Gençlik Rehberi

Yeddinci Ləma

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Zühre’den gelmiş on beş notadan ibarettir.

§2

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§3

Bu Lem’a’nın telifinden on iki sene evvel inayet-i Rabbaniye ilə marifet-i İlahiyede bir hərəkət-i fikriye və bir seyahat-i kalbiye və bir inkişafat-ı ruhiyede tezahür eden bazı lemaat-ı tevhidiyeyi Arabî olaraq notalar surətində Zühre, Şule, Habbe, Şemme, Zerre, Katre kimi risalelerde kaydetmişdim. Uzun bir həqiqətin yalnız bir ucunu göstermek və parlak bir nurun yalnız bir şuâını irae etmək tarzında yazıldığından, yalnız öz özümə birer hatıra və birer ihtar şeklinde olduğundan, başkalarının istifadesi mahdud kalmıştı. Hususan en mümtaz və en has kardeşlerimin kısm-ı a’zamı Arabî okumamışlar. Bunların ısrarı və ilhahıyla o notaların, o lem’aların kısmen izahlı və kısmen qısa bir mealini Türkçe olaraq yazmaya mecbur oldum.

§4

Bu notalar və Arabî risaleler, Yeni Said’in en evvel həqiqət ilminden bir derece şuhud surətində gördüğü üçün tağyir edilmeden mealleri yazıldı. Onun üçün bazı cümleler sair Sözlerde də zikredilmekle birlikdə burada da zikredilir və bir kısmı gayet mücmel olmakla birlikdə izah edilmir, tâ letafet-i asliyesini kaybetmesin.

§5

Öz nəfsimə hitaben demişdim: Ey gafil Said! Bil ki bu âlemin fenasından sonra sənə refakat etmeyen və dünyanın harabıyla səndən müfarakat eden bir şeye kalbini bağlamak sənə lâyık deyildir. Hususan sənin asrının inkırazıyla səni terk edib arka çeviren və bâhusus berzah seferinde arkadaşlık etmeyen və hususan səni kabir kapısına qədər teşyi etmeyen, hususan bir iki sene zarfında ebedî bir firak ilə səndən ayrılıp günahını sənin boynuna takan, hususan sənin rağmına olaraq husulü anında səni terk eden fâni şeylerle kalbini bağlamak, kâr-ı ağıl deyildir.

§6

Əgər ağlın varsa uhrevî inkılabatında, berzahî etvarında və dünyevî inkılabatının müsadematı altında ezilen, bozulan və ebedî seferde sənə arkadaşlığa muktedir olmayan işleri bırak, ehemmiyet verme, onların zevalinden kederlenme.

§7

Sən öz mahiyetine bak ki sənin latîfelerin içinde elə bir latîfe var ki ebedden və ebedî zattan başkasına razı ola bilməz. Ondan başkasına teveccüh edemir, mâsivasına tenezzül etməz. Bütün dünyayı ona versen o fitri ehtiyacı tatmin edə bilməz. O şey isə sənin duygularının və latîfelerinin sultanıdır. Fâtır-ı Hakîm’in emrine mutî olan o sultanına itaat et, kurtul!

§8

Hakikattar bir rüyada gördüm ki insanlara diyordum: Ey insan! Kur’an’ın desatirindendir ki Cənabı-Haqqın mâsivasından heç bir şeyi ona taabbüd edəcək bir derecede özündən böyük zannetme. Hem sən özünü heç bir şeyden tekebbür edəcək derecede böyük tutma. Çünki mahlukat, mabudiyetten uzaklık noktasında müsavi oldukları kimi mahlukıyet nisbetinde də birdirler.

§9

Ey gafil Said! Bil ki galat-ı his nevinden gayet muvakkat dünyayı lâyemut və daimî görürsən. Etrafına və dünyaya baktığın zaman bir derece sabit və müstemir gördüyünden, fâni nəfsini də o nazar ilə sabit telakki ettiğinden, yalnız kıyametin kopacağından dehşet alırsan. Güya kıyametin kopmasına qədər yaşayacaqsan kimi yalnız ondan korkursan. Aklını başına al. Sən və hususi dünyan, daimî zeval və fena darbesine maruzsunuz. Sənin bu galat-ı hissin və mağlatan bu misale benzer ki:

§10

Bir adam, elinde olan âyinesini bir hane və ya bir şehre və ya bir bahçeye qarşı tutsa misalî bir hane, bir şəhər, bir bahçe o âyinede görünür. Edna bir hərəkət və kiçik bir tagayyür âyinenin başına gelse, o hayalî hane və şəhər və bahçede herc ü merc və karışıklık düşer. Hariçteki həqiqi hane, şəhər və bahçenin devam və bekası sənə fayda verməz. Çünki sənin elindeki âyinedeki hane və sənə ait şəhər və bahçe, yalnız âyinenin sənə verdiyi mikyas və mizan iledir.

§11

Sənin hayatın və ömrün, âyinedir. Sənin dünyanın direği və âyinesi və merkezi, sənin ömrün və hayatındır. Hər dakikada o hane və şəhər və bahçenin ölmesi mümkün və harap olması muhtemel olduğundan, hər dakika sənin başına yıkılacaq və sənin kıyametin kopacaq bir vaziyettedir.

§12

Madam ki belədir; sən, bu hayatına və dünyana, çekemedikleri və kaldıramadıkları yükləri yükletme!..

§13

Bil ki ekseriyetle Fâtır-ı Hakîm’in âdetidir, ehemmiyetli və qiymətli şeyleri aynıyla iade edir. Yani ekser eşyanın misliyle tazelenmesi, mevsimlerin tebeddülünde, asırların değişmesinde o qiymətli, ehemmiyetli şeyleri aynıyla iade edir. Yevmî və senevî və asrî haşirlerin umumunda, bu kaide-i âdetullah ekseriyetle muttarid görünür.

§14

İşte bu sabit kaideye binaen deriz: Madam ki fünunun ittifakıyla və ulûmun şehadetiyle, yaradılış şeceresinin en mükemmel meyvəsi insandır. Və mahlukat içinde en ehemmiyetli insandır. Və mevcudat içinde en qiymətli insandır. Və insanın bir ferdi, sair hayvanatın bir nev’i hükmündedir.

§15

Əlbəttə kat’î bir hads ilə hükmedilir ki haşir və neşr-i ekberde beşerin hər bir ferdi aynıyla, cismiyle, adı ilə, resmiyle iade ediləcəkdir.

§16

Bu notada Avrupa fünunu və medeniyeti, Eski Said’in fikrinde bir derece yerleştiği üçün Yeni Said harekât-ı fikriyede seyretdiyi zaman, Avrupa’nın fünun və medeniyeti, o seyahat-i kalbiyede emraz-ı kalbiyeye inkılab edərək ziyade müşkülata medar olduğundan, bilmecburiye Yeni Said zihnini silkeleyip, muzahref felsefeyi və sefih medeniyeti atmak isterken öz ruhunda, Avrupa’nın lehinde şehadet eden hissiyat-ı nefsaniyeyi susturmak üçün Avrupa’nın şahs-ı manevîsi ilə bir cihette gayet qısa, bir cihette uzun, geləcək muhavereye mecbur olmuşdur.

§17

Yanlış anlaşılmasın, Avrupa ikidir:

§18

Biri, İsevîlik din-i həqiqisinden aldığı feyz ilə hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeye nâfi’ sanatları və adalet və hakkaniyete hizmet eden fünunları takip eden bu birinci Avrupa’ya hitap etmirəm.

§19

Bəlkə felsefe-i tabiiyenin zulmetiyle, medeniyetin seyyiatını mehasin zannederek, beşeri sefahete və dalalete sevk eden bozulmuş ikinci Avrupa’ya hitap edirəm. Belə ki:

§20

O zaman, o seyahat-i ruhiyede, mehasin-i medeniyet və fünun-u nâfiadan başqa olan malayani və muzır felsefeyi və muzır və sefih medeniyeti elinde tutan Avrupa’nın şahs-ı manevîsine qarşı demişdim:

§21

Bil ey ikinci Avrupa! Sən sağ elinle sakîm və dalaletli bir felsefeyi və sol elinle sefih və muzır bir medeniyeti tutup dava edersin ki beşerin saadeti bu ikisi iledir. Sənin bu iki elin kırılsın və bu iki pis hediyen sənin başını yesin və yiyəcək.

§22

Ey küfür və küfranı dağıtıp neşreden bedbaht ruh! Əcəba hem ruhunda hem vicdanında hem aklında hem kalbinde dehşetli musibetlerle musibetzede olmuş və azaba düşmüş bir adamın cismiyle, zâhirî bir surette aldatıcı bir ziynet və servet içinde bulunmasıyla saadeti mümkün ola bilər mi? Ona mesud denilebilir mi?

§23

Âyâ görmür musun ki bir adamın cüz’î bir emirden meyus olması və vehmî bir emelden ümidi kesilmesi və ehemmiyetsiz bir işten inkisar-ı hayale uğraması sebebiyle tatlı hayaller ona acılaşır, şirin vaziyetler onu tazip edir, dünya ona dar gəlir, zindan olur.

§24

Halbuki sənin şeametinle, kalbinin en derin köşelerinde və ruhunun tâ esasında dalalet darbesini yiyen və o dalalet cihetiyle bütün emelleri inkıtaa uğrayan və bütün elemleri ondan neş’et eden bir biçarə insana hangi saadeti temin edirsən? Əcəba zâil, yalancı bir cennette cismi bulunan və qəlbi, ruhu cehennemde azap çeken bir insana mesud denilebilir mi? İşte sən biçarə beşeri belə baştan çıkardın, yalancı bir cənnət içinde cehennemî bir azap çektirirsən.

§25

Ey beşerin nefs-i emmaresi! Bu temsile bak, beşeri haraya sevk ettiğini bil. Mesela, bizim önümüzde iki yol var. Birisinden gidirik. Görürük ki hər adım başında biçarə âciz bir adam bulunur. Zalimler hücum edib malını, eşyasını gasbederek kulübeciğini harap edirlər, bazen də yaralırlar. Elə bir tarzda ki acınacaq haline sema ağlır. Haraya bakılsa hal bu minval üzere gidir. O yolda işitilen sesler, zalimlerin gürültüleri, mazlumların ağlayışları olduğundan umumî bir matem, o yolu kaplır. İnsan, insaniyet cihetiyle gayrın elemiyle müteellim olduğundan hədsiz bir eleme giriftar olur. Halbuki vicdan bu derece teellüme tahammül edemediğinden o yolda giden, iki şeyden birisine mecbur olur. Ya insaniyetten tecerrüd edib və nihayətsiz vahşeti iltizam edərək elə bir qəlbi taşıyacaq ki öz selâmetiyle birlikdə umumun helâketi onu müteessir etmesin veyahut qəlb və ağlın muktezasını iptal etsin.

§26

Ey sefahet və dalaletle bozulmuş və İsevî dininden uzaklaşmış Avrupa! Deccal kimi bir tək gözü taşıyan kör dehan ilə ruh-u beşere bu cehennemî haleti hədiyyə ettin! Sonra anladın ki bu, elə ilaçsız bir illettir ki insanı a’lâ-yı illiyyînden esfel-i safilîne atar. Hayvanatın en bedbaht derecesine indirir.

