukatı sevindiren bir rahmet-i mütləq, belə hədsiz bir çirkinlikten və kubh-u mutlaktan və belə bir zulm-ü mutlaktan, bir merhametsizlikten, əlbəttə nihayətsiz derece münezzehtir və mukaddestir.
Netice: Madam ki dünyada həyat var, əlbəttə insanlardan hayatın sırrını anlayanlar və hayatını sû-i istimal etmeyenler, dâr-ı bekada və cennet-i bâkiyede, hayat-ı bâkiyeye mazhar olacaklardır. Âmennâ.
Və hem necə ki yeryüzünde bulunan parlak şeylerin güneşin akisleriyle parlamaları və denizlerin yüzlerinde kabarcıkları ziyanın lem’alarıyla parlayıp sönmeleri, arkalarından gelen kabarcıklar yenə hayalî güneşçiklere âyinelik etmeleri bilbedahe gösterir ki o lem’alar, yüksək bir tək güneşin cilve-i in’ikasıdırlar və güneşin vücudunu muhtelif diller ilə yâd edirlər və ışık barmaqlarıyla ona işarə edirlər.
Eynilə elə də Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un Muhyî isminin cilve-i a’zamı ilə berrin yüzünde və bahrin içinde canlıların qüdrət-i İlahiye ilə parlayıp arkalarından gelenlere yer vermək üçün “Yâ Hay!” deyip perde-i gaybda gizlenmeleri, bir hayat-ı sermediye sahibi olan Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un hayatına və vücub-u vücuduna şehadetler, işarəler ettikleri kimi, umum mevcudatın tanziminde eseri görünen ilm-i İlahîye şehadet eden bütün deliller və kainata tasarruf eden qüdrəti ispat eden bütün bürhanlar və tanzim və idare-i kainatta hüküm-ferma olan irade və meşieti ispat eden bütün hüccetler və kelâm-ı Rabbanî və vahy-i İlahînin medarı olan risaletleri ispat eden bütün alâmetler, mu’cizeler və hâkeza yeddi sıfât-ı İlahiyeye şehadet eden bütün delail; bi’l-ittifak Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un hayatına delâlet, şehadet, işarə edirlər.
Çünki necə bir şeyde görmək varsa həyatı da var; işitmek varsa hayatın alâmetidir; söylemek varsa hayatın vücuduna işarə edər; ihtiyar, irade varsa həyatı gösterir. Eynilə elə də bu kainatta âsârıyla vücudları mütləq və bedihî olan qüdrət-i mütləq və irade-i şâmile və ilm-i muhit kimi sıfatlar, bütün delailleriyle Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un hayatına və vücub-u vücuduna şehadet edərlər və bütün kainatı bir gölgesiyle ışıklandıran və bir cilvesiyle bütün dâr-ı âhireti zerratıyla birlikdə hayatlandıran hayat-ı sermediyesine şehadet edərlər.
Hem həyat, melâikeye iman rüknüne də bakar, remzen ispat edər. Çünki madam ki kainatta en mühim netice hayattır və en ziyade intişar eden və kıymettarlığı üçün nüshaları teksir edilen və zemin misafirhanesini gəlib geçen kafilelerle şenlendiren canlılardır. Və madam ki küre-i arz bu qədər canlıın envaıyla dolmuş və mütemadiyen canlı envalarını tecdid və teksir etmək hikmetiyle hər vaxt dolar boşanır və en hasis və çürümüş maddelerinde də kesretle canlılar halk edilerek bir mahşer-i huveynat olur. Və madam ki hayatın süzülmüş en safi hülâsası olan şuur və ağıl və en latîf və sabit cevheri olan ruh, bu küre-i arzda gayet kesretli bir surette halk olunurlar. Âdeta küre-i arz, həyat və ağıl və şuur və ervah ilə ihya olub elə şenlendirilmiş. Əlbəttə küre-i arzdan daha latîf daha nurani daha böyük daha ehemmiyetli olan ecram-ı semaviye; ölü, camid, hayatsız, şuursuz kalması imkân haricindedir. Demək gökleri, güneşleri, yıldızları şenlendirəcək və hayattar vaziyetini verəcək və netice-i yaradılış-i semavatı gösterəcək və hitabat-ı Sübhaniyeye mazhar olacaq olan şüurlu, canlı və semavata münasib sekeneler, herhalde sırr-ı hayatla bulunurlar ki onlar da melâikelerdir.
Hem hayatın sırr-ı mahiyeti peygamberlere iman rüknüne baxıb remzen ispat edər. Bəli madam ki kainat, həyat üçün yaratılmış və həyat də Hayy-ı Kayyum-u Ezelî’nin bir cilve-i a’zamıdır, bir nakş-ı ekməlidir, bir sanat-ı ecməlidir. Madam ki hayat-ı sermediye, resullerin gönderilmesiyle və kitabların indirilmesiyle özünü gösterir. Bəli, əgər kitablar və peygamberler olmazsa o hayat-ı ezeliye bilinmez. Necə ki bir adamın söylemesiyle, diri və hayattar olduğu anlaşılır; elə də bu kainatın perdesi altında olan âlem-i gaybın arkasında söyleyen, konuşan, emir və nehyedip hitap eden bir zatın kelimatını, hitabatını gösterəcək, peygamberler və ellerinde nâzil olan kitaplardır. Əlbəttə kainattaki həyat, kat’î bir surette Hayy-ı Ezelî’nin vücub-u vücuduna kat’î şehadet ettiği kimi o hayat-ı ezeliyenin şuâatı, celevatı, münasebatı olan irsal-i rusül və inzal-i kütüb rükünlerine bakar, remzen ispat edər. Və bilhassa risalet-i Muhammediye (asm) və vahy-i Kur’anî, hayatın ruhu və aklı hükmünde olduğundan bu hayatın vücudu kimi hakkaniyetleri kat’îdir, denilebilir.
Bəli necə ki həyat, bu kainattan süzülmüş bir hülâsadır. Və şuur və his də hayattan süzülmüş, hayatın bir hülâsasıdır. Ağıl də şuurdan və histen süzülmüş, şuurun bir hülâsasıdır. Və ruh də hayatın hâlis və safi bir cevheri və sabit və müstakil zatıdır; elə də maddî və manevî hayat-ı Muhammediye (asm) də həyat və ruh-u kainattan süzülmüş hülâsatü’l-hülâsadır. Və risalet-i Muhammediye (asm) də kainatın his və şuur və aklından süzülmüş en safi hülâsasıdır, bəlkə maddî və manevî hayat-ı Muhammediye (asm) âsârının şehadetiyle hayat-ı kainatın hayatıdır. Və risalet-i Muhammediye (asm) şuur-u kainatın şuurudur və nurudur. Və vahy-i Kur’an də hayattar həqiqətlərinin şehadetiyle hayat-ı kainatın ruhudur və şuur-u kainatın aklıdır.
Bəli, bəli, evet… Əgər kainattan risalet-i Muhammediyenin (asm) nuru çıksa, gitse kainat vefat edəcək. Əgər Kur’an gitse kainat divane olacaq və küre-i arz kafasını, aklını kaybedəcək bəlkə şuursuz kalmış olan başını bir seyyareye çarpacaq, bir kıyameti koparacaq.
Hem həyat, iman-ı bi’l-qədər rüknüne bakır, remzen ispat edər. Çünki madam ki həyat, âlem-i şehadetin ziyasıdır və istila edir və vücudun neticesi və gayesidir və Hâlık-ı kainat’ın en câmi’ âyinesidir və faaliyet-i Rabbaniyenin en mükemmel enmuzeci və fihristesidir, temsilde hata olmasın, bir nevi programı hükmündedir. Əlbəttə âlem-i gayb yani mazi, müstakbel yani geçmiş və geləcək mahlukatın hayat-ı maneviyeleri hükmünde olan nizam-nizam-intizam və nizam və malûmiyet və meşhudiyet və taayyün və evamir-i tekviniyeyi imtisale müheyya bir vaziyette bulunmalarını sırr-ı həyat iktiza edir.
Necə ki bir ağacın çərdək-i aslîsi və kökü və müntehasında və meyvelerindeki çekirdekleri də eynilə ağac kimi bir nevi hayata mazhardırlar. Bəlkə ağacın kavanin-i hayatiyesinden daha ince kavanin-i həyatı daşıyırlar. Hem necə ki bu hazır bahardan evvel geçmiş güzün bıraktığı toxumlar və kökler, bu bahar gittikten sonra, geləcək baharlara bırakacağı çərdəklər, kökler, bu bahar kimi cilve-i həyatı daşıyırlar və kavanin-i hayatiyeye tabidirler.
Eynilə elə də şecere-i kainatın bütün dal və budaklarıyla hər birinin bir mazisi və müstakbeli var. Geçmiş və geləcək tavırlarından və vaziyetlerinden müteşekkil bir silsilesi bulunur. Hər nevi və hər cüzünün ilm-i İlahiyede muhtelif tavırlar ilə müteaddid vücudları bir silsile-i vücud-u ilmî teşkil edər. Və vücud-u haricî kimi o vücud-u ilmî də hayat-ı umumiyenin manevî bir cilvesine mazhardır ki mukadderat-ı hayatiye, o manidar və canlı elvah-ı kaderiyeden alınır.
