بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Emirdağ Lâhikası II
Emirdağ Lahiyəsi 2. Kitab 73. Məktub
اَلرَّح۟مٰنُ عَلَّمَ ال۟قُر۟اٰنَ خَلَقَ ال۟اِن۟سَانَ عَلَّمَهُ ال۟بَيَانَ
فَنَح۟مَدُهُ مصلّيا على نبيه محمّد الّذى ارسله رحمة للعالمين و جعل معجزته الكبرى - الجامعة برموزها و اشاراتها لحقائق الكائنات - باقية على مر الدهور الى يوم الدين و على اٰله عامة و اصحابه كافة.
أما بعد فاعلم اولًا: أن مقصدنا من هٰذه الاشارات تفسيرُ جملةٍ من رموز نظ۟مِ القراٰن. لأن الإعجازَ يتجلى من نظمه. وما الإعجاز الزاهر إلّا نقشُ النظم.
و ثانيًا: أن المقاصد الأساسية من القراٰن و عناصره الأصلية اربعةٌ: التوحيد و النبوة و الحشر و العدالة. لأنه لمّا كان بنو اٰدم كرَكبٍ و قافلةٍ متسلسلةٍ راحلةٍ من أودية الماضى و بلاده، سافرةٍ فى صحراء الوجود و الحياة، ذاهبةٍ إلى شواهق الاستقبال، متوجهة الى جنّاته فتهتزّ بهم المناسباتُ و تتوجه اليهم الكائناتُ. كأنه ارسلَت۟ حكومةُ الخلقة فَنَّ الحكمة مستنطقًا و سائلًا منهم ب «يا بنى اٰدم! من أين؟ الى أين؟ ما تصنعون؟ مَن۟ سلطانكم؟ مَن۟ خطيبكم؟» فبينما المحاورة اذ قام من بين بنى اٰدم - كأمثاله الأماثل من الرسل اولى العزائم - سيّدُ نوعِ البشر محمّد الهاشمى صلّى اللّه تعالى عليه و سلّم و قال بلسان القراٰن: « أيها الحكمة! نحن معاشرَ الموجودات نجىء بارزين من ظلمات العدم بقدرةِ سلطان الأزل إلى ضياءِ الوجود، و نحن معاشر بنى اٰدم بُعِث۟نا بصفة المأمورية ممتازين من بين إخواننا الموجودات بحمل الأمانة، و نحن على جناح السفر من طريق الحشر الى السعادة الأبدية، و نشتغل الاٰن بتدارك تلك السعادة و تنمية الاستعدادات التى هى رأسُ مالنا، و أنا سيّدُهم و خطيبهم. فها دونكم منشورى! و هو كلامُ ذلك السلطان الأزلى تتلألأ عليه سكّةُ الإعجاز» - و المجيبُ عن هٰذه الأسئلة الجوابَ الصوابَ ليس إلا القراٰنَ ذلك الكتاب.- كان (١) هٰذه الأربعةُ عناصَره الأساسية. فكما تترااٰ هٰذه المقاصدُ الأربعة فى كله كذالك قد تتجلى فى سورةٍ سورةٍ بل قد يُل۟مَح بها فى كلامٍ كلامٍ بل قديُر۟ مَز اليها فى كلمةٍ كلمةٍ لأن كلَّ جزءٍ فجزءٍ كالمراٰةِ لكلٍّ فكلٍّ متصاعدًا كما أن الكلَّ يترااٰ فى جزءٍ فجزءٍ متسلسلًا و لهٰذه النكتة اعنى اشتراك الجزءِ مع الكلِ يُعرَّف القراٰنُ المشخّصُ كالكلّى ذى الجزئيات.
_______
(١) جواب لما.
Tercümesinin Bir Hülâsası
İnsanı halk edib Kur’an’ı ona talim eden Zat-ı Zülcelal’in Rahman adı ilə tecelli-yi kübrasına, rahmetin tecelliyatı adedince ona həmd ü sena edərək və Seyyidü’l-beşer Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamı Rahmeten li’l-âlemîn gönderdiyi o Rəsuli-Əkrəm’ine risaletin semereleri adedince ona, âl ü ashabına salât ü selâm və hədsiz şükredirik ki: Onun mu’cize-i kübrası və həqiqətlər-i kainatın remizleri və işarəleri ilə tamamıyla cem’edilen Kur’an-ı Azîmüşşan asırların geçmesi ilə daim, bâki və nev-i beşere mürşid, tâ kıyamete qədər beka vermiş və o Rəsuli-Əkrəm’i onlara Üstad-ı A’zam eylemiş.