§27

Bu illete qarşı bulduğun ilaç, muvakkaten iptal-i his hizmeti gören cazibedar oyuncakların və uyutucu hevesat və fanteziyelerindir. Sənin bu ilacın, sənin başını yesin və yiyəcək! İşte beşere açtığın yol və verdiyin saadet, bu misale benzer.

§28

İkinci yol ki: Kur’an-ı Hakîm, hidayetiyle beşere hədiyyə etmişdir. Şöyledir: Görürük ki o yolun hər menzilinde hər mekânında hər şehrinde bir sultan-ı âdilin müstakim askerleri hər tarafta bulunurlar, gezirlər. Ara sıra o sultanın emriyle o askerlerin bir kısmını terhis edirlər. Silahlarını, atlarını və mîrî levazımatlarını alırlar, onlara izin tezkeresini verirlər. O terhis olunan neferler, çendan ünsiyet ettikleri at və silahların teslim alınmasından zâhiren mahzun olurlar. Lakin həqiqət noktasında terhisle müferrah olub, sultanın ziyaretine və padşahın payitahtına dönmesi və padşahı ziyaret etmesi cihetinde gayet memnun olurlar.

§29

Bazen terhis memurları acemi bir nefere rast gelirlər. Nefer onları tanımır. “Silahını teslim et!” dirlər. Nefer dir: “Mən padşahın askeriyim, onun hizmetindeyim sonra onun yanına gidəcəyəm. Siz neci oluyorsunuz? Əgər onun izin və rızasıyla gelmiş iseniz göz və baş üstüne geldiniz, emrini gösteriniz; yoxsa çekiliniz, məndən uzaq olunuz. Mən tək başımla kalsam, sizler minlərlə də olsanız yenə sizinlə dövüşəcəyəm. Öz nəfsim üçün deyil çünki nəfsim mənim deyil, mənim sultanımındır. Bəlkə bendeki nəfsim və silahım, mâlikimin emanetidir. Emaneti muhafaza və sultanımın haysiyetini himaye və izzetini vikaye üçün sizə baş eğmeyəcəyəm!”

§30

İşte o ikinci yoldaki medar-ı sürur və saadet olan minlərlə ahvalden bu hal bir numunedir. Sair ahvali sən kıyas et. Bütün o ikinci yolun seferinde, tevellüdat namında sevinç və şenlikle bir tahşidat və sevkiyat-ı askeriye vardır və vefiyat namında sürur və muzıka ilə terhisat-ı askeriye görünürlər. İşte Kur’an-ı Hakîm beşere bu yolu hədiyyə etmişdir. Bu hediyeyi kim tam qəbul etse belə iki cihanın saadetine giden bu ikinci yoldan gedər. Ne geçmiş şeyden mahzun və ne də geləcək şeyden havf edər.

§31

Ey ikinci bozuk Avrupa! Sənin çürük və esassız esaslarının bir kısmı şunlardır ki: “En böyük melekten en kiçik semeğe qədər hər bir canlı öz nəfsinə mâliktir və öz zatı üçün çalışır və öz ləzzəti üçün çabalar. Onun bir hakk-ı həyatı var. Gaye-i himmeti və hedef-i maksadı, yaşamak və bekasını temin etmektir.” dirsən. Və Hâlık-ı Kerîm’in kerem düsturlarından və erkân-ı kainatta kemal-i itaatle imtisal edilen düstur-u teavünle, nebatat hayvanatın imdadına və hayvanat insanların yardımına koşmasından tezahür eden o umumî kanunun rahîmane, kerîmane cilvelerini cidal zannedip “Hayat bir cidaldir.” deyə ahmakane hükmetmişsin.

§32

Əcəba o düstur-u teavünün cilvesinden olan zerrat-ı taamiyenin, kemal-i şevk ilə bədən hüceyrelerinin gıdalandırılması üçün koşmaları necə cidaldir? Necə bir çarpışmaktır? Bəlkə o imdat və o koşmak, Kerîm bir Rabb’in emriyle bir teavündür.

§33

Hem çürük bir esasın: “Her şey öz nəfsinə mâliktir.” dirsən. Heç bir şey öz nəfsinə mâlik olmadığına kat’î bir delil şudur ki: Esbabın içinde en eşrefi və ihtiyar noktasında en geniş iradelisi, insandır. Halbuki bu insanın düşünmək, söylemek və yemek kimi en zâhir ef’al-i ihtiyariyesinden yüz cüzünden onun dest-i ihtiyarına verilen və daire-i iktidarına giren yalnız meşkuk tək bir cüzdür. Belə en zâhir fiilin yüz cüzünden bir cüzüne mâlik olmayan, necə özünə mâliktir denilir? Belə en eşref və ihtiyarı en geniş, bu derece həqiqi tasarruftan və temellükten eli bağlanmış bulunsa “Sair hayvanat və cemadat öz özünə mâliktir.” deyən, hayvandan daha ziyade heyvan və cemadattan daha ziyade camid və şuursuz olduğunu ispat edər.

§34

Səni bu hataya atıp bu vartaya düşüren, bir gözlü dehandır. Yani hârika, menhus zekândır. O kör dehan ilə hər şeyin Hâlık’ı olan Rabb’ini unuttun, mevhum bir tabiata isnad ettin, âsârını esbaba verdin, o Hâlık’ın malını bâtıl mabud olan tağutlara taksim ettin. Bu noktada və o dehan nazarında hər canlı, hər bir insan, təkbaşına hədsiz a’daya qarşı mukavemet etmək və nihayətsiz hâcatın tahsiline çabalamak lâzım gəlir. Və zerre kimi bir iktidar, ince tel kimi bir ihtiyar, zâil lem’a kimi bir şuur, çabuk söner şule kimi bir həyat, çabuk geçer dakika kimi bir ömür ilə o hədsiz a’daya və hâcata qarşı dayanmaya mecbur olur. Halbuki o biçarə canlıın sermayesi, minlərlə matlublarından birisine kâfi gelmir. Musibete giriftar olduğu zaman; sağır, kör esbabdan başqa derdine derman beklemir وَمَا دُعَٓاءُ ال۟كَافِرٖينَ اِلَّا فٖى ضَلَالٍ sırrına mazhar olur.

§35

Sənin karanlıklı dehan, nev-i beşerin gündüzünü geceye kalbetmiş. Yalnız o sıkıntılı, zulümlü və zulmetli geceye ısındırmak üçün yalancı, muvakkat lambalarla tenvir ettin. O lambalar sürur ilə beşerin yüzüne tebessüm etmirlər. Bəlkə beşerin ağlanacaq acı hallerindeki eblehane gülmesine, o ışıklar müstehziyane gülüp eğlenir.

§36

Hər bir canlı sənin şakirdlerin nazarında zalimlerin hücumuna maruz, miskin birer musibetzededirler. Dünya bir matemhane-i umumiyedir. Dünyadaki sadâlar ölümlerden, elemlerden gelen vaveylâlardır.

§37

Səndən tam ders alan şakirdin, bir firavun olur lakin en hasis şeye ibadət eden və menfaat gördüğü hər şeyi, özünə rab telakki eden bir firavun-u zelildir.

§38

Hem sənin şakirdin mütemerriddir lakin bir ləzzəti üçün nihayet zilleti qəbul eden miskin bir mütemerriddir. Hasis bir menfaat üçün şeytanın ayağını öper derecede alçaklık gösterir.

§39

Hem cebbardır lakin kalbinde bir nöqtə-i istinad bulamadığı üçün zatında gayet âciz bir cebbar-ı hodfüruştur.

§40

O şakirdin gaye-i himmeti, hevesat-ı nefsaniyeyi tatmin və hamiyet və fedakârlık perdesi altında öz menfaat-i nəfsini arayan və hırs və gururunu teskin etmeye çalışan bir dessastır. Nəfsindən başqa ciddi olaraq heç bir şeyi sevmir. Hər şeyi nəfsinə feda edir.

§41

Amma Kur’an’ın hâlis və tam şakirdi isə bir abddir lakin a’zam-ı mahlukata qarşı da bəndəlike tenezzül etməz və cənnət kimi en böyük və a’zam bir menfaati gaye-i bəndəlik etməz bir abd-i azizdir.

§42

Hem halîm selimdir lakin Fâtır-ı Zülcelal’inden başkasına, izni və emri olmadan tezellüle tenezzül etməz bir halîm-i âlîhimmettir.

§43

Hem fakirdir lakin onun Mâlik-i Kerîm’i ona ileride iddihar ettiği mükâfat ilə bir fakir-i ehtiyacsızdir.

§44

Hem zayıftır lakin qüdrəti nihayətsiz olan Seyyid’inin kuvvetine istinad eden bir zayıf-ı kavîdir ki Kur’an, həqiqi bir şakirdine cennet-i ebediyeyi də gaye-i maksat yaptırmadığı halde; bu zâil, fâni dünyayı ona gaye-i maksat heç yapar mı?

§45

İşte iki şakirdin himmetlerinin ne derece birbirinden farklı olduğunu anla!

§46

Hem felsefe-i sakîmenin şakirdleriyle Kur’an-ı Hakîm’in tilmizlerinin hamiyetkârlık və fedakârlıklarını bununla muvazene edebilirsiniz. Belə ki:

§47

Felsefenin şakirdi, öz nefsi üçün kardeşinden kaçar, onun aleyhinde dava açar.

§48

Kur’an’ın şakirdi isə semavat və arzdaki umum salih ibadı özünə qardaş telakki edərək, gayet samimi bir surette onlara dua edər və saadetleriyle mesud olur və ruhunda şedit bir alâkayı onlara qarşı hisseder ki duasında اَللّٰهُمَّ اغ۟فِر۟ لِل۟مُؤ۟مِنٖينَ وَال۟مُؤ۟مِنَاتِ deyər. Hem en böyük şey olan arş və şemsi, musahhar birer memur və öz kimi bir abd, bir mahluk telakki edər.

§49

Hem iki şakirdin ulviyet və inbisat-ı ruhlarını bundan kıyas et ki Kur’an, öz şakirdlerinin ruhuna elə bir inbisat və ulviyet verir ki doksan doqquz taneli tesbihe bedel, doksan doqquz esma-i İlahiyenin cilvelerini gösteren doksan doqquz âlemlerin zerratını, birer tesbih taneleri olaraq şakirdlerinin ellerine verir. “Evradlarınızı bununla okuyunuz.” deyər. İşte Kur’an’ın tilmizlerinden Şah-ı Geylanî, Rufaî, Şazelî (r.anhüm) kimi şakirdleri, virdlerini okudukları vaxt dinlə, bak! Ellerinde silsile-i zerratı, katarat adetlerini, mahlukatın aded-i enfasını tutmuşlar, onunla evradlarını okurlar. Cənabı-Haqq’ı zikir və tesbih edirlər.

§50

İşte Bəyanı Möcüzə Quran’ın mu’cizane terbiyesine bak ki necə edna bir kederle və kiçik bir gam ilə başı dönüp sersemleşen və kiçik bir mikroba mağlup olan bu kiçik insan, terbiye-i Kur’an ilə ne qədər teali edir. Və ne derece letaifi inbisat edər ki koca dünya mevcudatını, virdine tesbih olmakta qısa görür. Və cenneti zikir və virdine gaye olmakta az gördüğü halde, öz nəfsini Cənabı-Haqqın edna bir mahlukunun üstünde böyük tutmur. Nihayet izzət içinde, nihayet tevazuu cem’edir. Felsefe şakirdlerinin buna nisbeten ne derece pest və aşağı olduğunu kıyas edebilirsin.