Bəli âlem-i gaybın bir nev’i olan âlem-i ervah, ayn-ı həyat və madde-i həyat və hayatın cevherleri və zatları olan ervah ilə dolu olması, əlbəttə mazi və müstakbel denilen âlem-i gaybın bir digər nev’i də və ikinci kısmı də cilve-i hayata mazhariyetini istəyər və istilzam edər. Hem hər bir şeyin vücud-u ilmîsindeki nizam-nizam-intizam-ı ekməli və manidar vaziyetleri və canlı meyvələri, tavırları; bir nevi hayat-ı maneviyeye mazhariyetini gösterir.
Bəli hayat-ı ezeliye güneşinin ziyası olan bu cilve-i həyat, əlbəttə yalnız bu âlem-i şehadete və bu zaman-ı hazıra və bu vücud-u haricîye münhasır ola bilməz; bəlkə hər bir âlem, kabiliyetine göre o ziyanın cilvesine mazhardır; və kainat bütün âlemleriyle o cilve ilə hayattar və ziyadardır. Yoxsa nazar-ı dalaletin gördüğü kimi, muvakkat və zâhirî bir həyat altında hər bir âlem, böyük və müthiş birer cenaze və karanlıklı birer virane âlem olacaktı.
İşte kadere və kazaya iman rüknü də geniş bir vecihte sırr-ı hayatla anlaşılır və sabit olur. Yani necə ki âlem-i şehadet və mevcud hazır eşya, nizam-nizam-intizamlarıyla və neticeleriyle hayattarlıkları görünür, elə də âlem-i gaybdan sayılan geçmiş və geləcək mahlukatın də manen hayattar bir vücud-u manevîleri və ruhlu birer sübut-u ilmîleri vardır ki levh-i kaza və qədər vasıtasıyla o manevî hayatın eseri, mukadderat adı ilə görünür, tezahür edər.
Hem hayatın on altıncı hâssasında denilmiş ki: Həyat bir şeye girdiyi vaxt, o cəsədi bir âlem hükmüne getirir; cüz isə küll kimi, cüz’îye də küllî kimi bir câmiiyet verir. Bəli, hayatın elə bir câmiiyeti var, âdeta umum kainata tecelli eden ekser Əsmaül-Hüsnayı özündə gösteren bir câmi’ âyenə-i ehadiyettir. Bir cisme həyat girdiyi vaxt, kiçik bir âlem hükmüne getirir; âdeta kainat şeceresinin bir nevi fihristesini taşıyan bir nevi çərdəyi hükmüne geçir. Necə ki bir çərdək, onun ağacını yapabilen bir qüdrətin eseri ola bilər; elə də en kiçik bir canlıı halk eden, əlbəttə umum kainatın Hâlık’ıdır.
İşte bu həyat, bu câmiiyetiyle en gizli bir sırr-ı ehadiyeti özündə gösterir. Yani necə ki azametli güneş, ziyasıyla və yeddi rengiyle və aksiyle güneşe mukabil olan hər bir katre suda və hər bir cam zerresinde bulunur; elə də hər bir canlıta kainatı ihata eden esma və sıfât-ı İlahiyenin cilveleri birlikdə onda tecelli edir. Bu nöqtə-i nazardan həyat; kainatı, rububiyet və icad cihetinde inkısam və tecezzi qəbul etməz bir küll hükmüne, bəlkə iştiraki və tecezzisi imkân haricinde bulunan bir küllî hükmüne getirir.
Bəli səni yaratan, bütün nev-i insanı yaratan zat olduğunu, bilbedahe sənin yüzündeki sikkesi gösterir. Çünki mahiyet-i insaniye birdir, inkısamı gayr-ı mümkündür. Hem həyat vasıtasıyla ecza-yı kainat onun efradı hükmüne və kainat isə nev’i hükmüne geçer; sikke-i ehadiyeti mecmuunda gösterdiyi kimi hər bir cüzde də o sikke-i ehadiyeti və hâtem-i samediyeti göstererek şirk və iştiraki hər cihetle tard edər.
Hem hayatta sanat-ı Rabbaniyenin elə fevkalâde hârika mu’cizeleri var ki bütün kainatı halk edemeyen bir zat, bir qüdrət; en kiçik bir canlıı halk edə bilməz. Bəli, bir nohut tanesinde bütün Kur’an’ı yazar kimi; çamın gayet kiçik bir tohumunda koca çam ağacının fihristesini və mukadderatını yazan qələm, əlbəttə semavatı yıldızlarla yazan qələm ola bilər. Bəli, bir arının kiçik kafasında kainat bahçesindeki çiçəkləri tanıyacaq və ekser envaıyla münasebettar olacaq və bal kimi bir rəhmət hədiyyəsi getirəcək və dünyaya geldiyi günde şerait-i həyatı biləcək derecede bir istidadı, bir kabiliyeti, bir cihazı derceden zat; əlbəttə bütün kainatın Hâlık’ı ola bilər.
Elhasıl: Həyat necə ki kainatın yüzünde parlak bir sikke-i tevhiddir və hər bir ruh sahibi də həyat noktasında bir sikke-i ehadiyettir və hayatın hər bir ferdinde bulunan nakş-ı sanat, bir mühr-ü samediyettir və canlıların adedince bu kainat mektubunu Zat-ı Hayy-ı Kayyum və Vâhid-i Ehad adına hayatlarıyla imza edirlər və o məktubda tevhid mühürleri və ehadiyet hâtemleri və samediyet sikkeleridirler. Elə də həyat kimi, hər bir canlı də bu kitab-ı kainatta birer mühr-ü vahdaniyet olduğu kimi, hər birinin yüzünde və simasında birer hâtem-i ehadiyet konulmuşdur.
Hem necə ki həyat, cüz’iyatı adedince və canlı efradı sayısınca Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un vahdetine şehadet eden imzalar və mühürlerdir; elə də ihya və diriltmek fiili də efradı adedince tevhide imza basır. Mesela ihyanın bir ferdi olan ihya-yı arz, güneş kimi parlak bir şahid-i tevhiddir. Çünki baharda zeminin dirilmesinde və ihyasında üç yüz min envaın və hər nev’in hədsiz efradı birlikdə, birbiri içinde, noksansız, kusursuz, mükemmel, muntazam ihya edilir və dirilirler. Bəli, belə bir tək fiil ilə hədsiz muntazam fiilleri yapan, əlbəttə bütün mahlukatın Hâlık’ıdır və bütün canlıları ihya eden Hayy-ı Kayyum’dur və rububiyetinde iştiraki mümkün olmayan bir Vâhid-i Ehad’dir.
Şimdilik hayatın hâssalarından bu qədər az və muhtasar yazıldı. Başqa hâssaların beyanı və tafsilatını Risale-i Nur’a və başqa zamana havale edirik.
İsm-i a’zam hər kəs üçün bir olmaz, bəlkə ayrı ayrı olur.
Mesela, İmam-ı Ali radıyallahu anhın hakkında; “Ferd, Hay, Kayyum, Hakem, Adl, Kuddüs” altı isimdir. Və İmam-ı A’zam’ın ism-i a’zamı “Hakem, Adl” iki isimdir. Və Gavs-ı A’zam’ın ism-i a’zamı “Yâ Hay!”dır. Və İmam-ı Rabbanî’nin ism-i a’zamı “Kayyum” və hâkeza... çoxlu zatlar daha başqa isimleri, ism-i a’zam görmüşlerdir.
Bu Beşinci Nükte ism-i Hay hakkında olduğu münasibətilə, hem teberrük hem şahit hem delil hem kudsî bir hüccet hem özümüzə bir dua hem bu risaleye bir hüsn-ü hâtime olaraq Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam Cevşenü’l-Kebir namındaki münâcat-ı a’zamında marifetullahta gayet yüksək və gayet câmi’ derecede marifetini göstererek belə demişdir. Biz də hayalen o zamana gedib Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın dediğine “Âmin!” deyərək eyni münâcatı özümüz də söylür kimi, sadâ-yı Muhammedî aleyhissalâtü Vəssalam ilə deriz:
يَا حَىُّ قَب۟لَ كُلِّ حَىٍّ يَا حَىُّ بَع۟دَ كُلِّ حَىٍّ
يَا حَىُّ الَّذٖى لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ حَىٌّ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يُش۟بِهُهُ شَى۟ءٌ
يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يَح۟تَاجُ اِلٰى حَىٍّ يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يُشَارِكُهُ حَىٌّ
يَا حَىُّ الَّذٖى يُمٖيتُ كُلَّ حَىٍّ يَا حَىُّ الَّذٖى يَر۟زُقُ كُلَّ حَىٍّ
يَا حَىُّ الَّذٖى يُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى يَا حَىُّ الَّذٖى لَا يَمُوتُ
سُب۟حَانَكَ يَا لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَن۟تَ ال۟اَمَانُ ال۟اَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ اٰمٖينَ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
İsm-i Kayyum’a bakar.
İsm-i Hayy’ın bir hülâsası, Nur Çeşmesi’nin bir zeyli olmuş; bu ism-i Kayyum də Otuzuncu Söz’ün zeyli olması münasib görüldü.
İ’tizar: Bu çox ehemmiyetli meseleler və çox derin və geniş ism-i Kayyum’un cilve-i a’zamı, hem muntazaman deyil bəlkə ayrı ayrı lem’alar tarzında kalbe hutur ettiğinden hem gayet müşevveş və acele və tetkiksiz müsvedde halinde kaldığından əlbəttə tabirat və ifadelerde çox noksanlar, nizam-nizam-intizamsızlıklar bulunacaqdır. Meselelerin güzelliklerine mənim kusurlarımı bağışlamalısınız.