Emma ba’dü bilin ki:
Evvela: Bu yazacağamız işarat və nüktelerdeki maksadımız Kur’an’ın nazmındaki bir kısım remizlerinin tefsiridir. Çünki yeddi nevi i’cazın en incesi lakin qüvvətli və lafzî lakin hakikatli i’caz, Kur’an’ın nazmından tecelli edir. Bəli, parlak i’caz əlbəttə nazmın nakşından çıkır.
Sâniyen: Kur’an’da esas maksatları və anâsır-ı asliyesi dörd hakikattir: Tevhid, nübüvvet, haşir və adalettir.
Çünki vaktâ kainat sahrasında mənî-Âdem bir acib və böyük bir kafile və sair taifeler birlikdə birbiri arkasında asırlar üstünde geçmiş zamanın derelerinden, şəhər və meşherlerinden sefer edib vücud və həyat sahrasında yürüyüşüyle istikbalin yüksək dağlarına azîmetle oradaki bağlarına gözleri müteveccih olmaq cihetiyle hilafet-i zemine mazhariyet noktasında və sair canlıa tasarrufatı cihetinde rûy-i zeminde ekser eşyanın nev-i beşerle münasebatı iktizasıyla heyecana gelmesinden kainat də onlara yüzlerini çevirip nev-i beşerle ciddi alâkadar olur. Mənî-Âdem bir tək taife iken yüz minlərlə taifelere karışmasında kainat, zemin kimi onlara netice-i yaradılış-i âlem noktasında bakır. Güya yaradılış-i kainat hükûmeti; o hükûmetin zabıta memuru hükmünde fenn-i hikməti, bir müstantık və sorgucu olaraq o misafir kafileye gönderip ondan sual edib sorur ki:
“Ey mənî-Âdem! Haradan geliyorsunuz və haraya gideceksiniz və ne yapacaqsanız? Və hər şeye karışır və bazen karıştırıyorsunuz. Sultanınız və hatibiniz və reisiniz və ileri geleniniz kimdir? Tâ mənə cavab versin.”
O muhavereler içinde birden kafile-i mənî-Âdem’den Muhammedü’l-Hâşimî sallallahu aleyhi və sellem, emsalleri olan ulü’l-azm peygamberler kimi fenn-i hikmete qarşı kalktı və Kur’an’ın dili ilə dedi ki:
“Ey müstantık hikmət! Biz mevcudat kafilesi, adem karanlıklarından Sultan-ı Ezelî’nin kudretiyle çıktık, ziya-yı vücuda girdik, varlık nurunu bulduk. Hər bir taifemiz bir vazifeye girdik. Və biz mənî-Âdem taifesi isə bir emanet-i kübra rütbesi və hilafet-i zemin vazifesiyle sair mevcudat kardeşlerimizin içinde imtiyazlı və memuriyet sıfatı ilə bu meşher-i kainata gönderilmişiz. hər vaxtte yola çıkmaya müheyya bir vaziyetteyiz və haşir yolu ilə saadet-i ebediyenin kazanmasının tedariki ilə meşgulüz. Və bizim re’sü’l-malımız olan istidatlarımızın çekirdeklerini sümbüllendirmeye, iman və Kur’an’la inkişaf ettirmekle iştigal edirik. İşte o kafilenin reisi və hatibi mənim. İşte elimdeki bu fermanı; manevî və maddî hava, bir tək dil kimi bütün kainata o fermanın hər kelimesini bir anda milyarlar yapıp işittirir. İşte o menşur u ferman, ezel və ebed Sultanı’nın kelâmıdır. Və emirleri və konuşmaları olduğuna delil-i kat’î, üstünde parlayan sikke-i şahanesi və turra-i sermediyesine bak, gör; git, selə.”
Bəli, en müşkül en umumî və bütün mövcudata sorulan bu üç dörd gayet acib suale tam doğru və mükemmel cavab veren, yalnız və yalnız Bəyanı Möcüzə Quran’dır ki başında ذٰلِكَ ال۟كِتَابُ لَا رَي۟بَ فٖيهِ fermanıyla ilan edilmiş.