§51

İşte felsefe-i sakîme-i Avrupaiyeden yekçeşm olan dehasının yanlış gördüğü həqiqətləri; iki cihana bakan, gayb-aşina parlak iki gözü ilə iki âleme nazar eden, beşer üçün iki saadete iki eliyle işarə eden hüda-yı Kur’anî deyər ki: Ey insan! Sənin elinde bulunan nəfs və malın sənin mülkün deyil bəlkə sənə emanettir. O emanetin mâliki, hər şeye kadîr, hər şeyi bilir bir Rahîm-i Kerîm’dir. O sənin yanındaki mülkünü səndən satın almaq istəyir. Tâ sənin üçün muhafaza etsin, zayi olmasın. İleride mühim bir qiymət sənə verəcək. Sən muvazzaf və memur bir askersin. Onun adı ilə çalış və hesabıyla amel et. Odur ki möhtac olduğun şeyleri sənə rızık olaraq gönderir və sənin tâkatin yetmediyi şeylerden səni muhafaza edər.

§52

Sənin bu hayatının gayesi, neticesi; o Mâlik’in esmasına və şuunatına bir mazhariyettir. Sənə bir musibet geldiyi vaxt, də:

§53

اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَي۟هِ رَاجِعُونَ Yani mən mâlikimin hizmetindeyim. Ey musibet! Əgər onun izin və rızasıyla geldin isə merhaba, safa geldin! Çünki əlbəttə bir vaxt ona döneceğiz və onun huzuruna gideceğiz və ona müştakız. Madam ki herhalde bir zaman bizi hayatın tekâlifinden âzad edəcəkdir. Gəl ey musibet! O terhis və o âzad etmək, sənin elinle olsun, razıyım. Əgər mənim emanet muhafazasında və vazife-perverliğimi tecrübe surətində sənə emir və irade etmiş lakin sənə teslim olmaklığıma izin və rızası olmazsa; mənim tâkatim yettikçe, emin olmayana mâlikimin emanetini teslim etmem, deyər.

§54

İşte binden bir numune olaraq deha-yı felsefînin və hüda-yı Kur’anînin verdikleri derslerin derecelerine bak. Bəli, iki tarafın həqiqət-i hali sâbıkan beyan edilen tarz ilə gidir. Lakin hidayet və dalalette insanların dereceleri mütefavittir. Gafletin mertebeleri muhteliftir. Hər kəs hər mertebede bu həqiqəti tamamıyla hissedemez.

§55

Çünki gaflet, hissi iptal edir. Və bu zamanda elə bir derecede iptal-i his etmiş ki bu elîm elemin acısını, ehl-i medeniyet hissetmirlər. Lakin hassasiyet-i ilmiyenin tezayüdüyle və hər günde otuz min cenazeyi gösteren mevtin ikazatıyla o gaflet perdesi parçalanır.

§56

Ecnebilerin tağutlarıyla və fünun-u tabiiyeleriyle dalalete gidenlere və onları körü körüne taklit edib ittiba edenlere minlərlə nefrin və teessüfler!

§57

Ey bu vatan gençleri! Frenkleri taklide çalışmayınız! Âyâ Avrupa’nın sizə ettikleri hədsiz zulüm və adâvetten sonra, hangi ağıl ilə onların sefahet və bâtıl efkârlarına ittiba edib emniyet ediyorsunuz? Yox! Yox! Sefihane taklit edenler, ittiba deyil bəlkə şuursuz olaraq onların safına iltihak edib öz kendinizi və kardeşlerinizi idam ediyorsunuz. Âgâh olunuz ki siz ahlâksızcasına ittiba ettikçe hamiyet davasında yalancılık ediyorsunuz! Çünki bu surette ittibaınız, milliyetinize qarşı bir istihfaftır və millete bir istihzadır!

§58

هَدٰينَا اللّٰهُ وَ اِيَّاكُم۟ اِلَى الصِّرَاطِ ال۟مُس۟تَقٖيمِ

§59

Ey kâfirlerin çokluklarından və onların bazı həqiqətlər-i imaniyenin inkârındaki ittifaklarından telaşa düşen və itikadını bozan biçarə insan! Bil ki qiymət və ehemmiyet, kemiyette və adet çokluğunda deyil. Çünki insan əgər insan olmazsa şeytan bir hayvana inkılab edər. İnsan, bazı Frenkler və Frenk-meşrepler kimi ihtirasat-ı hayvaniyede terakki ettikçe, daha şiddetli bir hayvaniyet mertebesini alır. Sən görürsən ki hayvanatın kemiyet və adet itibarıyla hədsiz bir çokluğu varken, ona nisbeten insan gayet az iken, umum enva-ı hayvanat üstünde sultan və halife və hâkim olmuşdur.

§60

İşte muzır kâfirler və kâfirlerin yolunda giden sefihler, Cənabı-Haqqın hayvanatından bir nevi habîslerdir ki Fâtır-ı Hakîm onları dünyanın imareti üçün halk etmişdir. Mü’min ibadına ettiği nemətlərin derecelerini bildirmek üçün onları bir vâhid-i kıyasî yapıp, âkıbetinde müstahak oldukları cəhənnəmə teslim edər.

§61

İşte küffarın və ehl-i dalaletin bir həqiqət-i imaniyeyi inkâr və nefyetmelerinde qüvvət yoxdur. Çünki nefiy sırrıyla ittifakları kuvvetsizdir. Min nefyediciler, bir tək hükmündedir. Mesela bütün İstanbul ahalisi, ramazanın başında Ay’ı görmediğinden nefyetse iki şahidin ispatıyla o cemm-i gafîrin nefiy və ittifakı sukut edər. Madam ki küfrün və dalaletin mahiyeti nefiydir və inkârdır, cehildir və ademdir, küffarın kesret ilə ittifakı ehemmiyetsizdir. Ehl-i hakkın, hak və sabit və sübutu ispat olunan mesail-i imaniyede şuhuda istinad eden iki mü’minin hükmü, hədsiz o ehl-i dalaletin ittifakına râcih olur, galebe edər.

§62

Bu həqiqətin sırrı şudur ki: Nefyedenlerin davaları sureten bir iken, müteaddiddir; birbiriyle ittihat edə bilməz ki kuvvetlensin. İspat edicilerin davaları ittihat edir, birbirinden qüvvət alır. Çünki gökteki hilâl-i ramazanı görmeyen deyər ki: “Mənim nazarımda ay yoxdur, mənim yanımda görünmür.” Başqası da “Nazarımda yoxdur.” deyər. Daha başqası da elə deyər. Hər biri öz nazarında “Yoktur.” deyər. Hər birinin nazarları ayrı ayrı və nazara perde olan esbab də ayrı ayrı olabildiyi üçün davaları da ayrı ayrı olur, birbirine qüvvət veremez. Lakin ispat edenler demir ki: “Mənim nazarımda və gözümde hilâl var.” Bəlkə “Nefsü’l-emirde, göğün yüzünde hilâl vardır, görünür.” deyər. Görenler bütün eyni davayı və “Nefsü’l-emirde vardır.” deyər. Demək, bütün davalar birdir.

§63

Nefyedenlerin nazarları ayrı ayrı olduğundan, davaları da ayrı ayrı olur. Nefsü’l-emre hükmedemirlər. Çünki nefsü’l-emirde nefiy ispat edilmez. Çünki ihata lâzımdır.

§64

وَ ال۟عَدَمُ ال۟مُط۟لَقُ لَا يُث۟بَتُ اِلَّا بِمُش۟كِلَاتٍ عَظٖيمَةٍ bir kaide-i usûldür. Bəli, bir şeyi dünyada var desen yalnız o şeyi göstermek kâfi gəlir. Əgər yox deyip nefyetsen bütün dünyayı eleyip göstermek lâzım gəlir ki tâ o nefiy ispat edilsin.

§65

İşte bu sırra binaen, ehl-i küfrün bir həqiqəti nefyetmesi isə bir meseleyi halletmek veyahut dar bir delikten geçmek veyahut bir hendekten atlamak misalindedir ki min də bir də birdir. Çünki birbirine yardımcı ola bilməz. Lakin ispat edenler nefsü’l-emirde həqiqət-i hale baktıkları üçün müddeaları ittihat edir. Kuvvetleri birbirine yardım edər. Böyük bir taşın kaldırmasına benzer ki ne qədər eller yapışsa daha ziyade kaldırması kolay olur və birbirinden qüvvət alır.

§66

Ey Müslümanları dünyaya şiddetle teşvik eden və sanat və terakkiyat-ı ecnebiyeye cebir ilə sevk eden bedbaht hamiyet-füruş! Dikkat et, bu milletin bazılarının din ilə bağlandıkları rabıtaları kopmasın! Əgər belə ahmakane körü körüne topuzların altında bazıların dinden rabıtaları kopsa, o vaxt hayat-ı içtimaiyede bir semm-i kātil hükmünde o dinsizler zərər verecekler. Çünki mürtedin vicdanı tamam bozulduğundan hayat-ı içtimaiyeye zehir olur. Ondandır ki ilm-i usûlde “Mürtedin hakk-ı həyatı yoxdur. Kâfir əgər zimmî olsa və ya musalaha etse hakk-ı həyatı var.” deyə usûl-ü şeriatın bir düsturudur. Hem mezheb-i Hanefiyede, ehl-i zimmeden olan bir kâfirin şehadeti makbuldür. Lakin fâsık merdudü’ş-şehadettir, çünki haindir.

§67

Ey bedbaht fâsık adam! Fâsıkların kesretine baxıb aldanma və “Ekseriyetin efkârı mənimlə beraberdir.” deme! Çünki fâsık adam, fıskı isteyerek və bizzat tələb edib girmemiş bəlkə içine düşmüş çıkamır. Heç bir fâsık yoxdur ki salih olmasını temenni etmesin və âmirini və reisini mütedeyyin görmək istemesin. İllâ ki –el-iyazü billah– irtidad ilə vicdanı tefessüh edib yılan kimi zehirlemekten ləzzət alsın.

§68

Ey divane baş və bozuk qəlb! Zanneder misin ki “Müslümanlar dünyayı sevmirlər veyahut düşünmürlər ki möhtaclıq-ı hale düşmüşler və ikaza möhtactırlar, tâ ki dünyadan hissesini unutmasınlar?” Zannın yanlıştır, tahminin hatadır. Bəlkə hırs şiddetlenmiş, onun üçün möhtaclıq-ı hale düşürlər. Çünki mü’minde hırs, sebeb-i hasarettir və sefalettir.

§69

اَل۟حَرٖيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ durub-u emsal hükmüne geçmişdir.