İhtar: İsm-i a’zama ait nükteler, a’zamî bir surette geniş, hem gayet derin olduğundan hususan ism-i Kayyum’a ait meseleler və bilhassa Birinci Şuâ’ı (Hâşiye ) maddiyyunlara baktığı üçün, daha ziyade derin gittiğinden əlbəttə hər adam hər meseleyi hər cihette anlamaz. Lakin hər kəs hər meseleden bir derece hisse alabilir. “Bir şey bütün elde edilmezse bütün bütün elden kaçırılmaz.” kaidesiyle, “Bu manevî bahçenin bütün meyvelerini koparamıram.” deyə vazgeçmek kâr-ı ağıl deyildir. İnsan ne qədər koparsa o qədər kârdır.
İsm-i a’zama ait meselelerin ihata edilmeyəcək derecede genişleri olduğu kimi ağıl görmeyəcək derecede inceleri də vardır. Hususan ism-i Hay və Kayyum’a və bilhassa hayatın iman erkânına qarşı remizlerine və bilhassa kaza və qədər rüknüne hayatın işarəine və ism-i Kayyum’un Birinci Şuâ’ına hər kəsin fikri yetişmez lakin hissesiz də kalmaz; bəlkə herhalde imanını kuvvetlendirir.
Saadet-i ebediyenin anahtarı olan imanın kuvvetleşmesi ehemmiyeti çox azîmdir. İmanın bir zerre qədər qüvvəti ziyade olması, bir hazinedir. İmam-ı Rabbanî Ahmed-i Farukî dir ki: “Bir kiçik mesele-i imaniyenin inkişafı, mənim nazarımda yüzler ezvak və kerametlere müreccahtır.”
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا kimi kayyumiyet-i İlahiyeye işarə eden ayələrin bir nüktesi və ism-i a’zam veyahut ism-i a’zamın iki ziyasından ikinci ziyası veyahut ism-i a’zamın altı nurundan altıncı nuru olan Kayyum isminin bir cilve-i a’zamı, zilkade ayında aklıma göründü. Eskişəhər Hapishanesindeki müsaadesizliğim cihetiyle o nur-u a’zamı əlbəttə tamamıyla beyan edemeyəcəyəm, lakin Hazret-i İmam-ı Ali (ra), Kaside-i Ercuze’sinde “Sekine” nam-ı âlîsiyle beyan ettiği ism-i a’zam və Celcelutiye’sinde çox muhteşem isimlerle ism-i a’zam içinde bulunan o altı ismi en a’zam, en ehemmiyetli tutduğu üçün və onların bahsi içinde kerametkârane bizə teselli verdiyi üçün bu ism-i Kayyum’a də evvelki beş esma kimi heç olmazsa muhtasar bir surette beş şuâ ilə o nur-u a’zama işarə edeceğiz.
Bu kainatın Hâlık-ı Zülcelal’i Kayyum’dur. Yani bizatihî kaimdir, daimdir, bâkidir. Bütün eşya onunla kaimdir, devam edər və vücudda kalır, beka bulur. Əgər kainattan bir dakikacık olsun o nisbet-i kayyumiyet kesilse kainat mahvolur.
Hem o Zat-ı Zülcelal’in kayyumiyetiyle birlikdə Kur’an-ı Azîmüşşan’da ferman ettiği kimi لَي۟سَ كَمِث۟لِهٖ شَى۟ءٌ dür. Yani ne zatında, ne sıfâtında, ne ef’alinde naziri yoxdur, misli olmaz, şebihi yoxdur, şeriki olmaz.
Bəli, bütün kainatı bütün şuunatıyla və keyfiyatıyla kabza-i rububiyetinde tutup bir hane və bir saray hükmünde kemal-i nizam-nizam-intizam ilə tedbir və idare və terbiye eden bir Zat-ı Akdes’e misil və mesîl və şerik və şebih olmaz, muhaldir.
Bəli, bir zat ki ona yıldızların icadı zerreler qədər kolay gele
və en böyük şey en kiçik şey kimi kudretine musahhar ola
və heç bir şey heç bir şeye, heç bir fiil heç bir fiile mani olmaya
və hədsiz efrad, bir fert kimi nazarında hazır ola
və bütün sesleri birden işite
və umumun hədsiz hâcatını birden yapabile
və kainatın mevcudatındaki bütün nizam-nizam-intizamat və mizanların şehadetiyle heç bir şey, heç bir hal, daire-i meşiet və iradesinden hariç olmaya
və heç bir mekânda olmadığı halde, hər bir yerde və hər bir mekânda kudretiyle, ilmiyle hazır ola
və hər şey ondan nihayet derecede uzaq olduğu halde, o isə hər şeye nihayet derecede yaxın olabilen bir Zat-ı Hayy-ı Kayyum-u Zülcelal’in əlbəttə heç bir cihetle misli, naziri, şeriki, veziri, zıddı, niddi olmaz və olması muhaldir. Yalnız mesel və təmsil surətində şuunat-ı kudsiyesine bakılabilir. Risale-i Nur’daki bütün təmsillər və teşbihat, bu mesel və təmsil nevindendirler.
İşte belə misilsiz və Vâcibü’l-vücud və maddeden mücerred və mekândan münezzeh və tecezzisi və inkısamı hər cihetle muhal və tagayyür və tebeddülü mümteni və ihtiyaç və aczi imkân haricinde olan bir Zat-ı Akdes’in kainat safahatında və tabakat-ı mevcudatında tecelli eden bir kısım cilvelerini ayn-ı Zat-ı Akdes tevehhüm edərək bir kısım mahlukatına uluhiyetin ahkâmını veren ehl-i dalalet insanların bir kısmı, o Zat-ı Zülcelal’in bazı eserlerini tabiata isnad etmişler. Halbuki Risale-i Nur’un müteaddid yerlerinde kat’î bürhanlarla ispat edilmiş ki:
Tabiat bir sanat-ı İlahiyedir, sâni’ olmaz. Bir kitabet-i Rabbaniyedir, kâtip olmaz. Bir nakıştır, nakkaş ola bilməz. Bir defterdir, defterdar olmaz. Bir kanundur, qüdrət olmaz. Bir mistardır, masdar olmaz. Bir kabildir, münfail olur; fâil olmaz. Bir nizamdır, nâzım ola bilməz. Bir şeriat-ı fitriyedir, şâri’ ola bilməz.
Farz-ı muhal olaraq en kiçik bir canlı mahluk tabiata havale edilse “Bunu yap.” denilse; Risale-i Nur’un çox yerlerinde kat’î bürhanlarla ispat edildiyi kimi, o kiçik canlıın azaları və cihazatları adedince kalıplar, bəlkə makineler bulundurmak gerektir; tâ ki tabiat o işi görebilsin.
Hem maddiyyun denilen bir kısım ehl-i dalalet, zerrattaki tahavvülat-ı muntazama içinde hallakıyet-i İlahiyenin və qüdrət-i Rabbaniyenin bir cilve-i a’zamını hissettiklerinden və o cilvenin haradan geldiğini bilemediklerinden və o qüdrət-i Samedaniyenin cilvesinden gelen umumî qüvvətin haradan idare edildiğini anlayamadıklarından madde və qüvvəti ezelî tevehhüm edərək zerrelere və hareketlerine âsâr-ı İlahiyeyi isnad etmeye başlamışlar.
Fesübhanallah! İnsanlarda bu derece hədsiz cehalet ola bilər mi ki mekândan münezzeh olmakla birlikdə hər bir yerde hər bir şeyin icadında hər şeyi görəcək, biləcək, idare edəcək bir tarzda bulunur bir vaziyetle yaptığı fiilleri və eserleri; camid, kör, şuursuz, iradesiz, mizansız və tesadüf fırtınaları içinde çalkanan zerrata və harekâtına vermək, ne qədər cahilane və hurafetkârane bir fikir olduğunu, zerre qədər aklı bulunanların bilmesi gerektir. Bəli, bu herifler vahdet-i mutlakadan vazgeçtikleri üçün hədsiz və nihayətsiz bir kesret-i mutlakaya düşmüşler, yani bir tək ilahı qəbul etmedikleri üçün nihayətsiz ilahları qəbul etmeye mecbur olurlar. Yani bir tək Zat-ı Akdes’in hâssası və lâzım-ı zatîsi olan ezeliyeti və hâlıkıyeti, bozulmuş akıllarına sığıştıramadıklarından o hədsiz, nihayətsiz camid zerrelerin ezeliyetlerini, bəlkə uluhiyetlerini qəbul etmeye mesleklerince mecbur olurlar.
İşte sən gel, echeliyetin nihayətsiz derecesine bak! Bəli, zerrelerdeki cilve isə zerreler taifesini Vâcibü’l-vücud’un havliyle, kudretiyle, emriyle muntazam və muhteşem bir ordu hükmüne getirmişdir. Əgər bir saniye o Kumandan-ı A’zam’ın emri və qüvvəti geri alınsa o çox kesretli camid, şuursuz taife, başıbozuklar hükmüne gelecekler; bəlkə bütün bütün mahvolacaklar.