Madam ki baştan buraya qədər bir həqiqəti anladın. Əlbəttə bu həqiqətdən anlaşılır ki Kur’an’ın anâsır-ı esasiyesi o dörd hakikattir. Yani tevhid, nübüvvet, haşir və adalettir.
İşte bu dörd həqiqət necə ki mecmu-u Kur’an’da dörd rükündür. Elə də o dörd makasıd çox surelerin hər birisinde bulunurlar. Hər bir surə bir kiçik Kur’an olur. Bəlkə çox cümlelerin içinde də o dörd maksada telmihen işarəler var. Bəlkə bazen bir tək kelimede o dörd esasa remizler var. Çünki Kur’an’ın eczaları və kəlmə və âyetleri, mecmuuna qarşı birer âyenə hükmüne geçer, birbirinden in’ikas edər. Güya Kur’an müteselsilen ayə və cümle və kelimelerine o maksatların nurunu verir. Âyinede güneş kimi bazen bir kəlmə, bir cümle; bir kiçik Kur’an’ı gösterir.
İşte Kur’an’a mahsus bu nükte yani cüz, küll kimi eyni maksadı göstermesi maksadıyla Kur’an müşahhas bir fert olduğu halde, çox efradı bulunan bir küllî kimi ilm-i mantıkça tarif edilir. Demək Kur’an’da, min Kur’anlar var ki şahs-ı küllî olmuş. Hem elə də lâzım gəlir. Çünki hədsiz və gayet muhtelif taifelere ders olduğu üçün eyni derste hədsiz o taifeler adedince dersler bulunmak lâzım gəlir.
Sual: Əgər denilse: Bu dörd maksad-ı asliyeyi bizə Bismillah və Elhamdülillah cümlesinde göster.
Cavab: Deriz ki: Madam ki Bismillah, Allah’ın abdlerine bir ders olaraq nâzil olmuş, əlbəttə söylemek manasında olan قُل۟ kəlməsi Bismillah içinde vardır. İlm-i sarf ilə “mukadder” tabir edilir. İşte Bismillah’taki قُل۟ takdiri, bütün Kur’an’daki قُل۟ قُل۟ (selə selə) lafızlarının esası və anası, bu Bismillah’taki قُل۟ dür.
Buna binaen قُل۟ kelimesinde risalete işarə olduğu kimi Bismillah’ta də uluhiyete remiz var və بِس۟مِ deki با nın takdimi, قُل۟ ün Besmele’nin âhirinde mukadder olması hasr və yalnız manasını ifade ettiğinden tevhide işarə edir. Yani yalnız onun adı ilə başla və meded al.
Və Rahman isminde adaletin nizamına və rahmetin cilvelerine işarə var. Çünki muhtelif, karmakarışık mevcudat; nizam-nizam-intizamı ilə güzelleşmiş. Və rahmetin cilvelerine mazhar ola bilər.
Və Rahîm’de haşre işarə var. Çünki manasında hem affetmek hem rəhmət və şəfqət etmək və bu fâni dünyada o dörd mana həqiqəti ilə umumî bir surette görünmediğinden əlbəttə bir diyar-ı âherde o manalar tamamıyla tezahür edə bilər. Hem rəhmət və şefkatin həqiqəti, dirilmemek üzere ölmekle kabil-i tevfik deyildir. Demək Rahîm’deki şəfqət, barmağını cənnətə uzatmış gösterir.
Şimdi اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ e baxın.
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ da uluhiyetin zâhir işaratı var. Çünki bütün həmd Allah’a mahsustur. Uluhiyeti gösterdiyi kimi tevhidi də gösterir. Bəli لِلّٰهِ deki ل ilm-i sarfça bir manası ihtisas və istihkaktır. اَل۟حَم۟دُ deki اَل۟ bir manası istiğraktır. Demək bütün hamdler Allah’a mahsustur. Demək tevhidi, kat’î ifade edir.
رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ lafzında hem adalete hem nübüvvete işarə var. Çünki on səkkiz min âlemin zerreden və zerrelerden, sineklerden tut tâ min defa zeminden böyük seyyareler və yıldızlara qədər gayet mükemmel bir muvazene, bir nizam-nizam-intizam, bir mükemmel terbiye, gayet mükemmel bir adalet-i kübrayı gösterir.
Nübüvvete işarəi isə: Madam ki nev-i beşerin fitri kuvvelerine sair hayvanat kimi had konulmamış, ondan tecavüzat çıkmış. Hem insan maddî olduğu kimi maneviyat cihetinde də bütün kainatla alâkadar olmasından, yaradılış-i kainattaki hikmet-i âliye-i beşeriyeti, nizam və nizam-nizam-intizam altında olan çərdək hükmünde olan istidadatı inkişaf ettirmekle emanet-i kübra vazifesini etmək cihetiyle nübüvvet zarurîdir ki رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ deki عَالَمٖينَ içindeki yüksək makamını bulabilsin və halife-i zemin olub melâikeye rüçhaniyetini gösterebilsin.
Və مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ cümlesi isə haşri tasrih edir. Çünki يَو۟مِ الدّٖينِ yani din günü və ceza günü və maneviyat günü demək. Necə dünya, maddiyat və maddî harekâtın və amellerinin günüdür. Əlbəttə o harekâtın neticelerini və o hizmetlerinin ücretlerini və o maneviyatın semeratlarını bəlkə o fâniyat və zâilatın bâki və daimî eserlerini və âlem-i misal sinemasıyla və fotoğrafıyla alınan umum o fâniyat və zâillerin sahife-i amellerini gösterəcək və neşredəcək bir gün geləcəkdir deyə ifade edir.
Bismillah, Elhamdülillah cümleleri kimi Kur’an’da ekseri yerlerinde belə dörd unsur-u esasiye, içinde görünebilir. Mesela اِنَّۤا اَع۟طَي۟نَاكَ ال۟كَو۟ثَرَ bir sadef kimi bu dörd cevahir içindedir. Dikkat etsen görürsün. “Biz sənə verdik Kevser’i.” Yani Zat-ı Zülcelal səni nübüvvetle və maddî manevî temin-i adaletle müşerref ettiği kimi cennette Kevser’i ihsan edir.
Ey sâil! olduqca uzun həqiqəti qısa kesip bu üç misali minval və mekik yap, üstünde o münasebat və işaratı dokumaya başla. Biz də indi Bismillah’tan başlırıq. İzahı, tafsili Risale-i Nur və Birinci Söz və Besmele Lem’ası’na və sair Risale-i Nur’daki Bismillah’ın hakikatlerine dair hüccetlerine havale edib yalnız nazım itibarıyla kiçik bir îma ederiz. Belə ki:
Bismillah güneş gibidir. Başkalarını tenvir ettiği kimi özünü də gösterir. Hər nefes və hər dakika ruhlar, ona hava və su kimi möhtac olduğundan onun hakikatini hər kəsin ruhu hisseder. Qəlb və hayal bilmese də ehemmiyeti yox. Onun üçün beyan və tariften ehtiyacsızdir.
Harfler və cüzlerinden evvela ( بَا) nın fenn-i sarfça bir manası istianedir. Bir mana-yı örfîsi teberrük manası olmasından bu ( بَا ) nın merci-i müteallikı öz manasından çıkan اَس۟تَعٖينُ və اَتَيَمَّنُ fiillerine bağlanır. Veyahut Bismillah’taki perdesinde قُل۟ (selə) den çıkan اِق۟رَا۟ (oku) fiiline bakar. Yani “Yâ Rabbî, mən sənin isminin yardımıyla və onun bereketiyle okuyacağam. Hər şey sənin kudretinle və icadınla və tevfikinle olduğu kimi yalnız və yalnız sənin isminle başlıram.” Demək Bismillah’tan sonra اَق۟رَأُ okumak lafzı, âhirinde mukadder olmasından hem ihlas hem tevhidi ifade edər.
Amma اِس۟م kəlməsi isə: bilin ki Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un min bir esmasından bir kısmına “Esma-i Zatiye” denilir ki hər cihetle Zat-ı Akdes’i gösterir. Onun adı və onun unvanıdır. “Allah, Ehad, Samed, Vâcibü’l-vücud” kimi çox esma var. Bir kısmına da “Esma-i Fiiliye” tabir edilir ki çox nevileri var. Mesela “Gaffar, Rezzak, Muhyî, Mümît, Mün’im, Muhsin...”