§70

Bəli, insanı dünyaya çağıran və sevk eden esbab çoktur. Başta nəfs və hevası və ihtiyaç və havassı və duyguları və şeytanı və dünyanın surî tatlılığı və sənin kimi pis arkadaşları kimi çox dâîleri var. Halbuki bâki olan âhirete və uzun hayat-ı ebediyeye davet eden azdır. Əgər səndə zerre miktar bu biçarə millete qarşı hamiyet varsa və ulüvv-ü himmetten dem vurduğun yalan olmazsa, hayat-ı bâkiyeye yardım eden azlara imdat etmək lâzım gəlir. Yoxsa o az dâîleri susturup çoklara yardım etsen şeytana arkadaş olursun.

§71

Âyâ zanneder misin bu milletin möhtaclıq-ı hali, dinden gelen bir zühd və terk-i dünyadan gelen bir tembellikten neş’et edir? Bu zanda hata edirsən. Əcəba görmür musun ki Çin və Hint’teki Mecusi və Berahime və Afrika’daki zenciler kimi Avrupa’nın tasallutu altına giren milletler bizdən daha fakirdirler.

§72

Hem görmür musun ki zarurî kuttan ziyade Müslümanların elinde bırakılmır. Ya Avrupa kâfir zalimleri və ya Asya münafıkları, desiseleriyle ya çalar və ya gasbedir.

§73

Sizin cebren belə ehl-i imanı mimsiz medeniyete sevk etmekteki maksadınız, əgər memlekette asayiş və emniyet və kolayca idare etmək isə kat’iyen bilin ki hata ediyorsunuz, yanlış yola sevk ediyorsunuz. Çünki itikadı sarsılmış, ahlâkı bozulmuş yüz fâsıkın idaresi və onlar içinde asayiş temini, minlərlə ehl-i salahatin idaresinden daha müşküldür.

§74

İşte bu esaslara binaen ehl-i İslâm, dünyaya və hırsa sevk etmeye və teşvik etmeye möhtac değildirler. Terakkiyat və asayişler, bununla temin edilmez. Bəlkə mesailerinin tanzimine və mabeynlerindeki emniyetin tesisine və teavün düsturunun teshiline möhtactırlar. Bu ihtiyaç da dinin evamir-i kudsiyesiyle və takva və salabet-i diniye ilə olur.

§75

Ey sa’y və ameldeki ləzzət və saadeti bilmeyen tembel insan! Bil ki Cənabı-Haqq, kemal-i kereminden hizmetin mükâfatını, hizmet içinde dercetmişdir. Amelin ücretini, nefs-i amel içine koymuşdur. İşte bu sır içindir ki mevcudat hattâ bir nöqtə-i nazarda camidat də evamir-i tekviniye tabir edilen hususi vazifelerinde, kemal-i şevk ilə və bir çeşit ləzzət ilə evamir-i Rabbaniyeyi imtisal edərlər. Arıdan, sinekten, tavuktan tut tâ şems və kamere qədər hər şey kemal-i lezzetle vazifesine çalışırlar. Demək, hizmetlerinde bir ləzzət var ki akılları olmadığından âkıbeti və neticeleri düşünmeden mükemmel vazifelerini îfa edirlər.

§76

Əgər desen: Canlıta ləzzət kabildir, cemadatta necə şevk və ləzzət ola bilər?

§77

Cavab: Cemadat öz hesaplarına deyil, onlarda tecelli eden esma-i İlahiye hesabına bir şeref, bir makam, bir kemal, bir güzellik, bir nizam-nizam-intizam istəyərlər, arırlar. O vazife-i fitriyelerinin imtisalinde, Nuru’l-Envar’ın isimlerine birer ma’kes, birer âyenə hükmüne geçtiğinden tenevvür edər, terakki edər. Mesela, necə ki bir katre su, bir zerrecik cam parçası zatında ziyasız, ehemmiyetsiz iken, safi kalbiyle güneşe yüzünü çevirse o vaxt o ehemmiyetsiz, ziyasız katre və cam parçası, güneşin bir nevi arşı olub sənin yüzüne də tebessüm edər.

§78

İşte bu misal kimi zerrat və mevcudat, cemal-i mutlak və kemal-i mutlak sahibi olan Zat-ı Zülcelal’in isimlerine vazife-perverlik cihetinde âyenə olmalarıyla, o katre və zerrecik şişe kimi gayet aşağı bir dereceden gayet yüksək bir derece-i zuhura və tenevvüre çıkırlar. Madam ki vazife cihetinde gayet nurani və yüksək bir makam alırlar; ləzzət mümkün və kabil isə yani hayat-ı âmmeden hissedar iseler gayet ləzzət ilə o vazifeleri görürlər, denilebilir.

§79

Vazifede ləzzət bulunduğuna en zâhir bir delil, sən öz aza və duygularının hizmetlerine bak. Hər biri beka-i şahsî və beka-i nev’î üçün ettikleri hizmetlerinde ayrı ayrı lezzetleri var. Nefs-i hizmet, onlara bir telezzüz hükmüne geçir. Hattâ hizmeti terk etmək, o uzvun bir nevi azabıdır.

§80

Hem en zâhir bir delil də horoz və ya yavrulu tavuk kimi hayvanatın vazifelerinde gösterdikleri fedakârane və merdane vaziyetleridir ki horoz, aç olduğu halde tavukları nəfsinə tercih edib bulduğu rızka onları çağırır; yemez, onlara yedirir. Və bir şevk və iftihar və telezzüz ilə o vazifeyi gördüğü, görünür. Demək o hizmette, yemekten fazla bir ləzzət alır.

§81

Hem kiçik yavrularına çobanlık eden tavuk də yavrularının hatırı üçün ruhunu feda edər, ite atılır. Özünü aç buraxıb onları doyurur. Demək o hizmette, elə bir ləzzət alır ki açlık acısına və ölmek elemine tereccuh edər, ziyade gəlir. Heyvanî valideler yavrularını, kiçik iken vazifeleri bulunduğundan lezzetle himayeye çalışır. Böyük olduktan sonra vazife kalkar, ləzzət də gedər. Yavrusunu döver, elinden taneyi alır. Yalnız, insan nevindeki validelerin vazifeleri bir derece devam edər. Çünki insanlarda zaaf və acizlik itibarıyla daima bir nevi çocukluk var, hər vaxt də şefkate möhtacdır.

§82

İşte umum hayvanatın horoz kimi çobanlık eden erkeklerine və tavuk kimi validelerine bak, anla ki bunlar öz hesabına və özləri adına, öz kemalleri üçün o vazifeyi görmürlər. Çünki hayatını, vazifede lâzım gelse feda edirlər. Bəlkə vazifeleri, onları o vazife ilə tavzif eden və o vazife içinde rahmetiyle bir ləzzət derceden Mün’im-i Kerîm’in hesabına və Fâtır-ı Zülcelal’in adına görürlər.

§83

Hem nefs-i hizmette ücret bulunduğuna bir delil də şudur ki nebatat və eşcar, bir şevk və ləzzəti ihsas eden bir tavır ilə Fâtır-ı Zülcelal’in emirlerini imtisal edirlər. Çünki dağıttığı güzel kokular və müşterilerin nazarını celbedəcək ziynetlerle süslenmeleri və sümbülleri və meyvələri üçün çürüyünceye qədər özlərini feda etmeleri, ehl-i dikkate gösterir ki onların, emr-i İlahînin imtisalinden elə bir lezzetleri var ki nəfsini mahvedip çürütür.

§84

Bak, başında çox süt konserveleri taşıyan Hindistan cevizi və incir kimi meyvedar ağaclar, rəhmət hazinesinden hal dili ilə süt kimi en güzel bir gıdayı istəyər, alır, meyvelerine yedirir; öz bir çamur yer. Nar ağacı safi bir şarabı, hazine-i rahmetten alıb meyvesine yedirir; özü çamurlu və bulanık bir suya kanaat edər.

§85

Hattâ hububatta də sümbüllenmek vazifesinde zâhir bir iştiyak görünür. Necə ki dar bir yerde hapsedilen bir zat, bir bostana, geniş bir yere çıkmayı müştakane istəyər. Elə də hububatta, sümbüllenmek vazifesinde elə sürurlu bir vaziyet, bir iştiyak görünür.

§86

İşte “sünnetullah” tabir edilen, kainatta cereyan eden bu sırlı, uzun düsturdandır ki işsiz, tembel, istirahatle yaşayan və rahat döşeğinde uzananlar, ekseriyetle sa’y eden, çalışanlardan daha ziyade zəhmət və sıkıntı çeker. Çünki daima işsizler ömründen şikâyet edər, eğlence ilə çabuk geçmesini istəyər. Sa’y eden və çalışan isə şâkirdir, hamdeder, ömrün geçmesini istəməz.

§87

اَل۟مُس۟تَرٖيحُ ال۟عَاطِلُ شَاكٍ مِن۟ عُم۟رِهٖ وَ السَّاعِىُ ال۟عَامِلُ شَاكِرٌ küllî düsturdur. Hem o sır iledir ki “Rahat, zahmette; zəhmət, rahattadır.” cümlesi darb-ı mesel olmuşdur.

§88

Bəli, cemadata dikkatle nazar edilse: Bi’l-kuvve yalnız istidat və kabiliyet cihetinde nâkıs kalıp inkişaf etmeyenlerin, gayet bir içtihad və sa’y ilə inbisat edib bi’l-kuvveden bilfiil suretine geçmesinde, mezkûr sünnet-i İlahiye düsturuyla bir tavır görünür. Və o tavır işarə edər ki o vazife-i fitriyede bir şevk və o meselede bir ləzzət vardır. Əgər o camidin umumî hayattan hissesi varsa şevk özünün olur, yoxsa o camidi təmsil eden, nezaret eden şeye aittir.

§89

Hattâ bu sırra binaen denilebilir: Latîf, nazik su incimad emrini aldığı vaxt, elə şiddetli bir şevk ilə o emre imtisal edər ki demiri yarar, parçalar. Demək bürudet və tahte’s-sıfır soğuğun dili ilə ağzı kapalı demir kaptaki suya “Genişlen!” emr-i Rabbanîsini tebliğinde, şiddet-i şevk ilə kabını parçalar, demiri bozar, özü buz olur. Və hâkeza…

§90

Hər şeyi buna kıyas et ki güneşlerin deveranından və seyr ü seyahatlerinden tut tâ zerrelerin mevlevî kimi devretmelerine və dönmelerine və ihtizazlarına qədər kainattaki bütün sa’y ü hərəkət, kanun-u qədər-i İlahî üzerine cereyan edir. Və dest-i qüdrət-i İlahîden sudûr eden və irade və emir və ilmi tazammun eden emr-i tekvinî ilə zuhur edər.

§91

Hattâ hər bir zerre hər bir mevcud hər bir canlı, bir nefer əsgərliyə benzer ki orduda muhtelif dairelerde, o neferin ayrı ayrı nisbetleri, vazifeleri olduğu kimi hər bir zerre hər bir canlıın də öyledir. Mesela, sənin gözünde bir zerre, gözün hüceyresinde və gözde və âsab-ı vechiyede və bedenin şerayin tabir edilen damarlarında, birer nisbeti və o nisbete göre birer vazifesi və o vazifeye göre birer faydası vardır. Və hâkeza hər şeyi ona kıyas et.

§92

Buna binaen hər bir şey, bir Kadîr-i Ezelî’nin vücub-u vücuduna iki cihetle şehadet edər:

§93

Biri: Tâkatinin minlərlə derece fevkinde vazifeleri görmekteki acizlik-i mutlak dili ilə o Kadîr’in vücuduna şehadet edər.