Hem insanların bir kısmı güya daha ileri görür kimi, daha ziyade cahilane bir dalaletle Sâni’-i Zülcelal’in gayet latîf, nâzenin, mutî, musahhar bir sahife-i icraatı və emirlerinin bir vasıta-i nakliyatı və zayıf bir perde-i tasarrufatı və latîf bir midad-ı (mürekkep) kitabeti və en nâzenin bir hulle-i icadatı və bir mâye-i masnuatı və bir mezraa-i hububatı olan “esîr” maddesini, cilve-i rububiyetine âyinedarlık ettiği üçün masdar və fâil tevehhüm etmişler. Bu acib cehalet, hədsiz muhalleri istilzam edir. Çünki esîr maddesi, maddiyyunları boğduran zerrat maddesinden daha latîf və eski hükemanın saplandığı heyula fihristesinden daha kesif, ihtiyarsız, şuursuz, camid bir maddedir. Bu hədsiz bir surette tecezzi və inkısam eden və nâkillik və infial hâssasıyla və vazifesiyle teçhiz edilen bu maddeye, bəlkə o maddenin zerreden çox derece daha kiçik olan zerrelerine; hər şeyde hər şeyi görəcək, biləcək, idare edəcək bir ihtiyar və bir iktidar ilə vücud bulan fiilleri, eserleri isnad etmək, esîrin zerreleri adedince yanlıştır.
Bəli, mevcudatta görünen fiil-i icad elə bir keyfiyettedir ki hər şeyde, hususan canlı olsa ekser eşyayı və bəlkə umum kainatı görəcək, biləcək və kainata qarşı o canlıın münasebatını tanıyacaq, temin edəcək bir iktidar və ihtiyardan geldiğini gösterir ki maddî və ihatasız olan esbabın heç bir cihetle fiili olmaz. Bəli –sırr-ı kayyumiyetle– en cüz’î bir fiil-i icadî, doğrudan doğruya bütün kainat Hâlık’ının fiili olduğuna delâlet eden bir sırr-ı a’zamı daşıyır.
Bəli, mesela bir arının icadına teveccüh eden bir fiil, iki cihetle Hâlık-ı kainat’a hususiyetini gösterir.
Birincisi: O arının bütün emsalinin bütün zeminde, eyni zamanda eyni fiile mazhariyetleri gösterir ki bu cüz’î və hususi fiil isə ihatalı rûy-i zemini kaplamış bir fiilin bir ucudur. Elə isə o böyük fiilin fâili və o fiilin sahibi kim isə o cüz’î fiil də onundur.
İkinci cihet: Bu hazır arının yaradılışine teveccüh eden fiilin fâili olmaq üçün, o arının şerait-i hayatiyesini və cihazatını və kainatla münasebatını temin edəcək və biləcək qədər çox böyük bir iktidar və ihtiyar lâzım geldiğinden o cüz’î fiili yapan zatın, ekser kainata hükmü geçmekle ancaq o fiili elə mükemmel yapabilir.
Demək en cüz’î fiil, iki cihetle Hâlık-ı külli şey’e has olduğunu gösterir.
En ziyade cây-ı dikkat və cây-ı hayret şudur ki: Vücudun en qüvvətli mertebesi olan “vücub”un və vücudun en sebatlı derecesi olan “maddeden tecerrüd”ün və vücudun zevalden en uzaq tavrı olan “mekândan münezzehiyet”in və vücudun en sağlam və tagayyürden və ademden en mukaddes sıfatı olan “vahdet”in sahibi olan Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un en has hâssası və lâzım-ı zatîsi olan ezeliyeti və sermediyeti; vücudun en zayıf mertebesi və en incecik derecesi və en mütegayyir, mütehavvil tavrı və en ziyade mekâna yayılmış olan hədsiz kesretli bir maddî madde olan esîr və zerrat kimi şeylere vermək və onlara ezeliyet isnad etmək və onları ezelî tasavvur etmək və kısmen âsâr-ı İlahiyenin onlardan neş’et ettiğini tevehhüm etmək, ne qədər hilaf-ı həqiqət və vakıa muhalif və akıldan uzaq və bâtıl bir fikir olduğu, Risale-i Nur’un müteaddid cüzlerinde kat’î bürhanlarla gösterilmişdir.
İki meseledir.
Birinci Mesele: İsm-i Kayyum’un bir cilve-i a’zamına işarə eden لَا تَا۟خُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَو۟مٌ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا لَهُ مَقَالٖيدُ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ kimi ayələrin işarə ettiği həqiqət-i a’zamın bir vechi şudur ki:
Bu kainattaki ecram-ı semaviyenin kıyamları, devamları, bekaları sırr-ı kayyumiyetle bağlıdır. Əgər o cilve-i kayyumiyet bir dakikada yüzünü çevirse bir kısmı küre-i arzdan min defa böyük milyonlarla küreler, feza-yı gayr-ı mütenahî boşluğunda dağılacaq, birbirine çarpacaq, ademe dökülecekler.
Necə ki mesela, havada –tayyareler yerinde– minlərlə muhteşem kasırları kemal-i nizam-nizam-intizamla durdurup seyahat ettiren bir zatın kayyumiyet iktidarı, o havadaki sarayların sebat və nizam və devamları ilə ölçülür. Elə də o Zat-ı Kayyum-u Zülcelal’in madde-i esîriye içinde hədsiz ecram-ı semaviyeye nihayet derecede nizam-nizam-intizam və mizan içinde sırr-ı kayyumiyetle bir kıyam, bir beka, bir devam vererek, bazısı küre-i arzdan min və bir kısmı bir milyon defa böyük milyonlarla azîm küreleri direksiz, istinadsız, boşlukta durdurmakla birlikdə, hər birini bir vazife ilə tavzif edib gayet muhteşem bir ordu şeklinde “Emr-i kün feyekûn”den gelen fermanlara kemal-i inkıyadla itaat ettirmesi, ism-i Kayyum’un a’zamî cilvesine bir ölçü olduğu kimi, hər bir mevcudun zerreleri də yıldızlar kimi sırr-ı kayyumiyetle kaim və o sır ilə beka və devam edirlər.
Bəli, bir canlıın cesedindeki zerrelerin hər bir azaya mahsus bir heyet ilə küme küme toplanıp dağılmadıkları və sel kimi akan unsurların fırtınaları içinde vaziyetlerini muhafaza edib dağılmamaları və muntazaman durmaları, bilbedahe öz özlərindən olmayıp bəlkə sırr-ı kayyumiyetle olduğundan; hər bir cəsəd muntazam bir tabur, hər bir nevi muntazam bir ordu hükmünde olaraq bütün canlı və mürekkebatın zemin yüzünde və yıldızların feza âleminde durmaları və gezmeleri kimi, bu zerreler də hədsiz dilleriyle sırr-ı kayyumiyeti ilan edərlər.
İkinci Mesele: Eşyanın sırr-ı kayyumiyetle münasebettar faydalarının və hikmetlerinin bir kısmına işarə etmeyi, bu makam iktiza edir.
Bəli, hər şeyin hikmet-i vücudu və gaye-i fıtratı və faide-i yaradılışi və netice-i həyatı üçer nevidir:
Birinci nevi, özünə və insana və insanın maslahatlarına bakar.
İkinci nevi, daha mühimdir ki hər şey, umum şüurlu mütalaa edebiləcək və Fâtır-ı Zülcelal’in cilve-i esmasını bildirəcək birer ayə, birer məktub, birer kitab, birer kaside hükmünde olaraq manalarını hədsiz okuyucularına ifade etmesidir.
Üçüncü nevi isə Sâni’-i Zülcelal’e aittir, ona bakar. Hər şeyin faydası və neticesi özünə bakan bir isə Sâni’-i Zülcelal’e bakan yüzlerdir ki Sâni’-i Zülcelal öz acayib-i sanatını özü temaşa edər; öz cilve-i esmasına, öz masnuatında bakar. Bu a’zamî üçüncü nevide, bir saniye qədər yaşamak kâfidir.
Hem hər şeyin vücudunu iktiza eden bir sırr-ı kayyumiyet var ki Üçüncü Şuâ’da izah ediləcək.
Bir zaman tılsım-ı kainat və muamma-yı yaradılış cilvesiyle mevcudatın hikmetlerine və faydalarına baktım, dedim: “Acaba bu eşya nədən belə özünü gösterirlər, çabuk kaybolup gidirlər?” Onların şahsına bakıram; muntazam, hikmetli giyinmiş, giydirilmiş, süslendirilmiş, sergiye temaşagâha gönderilmiş. Halbuki bir iki günde, bəlkə bir kısmı bir neçə dakikada kaybolup faydasız boşu boşuna gidirlər. Bu qısa zamanda bizə görünmelerinden maksat nedir, deyə çox merak ediyordum. O zaman mevcudatın, hususan canlıın dünya dershanesine gelmelerinin mühim bir hikmetini lütf-u İlahî ilə buldum. O da şudur:
Hər şey, hususan canlı, gayet manidar bir kəlmə, bir məktub, bir kaside-i Rabbanîdir, bir ilanname-i İlahîdir. Umum şüurluun mütalaasına mazhar olduktan və hədsiz mütalaacılara manasını ifade ettikten sonra, lafzı və hurufu hükmündeki suret-i cismaniyesi kaybolur.
Bir sene qədər bu hikmət mənə kâfi geldi. Bir sene sonra masnuatta və bilhassa canlılarda bulunan çox hârika və çox ince sanatın mu’cizeleri inkişaf etti. Anladım ki bu çox ince və çox hârika olan dekaik-ı sanat, yalnız şüurluların nazarlarına ifade-i mana üçün deyildir. Gerçi hər bir mevcudu, hədsiz şüurlular mütalaa edə bilər. Lakin hem onların mütalaası mahduddur hem də hər kəs o canlıın bütün dekaik-ı sanatına nüfuz edemezler. Demək canlıların en mühim netice-i yaradılışi və en böyük gaye-i fıtratı, Zat-ı Kayyum-u Ezelî’nin öz nazarına, öz acayib-i sanatını və verdiyi rahîmane hediyelerini və ihsanlarını arz etmektir.