§94

İkincisi: Hər bir şey, nizam-ı âlemi teşkil eden düsturlara və muvazene-i mevcudatı idame eden kanunlara tatbik-i hərəkət etmekle o Alîm-i Kadîr’e şehadet edər.

§95

Çünki zerre kimi bir camid, arı kimi kiçik bir heyvan, Kitab-ı Mübin’in mühim və ince meseleleri olan nizam və mizanı bilməz. Camid bir zerre, arı kimi kiçik bir heyvan harada? Semavat tabakalarını bir defter sahifesi kimi açıp, kapayıp toplayan Zat-ı Zülcelal’in elindeki Kitab-ı Mübin’in mühim, ince meselelerini okumak harada? Əgər sən divanelik edib zerrede, o kitabın ince hurufatını okuyacaq qədər bir göz bulunduğunu tevehhüm etsen o vaxt, o zerrenin şehadetini redde çalışabilirsin.

§96

Bəli Fâtır-ı Hakîm, Kitab-ı Mübin’in düsturlarını gayet güzel bir surette və muhtasar bir tarzda və has bir lezzette və mahsus bir ihtiyaçta icmal edib derceder. Hər şey elə has bir ləzzət və mahsus bir ihtiyaç ilə amel etse, o Kitab-ı Mübin’in düsturlarını bilmeyerek imtisal edər.

§97

Mesela hortumlu sivrisinek, dünyaya geldiyi dakikada hanesinden çıkar; durmayarak insanın yüzüne hücum edər, uzun asâsıyla vurur, âb-ı həyat fışkırtır, içer. Hücumdan kaçmakta, erkân-ı harp kimi maharet gösterir. Əcəba bu kiçik, tecrübesiz, yeni dünyaya gelen mahluka bu sanatı və bu fenn-i harbi və su çıkarmak sanatını kim öğretmiş və harada öğrenmiş? Mən, yani bu biçarə Said itiraf edirəm ki: Əgər mən o hortumlu sineğin yerinde olsaydım bu sanatı, bu kerr u ferr harbini və su çıkarmak hizmetini çox uzun dersler və çox müteaddid tecrübelerle ancaq öğrenebilirdim.

§98

İşte ilhama mazhar olan arı, örümcek və yuvasını çorap kimi yapan bülbül kimi hayvanatı bu sineğe kıyas et. Hattâ nebatatı da eynilə hayvanata kıyas edebilirsin.

§99

Bəli, Cevvad-ı Mutlak (Celle Celaluhu) hər ferd-i canlıın eline ləzzət midadıyla və ihtiyaç mürekkebiyle yazılmış bir tezkereyi vermiş. Onunla evamir-i tekviniyenin programını və hizmetlerinin fihristesini tevdi etmişdir. Bak o Hakîm-i Zülcelal’e; necə Kitab-ı Mübin’in düsturlarından arı vazifesine ait miktarını bir tezkerede yazmış, arının başındaki sandukçaya koymuşdur. O sandukçanın anahtarı da vazife-perver arıya has bir lezzettir. Onunla sandukçayı açar, programını okur, emri anlar, hərəkət edər. وَ اَو۟حٰى رَبُّكَ اِلَى النَّح۟لِ âyetinin sırrını izhar edər.

§100

İşte eğer bu Sekizinci Nota’yı tamam işittin və tam anladınsa bir hads-i imanî ile وَسِعَت۟ رَح۟مَتُهُ كُلَّ شَى۟ءٍ in bir sırrını وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ nin bir hakikatini اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ nun bir düsturunu فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ nun bir nüktesini anlarsın.

§101

Bil ki nev-i beşerde nübüvvet, beşerdeki xeyr və kemalâtın fezlekesi və esasıdır. Din-i hak, saadetin fihristesidir. İman, bir hüsn-ü münezzeh və mücerreddir. Madam ki bu âlemde parlak bir hüsün, geniş və yüksək bir xeyr, zâhir bir hak, faik bir kemal görünür. Bilbedahe hak və həqiqət, nübüvvet içindedir və nebiler elindedir. Dalalet, şer və hasaret; onun muhalifindedir.

§102

Mehasin-i bəndəlikin binlerinden yalnız buna bak ki: Nebi aleyhisselâm, bəndəlik cihetiyle muvahhidînin kalplerini iyd və cuma və cemaat namazlarında ittihat ettirir və dillerini bir kelimede cem’edir. Elə bir surette ki bu insan, Mabud-u Ezelî’nin azamet-i hitabına, hədsiz kalplerden və dillerden çıkan sesler, dualar, zikirler ilə mukabele edir. O sesler, dualar, zikirler birbirine tesanüd edərək və birbirine yardım edib ittifak edərək elə geniş bir surette Mabud-u Ezelî’nin uluhiyetine qarşı bir bəndəlik gösterir ki güya küre-i arz özü o zikri söylür, o duayı edir və aktarıyla namaz kılır və etrafıyla semavatın fevkinde izzət və azametle nâzil olan اَقٖيمُوا الصَّلٰوةَ emrini, küre-i arz imtisal edir. Bu sırr-ı ittihat ilə kainat içinde bir zerre kimi zayıf, kiçik bir mahluk olan bu insan, bəndəlikin azameti cihetiyle Hâlık-ı arz və semavat’ın mahbub bir abdi və arzın halifesi, sultanı və hayvanatın reisi və yaradılış-i kainatın neticesi və gayesi olur.

§103

Bəli, əgər namazların arkasında, hususan bayram namazlarında bir anda Allahu ekber deyən yüzer milyon insanların sesleri, âlem-i gaybda ittihat ettikleri kimi âlem-i şehadette də birbiriyle ittihat edib içtima etse küre-i arz, tamamıyla böyük bir insan olub azametine nisbeten böyük bir sadâ ilə söylediyi Allahu ekber’e müsavi geldiğinden, o muvahhidînin ittihadı ilə bir anda Allahu ekber demeleri, küre-i arzın böyük bir Allahu ekber’i hükmüne geçir. Âdeta bayram namazlarında âlem-i İslâm’ın zikir və tesbihiyle zemin; zelzele-i kübraya mazhar olub, aktar u etrafıyla Allahu ekber deyip, kıblesi olan Kâbe-i Mükerreme’nin samimi kalbiyle niyet edib, Mekke ağzıyla, Cebel-i Arefe diliyle Allahu ekber deyərək, o tək kəlmə etraf-ı arzdaki umum mü’minlerin mağara-misal ağızlarındaki havada temessül edir. Bir tək Allahu ekber kelimesinin aks-i sadâsıyla hədsiz Allahu ekber vuku bulduğu kimi o makbul zikir və tekbir, semavatı də çınlatıp berzah âlemlerine də temevvüc edərək sadâ verir.

§104

İşte bu arzı belə özünə sâcid və âbid və ibadına mescid və mahluklarına beşik və özünə müsebbih və mükebbir eden Zat-ı Zülcelal’e, yerin zerratı adedince həmd və tesbih və tekbir edib və mevcudatı adedince hamdedirik ki bizə bu nevi bəndəliki ders veren Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamına ümmet eylemiş.

§105

Bil ey gafil, müşevveş Said! Cənabı-Haqqın nur-u marifetine yetişmek və bakmak və âyât və şahitlerin âyinelerinde cilvelerini görmək və berahin və deliller mesamatıyla temaşa etmək iktiza edir ki sənin üstünden geçen, kalbine gelen və aklına görünen hər bir nuru tenkit barmaqlarıyla yoklama və tereddüt eliyle tenkit etme! Sənə ışıklanan bir nuru tutmak üçün elini uzatma; bəlkə gaflet esbabından tecerrüd et, onlara müteveccih ol, dur. Çünki mən müşahede ettim ki:

§106

Marifetullahın şahitleri, bürhanları üç çeşittir.

§107

Bir kısmı: Su gibidir, görünür, hissedilir, lâkin parmaklarla tutulmaz. Bu kısımda hayalattan tecerrüd etmək, külliyetle ona dalmak gerektir. Tenkit barmaqlarıyla tecessüs edilmez; edilse akar, kaçar. O âb-ı həyat, barmağı mekân ittihaz etməz.

§108

İkinci kısım: Hava gibidir, hissedilir lakin ne görünür ne də tutulur. Ona qarşı sən yüzün, ağzın, ruhunla o rəhmət nesîmine qarşı teveccüh et, özünü mukabil tut. Tenkit elini uzatma, tutamazsın. Ruhunla teneffüs et. Tereddüt eliyle baksan, tenkit ilə el atsan o yürür, gedər; sənin elini mesken ittihaz etməz, ona razı olmaz.

§109

Üçüncü kısım isə: Nur gibidir, görünür lakin ne hissedilir ne də tutulur. Elə isə kalbinin gözüyle, ruhunun nazarıyla özünü ona mukabil tut və gözünü ona tevcih et, bekle; bəlkə öz özünə gəlir. Çünki nur; el ilə tutulmaz, barmaqlar ilə avlanmaz bəlkə o nur ancaq basîret nuruyla avlanır. Əgər harîs və maddî elini uzatsan və maddî mizanlarla tartsan sönmese də gizlenir. Çünki elə nur, maddîde hapse razı olmadığı kimi kayda da giremez, kesifi özünə mâlik və seyyid qəbul etməz.

§110

Bil ki Bəyanı Möcüzə Quran’ın ifadesinde çox şəfqət və mərhəmət var. Çünki muhatapların ekserisi, cumhur-u avamdır. Onların zihinleri basittir. Nazarları də dakik şeyleri görmediğinden, onların besatet-i efkârını okşamak üçün tekrar ilə semavat və arzın yüzlerine yazılan âyetleri tekrar edir. O böyük harfleri kolaylıkla okutturur.

§111

Mesela, semavat və arzın yaradılışi və semadan yağmurun yağdırılması və arzın dirilmesi kimi bilbedahe okunan və görünen âyetleri ders verir. O huruf-u kebire içinde kiçik harflerle yazılan ince âyâta nazarı nadiren çevirir, tâ zəhmət çekmesinler.

§112

Hem üslub-u Kur’anîde elə bir cezalet və selaset və fitrilik var ki: Güya Kur’an bir hâfızdır, qüdrət kalemiyle kainat sahifelerinde yazılan âyâtı okur. Güya Kur’an, kainat kitabının kıraatıdır və nizamatının tilavetidir və Nakkaş-ı Ezelî’sinin şuunatını okur və fiillerini yazır. Bu cezalet-i beyaniyeyi görmək istersen hüşyar və müdakkik bir qəlb ilə Sure-i Amme və قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ ال۟مُل۟كِ âyetleri kimi fermanları dinlə!

§113

Ey bu notaları dinleyen dostlarım! bilin ki mən, hilaf-ı âdet olaraq gizlemesi lâzım gelen Rabb’ime qarşı kalbimin tazarru və niyaz və münâcatını bazen yazdığımın səbəbi; ölüm, dilimi susturduğu zamanlarda, dilime bedel kitabımın söylemesinin qəbulünü rahmet-i İlahiyeden rica etmektir. Bəli qısa bir ömürde, hədsiz günahlarıma keffaret olacaq, muvakkat lisanımın tövbe və nedametleri kâfi gelmir. Sabit və bir derece daim olan kitabın dili daha ziyade o işe yarar.

§114

İşte on üç sene (Hâşiye ) evvel, dağdağalı bir fırtına-i ruhiye neticesinde, Eski Said’in gülmeleri, Yeni Said’in ağlamalarına inkılab edeceği hengâmda; gençliğin gaflet uykusundan ihtiyarlık sabahıyla uyandığım bir anda, bu münâcat və niyaz Arabî yazılmışdır. Bir kısmının Türkçe meali şudur ki:

§115

Ey Rabb-i Rahîm’im və ey Hâlık-ı Kerîm’im!

§116

Mənim sû-i ihtiyarımla ömrüm və gençliğim zayi olub gitti. Və o ömür və gençliğin meyvələrindən elimde kalan, elem verici günahlar, zillet verici elemler, dalalet verici vesveseler kalmışdır. Və bu ağır yük və hastalıklı qəlb və hacaletli yüzümle kabre yakınlaşıram. Bilmüşahede göre göre gayet süratle, sağa və sola inhiraf etmeyerek ihtiyarsız bir tarzda, vefat eden ahbap və akran və akaribim kimi kabir kapısına yanaşıram. O kabir, bu dâr-ı fâniden firak-ı ebedî ilə ebedü’l-âbâd yolunda kurulmuş, açılmış evvelki menzil və birinci kapıdır. Və bu bağlandığım və meftun olduğum bu dâr-ı dünya da kat’î bir yakîn ilə anladım ki hēliktir gedər və fânidir ölür. Və bilmüşahede içindeki mevcudat də birbiri arkasından kafile kafile göçüp gedər, kaybolur. Hususan mənim kimi nefs-i emmareyi taşıyanlara bu dünya çox gaddardır, mekkârdır. Bir ləzzət verse min elem takar, çektirir. Bir üzüm yedirse yüz tokat vurur.

§117

Ey Rabb-i Rahîm’im və ey Hâlık-ı Kerîm’im!

§118

كُلُّ اٰتٍ قَرٖيبٌ sırrıyla mən şimdiden görürəm ki yaxın bir zamanda mən kefenimi giydim, tabutuma bindim, dostlarımla veda eyledim. Kabrime teveccüh edib giderken sənin dərgah-ı rahmetinde, cenazemin hal dili ilə, ruhumun lisan-ı kāliyle bağırarak derim: El-Aman! El-Aman! Yâ Hannan! Yâ Mennan! Məni günahlarımın hacaletinden kurtar!

§119

İşte kabrimin başına ulaştım, boynuma kefenimi takıp kabrimin başında uzanan cismimin üzerine durdum. Başımı dərgah-ı rahmetine kaldırıp bütün kuvvetimle feryat edib nida edirəm: El-Aman! El-Aman! Yâ Hannan! Yâ Mennan! Məni günahlarımın ağır yüklerinden halâs eyle!

§120

İşte kabrime girdim, kefenime sarıldım. Teşyiciler məni buraxıb gittiler. Sənin aff u rahmetini intizar edirəm. Və bilmüşahede gördüm ki səndən başqa melce və mence yox. Günahların çirkin yüzünden və masiyetin vahşi şeklinden və o mekânın darlığından bütün kuvvetimle nida edib dirəm: El-Aman! El-Aman! Yâ Rahman! Yâ Hannan! Yâ Mennan! Yâ Deyyan! Məni çirkin günahlarımın arkadaşlıklarından kurtar, yerimi genişlettir.

§121

İlahî! Sənin rahmetin melceimdir və Rahmeten li’l-âlemîn olan Habib’in sənin rahmetine yetişmek üçün vesilemdir. Səndən şekva deyil bəlkə nəfsimi və halimi sənə şekva edirəm.

§122

Ey Hâlık-ı Kerîm’im və ey Rabb-i Rahîm’im!

§123

Sənin Said ismindeki mahlukun və masnuun və abdin hem âsi hem âciz hem gafil hem cahil hem alîl hem zelil hem müsi’ hem müsinn hem şakî hem seyyidinden kaçmış bir köle olduğu halde, qırx sene sonra nedamet edib sənin dərgahına avdet etmək istəyir. Sənin rahmetine iltica edir. Hədsiz günah və hatîatlarını itiraf edir. Evham və türlü türlü illetlerle müptela olmuş. Sənə tazarru və niyaz edər.

§124

Əgər kemal-i rahmetinle onu qəbul etsen, mağfiret edib rəhmət etsen zaten o sənin şanındır. Çünki Erhamü’r-Râhimîn’sin. Əgər qəbul etmezsen sənin kapından başqa hangi kapıya gideyim? Hangi kapı var? Səndən başqa Rab yox ki dərgahına gidilsin. Səndən başqa hak Mabud yoxdur ki ona iltica edilsin!

§125

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَن۟تَ وَح۟دَكَ لَا شَرٖيكَ لَكَ اٰخِرُ ال۟كَلَامِ فِى الدُّن۟يَا وَ اَوَّلُ ال۟كَلَامِ فِى ال۟اٰخِرَةِ وَ فِى ال۟قَب۟رِ اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ تَعَالٰى عَلَي۟هِ وَ سَلَّمَ

§126

Medar-ı iltibas olmuş olan beş meseledir.

§127

Birincisi: Tarîk-i hakta çalışan və mücahede edenler, yalnız öz vazifelerini düşünmək lâzım gelirken, Cənabı-Haqq’a ait vazifeyi düşünüb, harekâtını ona bina edərək hataya düşerler.

§128

Edebü’d-Din Və’d-Dünya Risalesi’nde vardır ki: Bir zaman şeytan, Hazret-i İsa aleyhisselâma itiraz edib demiş ki: “Madam ecel və hər şey qədər-i İlahî iledir; sən özünü bu yüksək yerden at, bak necə öləcəksən.”

§129

Hazret-i İsa aleyhisselâm demiş ki:

§130

اِنَّ لِلّٰهِ اَن۟ يَخ۟تَبِرَ عَب۟دَهُ وَ لَي۟سَ لِل۟عَب۟دِ اَن۟ يَخ۟تَبِرَ رَبَّهُ

§131

Yani “Cənabı-Haqq abdini tecrübe edər və deyər ki: Sən belə yapsan sənə belə yaparım, göreyim səni yapabilir misin? deyə tecrübe edər. Lakin abdin hakkı yox və haddi deyil ki Cənabı-Haqq’ı tecrübe etsin və desin: Mən belə işlesem, sən belə işler misin? deyə tecrübevari bir surette Cənabı-Haqqın rububiyetine qarşı imtihan tarzı sû-i edeptir, bəndəlike münafîdir.”

§132

Madam ki həqiqət budur, insan öz vazifesini yapıp Cənabı-Haqqın vazifesine karışmamalı.

§133

Meşhurdur ki bir zaman İslâm kahramanlarından və Cengiz’in ordusunu müteaddid defa mağlup eden Celaleddin-i Harzemşah, harbe giderken vüzerası və etbaı ona demişler: “Sen muzaffer olacaqsan, Cənabı-Haqq səni galip edəcək.” O demiş: “Mən Allah’ın emriyle, cihad yolunda hərəkət etmeye vazifedarım, Cənabı-Haqqın vazifesine karışmam; muzaffer etmək və ya mağlup etmək onun vazifesidir.” İşte o zat bu sırr-ı teslimiyeti anlamasıyla, hârika bir surette çox defa muzaffer olmuşdur.

§134

Bəli, insanın elindeki cüz-i ihtiyarî ilə işledikleri ef’allerinde, Cənabı-Haqq’a ait netaici düşünmemek gerektir. Mesela, kardeşlerimizden bir kısım zatlar, halkların Risale-i Nur’a iltihakları şevklerini ziyadeleştirir, gayrete getirir. Dinlemedikleri vaxt zayıfların kuvve-i maneviyeleri kırılır, şevkleri bir derece sönür. Halbuki Üstad-ı Mutlak, Mukteda-yı Küll, Rehber-i Ekmel olan Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا ال۟بَلَاغُ olan ferman-ı İlahîyi özünə rehber-i mutlak edərək, insanların çekilmesiyle və dinlememesiyle daha ziyade sa’y ü gayret və ciddiyetle tebliğ etmiş. Çünki اِنَّكَ لَا تَه۟دٖى مَن۟ اَح۟بَب۟تَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ يَه۟دٖى مَن۟ يَشَٓاءُ sırrıyla anlamış ki insanlara dinlettirmek və hidayet vermək, Cənabı-Haqqın vazifesidir. Cənabı-Haqqın vazifesine karışmazdı.

§135

Elə isə bax Ey qardaşlarım!! Siz də sizə ait olmayan vazifeye harekâtınızı bina etmekle karışmayınız və Hâlık’ınıza qarşı tecrübe vaziyetini almayınız!

§136

İkinci Mesele: Bəndəlik, emr-i İlahîye və rıza-yı İlahîye bakar. Bəndəlikin dâîsi emr-i İlahî və neticesi rıza-yı Hak’tır. Semeratı və fevaidi, uhreviyedir. Lakin ille-i gaiye olmamaq hem kasden istenilmemek şartıyla, dünyaya ait faydalar və öz özünə terettüp eden və istenilmeyerek verilen semereler, bəndəlike münafî olmaz. Bəlkə zayıflar üçün müşevvik və müreccih hükmüne geçerler. Əgər o dünyaya ait faydalar və menfaatler; o bəndəlike, o virde və ya o zikre illet və ya illetin bir cüzü olsa o bəndəliki kısmen iptal edər. Bəlkə o hâsiyetli virdi akîm bırakır, netice verməz.

§137

İşte bu sırrı anlamayanlar, mesela, yüz hâsiyeti və faydası bulunan Evrad-ı Kudsiye-i Şah-ı Nakşibendî’yi və ya min hâsiyeti bulunan Cevşenü’l-Kebir’i, o faydaların bazılarını maksud-u bizzat niyet edərək okurlar. O faydaları göremirlər və göremeyecekler və görmeye də hakları yoxdur. Çünki o faydalar, o evradların illeti ola bilməz və ondan, onlar kasden və bizzat istenilmeyəcək. Çünki onlar fazlî bir surette, o hâlis virde talepsiz terettüp edər. Onları niyet etse ihlası bir derece bozulur. Bəlkə bəndəlikten çıkar və kıymetten düşer.

§138

Yalnız bu qədər var ki belə hâsiyetli evradı okumak üçün zayıf insanlar bir müşevvik və müreccihe möhtactırlar. O faydaları düşünüb, şevke gəlib evradı sırf rıza-yı İlahî üçün âhiret üçün okusa zərər verməz. Hem də makbuldür.

§139

Bu hikmət anlaşılmadığından çoklar, aktabdan və selef-i salihînden mervî olan faydaları görmediklerinden şüpheye düşer, hattâ inkâr da edər.

§140

Üçüncü Mesele: طُوبٰى لِمَن۟ عَرَفَ حَدَّهُ وَلَم۟ يَتَجَاوَز۟ طَو۟رَهُ

§141

Yani “Ne mutlu o adama ki özünü bilib haddinden tecavüz etməz.” Necə bir zerre camdan, bir katre sudan, bir havuzdan, denizden, kamerden seyyarelere qədər güneşin cilveleri var. Hər biri kabiliyetine göre güneşin aksini, misalini tutur və haddini bilir. Bir katre su, öz kabiliyetine göre “Güneşin bir aksi məndə vardır.” deyər. Lakin “Mən də deniz kimi bir âyineyim.” diyemez.