Bu gaye isə çox zaman mənə kanaat verdi və ondan anladım ki hər mevcudda, hususan canlılarda hədsiz dekaik-ı sanat bulunması, Zat-ı Kayyum-u Ezelî’nin nazarına arz etmək, yani Zat-ı Kayyum-u Ezelî öz sanatını özü temaşa etmək olan hikmet-i yaradılış, o böyük masarife kâfi gelirdi. Bir zaman sonra gördüm ki mevcudatın şahıslarında və suretlerindeki dekaik-ı sanat devam etmir; gayet süratle tazelenir, tebeddül edir; nihayətsiz bir faaliyet və bir hallakıyet içinde tahavvül edirlər. Bu hallakıyet və bu faaliyetin hikməti əlbəttə o faaliyet derecesinde böyük olmaq lâzım gəlir, deyə təfəkküre başladım. Bu defa mezkûr iki hikmət kâfi gelmemeye başladılar, noksan kaldılar. Gayet merak ilə ayrı bir hikməti aramaya və taharriye başladım. Bir zaman sonra, lillahi’l-hamd Bəyanı Möcüzə Quran’ın feyzi ilə sırr-ı kayyumiyet noktasında azîm hədsiz bir hikmət, bir gaye göründü. Və onun ilə “tılsım-ı kainat” və “muamma-yı yaradılış” tabir edilen bir sırr-ı İlahî anlaşıldı. (Iyirmi Dördüncü Məktub’ta tafsilen beyan edildiğinden burada yalnız icmalen iki üç noktasını Üçüncü Şuâ’da zikredeceğiz.)
Bəli, sırr-ı kayyumiyetin cilvesine bu noktadan baxın ki bütün mövcudatı ademden çıkarıp hər birisini bu nihayətsiz fezada رَفَعَ السَّمَاءَ بِغَي۟رِ عَمَدٍ تَرَو۟نَهَا sırrıyla durdurup kıyam və beka verib umumunu belə sırr-ı kayyumiyetin tecellisine mazhar eylir. Əgər bu nöqtə-i istinad olmazsa heç bir şey öz başıyla durmaz. Hədsiz bir boşlukta yuvarlanıp ademe sukut edəcək.
Hem necə ki bütün mövcudat, vücudları və kıyamları və bekaları cihetinde Kayyum-u Zülcelal’e dayanırlar; kıyamları onunladır. Elə də mevcudatın keyfiyat və ahvalinde minlərlə silsilelerin; (temsilde hata olmasın) telefon, telgraf silsilelerinin merkezi və santral direği hükmünde olan sırr-ı kayyumiyette وَ اِلَي۟هِ يُر۟جَعُ ال۟اَم۟رُ كُلُّهُ sırrıyla uçları bağlıdır. Əgər o nurani nöqtə-i istinada dayanmazlarsa ehl-i akılca muhal və bâtıl olan minlərlə devirler və teselsüller lâzım geləcək; bəlkə mevcudat adedince bâtıl olan devirler və teselsüller lâzım gəlir. Mesela, bu şey (hıfz və ya nur və ya vücud və ya rızık kimi) bir cihette buna dayanır, bu da ötekine, o da ona... Gitgide herhalde nihayətsiz ola bilməz, bir nihayeti bulunacaq. İşte, bütün belə silsilelerin müntehaları, əlbəttə sırr-ı kayyumiyettir. Sırr-ı kayyumiyet anlaşıldıktan sonra o mevhum silsilelerde birbirine dayanmak rabıtası və manası kalmaz, kalkar; hər şey doğrudan doğruya sırr-ı kayyumiyete bakar.
كُلَّ يَو۟مٍ هُوَ فٖى شَا۟نٍ فَعَّالٌ لِمَا يُرٖيدُ يَخ۟لُقُ مَا يَشَٓاءُ بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا kimi âyetlerin işaret ettikleri hallakıyet-i İlahiye və faaliyet-i Rabbaniye içindeki sırr-ı kayyumiyetin bir derece inkişafına, bir iki mukaddime ile işaret edeceğiz.
Birincisi: Bu kainata bakdığımız vaxt görürük ki zaman seylinde mütemadiyen çalkanan və kafile kafile arkasından gəlib geçen mahlukatın bir kısmı, bir saniyede gəlir, deyər-akab kaybolur. Bir taifesi, bir dakikada gəlir, geçer. Bir nev’i, bir saat âlem-i şehadete uğrar, âlem-i gayba girer. Bir kısmı bir günde, bir kısmı bir senede, bir kısmı bir asırda, bir kısmı da asırlarda bu âlem-i şehadete gəlib konup vazife görüb gidirlər. Bu hayret verici seyahat və seyeran-ı mevcudat və sefer və seyelan-ı mahlukat elə bir nizam-nizam-intizam və mizan və hikmetle sevk və idare edilir və onlara və o kafilelere kumandanlık eden elə basîrane, hakîmane, müdebbirane kumandanlık edir ki bütün akıllar faraza ittihat edib bir tək ağıl olsa o hakîmane idarenin künhüne çata bilməz və kusur bulup tenkit edə bilməz.
İşte bu hallakıyet-i Rabbaniyenin içinde o sevimli və sevdiyi masnuatın hususan canlıların hiçbirine göz açtırmayarak âlem-i gayba gönderir, hiçbirine nefes aldırmayarak dünyadaki hayattan terhis edir, mütemadiyen bu misafirhane-i âlemi doldurup misafirlerin rızası olmayarak boşaltır; qələm-i kaza və qədər, küre-i arzı yazar bozar tahtası kimi yaparak يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ cilveleriyle mütemadiyen küre-i arzda yazılarını yazar və o yazıları tazelendirir, tebdil edər.
İşte bu faaliyet-i Rabbaniyenin və bu hallakıyet-i İlahiyenin bir sırr-ı hikməti və esaslı bir muktezîsi və bir sebeb-i dâîsi, üç mühim şubeye ayrılan hədsiz, nihayətsiz bir hikmettir.
O hikmetin birinci şubesi şudur ki: Faaliyetin hər nev’i cüz’î olsun, küllî olsun bir ləzzət verir. Bəlkə hər faaliyette bir ləzzət var. Bəlkə faaliyet ayn-ı lezzettir. Bəlkə faaliyet, ayn-ı ləzzət olan vücudun tezahürüdür və ayn-ı elem olan ademden tebâud ilə silkinmesidir.
Bəli, hər kabiliyet sahibi, bir faaliyetle kabiliyetinin inkişafını lezzetle takip edər. Hər bir istidadın faaliyetle tezahür etmesi, bir lezzetten gəlir və bir ləzzəti netice verir. Hər bir kemal sahibi, faaliyetle kemalâtının tezahürünü lezzetle takip edər. Madam ki hər bir faaliyette belə sevilir, istenilir bir kemal, bir ləzzət vardır və faaliyet də bir kemaldir və madam ki canlı âleminde daimî və ezelî bir hayattan neş’et eden hədsiz bir muhabbetin, nihayətsiz bir merhametin cilveleri görünür və o cilveler gösterir ki özünü belə sevdiren və seven və şəfqət edib lütuflarda bulunan zatın kudsiyetine lâyık və vücub-u vücuduna münasib o hayat-ı sermediyenin muktezası olaraq hədsiz dərəcədə (tabirde hata olmasın) bir aşk-ı lahutî, bir muhabbet-i kudsiye, bir lezzet-i mukaddese kimi şuunat-ı kudsiye o Hayat-ı Akdes’te var ki o şuunat belə hədsiz faaliyetle və nihayətsiz bir hallakıyetle kainatı daima tazelendirir, çalkalandırır, değiştirir.
Sırr-ı kayyumiyete bakan hədsiz faaliyet-i İlahiyedeki hikmetin ikinci şubesi: Esma-i İlahiyeye bakar. Malûmdur ki hər bir cemal sahibi, öz cemalini görmək və göstermek istəyər; hər bir hüner sahibi, öz hünerini teşhir və ilan etmekle nazar-ı dikkati celbetmek istəyər və sever. Və hüneri gizli kalmış bir güzel həqiqət və güzel bir mana, meydana çıxmaq və müşterileri bulmak istəyər və sever. Madam ki bu esaslı kaideler, hər şeyde derecesine göre cereyan edir; əlbəttə Cemil-i Mutlak olan Zat-ı Kayyum-u Zülcelal’in min bir Əsmaül-Hüsnasından hər bir ismin, kainatın şehadetiyle və cilvelerinin delâletiyle və nakışlarının işarəiyle, hər birisinin hər bir mertebesinde həqiqi bir hüsün, həqiqi bir kemal, həqiqi bir cemal və gayet güzel bir həqiqət, bəlkə hər bir ismin hər bir mertebesinde hədsiz enva-ı hüsünle hədsiz həqiqətlər-i cemile vardır.
Madam ki bu esmanın kudsî cemallerini irae eden âyineleri və güzel nakışlarını gösteren levhaları və güzel hakikatlerini ifade eden sahifeleri, bu mevcudattır və bu kainattır. Əlbəttə o daimî və bâki esma, hədsiz cilvelerini və nihayətsiz manidar nakışlarını və kitablarını; hem müsemmaları olan Zat-ı Kayyum-u Zülcelal’in nazar-ı müşahedesine, hem hadd ü hesaba gelmeyen ruh sahibi və şüurlu mahlukatın nazar-ı mütalaasına göstermek və nihayetli mahdud bir şeyden nihayətsiz levhaları və bir tək şahıstan çoxlu şahısları və bir həqiqətdən çox kesretli həqiqətləri göstermek üçün o aşk-ı mukaddes-i İlahîye istinaden və o sırr-ı kayyumiyete binaen, kainatı umumen və mütemadiyen cilveleriyle tazelendirirlər, değiştirirlər.
Kainattaki hayret-nüma faaliyet-i daimenin hikmetinin üçüncü şubesi şudur ki: Hər bir mərhəmət sahibi, başkasını memnun etmekten mesrur olur. Hər bir şəfqət sahibi, başkasını mesrur etmekten memnun olur. Hər bir muhabbet sahibi, sevindirmeye lâyık mahlukları sevindirmekle sevinir. Hər bir âlîcenab zat, başkasını mesud etmekle ləzzət alır. Hər bir âdil zat, ihkak-ı hak etmək və müstahaklara ceza vermekte hukuk sahiplerini minnettar etmekle keyiflenir. Hüner sahibi hər bir sanatkâr, sanatını teşhir etmekle və sanatının tasavvur ettiği tarzda işlemesiyle və istediyi neticeleri vermesiyle iftihar edər.
İşte bu mezkûr düsturların hər biri birer kaide-i esasiyedir ki kainatta və âlem-i insaniyette cereyan edirlər. Bu kaidelerin esma-i İlahiyede cereyan ettiklerini gösteren üç misal, Otuz İkinci Söz’ün İkinci Mevkıfı’nda izah edilmişdir. Bir hülâsası bu makamda yazılması münasib olduğundan deriz:
Necə ki mesela, gayet mərhəmətli, sehavetli, gayet kerîm âlîcenab bir zat, fıtratındaki âlî seciyelerin muktezasıyla böyük bir seyahat gemisine, çox möhtac və fakir insanları bindirip gayet mükemmel ziyafetlerle, ikramlarla o möhtac fakirleri memnun edərək denizlerde arzın etrafında gezdirir və özü də onların üstünde, onları mesrurane temaşa edərək o möhtacların minnettarlıklarından ləzzət alır və onların telezzüzlerinden mesrur olur və onların keyiflerinden sevinir, iftihar edər.
Madam ki belə bir tevziat memuru hükmünde olan bir insan, belə cüz’î bir ziyafet vermekten bu derece memnun və mesrur olursa əlbəttə bütün heyvanları və insanları və hədsiz melekleri və cinleri və ruhları, bir sefine-i Rahmanî olan küre-i arz gemisine bindirerek rûy-i zemini, enva-ı mat’umatla və bütün duyguların ezvak və erzakıyla doldurulmuş bir sofra-i Rabbaniye şeklinde onlara açmak və o möhtac və müteşekkir və minnettar və mesrur mahlukatını aktar-ı kainatta seyahat ettirmekle və bu dünyada bu qədər ikramlarla onları mesrur etmekle birlikdə, dâr-ı bekada cennetlerinden hər birini ziyafet-i daime üçün birer sofra yapan Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a ait olaraq o mahlukatın teşekkürlerinden və minnettarlıklarından və mesruriyetlerinden və sevinçlerinden gelen və tabirinde âciz olduğumuz və mezun olmadığımız şuunat-ı İlahiyeyi “memnuniyet-i mukaddese” “iftihar-ı kudsî” və “lezzet-i mukaddese” kimi isimlerle işarə edilen maânî-i rububiyettir ki bu daimî faaliyeti və mütemadî hallakıyeti iktiza edər.
Hem mesela, bir mahir sanatkâr, plaksız bir fonoğraf yapsa o fonoğraf istediyi kimi konuşsa, işlese sanatkârı ne qədər müftehir olur, mütelezziz olur; öz özünə “Mâşâallah” deyər. Madam ki icadsız və surî bir kiçik sanat, sanatkârının ruhunda bu derece bir iftihar, bir memnuniyet hissi uyandırırsa əlbəttə bu mevcudatın Sâni’-i Hakîm’i, kainatın mecmuunu, hədsiz nağmelerin envaıyla sadâ veren və ses verib tesbih eden və zikredip konuşan bir musikî-i İlahiye və bir fabrika-i acibe yapmakla birlikdə, kainatın hər bir nevini, hər bir âlemini ayrı bir sanatla və ayrı sanat mu’cizeleriyle göstererek canlıların kafalarında birer fonoğraf, birer fotoğraf, birer telgraf kimi çox makineleri, hattâ en kiçik bir kafada də yapmakla birlikdə hər bir insan kafasına, deyil yalnız plaksız fonoğraf, birer âyinesiz fotoğraf, bir telsiz telgraf, bəlkə bunlardan iyirmi defa daha hârika, hər insanın kafasında elə bir makineyi yapmaktan və istediyi tarzda işleyip neticeleri vermekten gelen iftihar-ı kudsî və memnuniyet-i mukaddese kimi manaları və rububiyetin bu nevinden olan ulvi şuunatı, əlbəttə və herhalde bu faaliyet-i daimeyi istilzam edər.
Hem mesela, bir hükümdar-ı âdil, ihkak-ı hak üçün mazlumların hakkını zalimlerden almakla və fakirleri kavîlerin şerrinden muhafaza etmekle və hər kəsə müstahak olduğu hakkı vermekle ləzzət alması, iftihar etmesi, memnun olması hükümdarlığın və adaletin bir kaide-i esasiyesi olduğundan əlbəttə Hâkim-i Hakîm, Adl-i Âdil olan Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un bütün mahlukatına, hususan canlılara “hukuk-u hayat” tabir edilen şerait-i hayatiyeyi vermekle və hayatlarını muhafaza üçün onlara cihazat ihsan etmekle və zayıfları kavîlerin şerrinden rahîmane himaye etmekle və umum canlılarda bu dünyada ihkak-ı hak etmək nev’i tamamen və haksızlara ceza vermək nev’i isə kısmen sırr-ı adaletin icrasından olmakla və bilhassa mahkeme-i kübra-yı haşirde adalet-i ekberin tecellisinden hasıl olan və tabirinde âciz olduğumuz şuunat-ı Rabbaniye və maânî-i kudsiyedir ki kainatta bu faaliyet-i daimeyi iktiza edir.
İşte bu üç misal kimi Əsmaül-Hüsnanın umumunda, hər biri bu faaliyet-i daimede belə kudsî bazı şuunat-ı İlahiyeye medar olduklarından hallakıyet-i daimeyi iktiza edərlər.
Hem madam ki hər kabiliyet, hər bir istidat, inbisat və inkişaf edib semere vermekle bir ferahlık, bir genişlik, bir ləzzət verir. Hem madam ki hər vazifedar, vazifesini etmək və bitirmekle, vazifesinden terhisinde böyük bir rahatlık, bir memnuniyet hisseder. Və madam ki bir tək tohumdan bir çox meyvələri almaq və bir dirhemden yüz dirhem kâr kazanmak, sahiplerine çox sevinçli bir halettir, bir ticarettir. Əlbəttə bütün mahlukattaki hədsiz istidatları inkişaf ettiren və bütün mahlukatını qiymətli vazifelerde istihdam ettikten sonra terakkivari terhis ettiren, yani unsurları, madenler mertebesine; madenleri, nebatlar hayatına; nebatları, rızık vasıtasıyla heyvanların derece-i hayatına; və heyvanları insanların şuurkârane olan yüksək hayatına çıkarır.
İşte hər bir canlıın zâhirî bir vücudunun zevaliyle (Iyirmi Dördüncü Məktub’ta izah edildiyi kimi) ruhu, mahiyeti, hüviyeti, surəti kimi çoxlu vücudlarını arkasında bıraktıran və yerinde vazife başına geçiren faaliyet-i daime və hallakıyet-i Rabbaniyeden neş’et eden maânî-i kudsiyenin və rububiyet-i İlahiyenin ne qədər ehemmiyetli oldukları anlaşılır.
Mühim bir suale kat’î bir cavab
Ehl-i dalaletten bir kısmı dirlər ki: “Kainatı bir faaliyet-i daime ilə tağyir və tebdil eden zatın, əlbəttə özünün də mütegayyir və mütehavvil olması lâzım gəlir.”
Cavab: Hâşâ yüz min defa hâşâ! Yerdeki âyinelerin tagayyürü, gökteki güneşin tagayyürünü deyil, bilakis cilvelerinin tazelendiğini gösterir. Hem ezelî, ebedî, sermedî, hər cihetçe kemal-i mutlakta və istiğna-yı mutlakta, maddeden mücerred, mekândan, kayıttan, imkândan münezzeh, müberra, muallâ olan bir Zat-ı Akdes’in tagayyürü və tebeddülü muhaldir. Kainatın tagayyürü, onun tagayyürüne deyil, bəlkə adem-i tagayyürüne və gayr-ı mütehavvil olduğuna delildir. Çünki müteaddid şeyleri nizam-nizam-intizamla daimî tağyir və tahrik eden bir zat, mütegayyir olmamaq və hərəkət etməmək lâzım gəlir. Mesela, sən çox iplerle bağlı çox gülleleri və topları çevirdiyin və daimî nizam-nizam-intizamla tahrik edib vaziyetler verdiyin vaxt, sənin yerinde durup tagayyür və hərəkət etmemekliğin gerektir. Yoxsa o nizam-nizam-intizamı bozacaqsan.
Meşhurdur ki nizam-nizam-intizamla tahrik eden, hərəkət etməmək və devam ilə tağyir eden, mütegayyir olmamaq gerektir; tâ ki o iş nizam-nizam-intizamla devam etsin.
Sâniyen: Tagayyür və tebeddül, hudûstan və tekemmül etmək üçün tazelenmekten və ihtiyaçtan və maddîlikten və imkândan ileri gəlir. Zat-ı Akdes isə hem kadîm hem hər cihetçe kemal-i mutlakta hem istiğna-yı mutlakta hem maddeden mücerred hem Vâcibü’l-vücud olduğundan əlbəttə tagayyür və tebeddülü muhaldir, mümkün deyildir.
İki meseledir:
Birinci Meselesi: İsm-i Kayyum’un cilve-i a’zamını görmək istersek hayalimizi bütün kainatı temaşa edəcək; biri, en uzaq şeyleri; diğeri, en kiçik zerreleri gösterəcək iki dürbün yapıp birinci dürbünle bakırıq, görürük ki ism-i Kayyum’un cilvesiyle küre-i arzdan min defa böyük milyonlar küreler, yıldızlar, direksiz olaraq havadan daha latîf olan madde-i esîriye içinde kısmen durdurulmuş, kısmen vazife üçün seyahat ettirilir.
Sonra o hayalin hurdebîni olan ikinci dürbünüyle kiçik zerratı görəcək bir surətlə bakırıq. O sırr-ı kayyumiyetle canlı mahlukat-ı arziyenin hər birinin zerrat-ı vücudiyeleri, yıldızlar kimi muntazam bir vaziyet alıb hərəkət edirlər və vazifeler görürlər. Hususan canlıın kanındaki “küreyvat-ı hamra və beyza” tabir ettikleri zerrelerden teşekkül eden küçücük kütleleri, seyyar yıldızlar kimi mevlevîvari iki hərəkət-i muntazama ilə hərəkət edirlər görürük.
Bir hülâsatü’l-hülâsa: (Hâşiye )
İsm-i a’zamın altı ismi, ziyadaki yeddi renk kimi imtizaç edərək teşkil ettikleri ziya-yı kudsiyeye bakmak üçün bir hülâsanın zikri münasiptir. Belə ki:
Bütün kainatın mevcudatını belə durduran, beka və kıyam veren ism-i Kayyum’un bu cilve-i a’zamının arkasından bak: İsm-i Hayy’ın cilve-i a’zamı, o bütün mövcudat-ı canlıı cilvesiyle şulelendirmiş, kainatı nurlandırmış, bütün canlı mevcudatı cilvesiyle yaldızlır.
Indi bak: İsm-i Hayy’ın arkasında ism-i Ferd’in cilve-i a’zamı, bütün kainatı envaıyla, eczasıyla bir vahdet içine alır; hər şeyin alnına bir sikke-i vahdet koyur; hər şeyin yüzüne bir hâtem-i ehadiyet basır; nihayətsiz və hədsiz dillerle cilvesini ilan ettirir.
Indi ism-i Ferd’in arkasından ism-i Hakem’in cilve-i a’zamına bak ki yıldızlardan zerrelere qədər, hayalin iki dürbünüyle temaşa ettiğimiz mevcudatın hər birisini, cüz’î olsun, küllî olsun, en böyük daireden en kiçik daireye qədər, hər birine lâyık və münasib olaraq meyvedar bir nizam və hikmetli bir nizam-nizam-intizam və semeredar bir insicam içine almış, bütün mövcudatı süslendirmiş, yaldızlandırmış.
Sonra ism-i Hakem’in cilve-i a’zamı arkasından bak ki ism-i Adl’in cilve-i a’zamıyla (İkinci Nükte’de izah edildiyi vechile) bütün kainatı mevcudatıyla, faaliyet-i daime içinde elə hayret-engiz mizanlarla, ölçülerle, tartılarla idare edər ki ecram-ı semaviyeden biri, bir saniye də muvazenesini kaybetse yani ism-i Adl’in cilvesi altından çıksa yıldızlar içinde bir herc ü merce, bir kıyamet kopmasına sebebiyet verəcək. İşte bütün mövcudatın daire-i a’zamı, Kehkeşan’dan yani Samanyolu tabir edilen mıntıka-i kübradan tut tâ kan içindeki küreyvat-ı hamra və beyzanın daire-i hareketlerine qədər hər bir dairesini, hər bir mevcudunu hassas bir mizan, bir ölçü ilə biçilmiş bir şəkil və bir vaziyetle baştan başa yıldızlar ordusundan tâ zerreler ordusuna qədər bütün mövcudatın “Emr-i kün feyekûn”den gelen emirlere kemal-i musahhariyetle itaat ettiklerini gösterir.
Indi ism-i Adl’in cilve-i a’zamı arkasından (Birinci Nükte’de izah edildiyi kimi) ism-i Kuddüs’ün cilve-i a’zamına bak ki kainatın bütün mövcudatını elə temiz, pâk, safi, güzel, süslü, berrak yapar gösterir ki bütün kainata və bütün mövcudata Cemil-i Mutlak’ın hədsiz dərəcədə cemal-i zatîsine lâyık və nihayətsiz güzel olan Əsmaül-Hüsnasına münasib olacaq güzel âyineler şeklini vermişdir.
Elhasıl: İsm-i a’zamın bu altı ismi və altı nuru, kainatı və mevcudatı ayrı ayrı güzel renklerde, çeşit çeşit nakışlarda, başqa başqa ziynetlerde bulunan yaldızlı perdeler içinde mevcudatı sarmışdır.
Beşinci Şuâ’nın İkinci Meselesi: Kainata tecelli eden kayyumiyetin cilvesi, vâhidiyet və celal noktasında olduğu kimi, kainatın merkezi və medarı və şüurlu meyvəsi olan insanda də kayyumiyetin cilvesi ehadiyet və cemal noktasında tezahürü var. Yani necə ki kainat sırr-ı kayyumiyetle kaimdir elə də ism-i Kayyum’un mazhar-ı ekməli olan insan ilə bir cihette kainat kıyam bulur; yani kainatın ekser hikmetleri, maslahatları, gayeleri insana baktığı üçün güya insandaki cilve-i kayyumiyet, kainata bir direktir. Bəli Zat-ı Hayy-ı Kayyum, bu kainatta insanı irade etmiş və kainatı onun üçün yaratmış, denilebilir. Çünki insan, câmiiyet-i tamme ilə bütün esma-i İlahiyeyi anlar, zevk edər. Hususan rızıktaki zevk cihetiyle çoxlu Əsmaül-Hüsnayı anlar. Halbuki melâikeler, onları o zevk ilə bilemezler.
İşte insanın bu ehemmiyetli câmiiyetidir ki: Zat-ı Hayy-ı Kayyum, insana bütün esmasını ihsas etmək və bütün enva-ı ihsanatını tattırmak üçün elə iştihalı bir mide vermiş ki o midenin geniş sofrasını hədsiz enva-ı mat’umatıyla kerîmane doldurmuş.
Hem bu maddî mide kimi həyatı da bir mide yapmış. O həyat midesine duygular, eller hükmünde gayet geniş bir sofra-i nemət açmış. O həyat isə duyguları vasıtasıyla o sofra-i nimetten hər çeşit istifadeler ilə teşekküratın hər nevini yapar.
Və bu həyat midesinden sonra bir insaniyet midesini vermiş ki o mide, hayattan daha geniş bir dairede rızık və nemət istəyər. Ağıl və fikir və hayal, o midenin əlləri hükmünde, semavat və zemin genişliğinde, o sofra-i rahmetten istifadə edib şükreder.
Və insaniyet midesinden sonra hədsiz geniş digər bir sofra-i nemət açmak üçün İslâmiyet və iman akidelerini, çox rızık istəyər bir manevî mide hükmüne getirip onun rızık sofrasının dairesini mümkinat dairesinin haricinde genişletip esma-i İlahiyeyi də içine alır kılmışdır ki o mide ilə ism-i Rahman’ı və ism-i Hakîm’i en böyük bir zevk-i rızkî ilə hisseder.
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى رَح۟مَانِيَّتِهٖ وَ عَلٰى حَكٖيمِيَّتِهٖ deyər və hâkeza bu manevî mide-i kübra ilə hədsiz nemət-i İlahiyeden istifadə edə bilər və bilhassa o midedeki muhabbet-i İlahiye zevkinin daha başqa bir dairesi var.
İşte Zat-ı Hayy-ı Kayyum, insanı bütün kainata bir merkez, bir medar yaparak kainat qədər geniş bir sofra-i nemət insana açtığının və kainatı insana musahhar ettiğinin və kainatın insan ilə mazhar olduğu sırr-ı kayyumiyetle bir cihette kaim olduğunun hikməti isə insanın mühim üç vazifesidir:
Birincisi: Kainatta münteşir bütün enva-ı neməti insanla tanzim etmək… Və insanın menfaati ipiyle tesbih taneleri kimi tanzim edər, nemətlərin iplerinin uçlarını insanın başına bağlar, rəhmət hazinelerinin umum çeşitlerine insanı bir liste hükmüne getirir.
İkinci Vazifesi: Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un hitabatına, insan câmiiyeti haysiyetiyle en mükemmel muhatap olmaq və hayretkârane sanatlarını takdir və tahsin etmekle en yüksək sesli bir dellâl olmaq və şuurdarane teşekküratın bütün envaıyla bütün enva-ı nemətinə və çeşit çeşit hədsiz ihsanatına şükür və həmd ü sena etmektir.
Üçüncü Vazifesi: Həyatı ilə üç cihetle Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a və şuunatına və sıfât-ı muhitasına âyinedarlık etmektir.
Birinci Vecih: İnsan, öz acizlik-i mutlakıyla Hâlık’ının qüdrət-i mutlakasını və derecatını; və aczin dereceleriyle qüdrətin mertebelerini hissetmektir. Və möhtaclıq-ı mutlakıyla rahmetini və rahmetinin derecelerini idrak etmək və zaafıyla onun kuvvetini anlamaktır. Və hâkeza noksan sıfatlarıyla Hâlık’ının evsaf-ı kemaline mikyasvari âyenə olmaq. Gecede nurun daha ziyade parlamasına nazaran, gece zulmetinin elektrik lambalarını göstermeye mükemmel bir âyenə olduğu kimi insan də belə nâkıs sıfatlarıyla kemalât-ı İlahiyeye âyinedarlık edər.
İkinci Vecih: İnsan, cüz’î iradesiyle və azıcık ilmiyle və küçücük kudretiyle və zâhirî mâlikiyetiyle və hanesini bina etmesiyle, bu kainat ustasının mâlikiyetini və sanatını və iradesini və kudretini və ilmini, kainatın büyüklüğü nisbetinde anlar, âyinedarlık edər.
Üçüncü Vecih’teki âyinedarlığın iki yüzü var:
Biri, esma-i İlahiyenin ayrı ayrı nakışlarını özündə göstermektir. Âdeta insan, câmiiyetiyle kainatın kiçik bir fihristesi və bir misal-i musağğarası hükmünde olub umum esmanın nakışlarını gösterir.
İkinci yüzü, şuunat-ı İlahiyeye âyinedarlık edər. Yani öz hayatıyla Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un hayatına işarə ettiği kimi öz hayatında inkişaf eden sem’ və basar kimi duyguların vasıtasıyla, Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un sem’ və basar kimi sıfatlarına âyinedarlık edər, bildirir. Hem insan, hayatında bulunan və inkişaf etmeyen və his və hassasiyet surətində galeyan eden və kesretli bir surette olan çox ince hayatî duygular, manalar və hisler vasıtasıyla, Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un şuunat-ı kudsiyesine âyinedarlık edər. Mesela, o hassasiyet içinde sevmek, iftihar etmək, memnun olmaq, mesrur olmaq, müferrah olmaq kimi manalar ilə Zat-ı Akdes’in kudsiyetine və gına-yı mutlakına münasib və lâyık olmaq şartıyla, o neviden olan şuunatına âyinedarlık edər.
Hem insan, necə ki hayat-ı câmiasıyla Zat-ı Zülcelal’in sıfât və şuunatına bir mikyas-ı marifettir və cilve-i esmasına bir fihristedir və şuurlu bir âyinedir və hâkeza çox cihetlerle Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a âyinedarlık edər. Elə də insan, bu kainatın həqiqətlərlerine bir vâhid-i kıyasîdir, bir fihristedir, bir mikyastır və bir mizandır.
Mesela, kainatta Levh-i Mahfuz’un gayet kat’î bir delil-i vücudu və bir numunesi, insandaki kuvve-i hâfızadır və âlem-i misalin vücuduna kat’î delil və numune, kuvve-i hayaliyedir (Hâşiye ) və kainattaki ruhanîlerin bir delil-i vücudu və numunesi, insandaki kuvvelerdir və latîfelerdir və hâkeza… İnsan, kiçik bir mikyasta, kainattaki həqiqətlər-i imaniyeyi şuhud derecesinde gösterebilir.
İşte insanın mezkûr vazifeler kimi çox mühim hizmetleri var. Cemal-i bâkiye âyinedir, kemal-i sermedîye dellâl-ı mazhardır və rahmet-i ebediyeye möhtac-ı müteşekkirdir. Madam ki cemal, kemal, rəhmət bâkidirler və sermedîdirler; əlbəttə o cemal-i bâkinin âyenə-i müştakı və o kemal-i sermedînin dellâl-ı âşığı və o rahmet-i ebediyenin möhtac-ı müteşekkiri olan insan, bâki kalmak üçün bir dâr-ı bekaya girəcək və o bâkilere refakat üçün ebede gidəcək və o ebedî cemal və o sermedî kemal və daimî rahmete, ebedü’l-âbâdda refakat etmək gerektir, lâzımdır.
Çünki ebedî bir cemal, fâni bir müştaka və zâil bir dosta razı olmaz. Çünki cemal, özünü sevdiyi üçün sevmesine mukabil muhabbet istəyər. Zeval və fena isə o muhabbeti adâvete kalbeder, çevirir.
Əgər insan ebede gedib bâki kalmazsa fıtratındaki cemal-i sermedîye qarşı olan esaslı muhabbet yerine adâvet bulunacaqdır. Onuncu Söz’ün hâşiyesinde beyan edildiyi kimi bir zaman bir dünya güzeli, bir âşığını huzurundan çıkarır. O adamdaki aşk, birden adâvete dönür və deyir ki: “Tuh! Ne qədər çirkindir.” deyərək özünə teselli vermək üçün cemalinden küsür, cemalini inkâr edir. Bəli, insan bilmediyi şeye düşman olduğu kimi, eli yetişmediyi veyahut tutamadığı şeylerin adâvetkârane kusurlarını arar, âdeta düşmanlık etmək istəyər.
Madam ki bütün kainatın şehadetiyle Mahbub-u Həqiqi və Cemil-i Mutlak, bütün güzel Əsmaül-Hüsnasıyla özünü insana sevdirir və insanların özünü sevmelerini istəyir; əlbəttə və herhalde, özünün hem mahbubu, hem habibi olan insana fitri bir adâveti verib derinden derine özündən küstürmeyəcək və fitrətən en ziyade sevimli və muhabbetli və perestiş üçün yarattığı en müstesna mahluku olan insanın fıtratına bütün bütün zıt olaraq bir gizli adâveti, insanın ruhuna vermeyəcək.
Çünki insan, sevdiyi və kıymetini takdir ettiği bir Cemal-i Mutlak’tan ebedî ayrılmaktan gelen derin yarasını; ancaq ona adâvetle, ondan küsmekle və onu inkâr etmekle tedavi edə bilər. İşte kâfirlerin Allah’ın düşmanı olması, bu noktadan ileri gəlir. Elə isə herhalde o Cemal-i Ezelî, özünün âyenə-i müştakı olan insan ilə ebedü’l-âbâd yolunda seyahatinde birlikdə bulunmak üçün alâküllihal bir dâr-ı bekada bir hayat-ı bâkiyeye insanı mazhar edəcək.
Bəli, madam ki insan fitrətən bir Cemal-i Bâki’ye müştak və muhib bir surette halk edilmişdir. Və madam ki bâki bir cemal, zâil bir müştaka razı ola bilməz. Və madam ki insan bilmediyi və ya yetişemediyi və ya tutamadığı bir maksuddan gelen hüzün və elemden teselli bulmak üçün, o maksudun kusurunu bulmakla, bəlkə gizli adâvet etmekle özünü teskin edər. Və madam ki bu kainat, insan üçün halk edilmiş və insan isə marifet və muhabbet-i İlahiye üçün yaratılmış. Və madam ki bu kainatın Hâlık’ı, esmasıyla sermedîdir. Və madam ki esmalarının cilveleri daim və bâki və ebedî olacaqdır; əlbəttə və herhalde insan, bir dâr-ı bekaya gidəcək və bir hayat-ı bâkiyeye mazhar olacaqdır.
Və insanın kıymetini və vazifelerini və kemalâtını bildiren rehber-i a’zam və insan-ı ekmel olan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalam, insana dair beyan ettiğimiz bütün kemalâtı və vazifeleri en ekmel bir surette özündə və dininde göstermesiyle gösterir ki necə kainat, insan üçün yaratılmış və kainattan maksud və müntehab insandır; elə də insandan də en böyük maksud və en qiymətli müntehab və en parlak âyenə-i Ehad və Samed, əlbəttə Ahmed-i Muhammed’dir.
عَلَي۟هِ وَ عَلٰى اٰلِهِ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ بِعَدَدِ حَسَنَاتِ اُمَّتِهٖ
يَا اَللّٰهُ يَا رَح۟مٰنُ يَا رَحٖيمُ يَا فَر۟دُ يَا حَىُّ يَا قَيُّومُ يَا حَكَمُ يَا عَد۟لُ يَا قُدُّوسُ
نَس۟ئَلُكَ بِحَقِّ فُر۟قَانِكَ ال۟حَكٖيمِ وَ بِحُر۟مَةِ حَبٖيبِكَ ال۟اَك۟رَمِ وَ بِحَقِّ اَس۟مَائِكَ ال۟حُس۟نٰى وَ بِحُر۟مَةِ اِس۟مِكَ ال۟اَع۟ظَمِ اِح۟فَظ۟نَا مِن۟ شَرِّ النَّف۟سِ وَ الشَّي۟طَانِ وَ مِن۟ شَرِّ ال۟جِنِّ وَ ال۟اِن۟سَانِ اٰمٖينَ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