§142

Elə də Esma-i İlahiyenin cilvesinin tenevvüüne göre, makamat-ı evliyada elə meratib var. Esma-i İlahiyenin hər birisinin bir güneş kimi kalpten arşa qədər cilveleri var. Qəlb də bir arştır lakin “Mən də arş gibiyim.” diyemez.

§143

İşte bəndəlikin esası olan; acizlik və möhtaclıq və kusur və naksını bilmək və niyaz ilə dərgah-ı uluhiyete qarşı secde etmeye bedel, naz və fahir surətində gidenler; zerrecik kalbini arşa müsavi tutar. Katre kimi makamını, deniz kimi evliyanın makamatıyla iltibas edər. Özünü o böyük makamata yakıştırmak və o makamda özünü muhafaza etmək üçün tasannuata, tekellüfata, manasız hodfüruşluğa və bir çox müşkülata düşer.

§144

Elhasıl: Hadîste vardır ki هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا ال۟عَالِمُونَ وَهَلَكَ ال۟عَالِمُونَ اِلَّا ال۟عَامِلُونَ وَهَلَكَ ال۟عَامِلُونَ اِلَّا ال۟مُخ۟لِصُونَ وَال۟مُخ۟لِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظٖيمٍ

§145

Yani medar-ı necat və halâs, yalnız ihlastır. İhlası kazanmak çox mühimdir. Bir zerre ihlaslı amel, batmanlarla hâlis olmayana müreccahtır. İhlası kazandıran harekâtındaki səbəbi, sırf bir emr-i İlahî və neticesi rıza-yı İlahî olduğunu düşünməli və vazife-i İlahiyeye karışmamalı.

§146

Hər şeyde bir ihlas var. Hattâ muhabbetin də ihlas ilə bir zerresi, batmanlarla resmî və ücretli muhabbete tereccuh edər. İşte bir zat bu ihlaslı muhabbeti belə tabir etmiş:

§147

وَ مَا اَنَا بِال۟بَاغٖى عَلَى ال۟حُبِّ رِش۟وَةً ضَعٖيفٌ هَوًى يُب۟غٰى عَلَي۟هِ ثَوَابٌ

§148

Yani “Mən muhabbet üzerine bir rüşvet, bir ücret, bir mukabele, bir mükâfat istemirəm. Çünki mukabilinde bir mükâfat, bir sevap istenilen muhabbet zayıftır, devamsızdır.”

§149

Hattâ hâlis muhabbet, fıtrat-ı insaniyede və umum validelerde dercedilmişdir. İşte bu hâlis muhabbete tam manasıyla validelerin şefkatleri mazhardır. Valideler o sırr-ı şəfqət ilə evlatlarına qarşı muhabbetlerine bir mükâfat, bir rüşvet istemediklerine və tələb etmediklerine delil; ruhunu, bəlkə saadet-i uhreviyesini də onlar üçün feda etmeleridir. Tavuğun bütün sermayesi öz həyatı iken, yavrusunu itin ağzından kurtarmak üçün –Hüsrev’in müşahedesiyle– kafasını ite kaptırır.

§150

Dördüncü Mesele: Esbab-ı zâhiriye eliyle gelen nimetleri, o esbab hesabına almamak gerektir. Əgər o səbəb ihtiyar sahibi değilse –mesela, heyvan və ağac kimi– doğrudan doğruya Cənabı-Haqq hesabına verir. Madam ki o, hal dili ilə Bismillah deyər, sənə verir. Sən də Allah hesabına olaraq Bismillah də, al. Əgər o səbəb ihtiyar sahibi isə o Bismillah deməli, sonra ondan al, yoxsa alma. Çünki وَلَا تَا۟كُلُوا مِمَّا لَم۟ يُذ۟كَرِ اس۟مُ اللّٰهِ عَلَي۟هِ âyetinin mana-yı sarîhinden başqa bir mana-yı işarîsi şudur ki: “Həqiqi Nemət Sahibini hatıra getirmeyen və onun adı ilə verilmeyen neməti yemeyiniz!” deməkdir.

§151

O halde hem veren Bismillah deməli hem alan Bismillah deməli. Əgər o Bismillah demir lakin sən də almaya möhtac isen sən, Bismillah də, onun başı üstünde rahmet-i İlahiyenin elini gör, şükür ilə öp, ondan al. Yani nimetten in’ama bak, in’amdan Həqiqi Nemət Sahibini düşün. Bu düşünmək bir şükürdür. Sonra o zâhirî vasıtaya istersen dua et. Çünki o nemət onun eliyle sizə gönderildi.

§152

Esbab-ı zâhiriyeyi perestiş edenleri aldatan; iki şeyin birlikdə gelmesi və ya bulunmasıdır ki “iktiran” tabir edilir, birbirine illet zannetmeleridir. Hem bir şeyin ademi, bir nimetin ma’dum olmasına illet olduğundan, tevehhüm edər ki: O şeyin vücudu də o nimetin vücuduna illettir. Şükrünü, minnettarlığını o şeye verir, hataya düşer. Çünki bir nimetin vücudu, o nimetin umum mukaddimatına və şeraitine terettüp edər. Halbuki o nimetin ademi, bir tək şartın ademiyle olur.

§153

Mesela, bir bahçeyi sulayan cetvelin deliğini açmayan adam, o bahçenin kurumasına və o nemətlərin ademine səbəb və illet olur. Lakin o bahçenin nimetlerinin vücudu, o adamın hizmetinden başqa, yüzer şeraitin vücuduna tevakkufla birlikdə, illet-i həqiqi olan qüdrət və irade-i Rabbaniye ilə vücuda gəlir. İşte bu mağlatanın ne qədər hatası zâhir olduğunu anla və esbab-perestlerin də ne qədər hata ettiklerini bil!

§154

Bəli iktiran ayrıdır, illet ayrıdır. Bir nemət sənə gəlir lakin bir insanın sənə qarşı ihsan niyeti, o nimete mukarin olmuş lakin illet olmamış. İllet, rahmet-i İlahiyedir. Bəli, o adam ihsan etmeyi niyet etmeseydi o nemət sənə gelmezdi. Nimetin ademine illet olurdu. Lakin mezkûr kaideye binaen o meyl-i ihsan, o nimete illet ola bilməz. Ancaq yüzer şeraitin bir şartı ola bilər.

§155

Mesela, Risale-i Nur’un şakirdleri içinde Cənabı-Haqqın nimetlerine mazhar bazı zatlar (Hüsrev, Re’fet kimi) iktiranı illetle iltibas etmişler; Üstadına fazla minnettarlık gösteriyorlardı. Halbuki Cənabı-Haqq onlara ders-i Kur’anîde verdiyi nemət-i istifadə ilə Üstadlarına ihsan ettiği nemət-i ifadeyi birlikdə kılmış, mukarenet vermiş.

§156

Onlar deyərlər ki: “Eğer Üstadımız buraya gelmeseydi biz bu dersi alamazdık. Elə isə onun ifadesi, istifademize illettir.”

§157

Mən də derim: “Ey qardaşlarım!! Cənabı-Haqqın mənə da sizlərə də ettiği nemət birlikdə gelmiş, iki nimetin illeti də rahmet-i İlahiyedir. Mən də sizin kimi iktiranı illetle iltibas edərək, bir vaxt Risale-i Nur’un sizler kimi elmas kalemli yüzer şakirdlerine çox minnettarlık hissediyordum. Və diyordum ki bunlar olmasaydı mənim kimi yarım ümmi bir biçarə necə hizmet edecekti? Sonra anladım ki sizlərə qələm vasıtasıyla olan kudsî nimetten sonra, mənə da bu hizmete muvaffakiyet ihsan etmiş. Birbirine iktiran etmiş, birbirinin illeti ola bilməz. Mən sizə teşekkür deyil bəlkə sizi tebrik edirəm. Siz də mənə minnettarlığa bedel, dua və tebrik ediniz.”

§158

Bu dördüncü meselede, gafletin ne qədər dereceleri bulunduğu anlaşılır.

§159

Beşinci Mesele: Necə ki bir cemaatin malı bir adama verilse zulüm olur. Və ya cemaate ait vakıfları bir adam zapt etse zulmeder. Elə də cemaatin sa’yleriyle hasıl olan bir neticeyi və ya cemaatin haseneleriyle terettüp eden bir şerefi, bir fazileti, o cemaatin başçısına və ya üstadına vermək hem cemaate hem də o üstad və ya reise zulümdür. Çünki enaniyeti okşar, gurura sevk edər. Özünü kapıcı iken, padşah zannettirir. Hem öz nəfsinə də zulmeder. Bəlkə bir nevi şirk-i hafîye yol açar. Bəli bir kaleyi fetheden bir taburun ganimetini və muzafferiyet və şerefini, binbaşısı alamaz. Bəli üstad və mürşid, masdar və menba telakki edilmemek gerektir. Bəlkə mazhar və ma’kes olduklarını bilmək lâzımdır.

§160

Mesela, hararet və ziya, sənə bir âyenə vasıtasıyla gəlir. Səndən güneşe qarşı minnettar olmaya bedel, âyineyi masdar telakki edib, güneşi unutup ona minnettar olmaq divaneliktir. Bəli, âyenə muhafaza edilməli çünki mazhardır. İşte mürşidin ruhu və qəlbi bir âyinedir. Cənabı-Haqq’tan gelen feyze ma’kes olur, müridine aksedilmesine də vesile olur. Vesilelikten fazla feyiz noktasında makam verilmemek lâzımdır.

§161

Hattâ bazı olur ki masdar telakki edilen bir üstad, ne mazhardır ne masdardır. Bəlkə müridinin safvet-i ihlasıyla və qüvvət-i irtibatıyla və ona hasr-ı nazar ilə o mürid başqa yolda aldığı füyuzatı, üstadının mir’at-ı ruhundan gelmiş görür.

§162

Necə ki bazı adam, manyetizma vasıtasıyla bir cama dikkat ede ede âlem-i misale qarşı hayalinde bir pencere açılır. O âyinede çox garaibi müşahede edər. Halbuki âyinede deyil bəlkə âyineye olan dikkat-i nazar vasıtasıyla âyinenin haricinde hayaline bir pencere açılmış görür. Onun içindir ki bazen nâkıs bir şeyhin hâlis müridi, şeyhinden daha ziyade kâmil ola bilər və döner şeyhini irşad edər və şeyhinin şeyhi olur.

§163

Tevhide dair dörd kiçik remizdir.

§164

Birinci Remiz: Ey esbab-perest insan! Əcəba garib cevherlerden yapılmış bir acib kasrı görsen ki yapılır. Onun binasında sarf edilen cevherlerin bir kısmı yalnız Çin’de bulunur. Digər kısmı Endülüs’te, bir kısmı Yemen’de, bir kısmı Sibirya’dan başqa yerde bulunmur. Binanın yapılması zamanında eyni günde şark, şimal, garp, cenuptan o cevherli taşlar kolaylıkla celbolup yapıldığını görsen heç şüphen kalır mı ki o kasrı yapan usta, bütün küre-i arza hükmeden bir hâkim-i mu’cizekârdır.

§165

İşte hər bir heyvan, elə bir kasr-ı İlahîdir. Hususan insan, o kasırların en güzeli və o sarayların en acibidir. Və bu insan denilen sarayın cevherleri; bir kısmı âlem-i ervahtan, bir kısmı âlem-i misalden və Levh-i Mahfuz’dan və digər bir kısmı da hava âleminden, nur âleminden, anâsır âleminden geldiyi kimi; hâcatı ebede uzanmış, emelleri semavat və arzın aktarında intişar etmiş, rabıtaları, alâkaları dünya və âhiret edvarında dağılmış bir saray-ı acib və bir kasr-ı garibdir.

§166

Bax, ey özünü insan zanneden insan! Madam ki mahiyetin böyledir, səni yapan ancaq o zat ola bilər ki dünya və âhiret birer menzil, arz və sema birer sahife, ezel və ebed dün və yarın hükmünde olaraq tasarruf eden bir zat ola bilər. Elə isə insanın mabudu və melcei və halâskârı o ola bilər ki arz və semaya hükmeder, dünya və ukba dizginlerine mâliktir.

§167

İkinci Remiz: Bazı eblehler var ki güneşi tanımadıkları üçün bir âyinede güneşi görse âyineyi sevmeye başlar. Şedit bir his ilə onun muhafazasına çalışır. Tâ ki içindeki güneşi kaybolmasın. Ne vaxt o axmaq; güneş, âyinenin ölmesiyle ölmediğini və kırılmasıyla fena bulmadığını derk etse bütün muhabbetini gökteki güneşe çevirir. O vaxt anlar ki âyinede görülen güneş; âyineye tabi deyil, bekası ona mütevakkıf deyil bəlkə güneştir ki o âyineyi o tarzda tutur və onun parlamasına və nuruna meded verir. Güneşin bekası onunla deyil bəlkə âyinenin hayattar parlamasının bekası, güneşin cilvesine tabidir.

§168

Ey insan! Sənin qəlbin və hüviyet və mahiyetin, bir âyinedir. Sənin fıtratında və kalbinde bulunan şedit bir muhabbet-i beka, o âyenə üçün deyil və o qəlbin və mahiyetin üçün deyil, bəlkə o âyinede istidada göre cilvesi bulunan Bâki-i Zülcelal’in cilvesine qarşı muhabbetindir ki axmaqlıq yüzünden o muhabbetin yüzü başqa yere dönmüş. Madam ki belədir. يَا بَاقٖى اَن۟تَ ال۟بَاقٖى də. Yani madam ki sən varsın və bâkisin; fena və adem ne istəyirsə bizə yapsın, ehemmiyeti yox!

§169

Üçüncü Remiz: Ey insan! Fâtır-ı Hakîm’in sənin mahiyetine koyduğu en garib bir halet şudur ki: Bazen dünyaya yerleşemirsən. Zindanda boğazı sıkılmış adam kimi “Of, of!” deyip dünyadan daha geniş bir yer istediyin halde, bir zerrecik bir iş, bir hatıra, bir dakika içine girip yerleşirsən. Koca dünyaya yerleşemeyen qəlb və fikrin, o zerrecikte yerleşir. En şiddetli hissiyatınla o dakikacık, o hatıracıkta dolaşırsan.

§170

Hem sənin mahiyetine elə manevî cihazat və latîfeler vermiş ki bazıları dünyayı yutsa tok olmaz. Bazıları bir zerreyi özündə yerleştiremir. Baş, bir batman taşı kaldırdığı halde; göz, bir saçı kaldıramadığı kimi; o latîfe, bir saç qədər bir sıkleti, yani gaflet və dalaletten gelen kiçik bir halete dayanamır. Hattâ bazen söner və ölür.

§171

Madam ki belədir; hazer et, dikkatle bas, batmaktan kork. Bir lokma, bir kəlmə, bir dane, bir lem’a, bir işarəte, bir öpmekte batma! Dünyayı yutan böyük letaiflerini onda batırma. Çünki çox kiçik şeyler var, çox büyükleri bir cihette yutar. Necə kiçik bir cam parçasında; gök, yıldızlarıyla birlikdə içine girip gark olur. Hardal kimi kiçik kuvve-i hâfızanda, sənin sahife-i a’malin ekseri və sahaif-i ömrün ağlebi içine girdiyi kimi; çox cüz’î kiçik şeyler var, elə böyük eşyayı bir cihette yutar, istiab edər.

§172

Dördüncü Remiz: Ey dünya-perest insan! Çox geniş tasavvur ettiğin sənin dünyan, dar bir kabir hükmündedir. Lakin, o dar kabir kimi menzilin duvarları şişeden olduğu üçün birbiri içinde in’ikas edib göz görünceye qədər genişlir. Kabir kimi dar iken, bir şəhər qədər geniş görünür. Çünki o dünyanın sağ duvarı olan geçmiş zaman və sol duvarı olan geləcək zaman, ikisi ma’dum və gayr-ı mevcud oldukları halde, birbiri içinde in’ikas edib gayet qısa və dar olan hazır zamanın kanatlarını açarlar. Həqiqət hayale karışır, ma’dum bir dünyayı mevcud zannedersin.

§173

Necə bir hat, sürat-i hareketle bir satıh kimi geniş görünürken, həqiqət-i vücudu ince bir hat olduğu kimi; sənin də dünyan həqiqətçe dar lakin sənin gaflet və vehm ü hayalinle duvarları çox genişlemiş. O dar dünyada, bir musibetin tahrikiyle kımıldansan, başını çox uzaq zannetdiyin duvara çarparsın. Başındaki hayali uçurur, uykunu kaçırır. O vaxt görürsün ki o geniş dünyan; kabirden daha dar, köprüden daha müsaadesiz. Sənin zamanın və ömrün, berkten daha çabuk geçer; hayatın, çaydan daha süratli akar.

§174

Madam ki dünya həyatı və cismanî yaşayış və heyvanî həyat böyledir; hayvaniyetten çık, cismaniyeti bırak, qəlb və ruhun derece-i hayatına gir. Tevehhüm ettiğin geniş dünyadan daha geniş bir daire-i həyat, bir âlem-i nur bulursun. İşte o âlemin anahtarı, marifetullah və vahdaniyet sırlarını ifade eden لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ kelime-i kudsiyesiyle qəlbi söylettirmek, ruhu işlettirmektir.

§175

Üç meseledir.

§176

Birinci Mesele: İsm-i Hafîz’in tecelli-i etemmine işarə eden فَمَن۟ يَع۟مَل۟ مِث۟قَالَ ذَرَّةٍ خَي۟رًا يَرَهُ ۝ وَمَن۟ يَع۟مَل۟ مِث۟قَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ âyetidir. Kur’an-ı Hakîm’in bu hakikatine delil istersen, Kitab-ı Mübin’in mistarı üstünde yazılan bu kainat kitabının sahifelerine baksan, ism-i Hafîz’in cilve-i a’zamını və bu âyet-i kerîmenin bir həqiqət-i kübrasının naziresini çox cihetlerle görebilirsin.

§177

Ezcümle: Ağac, çiçək və otların muhtelif toxumlarından bir kabza al. O muhtelif və birbirine muhalif toxumların cinsleri birbirinden ayrı, nevileri birbirinden başqa olan çiçək və ağac və otların sandukçaları hükmünde olan o kabzayı karanlıkta və karanlık və basit və camid bir torpaq içinde defnet, serp. Sonra mizansız və eşyayı fark etmeyen və haraya yüzünü çevirsen oraya giden basit su ilə sula.

§178

Sonra senevî haşrin meydanı olan bahar mevsiminde gel, bak! İsrafilvari melek-i ra’d; baharda nefh-i sûr nevinden yağmura bağırması, yer altında defnedilen çekirdeklere nefh-i ruhla müjdelemesi zamanına dikkat et ki o nihayet derece karışık və karışmış və birbirine benzeyen o tohumcuklar, ism-i Hafîz’in tecellisi altında kemal-i imtisal ilə hatasız olaraq Fâtır-ı Hakîm’den gelen evamir-i tekviniyeyi imtisal edirlər. Və elə tevfik-i hərəkət edirlər ki onların o hareketlerinde bir şuur, bir basîret, bir kasd, bir irade, bir ilim, bir kemal, bir hikmət parladığı görünür.

§179

Çünki görürsən ki o birbirine benzeyen tohumcuklar, birbirinden temayüz edir, ayrılır. Mesela bu tohumcuk, bir incir ağacı oldu. Fâtır-ı Hakîm’in nemətlərini başlarımız üstünde neşre başladı. Serpir, dallarının əlləri ilə bizlərə uzatır. İşte bu, ona sureten benzeyen bu iki tohumcuk isə gün âşığı namındaki çiçək ilə hercaî menekşe kimi çiçəkləri verdi. Bizler üçün süslendi. Yüzümüze gülürlər, özlərini bizlərə sevdirirlər. Daha buradaki bir kısım tohumcuklar, bu güzel meyvələri verdi və sümbül və ağac oldular. Güzel tat və koku və şekilleri ilə iştihamızı açıp, öz nefislerine bizim nefislerimizi davet edirlər və özlərini müşterilerine feda edirlər. Tâ nebatî həyat mertebesinden, heyvanî həyat mertebesine terakki etsinler. Və hâkeza kıyas et.

§180

Elə bir surette o tohumcuklar inkişaf ettiler ki o tək kabza, muhtelif ağaclarla və mütenevvi çiçeklerle dolu bir bahçe hükmüne geçti. İçinde heç bir galat, kusur yox. فَار۟جِعِ ال۟بَصَرَ هَل۟ تَرٰى مِن۟ فُطُورٍ sırrını gösterir. Hər bir toxum, ism-i Hafîz’in cilvesiyle və ihsanıyla ona pederinin və aslının malından verdiyi irsiyeti; iltibassız, noksansız muhafaza edib gösterir.

§181

İşte bu hədsiz hârika muhafazayı yapan Zat-ı Hafîz, kıyamet və haşirde hafîziyetin tecelli-i ekberini göstereceğine kat’î bir işarətir.

§182

Bəli bu ehemmiyetsiz, zâil, fâni tavırlarda bu derece kusursuz, galatsız hafîziyet cilvesi bir hüccet-i kātıadır ki ebedî təsiri və azîm ehemmiyeti bulunan emanet-i kübra hamelesi və arzın halifesi olan insanların ef’al və âsâr və akvalleri və hasenat və seyyiatları, kemal-i dikkatle muhafaza edilir və muhasebesi görüləcək.

§183

Âyâ bu insan zanneder mi ki başıboş kalacaq? Hâşâ! Bəlkə insan, ebede mebustur və saadet-i ebediyeye və şakavet-i daimeye namzettir. Kiçik böyük, az çox hər amelinden muhasebe görəcək. Ya taltif və ya tokat yiyəcək.

§184

İşte hafîziyetin cilve-i kübrasına və mezkûr ayənin hakikatine şahitler hadd ü hesaba gəlməz. Bu meseledeki gösterdiyimiz şahit; denizden bir katre, dağdan bir zerredir.

§185

سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol