MU’CİZAT-I KUR’ANİYE RİSALESİ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İman ve Küfür Muvazeneleri
İyirmi Beşinci Söz
Elde Kur’an kimi bir mu’cize-i bâki varken
Başqa bürhan aramak aklıma zâid görünür.
Elde Kur’an kimi bir bürhan-ı həqiqət varken
Münkirleri ilzam üçün gönlüme sıklet mi gəlir?
İHTAR
Bu Söz’ün başında beş şuleyi yazmak niyet ettik. Lakin Birinci Şule’nin âhirlerinde eski hurufatla tabetmek üçün gayet süratle yazmaya mecbur olduk. Hattâ bazı gün iyirmi otuz sahifeyi iki üç saat içinde yazıyorduk. Onun üçün üç şuleyi ihtisaren, icmalen yazarak iki şuleyi də şimdilik terk ettik. Mənə ait kusurlar və noksaniyetler və işkâl və hatalara nazar-ı insaf və müsamaha ilə bakmalarını ihvanlarımızdan bekleriz.
Bu Mu’cizat-ı Kur’aniye Risalesi’ndeki ekser ayələrin hər biri, ya mülhidler tarafından medar-ı tenkit olmuş və ya ehl-i fen tarafından itiraza uğramış və ya cinnî və insî şeytanların vesvese və şüphelerine maruz olmuş âyetlerdir.
İşte bu Iyirmi Beşinci Söz, elə bir tarzda o ayələrin hakikatlerini və nüktelerini beyan etmiş ki ehl-i ilhad və fennin kusur zannetdikləri nöqtələr, i’cazın lemaatı və belâgat-ı Kur’aniyenin kemalâtının menşeleri olduğu, ilmî kaideleriyle ispat edilmiş. Bulantı vermemek üçün onların şüpheleri zikredilmeden cevab-ı kat’î verilmiş.
وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا kimi. Yalnız Iyirminci Söz’ün Birinci Makamı’nda üç dörd ayədə şüpheleri söylenmiş.
Hem bu Mu’cizat-ı Kur’aniye Risalesi gerçi gayet muhtasar və acele yazılmış isə də lakin ilm-i belâgat və ulûm-u Arabiye noktasında, âlimlere hayret verəcək derecede âlimane və derin və qüvvətli bir tarzda beyan edilmiş. Gerçi hər bahsini hər ehl-i dikkat tam anlamaz, istifadə etməz. Lakin o bahçede hər kəsin ehemmiyetli hissesi var. Çox acele və müşevveş haletler içinde telif edildiğinden ifade və ibaresinde kusur var olmasıyla birlikdə ilim noktasında çox ehemmiyetli meselelerin hakikatini beyan etmiş.
Said Nursî
قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا
Mahzen-i mu’cizat və mu’cize-i kübra-yı Ahmediye (asm) olan Kur’an-ı Hakîm-i Mu’cizü’l-Beyan’ın hədsiz vücuh-u i’cazından kırka yaxın vücuh-u i’caziyeyi, Arabî risalelerimde və Arabî Risaletü’n-Nur’da və İşaratü’l-İ’caz namındaki tefsirimde və geçen bu iyirmi dörd Sözlerde işarəler etmişiz. Indi onlardan yalnız beş vechini bir derece beyan və sair vücuhu içlerinde icmalen dercederek və bir mukaddime ilə onun tarif və mahiyetine işarə edeceğiz.
Üç cüzdür.
Kur’an nedir? Tarifi nasıldır?
Cavab: On Doqquzuncu Söz’de beyan edildiyi və sair Sözlerde ispat edildiyi kimi:
Kur’an
Bu kitab-ı kebir-i kainatın bir tercüme-i ezeliyesi.
Və âyât-ı tekviniyeyi okuyan mütenevvi dillerinin tercüman-ı ebedîsi.
Və bu âlem-i gayb və şehadet kitabının müfessiri.
Və zeminde və gökte gizli esma-i İlahiyenin manevî hazinelerinin keşşafı.
Və sutûr-u hâdisatın altında muzmer həqiqətlərin miftahı.
Və âlem-i şehadette âlem-i gaybın dili.
Və bu âlem-i şehadet perdesi arkasında olan âlem-i gayb cihetinden gelen iltifatat-ı ebediye-i Rahmaniye və hitabat-ı ezeliye-i Sübhaniyenin hazinesi.
Və bu İslâmiyet âlem-i manevîsinin güneşi, teməli, hendesesi.
Və avâlim-i uhreviyenin mukaddes haritası.
Və zat və sıfât və esma və şuun-u İlahiyenin kavl-i şârihi, tefsir-i vâzıhı, bürhan-ı kātı’ı, tercüman-ı sâtıı.
Və bu âlem-i insaniyetin mürebbisi.
Və insaniyet-i kübra olan İslâmiyet’in mâ və ziyası.
Və nev-i beşerin hikmet-i həqiqiyesi.
Və insaniyeti saadete sevk eden həqiqi mürşidi və hâdîsi.
Və insana hem bir kitab-ı şeriat hem bir kitab-ı dua hem bir kitab-ı hikmət hem bir kitab-ı bəndəlik hem bir kitab-ı emir və davet hem bir kitab-ı zikir hem bir kitab-ı fikir hem bütün insanın bütün hâcat-ı maneviyesine merci olacaq çox kitabları tazammun eden tək, câmi’ bir kitab-ı mukaddestir.
Hem bütün evliya və sıddıkîn və urefa və muhakkikînin muhtelif meşreplerine və ayrı ayrı mesleklerine, hər birindeki meşrebin mezâkına lâyık və o meşrebi tenvir edəcək və hər bir mesleğin mesâkına muvafık və onu tasvir edəcək birer risale ibraz eden mukaddes bir kütüphane hükmünde bir kitab-ı semavîdir.
Kur’an arş-ı a’zamdan, ism-i a’zamdan, hər ismin mertebe-i a’zamından geldiyi üçün, On İkinci Söz’de beyan və ispat edildiyi kimi:
Kur’an
Bütün âlemlerin Rabb’i itibarıyla Allah’ın kelâmıdır.
Hem bütün mövcudatın İlahı unvanıyla Allah’ın fermanıdır.
Hem bütün semavat və arzın Hâlık’ı adına bir hitaptır.
Hem rububiyet-i mütləq cihetinde bir mükâlemedir.
Hem saltanat-ı âmme-i Sübhaniye hesabına bir hutbe-i ezeliyedir.
Hem rahmet-i vâsia-i muhita nöqtə-i nazarında bir defter-i iltifatat-ı Rahmaniyedir.
Hem uluhiyetin azamet-i haşmeti haysiyetiyle, başlarında bazen şifre bulunan bir muhabere mecmuasıdır.
Hem ism-i a’zamın muhitinden nüzul ilə arş-ı a’zamın bütün muhatına bakan və teftiş eden hikmet-feşan bir kitab-ı mukaddestir.
Və bu sırdandır ki “kelâmullah” unvanı kemal-i liyakatle Kur’an’a verilmiş və daima da verilir. Kur’an’dan sonra sair enbiyanın kütüb və suhufları derecesi gəlir. Sair nihayətsiz kelimat-ı İlahiyenin isə bir kısmı də has bir itibarla, cüz’î bir unvan ilə hususi bir tecelli ilə cüz’î bir isim ilə və has bir rububiyet ilə və mahsus bir saltanat ilə və hususi bir rəhmət ilə zâhir olan ilhamat surətində bir mükâlemedir. Melek və beşer və hayvanatın ilhamları, külliyet və hususiyet itibarıyla çox muhteliftir.
Kur’an, asırları muhtelif bütün enbiyanın kütüblerini və meşrepleri muhtelif bütün evliyanın risalelerini və meslekleri muhtelif bütün asfiyanın eserlerini icmalen tazammun eden və cihat-ı sittesi parlak və evham və şübehatın zulümatından musaffâ və nöqtə-i istinadı, bi’l-yakîn vahy-i semavî və kelâm-ı ezelî və hedefi və gayesi, bilmüşahede saadet-i ebediye; içi, bilbedahe hâlis hidayet; üstü, bizzarure envar-ı iman; altı, biilmelyakîn delil və bürhan; sağı, bi’t-tecrübe teslim-i qəlb və vicdan; solu, biaynelyakîn teshir-i ağıl və iz’an; meyvəsi, bihakkalyakîn rahmet-i Rahman və dâr-ı cinan; makamı və revacı, bi’l-hadsi’s-sadık makbul-ü melek və ins ü cânn bir kitab-ı semavîdir.
Kur’an’ın tarifine dair üç cüzündeki sıfatların hər biri başqa yerlerde kat’î ispat edilmiş və ya ispat ediləcəkdir. Davamız mücerred deyil, hər biri bürhan-ı kat’î ilə müberhendir.
Bu şulenin üç şuâı var.
Derece-i i’cazda belâgat-ı Kur’aniyedir.
O belâgat isə nazmın cezaletinden və hüsn-ü metanetinden və üsluplarının bedaatinden, garib və müstahsenliğinden və beyanının beraatinden, faik və safvetinden və maânîsinin qüvvət və hakkaniyetinden və lafzının fesahatinden, selasetinden tevellüd eden bir belâgat-ı hârikulâdedir ki mənî-Âdem’in en dâhî ediblerini, en hârika hatiplerini, en mütebahhir ulemasını muarazaya davet edib min üç yüz senedir meydan okur, onların damarlarına şiddetle dokunur. Muarazaya davet ettiği halde, kibir və gururlarından başını semavata vuran o dâhîler, ona muaraza üçün ağız açamayıp kemal-i zilletle boyun eğdiler.
İşte belâgatındaki vech-i i’cazı iki surətlə işarə ederiz:
İ’cazı vardır və mevcuddur. Çünki Ceziretü’l-Arap ahalisi o asırda ekseriyet-i mütləq itibarıyla ümmi idi. Ümmilikleri üçün mefahirlerini və vukuat-ı tarihiyelerini və mehasin-i ahlâka yardım edəcək durub-u emsallerini kitabet yerine şiir və belâgat kaydıyla muhafaza ediyorlardı. Manidar bir kelâm, şiir və belâgat cazibesiyle eslâftan ahlafa hâfızalarda kalıp gidirdi.
İşte bu ehtiyac-ı fitri neticesi olaraq o kavmin manevî çarşı-yı ticaretlerinde en ziyade revaç bulan, fesahat və belâgat metaı idi. Hattâ bir kabilenin beliğ bir edibi, en böyük bir kahraman-ı millîsi kimi idi. En ziyade onunla iftihar ediyorlardı.
İşte İslâmiyet’ten sonra âlemi zekâlarıyla idare eden o zeki kavim, bu en revaçlı və medar-ı iftiharları və ona şiddet-i ihtiyaçla möhtac olan belâgatta, akvam-ı âlemden en ileride və en yüksək mertebede idiler. Belâgat, o qədər qiymətli idi ki bir edibin bir sözü üçün iki kavim böyük muharebe ederdi və bir sözüyle musalaha ediyorlardı. Hattâ onların içinde “Muallakat-ı Seb’a” adı ilə yeddi edibin yeddi kasidesini altınla Kâbe’nin duvarına yazmışlar, onunla iftihar ediyorlardı.
İşte belə bir zamanda, belâgat en revaçlı olduğu bir anda Bəyanı Möcüzə Quran nüzul etti. Necə ki zaman-ı Musa aleyhisselâmda sihir və zaman-ı İsa aleyhisselâmda tıp revaçta idi. Mu’cizelerinin mühimmi o cinsten geldi. İşte o vaxt bülega-yı Arab’ı, en qısa bir suresine mukabeleye davet etti وَ اِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا عَلٰى عَب۟دِنَا فَا۟تُوا بِسُورَةٍ مِن۟ مِث۟لِهٖ fermanıyla onlara meydan okur. Hem deyər ki: “İman getirmezseniz mel’unsunuz. Cəhənnəmə gireceksiniz.” Damarlarına şiddetle vurur. Gururlarını dehşetli surette kırır. O kibirli akıllarını istihfaf edir. Onları bidayeten idam-ı ebedî ilə və sonra da cehennemde idam-ı ebedî ilə birlikdə dünyevî idam ilə də mahkûm edir. Deyər: “Ya muaraza ediniz yaxud can və malınız helâkettedir.”
İşte əgər muaraza mümkün olsaydı əcəba heç mümkün mü idi ki bir iki satırla muaraza edib davasını iptal etmək kimi rahat bir çarə varken, en tehlikeli en müşkülatlı muharebe tarîkı ihtiyar edilsin? Bəli o zeki kavim, o siyasî millet ki bir zaman âlemi siyasetle idare ettiği halde, en qısa və rahat və hafif bir yolu terk etsin? En tehlikeli və bütün mal və canını belaya atacaq uzun bir yolu ihtiyar etsin, heç kabil midir? Çünki bir edibleri, bir neçə hurufatla muaraza edebilseydi Kur’an, davasından vazgeçerdi. Onlar da maddî və manevî helâketten kurtulurlardı. Halbuki muharebe kimi dehşetli, uzun bir yolu ihtiyar ettiler.
Demək, muaraza-i bi’l-huruf mümkün değildi, muhaldi. Onun üçün muharebe-i bi’s-süyufa mecbur oldular.
Hem Kur’an’ı tanzir etmək, taklidini etmək üçün gayet şiddetli iki səbəb vardı. Biri, düşmanın hırs-ı muarazası. Diğeri, dostlarının şevk-i taklididir ki bu iki sâik-i şedit altında milyonlar Arabî kitablar yazılmış ki hiçbirisi ona benzemez. Âlim olsun, âmî olsun hər kim ona və onlara baksa kat’iyen diyəcək ki: “Kur’an, bunlara benzemez. Hiçbirisi onu tanzir edə bilməz.” Bu halde ya Kur’an, bütününün altındadır. Bu isə bütün dost və düşmanın ittifakıyla battaldır, muhaldir. Və ya Kur’an, o yazılan umum kitabların fevkindedir.
Əgər desen: Necə bilirik ki kimse muarazaya teşebbüs etmedi? Kimse özünə güvenemedi mi ki meydana çıksın? Birbirinin yardımı da mı fayda etmedi?
Cavab: Əgər muaraza mümkün olsaydı alâküllihal kat’î teşebbüs edilecekti. Çünki izzət və namus meselesi, can və mal tehlikesi vardı. Əgər teşebbüs edilseydi alâküllihal kat’î taraftar çoxlu bulunacaktı. Çünki hakka muarız və muannid daima kesretli idi. Əgər taraftar bulsaydı alâküllihal iştihar bulacaktı. Çünki kiçik bir mücadele, beşerin nazar-ı istiğrabını celbedip destanlarda iştihar edər. Belə acib bir mücadele və vukuat isə gizli kalamaz. İslâmiyet aleyhinde tâ en çirkin və en şenî şeylere qədər nakledilir, meşhur olur. Halbuki muarazaya dair Müseylime-i Kezzab’ın bir iki fıkrasından başqa nakledilmemiş. O Müseylime’de çendan belâgat varmış. Lakin hədsiz bir hüsn-ü cemale mâlik olan beyan-ı Kur’an’a nisbet edildiyi üçün onun sözleri hezeyan surətində tarihlere geçmişdir. İşte Kur’an’ın belâgatındaki i’caz, kat’iyen iki kere iki dörd edər kimi mevcuddur ki iş belə olur.
Belâgatındaki i’caz-ı Kur’anînin hikmetini beş noktada beyan edeceğiz.
Birinci Nöqtə: Kur’an’ın nazmında bir cezalet-i hârika var.
O nazımdaki cezalet və metaneti, İşaratü’l-İ’caz baştan aşağıya qədər bu cezalet-i nazmiyeyi beyan edər. Saatin saniye, dakika, saati sayan və birbirinin nizamını tekmil eden ne isə Kur’an-ı Hakîm’in hər bir cümledeki, hey’atındaki nazım və kelimelerindeki nizam və cümlelerin birbirine qarşı münasebatındaki nizam-nizam-intizamı elə bir tarzda İşaratü’l-İ’caz’da âhirine qədər beyan edilmişdir. Kim istəyirsə ona bakabilir və bu nazımdaki cezalet-i hârikayı bu surette görebilir.
Yalnız bir iki misal, bir cümlenin hey’atındaki nazmı göstermek üçün zikredeceğiz.
Mesela وَلَئِن۟ مَسَّت۟هُم۟ نَف۟حَةٌ مِن۟ عَذَابِ رَبِّكَ
Bu cümlede, azabı dehşetli göstermek üçün en azının şiddetle tesirini göstermekle göstermek istəyər. Demək, taklili ifade edəcək cümlenin bütün heyetleri də bu taklile baxıb ona qüvvət verəcək. İşte:
لَئِن۟ lafzı, teşkiktir. Şek, kıllete bakar.
مَسَّ lafzı, azıcık dokunmaktır. Yenə kılleti ifade edər.
نَف۟حَةٌ lafzı maddesi, bir kokucuk olub kılleti ifade ettiği kimi sîgası bire delâlet edər. Masdar-ı merre tabir-i sarfiyesinde biricik deməkdir, kılleti ifade edər.
نَف۟حَةٌ deki tenvin-i tenkirî, taklili içindir ki o qədər kiçik ki bilinemir deməkdir.
مِن۟ lafzı, teb’iz içindir, bir parça deməkdir. Kılleti ifade edər.
عَذَابِ lafzı; nekal, ikaba nisbeten hafif bir nevi cezadır ki kıllete işarə edər.
رَبِّكَ lafzı; Kahhar, Cebbar, Müntakim’e bedel yenə şəfqəti ihsas etmekle kılleti işarə edir.
İşte bu qədər kılletteki bir parça azap belə təsirli isə ikab-ı İlahî ne qədər dehşetli olur kıyas edebilirsiniz deyə ifade edər.
İşte bu cümlede kiçik heyetler necə birbirine baxıb yardım edər. Maksad-ı küllîyi, hər biri öz dili ilə takviye edər. Bu misal bir derece lafız və maksada bakar.
İkinci misal:
وَمِمَّا رَزَق۟نَاهُم۟ يُن۟فِقُونَ
Bu cümlenin hey’atı, sadakanın şerait-i qəbulünün beşine işarə edər.
Birinci şart: Sadakaya möhtac olmamaq derecede sadaka vermək ki وَمِمَّا lafzındaki مِن۟ -i teb’iz ilə o şartı ifade edər.
İkinci şart: Ali’den alıb Veli’ye vermək deyil bəlkə öz malından vermektir. Bu şartı رَزَق۟نَاهُم۟ lafzı ifade edir. “Size rızık olandan veriniz.” deməkdir.
Üçüncü şart: Minnet etmemektir. Bu şarta رَزَق۟نَا daki نَا lafzı işarə edər. Yani “Mən sizə rızkı verirəm. Mənim malımdan mənim abdime vermekte minnetiniz yoxdur.”
Dördüncü şart: Elə adama veresin ki nafakasına sarf etsin. Yoxsa sefahete sarf edenlere sadaka makbul olmaz. Bu şarta يُن۟فِقُونَ lafzı işarə edir.
Beşinci şart: Allah adına vermektir ki رَزَق۟نَاهُم۟ ifade edir. Yani “Mal benimdir, mənim namımla vermelisiniz.”
Bu şartlarla birlikdə bir tevsi də var. Yani sadaka necə mal ilə olur. İlim ilə də olur. Kavl ilə fiil ilə nəsihət ilə də olur. İşte bu aksama مِمَّا lafzındaki مَا umumiyetiyle işarə edir. Hem bu cümle də bizzat işarə edir. Çünki mutlaktır, umumu ifade edər.
İşte sadakayı ifade eden bu kısacık cümlede, beş şart ilə birlikdə geniş bir dairesini akla ihsan edir. Heyetiyle ihsas edir. İşte heyette belə çoxlu nazımlar var.
Kelimatın də birbirine qarşı, eynilə geniş belə bir daire-i nazmiyesi var.
Sonra kelâmların da:
Mesela
قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ də altı cümle var. Üçü müsbet, üçü menfî. Altı mertebe-i tevhidi ispat etmekle birlikdə şirkin altı envaını reddeder. Hər bir cümlesi o biri cümlelere hem delil olur hem netice olur. Çünki hər bir cümlenin iki manası var. Bir mana ilə netice olur, bir mana ilə də delil olur. Demək, Sure-i İhlas’ta otuz Sure-i İhlas qədər, muntazam, birbirini ispat edər delillerden mürekkeb surələr vardır.
Mesela
قُل۟ هُوَ اللّٰهُ لِاَنَّهُ اَحَدٌ ، لِاَنَّهُ صَمَدٌ ، لِاَنَّهُ لَم۟ يَلِد۟ ، لِاَنَّهُ لَم۟ يُولَد۟ ، لِاَنَّهُ لَم۟ يَكُن۟ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
Hem وَلَم۟ يَكُن۟ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ ، لِاَنَّهُ لَم۟ يُولَد۟ ، لِاَنَّهُ لَم۟ يَلِد۟ ، لِاَنَّهُ صَمَدٌ ،لِاَنَّهُ اَحَدٌ ، لِاَنَّهُ هُوَ اللّٰهُ Hem هُوَ اللّٰهُ فَهُوَ اَحَدٌ ، فَهُوَ صَمَدٌ ، فَاِذًا لَم۟ يَلِد۟ ، فَاِذًا لَم۟ يُولَد۟ ، فَاِذًا لَم۟ يَكُن۟ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
Daha sən buna göre kıyas et.
Mesela الٓمٓ ذٰلِكَ ال۟كِتَابُ لَا رَي۟بَ فٖيهِ هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ
Bu dörd cümlenin hər birisinin iki manası var. Bir mana ilə o biri cümlelere delildir. Digər mana ilə onlara neticedir. On altı münasibət hatlarından bir nakş-ı nazmî-i i’cazî hasıl olur. İşaratü’l-İ’caz’da elə bir tarzda beyan edilmiş ki bir nakş-ı nazmî-i i’cazî teşkil edər. On Üçüncü Söz’de beyan edildiyi kimi güya ekser âyât-ı Kur’aniyenin hər biri ekser âyâtın hər birisine bakar bir gözü və nâzır bir yüzü vardır ki onlara münasebatın hutut-u maneviyesini uzatır. Birer nakş-ı i’cazî nescedir. İşte İşaratü’l-İ’caz, baştan aşağıya qədər bu cezalet-i nazmiyeyi şerh etmişdir.
İkinci Nöqtə: Manasındaki belâgat-ı hârikadır.
On Üçüncü Söz’de beyan olunan bu misale bak: Mesela سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ âyetindeki belâgat-ı maneviyeyi zevk etmək istersen özünü nur-u Kur’an’dan evvel asr-ı cahiliyette, sahra-yı bedeviyette farz et ki hər şey zulmet-i cehil və gaflet altında perde-i cümud-u tabiata sarılmış olduğu bir anda Kur’an’ın lisan-ı semavîsinden سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ veyahut تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ kimi âyetleri işit, bak! Necə ki o ölmüş və ya yatmış olan mevcudat-ı âlem سَبَّحَ ، تُسَبِّحُ sadâsıyla işitenlerin zihninde necə dirilirlər, hüşyar olurlar, kıyam edib zikredirlər. Və o karanlık gökyüzünde birer camid ateşpare olan yıldızlar və yerde pərişan mahlukat تُسَبِّحُ sayhasıyla və nuruyla; işitenin nazarında gökyüzü bir ağız, bütün yıldızlar birer kelime-i hikmet-nüma və birer nur-u həqiqət-eda və küre-i arz bir baş və berr və bahir birer dil və bütün heyvanlar və nebatlar birer kelime-i tesbih-feşan surətində arz-ı dîdar edər.
Mesela, On Beşinci Söz’de ispat edilen bu misale bak:
يَا مَع۟شَرَ ال۟جِنِّ وَال۟اِن۟سِ اِنِ اس۟تَطَع۟تُم۟ اَن۟ تَن۟فُذُوا مِن۟ اَق۟طَارِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ فَان۟فُذُوا لَا تَن۟فُذُونَ اِلَّا بِسُل۟طَانٍ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ يُر۟سَلُ عَلَي۟كُمَا شُوَاظٌ مِن۟ نَارٍ وَ نُحَاسٌ فَلَا تَن۟تَصِرَانِ فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ وَلَقَد۟ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّن۟يَا بِمَصَابٖيحَ وَجَعَل۟نَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطٖينِ âyetlerini dinlə bak ki ne diyor? Diyor ki: Ey acizlik və hakareti içinde mağrur və mütemerrid və zaaf və möhtaclıqı içinde serkeş və muannid olan ins və cin! Emirlerime itaat etmezseniz haydi elinizden gelirse hudud-u mülkümden çıkınız! Nasıl cesaret edersiniz ki elə bir Sultan’ın emirlerine qarşı gelirsiniz; yıldızlar, aylar, güneşler, emirber neferleri kimi emirlerine itaat edərlər.
Hem tuğyanınızla elə bir Hâkim-i Zülcelal’e qarşı mübareze ediyorsunuz ki elə azametli mutî askerleri var. Faraza şeytanlarınız dayanabilseler onları dağ kimi güllelerle recmedebilirler.
Hem küfranınızla elə bir Mâlik-i Zülcelal’in memleketinde isyan ediyorsunuz ki cünudundan öyleleri var, deyil sizin kimi kiçik âciz mahluklar, bəlkə farz-ı muhal olaraq dağ və arz büyüklüğünde birer adüvv-ü kâfir olsaydınız arz və dağ büyüklüğünde yıldızları, ateşli demirleri sizə atabilirler, sizi dağıtırlar.
Hem elə bir kanunu kırıyorsunuz ki onunla öyleler bağlıdır, əgər lüzum olsa arzınızı yüzünüze çarpar, gülleler kimi küreler misillü yıldızları üstünüze Allah’ın izniyle yağdırabilirler. Daha sair âyâtın manalarındaki qüvvət və belâgatı və ulviyet-i ifadesini bunlara kıyas et.
Üçüncü Nöqtə: Üslubundaki bedaat-i hârikadır.
Bəli, Kur’an’ın üslupları hem garibdir hem bedî’dir hem acibdir hem muknidir. Heç bir şeyi heç bir kimseyi taklit etmemiş. Heç kimse də onu taklit edemir. Necə gelmiş, elə o üsluplar taravetini, gençliğini, garabetini daima muhafaza etmiş və edir.
Ezcümle, bir kısım surelerin başlarında şifre-misal الٓمٓ الٓرٰ طٰهٰ يٰسٓ حٰمٓ عٓسٓقٓ kimi mukattaat hurufundaki üslub-u bedîîsi, beş altı lem’a-i i’cazı tazammun ettiğini İşaratü’l-İ’caz’da yazmışız. Ezcümle: Surelerin başında mezkûr olan huruf, hurufatın aksam-ı malûmesi olan mechure, mehmuse, şedide, rahve, zelâka, kalkale kimi aksam-ı kesîresinden hər bir kısmından nısfını almışdır. Kabil-i taksim olmayan hafifinden nısf-ı ekser, sakîlinden nısf-ı ekall olaraq bütün aksamını tansif etmişdir. Bu mütedâhil və birbiri içindeki kısımları və iki yüz ihtimal içinde mütereddid yalnız gizli və fikren bilinmeyəcək bir tək yol ilə umumu tansif etmək kabil olduğu halde, o yolda, o geniş mesafede sevk-i kelâm etmək, fikr-i beşerin işi ola bilməz. Tesadüf heç karışamaz.
İşte bir şifre-i İlahiye olan surelerin başlarındaki huruf, bunun kimi daha beş altı lem’a-i i’caziyeyi gösterdikleriyle birlikdə; ilm-i esrar-ı huruf ulemasıyla evliyanın muhakkikleri bu mukattaattan çox esrar istihraç etmişler və elə həqiqətlər bulmuşlar ki onlarca bu mukattaat öz başıyla gayet parlak bir mu’cizedir. Onların esrarına ehil olmadığımız hem umuma göz görəcək derecede ispat edemediyimiz üçün o kapıyı açamayız. Yalnız İşaratü’l-İ’caz’da bunlara dair beyan olunan beş altı lem’a-i i’caza havale etmekle iktifa edirik.
Indi, esalib-i Kur’aniyeye surə itibarıyla, maksat itibarıyla, âyât və kelâm və kəlmə itibarıyla birer işarə edeceğiz:
Mesela, Sure-i عَمَّ ye dikkat edilse elə bir üslub-u bedî’ ilə âhireti, haşri, cənnət və cehennemin ahvalini elə bir tarzda gösterir ki bu dünyadaki ef’al-i İlahiyeyi, âsâr-ı Rabbaniyeyi o ahval-i uhreviyeye birer birer bakar, ispat edər kimi qəlbi ikna edər. Bu suredeki üslubun izahı uzun olduğundan yalnız bir iki noktasına işarə ederiz. Belə ki:
Bu surenin başında kıyamet gününü ispat üçün deyər: Sizə zemini güzel serilmiş bir beşik; dağları hanenize və hayatınıza defineli direk, hazineli kazık; sizi birbirini sever, ünsiyet edər çift; geceyi hâb-ı rahatınıza örtü; gündüzü meydan-ı maişet; güneşi ışık verici, ısındırıcı bir lamba; bulutları âb-ı həyat çeşmesi kimi ondan suyu akıttım. Basit bir sudan bütün erzakınızı taşıyan bütün çiçekli, meyveli muhtelif eşyayı kolay və az bir zamanda icad ederiz. Elə isə yevm-i fasl olan kıyamet sizi beklir. O günü getirmek bizə ağır gelemez.
İşte bundan sonra kıyamette dağların dağılması, semavatın parçalanması, cehennemin hazırlanması və cənnət ehline bağ və bostan vermesini gizli bir surette ispatlarına işarə edər. Manen deyər: “Madam gözünüz önünde dağ və zeminde bu işleri yapar. Âhirette də bunlara benzer işleri yapar.” Demək surenin başındaki dağ, kıyametteki dağların haline bakar və bağ isə âhirde və âhiretteki hadikaya və bağa bakar. İşte sair nöqtələrı buna kıyas et, ne qədər güzel və âlî bir üslubu var, gör.
Mesela قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ ال۟مُل۟كِ تُؤ۟تِى ال۟مُل۟كَ مَن۟ تَشَٓاءُ وَتَن۟زِعُ ال۟مُل۟كَ مِمَّن۟ تَشَٓاءُ …اِلٰى اٰخِرِ
Elə bir üslub-u âlîde mənî-beşerdeki şuunat-ı İlahiyeyi və gece və gündüzün deveranındaki tecelliyat-ı İlahiyeyi və senenin mevsimlerinde olan tasarrufat-ı Rabbaniyeyi və yeryüzünde həyat memat, haşir və neşr-i dünyeviyedeki icraat-ı Rabbaniyeyi elə bir ulvi üslup ilə beyan edər ki ehl-i dikkatin akıllarını teshir edər. Parlak və ulvi, geniş üslubu, az dikkat ilə göründüğü üçün şimdilik o hazineyi açmayacağız.
Mesela
اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟شَقَّت۟ وَاَذِنَت۟ لِرَبِّهَا وَحُقَّت۟ وَاِذَا ال۟اَر۟ضُ مُدَّت۟ وَاَل۟قَت۟ مَا فٖيهَا وَ تَخَلَّت۟ وَاَذِنَت۟ لِرَبِّهَا وَحُقَّت۟
Gök və zeminin Cənabı-Haqqın emrine qarşı derece-i inkıyad və itaatlerini belə âlî bir üslup ilə beyan edər ki:
Necə bir kumandan-ı a’zam, mücahede və manevra və ahz-ı əsgər şubeleri kimi mücahedeye lâzım işler üçün iki daireyi teşkil edib açmış. O mücahede, o muamele işi bittikten sonra o iki daireyi başqa işlerde kullanmak və tebdil edərək istimal etmək üçün o kumandan-ı a’zam o iki daireye müteveccih olur. O daireler, hər biri hademeleri dili ilə və ya nutka gəlib öz dili ilə deyər ki: “Ey kumandanım! Bir parça mühlet ver ki eski işlerin ufak tefeklerini, pırtı mırtılarını temizleyip dışarı atayım, sonra teşrif ediniz. İşte atıp sənin emrine hazır dururuq. Buyurun ne yaparsanız yapınız. Sənin emrine münkadız. Sənin yaptığın işler bütün hak, güzel, maslahattır.”
Elə də semavat və arz, belə iki daire-i teklif və tecrübe və imtihan üçün açılmışdır. Müddet bittikten sonra semavat və arz, daire-i teklife ait eşyayı emr-i İlahiyle bertaraf edər. Deyərlər: “Yâ Rabbenâ! Buyurun, ne üçün bizi istihdam edersen et. Hakkımız sənə itaattir. Hər yaptığın şey də haktır.” İşte, cümlelerindeki üslubun haşmetine bak, dikkat et.
Hem mesela يَٓا اَر۟ضُ اب۟لَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَق۟لِعٖى وَغٖيضَ ال۟مَٓاءُ وَقُضِىَ ال۟اَم۟رُ وَاس۟تَوَت۟ عَلَى ال۟جُودِىِّ وَقٖيلَ بُع۟دًا لِل۟قَو۟مِ الظَّالِمٖينَ
İşte bu ayənin bahr-i belâgatından bir katreye işarə üçün bir üslubunu bir təmsil âyinesinde göstereceğiz.
Necə bir harb-i umumîde bir kumandan, zaferden sonra ateş eden bir ordusuna “Ateş kes!” və hücum eden digər bir ordusuna “Dur!” deyər, emreder. O anda ateş kesilir, hücum durur. “İş bitti, istila ettik. Bayrağımız düşmanın merkezlerinde yüksək kalelerinin başında dikildi. Esfelü’s-safilîne giden o edepsiz zalimler cezalarını buldular.” deyər.
Eynilə elə də Padşah-ı Bîmisal, kavm-i Nuh’un mahvı üçün semavat və arza emir vermiş. Vazifelerini yaptıktan sonra ferman edir: “Ey arz! Suyunu yut. Ey sema! Dur, işin bitti. Su çekildi. Dağın başında memur-u İlahînin çadır vazifesini gören gemisi kuruldu. Zalimler cezalarını buldular.” İşte bu üslubun ulviyetine bak. “Zemin və gök iki mutî əsgər kimi emir dinler, itaat edərlər.” dir. İşte bu üslup işarə edər ki insanın isyanından kainat kızır. Semavat və arz hiddete gelirlər. Və bu işarəle deyər ki: “Yer və gök iki mutî əsgər kimi emirlerine bakan bir zata isyan edilmez, edilmeməli.” Dehşetli bir zecri ifade edər.
İşte tufan kimi bir hâdise-i umumiyeyi bütün netaiciyle, həqiqətləriyle bir neçə cümlede îcazlı, i’cazlı, cemalli, icmalli bir tarzda beyan edər. Bu denizin sair katrelerini bu katreye kıyas et.
Indi kelimelerin penceresiyle gösterdiyi üsluba bak:
Mesela وَال۟قَمَرَ قَدَّر۟نَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَال۟عُر۟جُونِ ال۟قَدٖيمِ deki كَال۟عُر۟جُونِ ال۟قَدٖيمِ kelimesine bak, ne qədər latîf bir üslubu gösterir. Belə ki: Kamerin bir menzili var ki Süreyya yıldızlarının dairesidir. Kameri, hilâl vaxtında hurmanın eskimiş beyaz bir dalına teşbih edər. Bu teşbih ilə semanın yeşil perdesi arkasında güya bir ağac bulunur ki beyaz, sivri, nurani bir dalı, perdeyi yırtıp başını çıkarıp, Süreyya o dalın bir salkımı kimi və sair yıldızlar o gizli yaradılış ağacının birer münevver meyvəsi olaraq işitenin hayalî olan gözüne göstermekle; medar-ı maişetlerinin en mühimmi hurma ağacı olan sahra-nişinlerin nazarında ne qədər münasib, güzel, latîf, ulvi bir üslub-u ifade olduğunu zevkin varsa anlarsın.
Mesela, On Doqquzuncu Söz’ün âhirinde ispat edildiyi kimi وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ لَهَا deki تَج۟رٖى kəlməsi belə bir üslub-u âlîye pencere açar. Belə ki: تَج۟رٖى lafzıyla yani “Güneş döner.” tabiriyle kış və yaz, gece və gündüzün deveranındaki muntazam tasarrufat-ı qüdrət-i İlahiyeyi ihtar ilə Sâni’in azametini ifham edər. Və o mevsimlerin sahifelerinde qələm-i qüdrətin yazdığı mektubat-ı Samedaniyeye nazarı çevirir, Hâlık-ı Zülcelal’in hikmetini i’lam edər.
وَ جَعَلَ الشَّم۟سَ سِرَاجًا Yani, lamba tabiriyle belə bir üsluba pencere açar ki: Bu âlem bir saray və içinde olan eşya isə insana və canlıa ihzar edilmiş müzeyyenat və mat’umat və levazımat olduğunu və güneş də musahhar bir mumdar olduğunu ihtar ilə Sâni’in haşmetini və Hâlık’ın ihsanını ifham edərək tevhide bir delil gösterir ki müşriklerin en mühim, en parlak mabud zannetdikləri güneş, musahhar bir lamba, camid bir mahluktur. Demək “sirac” tabirinde Hâlık’ın azamet-i rububiyetindeki rahmetini ihtar edər. Rahmetin vüs’atindeki ihsanını ifham edər. Və o ifhamda saltanatının haşmetindeki keremini ihsas edər. Və bu ihsasta vahdaniyeti i’lam edər və manen deyər: “Camid bir sirac-ı musahhar, heç bir cihette ibadəte lâyık ola bilməz.”
Hem cereyan-ı تَج۟رٖى tabirinde gece gündüzün, kış və yazın dönmelerindeki tasarrufat-ı muntazama-i acibeyi ihtar edər və o ihtarda, rububiyetinde münferid bir Sâni’in azamet-i kudretini ifham edər. Demək, şems və kamer nöqtələrından beşerin zihnini gece və gündüz, kış və yaz sahifelerine çevirir və o sahifelerde yazılan hâdisatın satırlarına nazar-ı dikkati celbeder. Bəli Kur’an, güneşten güneş üçün bahsetmir. Bəlkə onu ışıklandıran zat üçün bahsedir. Hem güneşin insana lüzumsuz olan mahiyetinden bahsetmir. Bəlkə güneşin vazifesinden bahsedir ki sanat-ı Rabbaniyenin nizam-nizam-intizamına bir zemberek və yaradılış-i Rabbaniyenin nizamına bir merkez hem Nakkaş-ı Ezelî’nin gece gündüz ipleriyle dokuduğu eşyadaki sanat-ı Rabbaniyenin insicamına bir mekik vazifesini yapır.
Daha sair kelimat-ı Kur’aniyeyi bunlara kıyas edebilirsin. Âdeta basit, me’luf birer kəlmə iken latîf manaların definelerine birer anahtar vazifesini görür.
İşte ekseriyetle üslub-u Kur’an’ın geçen tarzlarda ulvi və parlak olduğundandır ki bazen bir bedevî Arap bir tək kelâma meftun olur, Müslüman olmadan secdeye giderdi. Bir bedevî فَاص۟دَع۟ بِمَا تُؤ۟مَرُ kelâmını işittiği anda secdeye gitti. Ona dediler: “Müslüman mı oldun?” “Yok” dedi, “Mən bu kelâmın belâgatına secde edirəm.”
Dördüncü Nöqtə: Lafzındaki fesahat-i hârikasıdır.
Bəli, Kur’an manen üslub-u beyan cihetiyle fevkalâde beliğ olduğu kimi lafzında gayet selis bir fesahati vardır. Fesahatin kat’î vücuduna, usandırmaması delildir. Və fesahatin hikmetine, fenn-i beyan və maânînin dâhî ulemasının şehadetleri bir bürhan-ı bâhirdir. Bəli, minlərlə defa tekrar edilse usandırmır, bəlkə ləzzət verir. Kiçik basit bir çocuğun hâfızasına ağır gelmir, hıfzedebilir. En hastalıklı, az bir sözden müteezzi olan bir kulağa nâhoş gelmir, hoş gəlir. Sekeratta olanın damağına şerbet kimi olur. Zemzeme-i Kur’an onun kulağında və dimağında, eynilə ağzında və damağında mâ-i zemzem kimi leziz gəlir.
Usandırmamasının sırr-ı hikməti şudur ki: Kur’an, kulûbe kut və gıda və ukûle qüvvət və gınadır və ruha mâ və ziya və nüfusa deva və şifa olduğundan usandırmaz. Hər gün ekmek yeriz, usanmayız. Lakin en güzel bir meyveyi hər gün yesek usandıracaq. Demək Kur’an, hak və həqiqət və sıdk və hidayet və hârika bir fesahat olduğundandır ki usandırmır, daima gençliğini muhafaza ettiği kimi taravetini, halâvetini də muhafaza edir. Hattâ Kureyş’in rüesasından müdakkik bir beliğ, müşrikler tarafından, Kur’an’ı dinlemek üçün gitmiş. Dinlemiş, dönmüş, demiş ki: “Şu kelâmın elə bir halâveti və taraveti var ki kelâm-ı beşere benzemez. Mən şairleri, kâhinleri bilirəm. Bu onların heç sözlerine benzemez. Olsa olsa etbaımızı kandırmak üçün sihir deməliyik.” İşte Kur’an-ı Hakîm’in en muannid düşmanları hətta fesahatinden hayran olurlar.
Kur’an-ı Hakîm’in âyetlerinde, kelâmlarında, cümlelerinde fesahatin esbabını izah çox uzun gedər. Onun üçün sözü qısa kesip yalnız numune olaraq bir âyetteki huruf-u hecaiyenin vaziyetiyle hasıl olan bir selaset və fesahat-i lafziyeyi və o vaziyetten parlayan bir lem’a-i i’cazı göstereceğiz.
İşte ثُمَّ اَن۟زَلَ عَلَي۟كُم۟ مِن۟ بَع۟دِ ال۟غَمِّ اَمَنَةً نُعَاسًا يَغ۟شٰى طَٓائِفَةً مِن۟كُم۟ …اِلٰى اٰخِرهِ
İşte bu ayədə bütün huruf-u heca mevcuddur. Bak ki sakîl, ağır bütün aksam-ı huruf birlikdə olduğu halde selasetini bozmamış. Bəlkə bir revnak və muhtelif tellerden mütenasip, mütesanid bir nağme-i fesahat katmış.
Hem bu lem’a-i i’caza dikkat et ki huruf-u hecadan “ya” ilə “elif” en hafif və birbirine kalbolduğu üçün iki qardaş kimi hər biri iyirmi bir kere tekrarı var. “Mim” ilə “nun” (Hâşiye ) birbirinin kardeşi və birbirinin yerine geçtiği üçün hər biri otuz üçer defa zikredilmişdir.
ص ، س ، ش mahreççe, sıfatça, savtça qardaş oldukları üçün hər biri üç defa; ع ، غ qardaş oldukları halde ع daha hafif altı defa,
غ sıkleti üçün yarısı olaraq üç defa zikredilmişdir. ط ، ظ ، ذ ، ز mahreççe, sıfatça, sesçe qardaş oldukları üçün hər biri ikişer defa; “lâm” və “elif” ilə birlikdə ikisi لا surətində ittihat ettikleri və “elif” لا surətində hissesi “lâm”ın yarısıdır, onun üçün “lâm” qırx iki defa, “elif” onun yarısı olaraq iyirmi bir defa zikredilmişdir. “Hemze” “he” ilə mahreççe qardaş oldukları üçün hemze (Hâşiye ) on üç, “he” bir derece daha hafif olduğu üçün on dörd defa; ق ، ف ، ك qardaş oldukları üçün ق ’ın bir noktası fazla olduğu üçün ق on, ف doqquz, ك doqquz; ب doqquz, ت on iki, “ta”nın derecesi üç olduğu üçün on iki defa zikredilmişdir. ر “lâm”ın kardeşidir. Lakin ebced hesabıyla ر iki yüz, “lâm” otuzdur. Altı derece yuxarı çıktığı üçün altı derece aşağı düşmüşdür. Hem ر telaffuzca tekerrür ettiğinden sakîl olub yalnız altı defa zikredilmişdir.
خ ، ح ، ث ، ض sıkletleri və bazı cihat-ı münasebat üçün birer defa zikredilmişdir. “Vav” “he”den və “hemze”den daha hafif və “ya”dan və “elif”den daha sakîl olduğu üçün on yeddi defa, sakîl hemzeden dörd derece yuxarı, hafif eliften dörd derece aşağı zikredilmişdir.
İşte bu hurufun bu zikrinde hârikulâde bu vaziyet-i muntazama ilə və o münasebet-i hafiye ilə və o güzel nizam-nizam-intizam və o dakik və ince nazım və insicam ilə iki kere iki dörd edər derecede gösterir ki beşer fikrinin haddi deyil ki bunu yapabilsin. Tesadüf isə muhaldir ki ona karışsın. İşte bu vaziyet-i huruftaki nizam-nizam-intizam-ı acib və nizam-ı garib, selaset və fesahat-i lafziyeye medar olduğu kimi daha gizli çox hikmetleri bulunabilir. Madam ki hurufatında belə nizam-nizam-intizam gözetilmiş. Əlbəttə kelimelerinde, cümlelerinde, manalarında elə esrarlı bir nizam-nizam-intizam, elə envarlı bir insicam gözetilmiş ki göz görse “Mâşâallah”, ağıl anlasa “Bârekellah” diyəcək.
Beşinci Nöqtə: Beyanındaki beraattir.
Yani, tefevvuk və metanet və haşmettir. Necə ki nazmında cezalet, lafzında fesahat, manasında belâgat, üslubunda bedaat var. Beyanında də faik bir beraat vardır. Bəli, tergib və terhib, medih və zem, ispat və irşad, ifham (إفحام) və ifham (إفهام) kimi bütün aksam-ı kelâmiyede və tabakat-ı hitabiyede beyanat-ı Kur’aniye en yüksək mertebededir. Mesela:
Makam-ı tergib və teşvikte hədsiz misallerinden mesela, Sure-i هَل۟ اَتٰى عَلَى ال۟اِن۟سَانِ də beyanatı (Hâşiye-1 )âb-ı kevser kimi hoş, selsebil çeşmesi kimi selasetle akar, cənnət meyvələri kimi tatlı, huri libası kimi güzeldir.
Makam-ı terhib və tehditte çoxlu misallerinden mesela هَل۟ اَتٰيكَ حَدٖيثُ ال۟غَاشِيَةِ suresinin başında beyanat-ı Kur’aniye ehl-i dalaletin sımahında kaynayan rasas kimi dimağında yakan ateş kimi damağında yanan zakkum kimi yüzünde saldıran cəhənnəm kimi midesinde acı, dikenli dari’ kimi təsir edər. Bəli, bir zatın tehdidini gösteren cəhənnəm kimi bir azap memuru, öfkesinden və gayzından parçalanmak vaziyetini alması və تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ söylemesi, söyletmesi, o zatın terhibi ne derece dehşetli olduğunu gösterir.
Makam-ı medhin minlərlə misallerinden, başında “Elhamdülillah” olan beş surede beyanat-ı Kur’aniye güneş kimi parlak, (Hâşiye-2 ) yıldız kimi ziynetli, semavat və zemin kimi haşmetli, melekler kimi sevimli, dünyada yavrulara rəhmət kimi şəfqətli, âhirette cənnət kimi güzeldir.
Makam-ı zem və zecirde minlərlə misallerinden mesela اَيُحِبُّ اَحَدُكُم۟ اَن۟ يَا۟كُلَ لَح۟مَ اَخٖيهِ مَي۟تًا âyetinde zemmi altı derece zemmeder. Gıybetten altı derece şiddetle zecreder. Belə ki: Malûmdur, ayənin başındaki hemze, sormak (âyâ) manasındadır. O sormak manası, su kimi ayənin bütün kelimelerine girer.
İşte birinci, hemze ilə deyər: Âyâ sual və cavab mahalli olan aklınız yox mu ki bu derece çirkin bir şeyi anlamır?
İkincisi: يُحِبُّ lafzı ilə deyər: Âyâ sevmek, nefret etmək mahalli olan kalbiniz bozulmuş mu ki en menfur bir işi sever?
Üçüncüsü: اَحَدُكُم۟ kelimesiyle deyər: Cemaatten hayatını alan hayat-ı içtimaiye və medeniyetiniz ne olmuş ki belə hayatınızı zehirleyen bir aməli qəbul edər?
Dördüncüsü: اَن۟ يَا۟كُلَ لَح۟مَ kelâmıyla deyər: İnsaniyetiniz ne olmuş ki belə canavarcasına arkadaşını dişle parçalamayı yapıyorsunuz?
Beşincisi: اَخٖيهِ kelimesiyle deyər: Heç rikkat-i cinsiyeniz, heç sıla-i rahminiz yox mu ki belə çox cihetlerle kardeşiniz olan bir mazlumun şahs-ı manevîsini insafsızca dişliyorsunuz? Heç aklınız yox mu ki öz azanızı öz dişinizle divane kimi ısırıyorsunuz?
Altıncısı: مَي۟تًا kelâmıyla deyər: Vicdanınız harada? Fıtratınız bozulmuş mu ki en muhterem bir halde bir kardeşine qarşı, etini yemek kimi en müstekreh bir iş yapılır?
Demək zem və gıybet, aklen, kalben və insaniyeten və vicdanen və fitrətən və asabiyeten və milliyeten mezmumdur. İşte bak! Necə bu ayə, îcazkârane altı mertebe zemmi zemmetmekle i’cazkârane altı derece o cürümden zecreder.
Makam-ı ispatta minlərlə misallerinden mesela فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ də haşri ispat və istib’adı izale üçün elə bir tarzda beyan edər ki fevkinde ispat ola bilməz. Belə ki: Onuncu Söz’ün Doqquzuncu Həqiqət’inde, Iyirmi İkinci Söz’ün Altıncı Lem’a’sında ispat və izah edildiyi kimi; hər bahar mevsiminde ihya-yı arz keyfiyetinde üç yüz min tarzda haşrin numunelerini nihayet derecede girift, birbirine karıştırdığı halde nihayet derecede nizam-nizam-intizam və temyiz ilə nazar-ı beşere gösterir ki bunları belə yapan zata, haşir və kıyamet ağır ola bilməz, deyər. Hem zeminin sahifesinde yüz minlərlə envaı, birlikdə birbiri içinde qələm-i kudretiyle hatasız, kusursuz yazmak; bir tək Vâhid-i Ehad’in sikkesi olduğundan bu âyetle güneş kimi vahdaniyeti ispat etmekle birlikdə, güneşin tulû və gurûbu kimi kolay və kat’î, kıyamet və haşri gösterir. İşte كَي۟فَ lafzındaki keyfiyet noktasında bu həqiqəti gösterdiyi kimi çox surelerde tafsil ilə zikreder.
Mesela, Sure-i قٓ وَ ال۟قُر۟اٰنِ ال۟مَجٖيدِ də elə parlak və güzel və şirin və yüksək bir beyanla haşri ispat edər ki baharın gelmesi kimi kat’î bir surette kanaat verir. İşte bak: Kâfirlerin, çürümüş kemiklerin dirilmesini inkâr edərək “Bu acibdir, ola bilməz.” demelerine cevaben اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِن۟ فُرُوجٍ … الخ كَذٰلِكَ ال۟خُرُوجُ a qədər ferman edir. Beyanı su kimi akır, yıldızlar kimi parlır. Kalbe hurma kimi hem ləzzət hem zevk verir hem rızık olur.
Hem makam-ı ispatın en latîf misallerinden يٰسٓ وَال۟قُر۟اٰنِ ال۟حَكٖيمِ اِنَّكَ لَمِنَ ال۟مُر۟سَلٖينَ deyər. Yani, “Hikmetli Kur’an’a kasem ederim, sən resullerdensin.” Bu kasem işarə edər ki risaletin hücceti o derece yakînî və haktır ki hakkaniyette makam-ı tazim və hürmete çıkmış ki onunla kasem edilir. İşte bu işarə ilə deyər: “Sen resulsün. Çünki sənin elinde Kur’an var. Kur’an isə haktır və Hakk’ın kelâmıdır. Çünki içinde həqiqi hikmət, üstünde sikke-i i’caz var.”
Hem makam-ı ispatın îcazlı və i’cazlı misallerinden şu: قَالَ مَن۟ يُح۟يِى ال۟عِظَامَ وَهِىَ رَمٖيمٌ قُل۟ يُح۟يٖيهَا الَّذٖٓى اَن۟شَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَل۟قٍ عَلٖيمٌ
Yani, insan deyər: “Çürümüş kemikleri kim diriltəcək?” Sən, də: “Kim onları bidayeten inşa edib həyat vermiş isə o diriltəcək.”
Onuncu Söz’ün Doqquzuncu Həqiqət’inin üçüncü temsilinde tasvir edildiyi kimi bir zat, göz önünde bir günde yeniden böyük bir orduyu teşkil ettiği halde biri dese: “Şu zat, efradı istirahat üçün dağılmış olan bir taburu bir boru ilə toplar. Tabur nizamı altına getirebilir.” Sən ey insan, desen: “İnanmam.” Ne qədər divanece bir inkâr olduğunu bilirsən.
Eynilə onun kimi hiçten, yeniden ordu-misal bütün hayvanat və sair canlıın tabur-misal cesetlerini kemal-i nizam-nizam-intizamla və mizan-ı hikmetle o bedenlerin zerratını və letaifini “Emr-i kün feyekûn” ilə kaydedip yerleştiren və hər karnda hattâ hər baharda rûy-i zeminde yüz minlərlə ordu-misal zevi’l-hayat envalarını, taifelerini icad eden bir Zat-ı Kadîr-i Alîm, tabur-misal bir cesedin nizamı altına girmekle birbiriyle tanışmış zerrat-ı esasiye və ecza-yı asliyeyi bir sayha ilə Sûr-u İsrafil’in borusuyla necə toplayabilir? İstib’ad surətində denilir mi? Denilse axmaqçesine bir divaneliktir.
Makam-ı irşadda beyanat-ı Kur’aniye o derece müessir və rakiktir və o derece munis və şefiktir ki şevk ilə ruhu, zevk ilə qəlbi; aklı merakla və gözü yaşla doldurur.
Binler misallerinden yalnız şu: ثُمَّ قَسَت۟ قُلُوبُكُم۟ مِن۟ بَع۟دِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَال۟حِجَارَةِ اَو۟ اَشَدُّ قَس۟وَةً … الخ
Iyirminci Söz’ün Birinci Makamı’nda üçüncü ayə mebhasında ispat və izah edildiyi kimi Mənî-İsrail’e deyər: “Musa aleyhisselâmın asâsı kimi bir mu’cizesine qarşı sərt taş, on iki gözünden çeşme kimi yaş akıttığı halde, sizə ne olmuş ki Musa aleyhisselâmın bütün mu’cizatına qarşı lâkayt kalıp gözünüz kuru, yaşsız, kalbiniz katı, ateşsiz durur?” O sözde bu mana-yı irşadî izah edildiyi üçün oraya havale edərək burada qısa kesirəm.
Makam-ı ifham və ilzamda minlərlə misallerinden yalnız bu iki misale bak:
Birinci misal: وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا عَلٰى عَب۟دِنَا فَا۟تُوا بِسُورَةٍ مِن۟ مِث۟لِهٖ وَاد۟عُوا شُهَدَٓاءَكُم۟ مِن۟ دُونِ اللّٰهِ اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ
Yani “Eğer bir şüpheniz varsa sizə yardım edəcək, şehadet edəcək bütün büyüklerinizi və taraftarlarınızı çağırınız. Bir tək suresine bir nazire yapınız.” İşaratü’l-İ’caz’da izah və ispat edildiyi üçün burada yalnız icmaline işarə ederiz. Belə ki Bəyanı Möcüzə Quran dir:
Ey ins və cin! Əgər Kur’an, Kelâm-ı İlahî olduğunda şüpheniz varsa, bir beşer kelâmı olduğunu tevehhüm ediyorsanız, gəl bax meydan, geliniz! Siz də ona Muhammedü’l-Emin dediğiniz zat kimi okumak yazmak bilməz, kıraat və kitabet görmemiş bir ümmiden bu Kur’an kimi bir kitab getiriniz, yaptırınız.
Bunu yapamazsanız, gəl ümmi olmasın, en meşhur bir edib, bir âlim olsun.
Bunu da yapamazsanız, gəl bir tək olmasın, bütün büleganız, hutebanız, bəlkə bütün geçmiş beliğlerin güzel eserlerini və bütün geləcək ediblerin yardımlarını və ilahlarınızın himmetlerini birlikdə alınız. Bütün kuvvetinizle çalışınız, bu Kur’an’a bir nazire yapınız.
Bunu da yapamazsanız, gəl kabil-i taklit olmayan həqiqətlər-i Kur’aniyeden və manevî çox mu’cizatından kat-ı nazar, yalnız nazmındaki belâgatına nazire olaraq bir eser yapınız.
فَا۟تُوا بِعَش۟رِ سُوَرٍ مِث۟لِهٖ مُف۟تَرَيَاتٍ ilzamıyla deyər: Gəl sizdən mananın doğruluğunu istemirəm. Müftereyat və yalanlar və bâtıl hekayələr olsun.
Bunu da yapamıyorsunuz. Gəl bütün Kur’an qədər olmasın, yalnız بِعَش۟رِ سُوَرٍ on suresine nazire getiriniz.
Bunu da yapamıyorsunuz. Gəl, bir tək suresine nazire getiriniz.
Bu da çoktur. Gəl, qısa bir suresine bir nazire ibraz ediniz. Hattâ, madam ki bunu da yapmazsanız və yapamazsınız. Hem bu qədər möhtac olduğunuz halde; çünki haysiyet və namusunuz, izzət və dininiz, asabiyet və şerefiniz, can və malınız, dünya və âhiretiniz, buna nazire getirmekle kurtulabilir. Yoxsa dünyada haysiyetsiz, namussuz, dinsiz, şerefsiz, zillet içinde, can və malınız helâkette mahvolup və âhirette فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتٖى وَقُودُهَا النَّاسُ وَ ال۟حِجَارَةُ işarəiyle cehennemde haps-i ebedî ilə mahkûm və sanemlerinizle birlikdə ateşe odunluk edeceksiniz.
Hem madam ki səkkiz mertebe aczinizi anladınız. Əlbəttə səkkiz defa, Kur’an də mu’cize olduğunu bilmekliğiniz gerektir. Ya imana geliniz veyahut susunuz, cəhənnəmə gidiniz!
İşte Bəyanı Möcüzə Quran’ın makam-ı ifhamdaki ilzamına bak və də: لَي۟سَ بَع۟دَ بَيَانِ ال۟قُر۟اٰنِ بَيَانٌ
Bəli, beyan-ı Kur’an’dan sonra beyan ola bilməz və hâcet kalmaz.
İkinci Misal:
فَذَكِّر۟ فَمَٓا اَن۟تَ بِنِع۟مَتِ رَبِّكَ بِكَاهِنٍ وَلَا مَج۟نُونٍ اَم۟ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهٖ رَي۟بَ ال۟مَنُونِ قُل۟ تَرَبَّصُوا فَاِنّٖى مَعَكُم۟ مِنَ ال۟مُتَرَبِّصٖينَ اَم۟ تَا۟مُرُهُم۟ اَح۟لَامُهُم۟ بِهٰذَٓا اَم۟ هُم۟ قَو۟مٌ طَاغُونَ اَم۟ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَل۟ لَا يُؤ۟مِنُونَ فَل۟يَا۟تُوا بِحَدٖيثٍ مِث۟لِهٖٓ اِن۟ كَانُوا صَادِقٖينَ اَم۟ خُلِقُوا مِن۟ غَي۟رِ شَى۟ءٍ اَم۟ هُمُ ال۟خَالِقُونَ اَم۟ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ بَل۟ لَا يُوقِنُونَ اَم۟ عِن۟دَهُم۟ خَزَٓائِنُ رَبِّكَ اَم۟ هُمُ ال۟مُصَي۟طِرُونَ اَم۟ لَهُم۟ سُلَّمٌ يَس۟تَمِعُونَ فٖيهِ فَل۟يَا۟تِ مُس۟تَمِعُهُم۟ بِسُل۟طَانٍ مُبٖينٍ اَم۟ لَهُ ال۟بَنَاتُ وَلَكُمُ ال۟بَنُونَ اَم۟ تَس۟ئَلُهُم۟ اَج۟رًا فَهُم۟ مِن۟ مَغ۟رَمٍ مُث۟قَلُونَ اَم۟ عِن۟دَهُمُ ال۟غَي۟بُ فَهُم۟ يَك۟تُبُونَ اَم۟ يُرٖيدُونَ كَي۟دًا فَالَّذٖينَ كَفَرُوا هُمُ ال۟مَكٖيدُونَ اَم۟ لَهُم۟ اِلٰهٌ غَي۟رُ اللّٰهِ سُب۟حَانَ اللّٰهِ عَمَّا يُش۟رِكُونَ
İşte bu âyâtın minlərlə hakikatlerinden yalnız beyan-ı ifhamîye misal üçün bir hakikatini beyan ederiz. Belə ki: اَم۟ - اَم۟ lafzıyla on beş tabaka istifham-ı inkârî-i taaccübî ilə ehl-i dalaletin bütün aksamını susturur və şübehatın bütün menşelerini kapatır. Ehl-i dalalet üçün içine girip saklanacaq şeytanî bir delik bırakmır, kapatır. Altına girip gizlenəcək bir perde-i dalalet bırakmır, yırtır. Yalanlarından heç bir yılanı bırakmır, başını ezir.
Hər bir fıkrada bir taifenin hülâsa-i fikr-i küfrîlerini ya bir qısa tabir ilə iptal edər, ya butlanı zâhir olduğundan sükûtla butlanını bedahete havale edər və ya başqa ayələrdə tafsilen reddedildiyi üçün burada mücmelen işarə edər. Mesela, birinci fıkra وَمَا عَلَّم۟نَاهُ الشِّع۟رَ وَمَا يَن۟بَغٖى لَهُ âyetine işarə edər. On beşinci fıkra isə لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyetine remzeder. Daha sair fıkraları buna kıyas et.
Belə ki: Başta dir: Ahkâm-ı İlahiyeyi tebliğ et. Sən kâhin değilsin. Çünki kâhinin sözleri, karışık və tahminîdir. Seninki hak və yakînîdir. Mecnun olamazsın, düşmanın də sənin kemal-i aklına şehadet edər.
اَم۟ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهٖ رَي۟بَ ال۟مَنُونِ
Âyâ, əcəba muhakemesiz âmî kâfirler kimi sənə şair mi dirlər? Sənin helâketini mi beklirlər? Sən, də: “Bekleyiniz. Mən də beklirəm.” Sənin parlak böyük həqiqətlərin, şiirin hayalatından münezzeh və tezyinatından ehtiyacsızdir.
اَم۟ تَا۟مُرُهُم۟ اَح۟لَامُهُم۟ بِهٰذَا
Yaxud əcəba akıllarına güvenen akılsız feylesoflar kimi “Aklımız bizə yeter.” deyip sənə ittibadan istinkâf mı edərlər? Halbuki ağıl isə sənə ittibaı emreder. Çünki bütün dediyin makuldür. Lakin ağıl öz başıyla ona çata bilməz.
اَم۟ هُم۟ قَو۟مٌ طَاغُونَ
Yaxud inkârlarına səbəb, tâğî zalimler kimi Hakk’a serfürû etmemeleri midir? Halbuki mütecebbir zalimlerin rüesaları olan Firavunların, Nemrutların âkıbetleri malûmdur.
اَم۟ يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَل۟ لَا يُؤ۟مِنُونَ
Veyahut yalancı, vicdansız münafıklar kimi “Kur’an sənin sözlerindir.” deyə səni ittiham mı edirlər? Halbuki tâ indiyə qədər sənə Muhammedü’l-Emin deyərək içlerinde səni en doğru sözlü biliyorlardı. Demək, onların imana niyetleri yoxdur. Yoxsa Kur’an’ın âsâr-ı beşeriye içinde bir nazirini bulsunlar.
اَم۟ خُلِقُوا مِن۟ غَي۟رِ شَى۟ءٍ
Veyahut kainatı abes və gayesiz itikad eden felasife-i abesiyyun kimi özlərini başıboş, hikmetsiz, gayesiz, vazifesiz, hâlıksız mı zannedirlər? Əcəba gözleri kör olmuş, görmürlər mı ki kainat baştan aşağıya qədər hikmetlerle müzeyyen və gayelerle müsmirdir və mevcudat, zerrelerden güneşlere qədər vazifelerle muvazzaftır və evamir-i İlahiyeye musahharlardır.
اَم۟ هُمُ ال۟خَالِقُونَ
Veyahut firavunlaşmış maddiyyun kimi “Öz özünə olurlar. Öz özünü beslirlər. Özlərinə lâzım olan hər şeyi yaratırlar.” mı tahayyül edirlər ki imandan, bəndəlikten istinkâf edərlər? Demək, özlərini birer hâlık zannederler. Halbuki bir tək şeyin Hâlık’ı, hər bir şeyin Hâlık’ı olmaq lâzım gəlir. Demək, kibir və gururları onları nihayet derecede ahmaklaştırmış ki bir sineğe, bir mikroba qarşı mağlup bir âciz-i mutlakı, bir Kadîr-i Mutlak zannederler. Madam ki bu derece akıldan, insaniyetten sukut etmişler. Hayvandan bəlkə cemadattan daha aşağıdırlar. Elə isə bunların inkârlarından müteessir olma. Bunları də bir nevi muzır heyvan və pis maddeler sırasına say. Bakma, ehemmiyet verme.
اَم۟ خَلَقُوا السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ بَل۟ لَا يُوقِنُونَ
Veyahut Hâlık’ı inkâr eden fikirsiz, sersem muattıla kimi Allah’ı inkâr mı edirlər ki Kur’an’ı dinlemirlər? Elə isə semavat və arzın vücudlarını inkâr etsinler veyahut “Biz halk ettik.” desinler. Bütün bütün ağlın zıvanasından çıxıb divaneliğin hezeyanına girsinler. Çünki semada yıldızları qədər, zeminde çiçəkləri qədər berahin-i tevhid görünür, okunur. Demək, yakîne və hakka niyetleri yoxdur. Yoxsa “Bir harf kâtipsiz olmaz.” bildikleri halde, necə bir harfinde bir kitab yazılan bu kainat kitabını, kâtipsiz zannedirlər.
اَم۟ عِن۟دَهُم۟ خَزَٓائِنُ رَبِّكَ
Veyahut Cənabı-Haqqın ihtiyarını nefyeden bir kısım hükema-yı dâlle kimi və Berahime kimi asl-ı nübüvveti mi inkâr edirlər? Sənə iman getirmirlər. Elə isə bütün mövcudatta görünen və ihtiyar və iradeyi gösteren bütün âsâr-ı hikməti və gayatı və nizam-nizam-intizamatı və semeratı və âsâr-ı rəhmət və inayatı və bütün enbiyanın bütün mu’cizatlarını inkâr etsinler və ya “Mahlukata verilen ihsanatın hazineleri yanımızda və elimizdedir.” desinler. Kabil-i hitap olmadıklarını göstersinler. Sən də onların inkârından müteellim olma. Allah’ın akılsız heyvanları çoktur, də.
اَم۟ هُمُ ال۟مُصَي۟طِرُونَ
Veyahut aklı hâkim yapan mütehakkim Mutezile kimi özlərini Hâlık’ın işlerine rakip və müfettiş tahayyül edib Hâlık-ı Zülcelal’i mes’ul tutmak mı istəyirlər? Əsla fütur getirme. Elə hodbinlerin inkârlarından bir şey çıxmaz. Sən də aldırma.
اَم۟ لَهُم۟ سُلَّمٌ يَس۟تَمِعُونَ فٖيهِ فَل۟يَا۟تِ مُس۟تَمِعُهُم۟ بِسُل۟طَانٍ مُبٖينٍ
Veyahut cin və şeytana uyup kehanet-füruşlar, ispirtizmacılar kimi âlem-i gayba başqa bir yol mu bulunmuş zannederler? Elə isə şeytanlarına kapanan semavata, onunla çıkılacaq bir merdivenleri mi var tahayyül edirlər ki sənin semavî haberlerini tekzip edərlər. Belə şarlatanların inkârları, heç hükmündedir.
اَم۟ لَهُ ال۟بَنَاتُ وَلَكُمُ ال۟بَنُونَ
Veyahut ukûl-ü aşere və erbabü’l-enva adı ilə şerikleri itikad eden müşrik felasife kimi və yıldızlara və melâikelere bir nevi uluhiyet isnad eden Sabiiyyun kimi, Cənabı-Haqq’a veled nisbet eden mülhid və dâllînler kimi Zat-ı Ehad və Samed’in vücub-u vücuduna, vahdetine, samediyetine, istiğna-i mutlakına zıt olan veledi nisbet və melâikenin bəndəlikine və ismetine və cinsiyetine münafî olan ünûseti isnad mı edərlər? Özlərinə şefaatçi mi zannederler ki sənə tabi olmurlar? İnsan kimi mümkin, fâni, beka-i nevine möhtac və cismanî və mütecezzi, tekessüre kabil və âciz, dünya-perest, yardımcı bir vârise möhtac və müştak mahluklar üçün vasıta-i tekessür və teavün və rabıta-i həyat və beka olan tenasül, əlbəttə və əlbəttə vücudu vâcib və daim, bekası ezelî və ebedî, zatı cismaniyetten mücerred və muallâ və mahiyeti tecezzi və tekessürden münezzeh və müberra və qüdrəti aczden mukaddes və bîhemta olan Zat-ı Zülcelal’e evlat isnad etmək; hem o âciz, mümkin, miskin insanlar də beğenmedikleri və izzet-i mağruranesine yakıştıramadıkları bir nevi evlat yani hədsiz kızları isnad etmək; elə bir safsatadır və elə bir divanelik hezeyanıdır ki o fikirde olan heriflerin tekzipleri, inkârları hiçtir, aldırmamalısın. Hər bir sersemin safsatasına, hər divanenin hezeyanına kulak verilmez.
اَم۟ تَس۟اَلُهُم۟ اَج۟رًا فَهُم۟ مِن۟ مَغ۟رَمٍ مُث۟قَلُونَ
Veyahut hırsa, hıssete alışmış tâğî, bâğî dünya-perestler kimi sənin tekâlifini ağır mı bulurlar ki səndən kaçırlar və bilmirlər mı ki sən ecrini, ücretini yalnız Allah’tan istirsən və onlara Cənabı-Haqq tarafından verilen maldan hem bereket hem fakirlerin hased və beddualarından kurtulmak üçün ya on’dan və ya kırk’tan birisini öz fakirlerine vermək ağır bir şey midir ki emr-i zekâtı ağır görüb İslâmiyet’ten çekinirlər? Bunların tekzipleri ehemmiyetsiz olmakla birlikdə, hakları tokattır. Cavab vermək deyil.
اَم۟ عِن۟دَهُمُ ال۟غَي۟بُ فَهُم۟ يَك۟تُبُونَ
Veyahut gayb-aşinalık dava eden Budeîler kimi və umûr-u gaybiyeye dair tahminlerini yakîn tahayyül eden akıl-furuşlar kimi sənin gaybî haberlerini beğenmirlər mı? Gaybî kitabları mı var ki sənin gaybî kitabını qəbul etmirlər. Elə isə vahye mazhar resullerden başqa kimseye açılmayan və öz başıyla ona girmeye kimsenin haddi olmayan âlem-i gayb, öz yanlarında hazır, açık tahayyül edib ondan malûmat alarak yazırlar hülyasında bulunurlar. Belə, haddinden hədsiz tecavüz etmiş mağrur hodfüruşların tekzipleri, sənə fütur vermesin. Çünki az bir zamanda sənin həqiqətlərin onların hülyalarını zîr ü zeber edəcək.
اَم۟ يُرٖيدُونَ كَي۟دًا فَالَّذٖينَ كَفَرُوا هُمُ ال۟مَكٖيدُونَ
Veyahut fıtratları bozulmuş, vicdanları çürümüş şarlatan münafıklar, dessas zındıklar kimi ellerine geçmeyen hidayetten halkları aldatıp çevirmek, hile edib döndürmek mi istəyirlər ki sənə qarşı kâh kâhin, kâh mecnun, kâh sahir deyip özləri də inanmadıkları halde başkalarını inandırmak mı istəyirlər? Belə hilebaz şarlatanları insan sayıp desiselerinden, inkârlarından müteessir olaraq fütur getirme. Bəlkə daha ziyade gayret et. Çünki onlar öz nefislerine hile edərlər, özlərinə zərər edərlər və onların fenalıkta muvaffakiyetleri muvakkattır və istidracdır, bir mekr-i İlahîdir.
اَم۟ لَهُم۟ اِلٰهٌ غَي۟رُ اللّٰهِ سُب۟حَانَ اللّٰهِ عَمَّا يُش۟رِكُونَ
Veyahut hâlık-ı xeyr və hâlık-ı şer adı ilə ayrı ayrı iki ilah tevehhüm eden Mecusiler kimi və ayrı ayrı esbaba bir nevi uluhiyet veren və onları özlərinə birer nöqtə-i istinad tahayyül eden esbab-perestler, sanem-perestler kimi başqa ilahlara dayanıp sənə muaraza mı edərlər? Səndən istiğna mı edirlər? Demək لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا hükmünce, bu bütün kainatta gündüz kimi görünen bu nizam-nizam-intizam-ı ekməli, bu insicam-ı ecməli kör olub görmürlər. Halbuki bir köyde iki müdür, bir şehirde iki vali, bir memlekette iki padşah bulunsa nizam-nizam-intizam zîr ü zeber olur və insicam herc ü merce düşer. Halbuki sinek kanadından tâ semavat kandillerine qədər o derece ince bir nizam-nizam-intizam gözetilmiş ki sinek kanadı qədər şirke yer bırakılmamış. Madam ki bunlar bu derece hilaf-ı ağıl və hikmət və münafî-i his və bedahet hərəkət edirlər. Onların tekzipleri səni tezkirden vazgeçirmesin.
İşte silsile-i həqiqətlər olan bu âyâtın yüzer cevherlerinden yalnız ifham və ilzama dair bir tək cevher-i beyanîsini icmalen beyan ettik. Əgər iktidarım olsaydı, bir neçə cevherlerini daha gösterseydim “Şu ayələr təkbaşına bir mu’cizedir.” sən də diyecektin.
Amma ifham və talimdeki beyanat-ı Kur’aniye o qədər hârikadır, o derece letafetli və selasetlidir; en basit bir âmî, en derin bir həqiqəti onun beyanından kolayca tefehhüm edər.
Bəli, Bəyanı Möcüzə Quran, çox həqiqətlər-i gamızayı nazar-ı umumîyi okşayacaq, hiss-i âmmeyi rencide etmeyəcək, fikr-i avamı taciz edib yormayacaq bir surette basitane və zâhirane söylür, ders verir. Necə bir çocukla konuşulsa çocukça tabirat istimal edilir. Elə də تَنَزُّلَاتٌ اِلٰهِيَّةٌ اِلٰى عُقُولِ ال۟بَشَرِ denilen, mütekellim üslubunda muhatabın derecesine sözüyle nüzul edib elə konuşan esalib-i Kur’aniye, en mütebahhir hükemanın fikirleriyle yetişemediyi həqiqətlər-i gamıza-i İlahiye və esrar-ı Rabbaniyeyi müteşabihat surətində bir kısım teşbihat və təmsillər ilə en ümmi bir âmîye ifham edər.
Mesela اَلرَّح۟مٰنُ عَلَى ال۟عَر۟شِ اس۟تَوٰى bir təmsil ilə rububiyet-i İlahiyeyi saltanat misalinde və âlemin tedbirinde mertebe-i rububiyetini, bir sultanın taht-ı saltanatında durup icra-yı hükûmet ettiği kimi bir misalde gösterir.
Bəli Kur’an, bu kainat Hâlık-ı Zülcelal’inin kelâmı olaraq rububiyetinin mertebe-i a’zamından çıkarak, umum mertebeler üstüne gələrək, o mertebelere çıkanları irşad edərək, yetmiş min perdelerden geçerek, o perdelere baxıb tenvir edərək, fehim və zekâca muhtelif minlərlə tabaka muhataplara feyzini dağıtıp və nurunu neşrederek kabiliyetçe ayrı ayrı asırlar, karnlar üzerinde yaşamış və bu qədər mebzuliyetle manalarını ortaya saçmış olduğu halde kemal-i şebabetinden, gençliğinden zerre qədər zayi etmeyerek gayet taravette, nihayet letafette kalarak gayet suhuletli bir tarzda, sehl-i mümteni bir surette, hər âmîye anlayışlı ders verdiyi kimi; eyni derste, eyni sözlerle fehimleri muhtelif və dereceleri mütebayin çoxlu tabakalara də ders verib ikna eden, işbâ eden bir kitab-ı mu’ciz-nümanın hangi tarafına dikkat edilse əlbəttə bir lem’a-i i’caz görülebilir.
Elhasıl: Necə “Elhamdülillah” kimi bir lafz-ı Kur’anî okunduğu zaman dağın kulağı olan mağarasını doldurduğu kimi eyni lafız, sineğin küçücük kulakçığına da tamamen yerleşir. Eynilə elə də Kur’an’ın manaları, dağ kimi akılları işbâ ettiği kimi sinek kimi küçücük basit akılları də eyni sözlerle talim edər, tatmin edər. Çünki Kur’an, bütün ins və cinnin bütün tabakalarını imana davet edər. Hem umumuna imanın ulûmunu talim edər, ispat edər. Elə isə avamın en ümmisi havassın en ehassına omuz omuza, diz dize verib birlikdə ders-i Kur’anîyi dinleyip istifadə edecekler.
Demək Qurani-Kərim, elə bir maide-i semaviyedir ki minlərlə muhtelif tabakada olan efkâr və ukûl və kulûb və ervah, o sofradan gıdalarını bulurlar, müştehiyatını alırlar. Arzuları yerine gəlir. Hattâ çoxlu kapıları kapalı kalıp istikbalde geleceklere bırakılmışdır. Bu makama misal istersen bütün Kur’an baştan nihayete qədər bu makamın misalleridir.
Bəli, bütün müçtehidîn və sıddıkîn və hükema-i İslâmiye və muhakkikîn və ulema-i usûlü’l-fıkıh və mütekellimîn və evliya-i ârifîn və aktab-ı âşıkîn və müdakkikîn-i ulema və avam-ı müslimîn kimi Kur’an’ın tilmizleri və dersini dinleyenleri, müttefikan dirlər ki: “Dersimizi güzelce anlırıq.”
Elhasıl, sair makamlar kimi ifham və talim makamında də Kur’an’ın lemaat-ı i’cazı parlır.
Kur’an’ın câmiiyet-i hârikulâdesidir.
Bu şuânın beş lem’ası var.
BİRİNCİ LEM’A
Lafzındaki câmiiyettir.
Əlbəttə evvelki sözlerde hem bu sözde zikrolunan ayələrdən bu câmiiyet aşikâre görünür. Bəli لِكُلِّ اٰيَةٍ ظَه۟رٌ وَبَط۟نٌ وَحَدٌّ وَمُطَّلَعٌ ( وَ لِكُلٍّ شُجُونٌ وَغُصُونٌ وَ فُنُونٌ ) olan hadîsin işarə ettiği kimi elfaz-ı Kur’aniye, elə bir tarzda vaz’edilmiş ki hər bir kelâmın, hattâ hər bir kelimenin, hattâ hər bir harfin, hattâ bazen bir sükûtun çox vücuhu bulunur. Hər bir muhatabına ayrı ayrı bir kapıdan hissesini verir.
Mesela وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا yani “Dağları zemininize kazık və direk yaptım.” bir kelâmdır.
Bir âmînin bu kelâmdan hissesi: Zâhiren yere çakılmış kazıklar kimi görünen dağları görür, onlardaki menafiini və nemətlərini düşünür, Hâlık’ına şükreder.
Bir şairin bu kelâmdan hissesi: Zemin, bir taban; və kubbe-i sema, üstünde konulmuş yeşil və elektrik lambalarıyla süslenmiş bir muhteşem çadır, ufkî bir daire surətində və semanın etekleri başında görünen dağları, o çadırın kazıkları misalinde tahayyül edər. Sâni’-i Zülcelal’ine hayretkârane perestiş edər.
Hayme-nişin bir edibin bu kelâmdan nasibi: Zeminin yüzünü bir səhra və səhra; dağların silsilelerini çox kesretle və çox muhtelif bedevî çadırları kimi güya tabaka-i türabiye, yüksək direkler üstünde atılmış, o direklerin sivri başları o perde-i türabiyeyi yukarıya kaldırmış, birbirine bakar çoxlu muhtelif mahlukatın meskeni olaraq tasavvur edər. O böyük azametli mahlukları, belə yeryüzünde çadırlar misillü kolayca kuran və koyan Fâtır-ı Zülcelal’ine qarşı secde-i hayret edər.
Coğrafyacı bir edibin o kelâmdan kısmeti: Küre-i zemin, bahr-i muhit-i havaîde və ya esîrîde yüzen bir sefine və dağları, o sefinenin üstünde tesbit və muvazene üçün çakılmış kazıklar və direkler şeklinde təfəkkür edər. O koca küre-i zemini, muntazam bir gemi kimi yapıp, bizleri içine koyup aktar-ı âlemde gezdiren Kadîr-i Zülkemal’e qarşı سُب۟حَانَكَ مَا اَع۟ظَمَ شَأ۟نَكَ deyər.
Medeniyet və heyet-i içtimaiyenin mütehassıs bir hakîminin bu kelâmdan hissesi: Zemini, bir hane və o hanenin direği, hayat-ı hayvaniye və hayat-ı hayvaniye direği, şerait-i həyat olan su, hava və topraktır. Su və hava və torpağın direği və kazığı, dağlardır. Çünki dağlar, suyun mahzeni, havanın tarağı (gazat-ı muzırrayı tersib edib havayı tasfiye edər) və torpağın hâmisi (bataklıktan və denizin istilasından muhafaza edər) və sair levazımat-ı hayat-ı insaniyenin hazinesi olaraq fehmeder. Bu böyük dağları, bu surətlə hane-i hayatımız olan zemine direk yapan və maişetimize hazinedar tayin eden Sâni’-i Zülcelali və’l-ikram’a, kemal-i tazim ilə həmd ü sena edər.
Hikmet-i tabiiyenin bir feylesofunun bu kelâmdan nasibi şudur ki: Küre-i zeminin karnında bazı inkılabat və imtizacatın neticesi olaraq hasıl olan zelzele və ihtizazatı, dağların zuhuruyla sükûnet bulduğunu və medar və mihverindeki istikrarına və zelzelenin irticacıyla medar-ı senevîsinden çıkmamasına səbəb, dağların hurucu olduğunu və zeminin hiddeti və gazabı, dağların menafiziyle teneffüs etmekle sükûnet ettiğini fehmeder, tamamen imana gəlir. اَل۟حِك۟مَةُ لِلّٰهِ deyər.
Mesela اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ كَانَتَا رَت۟قًا فَفَتَق۟نَاهُمَا daki رَت۟قًا kəlməsi, tetkikat-ı felsefe ilə âlûde olmayan bir âlime, o kəlmə belə ifham edər ki: Sema berrak, bulutsuz; zemin kuru və hayatsız, tevellüde gayr-ı kabil bir halde iken semayı yağmurla, zemini hadravatla fethedip bir nevi izdivaç və telkîh surətində bütün canlıları o sudan halk etmək, elə bir Kadîr-i Zülcelal’in işidir ki rûy-i zemin, onun kiçik bir bostanı və semanın yüz örtüsü olan bulutlar, onun bostanında bir süngerdir, anlar; azamet-i kudretine secde edər.
Və muhakkik bir hakîme, o kəlmə belə ifham edər ki: Bidayet-i yaradılışte sema və arz şekilsiz birer küme və menfaatsiz birer yaş hamur, veledsiz mahlukatsız toplu birer madde iken Fâtır-ı Hakîm, onları fetih və bast edib güzel bir şəkil, menfaattar birer surət, ziynetli və kesretli mahlukata menşe etmişdir, anlar. Vüs’at-i hikmetine qarşı hayran olur.
Yeni zamanın feylesofuna bu kəlmə belə ifham edər ki: Manzume-i şemsiyeyi teşkil eden küremiz, sair seyyareler, bidayette güneşle mümtezic olaraq açılmamış bir hamur şeklinde iken Kādir-i Kayyum, o hamuru açıp, o seyyareleri birer birer yerlerine yerleştirerek, güneşi orada buraxıb, zeminimizi buraya getirerek, zemine torpaq sererek, sema canibinden yağmur yağdırarak, güneşten ziya serptirerek dünyayı şenlendirip bizleri içine koymuşdur, anlar; başını tabiat bataklığından çıkarır اٰمَن۟تُ بِاللّٰهِ ال۟وَاحِدِ ال۟اَحَدِ deyər.
Mesela وَ الشَّم۟سُ تَج۟رٖى لِمُس۟تَقَرٍّ لَهَا daki “lâm” hem öz manasını hem “fî” manasını hem “ilâ” manasını ifade edər. İşte لِمُس۟تَقَرٍّ in “lâm”ı, sadə xalq o “lâm”ı “ilâ” manasında görüb fehmeder ki: “Size nisbeten ışık verici, ısındırıcı müteharrik bir lamba olan güneş, əlbəttə bir gün seyri bitəcək, mahall-i qərarına yetişəcək, sizə faydası dokunmayacaq bir surət alacaqdır” anlar. O da Hâlık-ı Zülcelal’in güneşe bağladığı böyük nimetleri düşünerek “Sübhanallah, Elhamdülillah” deyər.
Və âlime də o “lâm”ı “ilâ” manasında gösterir. Lakin güneşi yalnız bir lamba deyil bəlkə bahar və yaz tezgâhında dokunan mensucat-ı Rabbaniyenin bir mekiği, gece gündüz sahifelerinde yazılan mektubat-ı Samedaniyenin mürekkebi, nur bir hokkası surətində tasavvur edərək güneşin cereyan-ı surîsi alâmet olduğu və işarə ettiği nizam-nizam-intizamat-ı âlemi düşündürerek Sâni’-i Hakîm’in sanatına “Mâşâallah” və hikmetine “Bârekellah” deyərək secdeye kapanır.
Və kozmoğrafyacı bir feylesofa “lâm”ı “fî” manasında belə ifham edər ki: Güneş, öz merkezinde və mihveri üzerinde zemberekvari bir cereyan ilə manzumesini emr-i İlahî ilə tanzim edib tahrik edər. Belə bir saat-i kübrayı halk edib tanzim eden Sâni’-i Zülcelal’ine qarşı kemal-i hayret və istihsan ilə اَل۟عَظَمَةُ لِلّٰهِ وَ ال۟قُد۟رَةُ لِلّٰهِ deyər, felsefeyi atar, hikmet-i Kur’aniyeye girer.
Və dikkatli bir hakîme bu “lâm”ı hem illet manasında hem zarfiyet manasında tutturup belə ifham edər ki: “Sâni’-i Hakîm, işlerine esbab-ı zâhiriyeyi perde ettiğinden, cazibe-i umumiye namında bir kanun-u İlahîsiyle sapan taşları kimi seyyareleri güneşle bağlamış və o cazibe ilə muhtelif lakin muntazam hareketle o seyyareleri daire-i hikmetinde döndürür və o cazibeyi tevlid üçün güneşin öz merkezinde hareketini zâhirî bir səbəb etmiş. Demək لِمُس۟تَقَرٍّ manası:
فٖى مُس۟تَقَرٍّ لَهَا لِاِس۟تِق۟رَارِ مَن۟ظُومَتِهَا yani, öz müstekarrı içinde manzumesinin istikrarı və nizamı üçün hərəkət edir. Çünki hərəkət harareti, hararet qüvvəti, qüvvət cazibeyi zâhiren tevlid edər kimi bir âdet-i İlahiye, bir kanun-u Rabbanîdir.” İşte bu hakîm, belə bir hikməti, Kur’an’ın bir harfinden fehmetdiyi zaman, “Elhamdülillah Kur’an’dadır hak hikmət, felsefeyi beş paraya saymam.” deyər.
Və şairane bir fikir və qəlb sahibine bu “lâm”dan və istikrardan belə bir mana fehmine gəlir ki: “Güneş, nurani bir ağactır. Seyyareler onun müteharrik meyvələri. Ağacların hilafına olaraq güneş silkinir, tâ o meyvələr düşmesin. Əgər silkinmezse düşüp dağılacaklar.” Hem tahayyül edə bilər ki: “Şems meczup bir serzâkirdir. Halka-i zikrin merkezinde cezbeli bir zikreder və ettirir.” Bir risalede bu manaya dair belə demişdim:
“Evet güneş, bir meyvedardır; silkinir tâ düşmesin seyyar olan yemişleri.
Əgər sükûtuyla sükûnet eylese cezbe kaçar, ağlar fezada muntazam meczupları.”
Hem mesela اُولٰٓئِكَ هُمُ ال۟مُف۟لِحُونَ da bir sükût var, bir ıtlak var. Neye zafer bulacaklarını tayin etmemiş. Tâ hər kəs istediğini içinde bulabilsin. Sözü az söyler, tâ uzun olsun. Çünki bir kısım muhatabın maksadı ateşten kurtulmaktır. Bir kısmı yalnız cenneti düşünür. Bir kısım, saadet-i ebediyeyi arzu edər. Bir kısım, yalnız rıza-yı İlahîyi rica edər. Bir kısım, rü’yet-i İlahiyeyi gaye-i emel bilir və hâkeza… Bunun kimi çoxlu yerlerde Kur’an, sözü mutlak bırakır, tâ âmm olsun. Hazfeder, tâ çox manaları ifade etsin. Qısa keser, tâ hər kəsin hissesi bulunsun.
İşte اَل۟مُف۟لِحُونَ deyər. Neye felâh bulacaklarını tayin etmir. Güya o sükûtla deyər: “Ey Müslümanlar! Müjde sizə. Ey müttaki! Sən cehennemden felâh bulursun. Ey salih! Sən cənnətə felâh bulursun. Ey ârif! Sən rıza-yı İlahîye nâil olursun. Ey âşık! Sən rü’yete mazhar olursun.” və hâkeza…
İşte Kur’an, câmiiyet-i lafziye cihetiyle kelâmdan, kelimeden, huruftan və sükûttan hər birisinin minlərlə misallerinden yalnız numune olaraq birer misal getirdik. Ayəsi və kıssatı bunlara kıyas edersin.
Mesela فَاع۟لَم۟ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاس۟تَغ۟فِر۟ لِذَن۟بِكَ ayəsi, o qədər vücuhu var və o derece meratibi var ki bütün tabakat-ı evliya, bütün sülûklarında və mertebelerinde bu ayəyə ihtiyaçlarını görüb ondan öz mertebesine lâyık bir gıda-yı manevî, bir taze mana almışlar. Çünki “Allah” bir ism-i câmi’ olduğundan Əsmaül-Hüsna adedince tevhidler, içinde bulunur.
اَى۟ لَا رَزَّاقَ اِلَّا هُوَ لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ لَا رَح۟مٰنَ اِلَّا هُوَ və hâkeza…
Hem mesela, kısas-ı Kur’aniyeden kıssa-i Musa aleyhisselâm, âdeta asâ-yı Musa aleyhisselâm kimi minlərlə faydaları var. O kıssada hem Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamı teskin və teselli hem küffarı tehdit hem münafıkları takbih hem Yahudileri tevbih kimi çox makasıdı, çoxlu vücuhu vardır. Onun üçün surelerde tekrar edilmişdir. Hər yerde bütün maksatları ifade ilə birlikdə yalnız biri maksud-u bizzat olur, diğerleri ona tabi kalırlar.
Əgər desen: Geçmiş misallerdeki bütün manaları necə bileceğiz ki Kur’an onları irade etmiş və işarə edir?
Cavab: Madam ki Kur’an bir hutbe-i ezeliyedir. Hem muhtelif, tabaka tabaka olaraq asırlar üzerinde və arkasında oturup dizilmiş bütün mənî-Âdem’e hitap edir, ders verir. Əlbəttə o muhtelif efhâma göre müteaddid manaları dercedip irade edəcəkdir və iradesine emareleri vaz’edəcəkdir. Bəli, İşaratü’l-İ’caz’da şuradaki manalar misillü kelimat-ı Kur’aniyenin müteaddid manalarını ilm-i sarf və nahvin kaideleriyle və ilm-i beyan və fenn-i maânînin düsturlarıyla, fenn-i belâgatın kanunlarıyla ispat edilmişdir.
Bununla birlikdə ulûm-u Arabiyece sahih və usûl-ü diniyece hak olmaq şartıyla və fenn-i maânîce makbul və ilm-i beyanca münasib və belâgatça müstahsen olan bütün vücuh və maânî, ehl-i içtihad və ehl-i tefsir və ehl-i usûlü’d-din və ehl-i usûlü’l-fıkhın icmaıyla və ihtilaflarının şehadetiyle Kur’an’ın manalarındandırlar. O manalara, derecelerine göre birer emare vaz’etmişdir. Ya lafziyedir ya maneviyedir. O maneviye isə ya siyak və ya sibak-ı kelâmdan və ya başqa ayədən birer emare o manaya işarə edər. Bir kısmı iyirmi və otuz və qırx və altmış, hattâ seksen cilt olaraq muhakkikler tarafından yazılan yüz minlərlə tefsirler, Kur’an’ın câmiiyet və hârikıyet-i lafziyesine kat’î bir bürhan-ı bâhirdir. Hər ne ise… Biz bu sözde hər bir manaya delâlet eden emareyi kanunuyla, kaidesiyle göstersek söz çox uzanır. Onun üçün qısa kesip kısmen İşaratü’l-İ’caz’a havale ederiz.
İKİNCİ LEM’A
Manasındaki câmiiyet-i hârikadır.
Bəli Kur’an, bütün müçtehidlerin me’hazlerini, bütün âriflerin mezâklarını, bütün vâsılların meşreplerini, bütün kâmillerin mesleklerini, bütün muhakkiklerin mezheplerini manasının hazinesinden ihsan etmekle birlikdə; daima onlara rehber və terakkiyatlarında hər vaxt onlara mürşid olub o tükenmez hazinesinden onların yollarına neşr-i envar ettiği, bütün onlarca musaddaktır və müttefekun aleyhtir.
ÜÇÜNCÜ LEM’A
İlmindeki câmiiyet-i hârikadır.
Bəli Kur’an, şeriatın müteaddid və çox ilimlerini, həqiqətin mütenevvi və kesretli ilimlerini, tarîkatın muhtelif və hədsiz ilimlerini, öz ilminin denizinden akıttığı kimi; daire-i mümkinatın həqiqi hikmetini və daire-i vücubun ulûm-u həqiqiyesini və daire-i âhiretin maarif-i gamızasını, o denizinden muntazaman və kesretle akıtır. Bu lem’aya misal getirilse bir cilt yazmak lâzım gəlir. Elə isə yalnız numune olaraq bu iyirmi beş adet Sözleri gösteririk. Bəli, bütün iyirmi beş adet Sözlerin doğru həqiqətləri, Kur’an’ın bahr-i ilminden ancaq iyirmi beş katredir. O Sözlerde kusur varsa mənim fehm-i kāsırıma aittir.
Dördüncü LEM’A
Mebahisindeki câmiiyet-i hârikadır.
Bəli, insan və insanın vazifesi, kainat və Hâlık-ı kainat’ın, arz və semavatın, dünya və âhiretin, mazi və müstakbelin, ezel və ebedin mebahis-i külliyelerini cem’etmekle birlikdə nutfeden halk etmək, tâ kabre girinceye qədər; yemek, yatmak âdabından tut tâ kaza və qədər mebhaslarına qədər; altı gün yaradılış-i âlemden tut, tâ وَال۟مُر۟سَلَاتِ وَالذَّارِيَاتِ kasemleriyle işarə olunan rüzgârların esmesindeki vazifelerine qədər;
وَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَن۟ يَشَٓاءَ اللّٰهُ يَحُولُ بَي۟نَ ال۟مَر۟ءِ وَقَل۟بِهٖ işaratıyla, insanın kalbine və iradesine müdahalesinden tut, tâ وَالسَّمٰوَاتُ مَط۟وِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ yani bütün semavatı bir kabzasında tutmasına qədər; وَجَعَل۟نَا فٖيهَا جَنَّاتٍ مِن۟ نَخٖيلٍ وَاَع۟نَابٍ zeminin çiçək və üzüm və hurmasından tut, tâ اِذَا زُل۟زِلَتِ ال۟اَر۟ضُ زِل۟زَالَهَا ilə ifade ettiği həqiqət-i acibeye qədər; və semanın ثُمَّ اس۟تَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ وَهِىَ دُخَانٌ haletindeki vaziyetinden tut, tâ duhanla inşikakına və yıldızlarının düşüp hədsiz fezada dağılmasına qədər; və dünyanın imtihan üçün açılmasından tâ kapanmasına qədər; və âhiretin birinci menzili olan kabirden, sonra berzahtan, haşirden, köprüden tut, tâ cənnətə, tâ saadet-i ebediyeye qədər; mazi zamanının vukuatından, Hazret-i Âdem’in yaradılış-i cesedinden, iki oğlunun kavgasından tâ Tufana, tâ kavm-i Firavun’un garkına, tâ ekser enbiyanın mühim hâdisatına qədər; və اَلَس۟تُ بِرَبِّكُم۟ işarə ettiği hâdise-i ezeliyeden tut, tâ وُجُوهٌ يَو۟مَئِذٍ نَاضِرَةٌ اِلٰى رَبِّهَا نَاظِرَةٌ ifade ettiği vakıa-i ebediyeye qədər bütün mebahis-i esasiyeyi və mühimmeyi elə bir tarzda beyan edər ki o beyan, bütün kainatı bir saray kimi idare eden və dünyayı və âhireti iki oda kimi açıp kapayan və zemin bir bahçe və sema, misbahlarıyla süslendirilmiş bir dam kimi tasarruf eden və mazi və müstakbel, bir gece və gündüz kimi nazarına qarşı hazır iki sahife hükmünde temaşa eden və ezel və ebed, dün və bugün kimi silsile-i şuunatın iki tarafı birleşmiş, ittisal peyda etmiş bir surette bir zaman-ı hazır kimi onlara bakan bir Zat-ı Zülcelal’e yakışır bir tarz-ı beyandır.
Necə bir usta, bina ettiği və idare ettiği iki haneden bahseder. Programını və işlerinin liste və fihristesini yapar. Kur’an də bu kainatı yapan və idare eden və işlerinin listesini və fihristesini –tabir caiz isə– programını yazan, gösteren bir zatın beyanına yakışır bir tarzdadır. Heç bir cihetle eser-i tasannu və tekellüf görünmür. Heç bir şaibe-i taklit və ya başkasının hesabına və onun yerinde özünü farz edib konuşmuş kimi bir hud’anın emaresi olmadığı kimi bütün ciddiyetiyle, bütün safvetiyle, bütün hulusuyla safi, berrak, parlak beyanı, necə gündüzün ziyası “Güneşten geldim.” deyər. Kur’an də “Mən, Hâlık-ı âlem’in beyanıyım və kelâmıyım.” deyər.
Bəli, bu dünyayı antika sanatlarla süslendiren və ləzzətli nimetlerle dolduran və sanat-perverane və nemət-perverane bu derece sanatının acibeleriyle, bu derece qiymətli nemətlərini dünyanın yüzüne serpen, sıravari tanzim eden və zeminin yüzünde seren, güzelce dizen bir Sâni’, bir Mün’im’den başqa bu velvele-i takdir və istihsanla və zemzeme-i həmd və şükranla dünyayı dolduran və zemini bir zikirhane, bir mescid, bir temaşagâh-ı sanat-ı İlahiyeye çeviren Bəyanı Möcüzə Quran, kime yakışır və kimin kelâmı ola bilər? Ondan başqa kim ona sahib çıkabilir? Ondan başqa kimin sözü ola bilər? Dünyayı ışıklandıran ziya, güneşten başqa hangi şeye yakışır? Tılsım-ı kainatı keşfedip âlemi ışıklandıran beyan-ı Kur’an, Şems-i Ezelî’den başqa kimin nuru ola bilər? Kimin haddine düşmüş ki ona nazire getirsin, onun taklidini yapsın?
Bəli, bu dünyayı sanatlarıyla ziynetlendiren bir sanatkârın, sanatını istihsan eden insanla konuşmaması muhaldir. Madam ki yapar və bilir, əlbəttə konuşur. Madam ki konuşur, əlbəttə konuşmasına yakışan Kur’an’dır. Bir çiçeğin tanziminden lâkayt kalmayan bir Mâlikü’l-mülk, bütün mülkünü velveleye veren bir kelâma qarşı necə lâkayt kalır? Heç başkasına mal edib hiçe indirir mi?
BEŞİNCİ LEM’A
Kur’an’ın üslup və îcazındaki câmiiyet-i hârikadır.
Bunda beş ışık var.
Birinci Işık: Üslub-u Kur’an’ın o qədər acib bir cemiyeti var ki bir tək surə, kainatı içine alan bahr-i muhit-i Kur’anîyi içine alır. Bir tək ayə, o surenin hazinesini içine alır. Ayələrin çoğu hər biri birer kiçik surə, surelerin çoğu hər biri birer kiçik Kur’an’dır. İşte bu, i’cazkârane îcazdan böyük bir lütf-u irşaddır və güzel bir teshildir.
Çünki hər kəs, hər vaxt Kur’an’a möhtac olduğu halde, ya gabavetinden və ya başqa esbaba binaen hər vaxt bütün Kur’an’ı okumayan veyahut okumaya vaxt və fırsat bulamayan adamlar, Kur’an’dan mahrum kalmamak üçün hər bir surə, birer kiçik Kur’an hükmüne, hattâ hər bir uzun ayə, birer qısa surə makamına geçer. Hattâ Kur’an Fatiha’da, Fatiha də Besmele’de münderic olduğuna ehl-i keşif müttefiktirler. Bu həqiqətə bürhan isə ehl-i tahkikin icmaıdır.
İkinci Işık: Âyât-ı Kur’aniye; emir və nehiy, vaad və vaîd, tergib və terhib, zecir və irşad, kısas və emsal, ahkâm və maarif-i İlahiye və ulûm-u kevniye və kavanin və şerait-i hayat-ı şahsiye və hayat-ı içtimaiye və hayat-ı kalbiye və hayat-ı maneviye və hayat-ı uhreviye kimi umum tabakat-ı kelâmiye və maarif-i həqiqiye və hâcat-ı beşeriyeye delâlatıyla, işaratıyla câmi’ olmakla birlikdə خُذ۟ مَا شِئ۟تَ لِمَا شِئ۟تَ yani “İstediyin hər şey üçün Kur’an’dan hər ne istersen al.” ifade ettiği mana, o derece doğruluğuyla makbul olmuş ki ehl-i həqiqət mabeyninde durub-u emsal sırasına geçmişdir.
Âyât-ı Kur’aniyede elə bir câmiiyet var ki hər derde deva, hər hâcete gıda ola bilər. Bəli, elə olmaq lâzım gəlir. Çünki daima terakkiyatta kat’-ı meratib eden bütün tabakat-ı ehl-i kemalin rehber-i mutlakı, əlbəttə bu hâsiyete mâlik olması elzemdir.
Üçüncü Işık: Kur’an’ın i’cazkârane îcazıdır. Kâh olur ki uzun bir silsilenin iki tarafını elə bir tarzda zikreder ki güzelce silsileyi gösterir. Hem kâh olur ki bir kelimenin içine sarîhan, işarəen, remzen, îmaen bir davanın çox bürhanlarını derceder.
Mesela وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ də âyât və delail-i vahdaniyet silsilesini teşkil eden silsile-i yaradılış-i kainatın mebde və müntehasını zikir ilə o ikinci silsileyi gösterir, birinci silsileyi okutturur. Bəli, bir Sâni’-i Hakîm’e şehadet eden sahaif-i âlemin birinci derecesi, semavat və arzın asl-ı yaradılışleridir. Sonra gökleri yıldızlarla tezyin ilə zeminin canlılarla şenlendirilmesi, sonra güneş və ayın teshiriyle mevsimlerin değişmesi, sonra gece və gündüzün ihtilaf və deveranı içindeki silsile-i şuunattır. Daha gele gele tâ kesretin en ziyade intişar ettiği mahal olan simaların və seslerin hususiyetlerine və imtiyazlarına və teşahhuslarına kadar…
Madam ki en ziyade nizam-nizam-intizamdan uzaq və tesadüfün karışmasına maruz olan fertlerin simalarındaki teşahhusatta hayret verici bir nizam-nizam-intizam-ı hakîmane bulunsa, üzerinde gayet sanatkâr bir hakîmin kalemi işlediyi gösterilse əlbəttə nizam-nizam-intizamları zâhir olan sair sahifeler öz özünə anlaşılır, nakkaşını gösterir.
Hem madam ki koca semavat və arzın asl-ı yaradılışinde eser-i sanat və hikmət görünür. Əlbəttə kainat sarayının binasında temel taşı olaraq gökleri və zemini hikmetle koyan bir Sâni’in sair eczalarında eser-i sanatı, nakş-ı hikməti çoxlu zâhirdir. İşte bu ayə, hafîyi izhar, zâhirîyi ihfa edərək gayet güzel bir îcaz yapmış.
Elhak فَسُب۟حَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُم۟سُونَ den tut, tâ وَلَهُ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ e qədər altı defa وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ ، وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ ilə başlayan silsile-i berahin; bir silsile-i cevahirdir, bir silsile-i nurdur, bir silsile-i i’cazdır, bir silsile-i îcaz-ı i’cazîdir. Qəlb istəyir ki bu definelerde gizli olan elmasları göstereyim. Lakin ne yapayım makam kaldırmır. Başqa vakte ta’lik edib o kapıyı indi açmıram.
Hem mesela فَاَر۟سِلُونِ يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدّٖيقُ فَاَر۟سِلُونِ kelâmıyla يُوسُفُ kelimesi ortalarında şunlar var:
اِلٰى يُوسُفَ لِاَس۟تَع۟بَرَ مِن۟هُ الرُّؤ۟يَا فَاَر۟سَلُوهُ فَذَهَبَ اِلَى السِّج۟نِ وَ قَالَ يُوسُفُ
Demək beş cümleyi bir cümlede icmal edib îcaz ettiği halde vuzuhu ihlâl etmemiş, fehmi işkâl etmemiş.
Hem mesela اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُم۟ مِنَ الشَّجَرِ ال۟اَخ۟ضَرِ نَارًا
İnsan-ı âsi “Çürümüş kemikleri kim diriltəcək?” deyə meydan okur kimi inkârına qarşı Kur’an deyər: “Kim bidayeten yaratmış isə o diriltəcək. O yaratan zat isə hər bir şeyi hər bir keyfiyette bilir. Hem sizə yeşil ağactan ateş çıkaran bir zat, çürümüş kemiğe həyat verebilir.” İşte bu kelâm, diriltmek davasına müteaddid cihetlerle bakar, ispat edər.
Evvela, insana qarşı ettiği silsile-i ihsanatı bu kelâmıyla başlar, tahrik edər, hatıra getirir. Başqa ayələrdə tafsil ettiği üçün qısa keser, akla havale edər. Yani, sizə ağactan meyveyi və ateşi və ottan erzakı və hububu və topraktan hayvanatı və nebatatı verdiyi kimi zemini sizə hoş –hər bir erzakınız içinde konulmuş– bir beşik və âlemi, güzel və bütün levazımatınız içinde bulunur bir saray yapan bir zattan kaçıp, başıboş kalıp, ademe gedib saklanılmaz. Vazifesiz olub, kabre girip, uyandırılmamak üzere rahat yatamazsınız.
Sonra o davanın bir deliline işarə edər اَلشَّجَرِ ال۟اَخ۟ضَرِ kelimesiyle remzen deyər: “Ey haşri inkâr eden adam! Ağaclara bak! Kışta ölmüş kemikler kimi hədsiz ağacları baharda dirilten, yeşillendiren hattâ hər bir ağacta yarpaq və çiçək və meyvə cihetiyle üç haşrin numunelerini gösteren bir zata qarşı inkâr ilə istib’ad ilə kudretine meydan okunmaz.”
Sonra bir delile daha işarə edər, deyər: “Size ağac kimi kesif, sakîl, karanlıklı bir maddeden ateş kimi latîf, hafif, nurani bir maddeyi çıkaran bir zattan, odun kimi kemiklere ateş kimi bir həyat və nur kimi bir şuur vermeyi necə istib’ad ediyorsunuz?”
Sonra bir delile daha tasrih edər deyər ki: “Bedevîler üçün kibrit yerine ateş çıkaran meşhur ağacın, yeşil iken iki dalı birbirine sürüldüğü vaxt ateşi yaratan və rutubetiyle yeşil və hararetiyle kuru kimi iki zıt tabiatı cem’edib, onu buna menşe etmekle hər bir şey hattâ anâsır-ı asliye və tabâyi-i esasiye, onun emrine bakar, onun qüvvəti ilə hərəkət edər, hiçbirisi başıboş olub tabiatıyla hərəkət etmediğini gösteren bir zattan, topraktan yapılan və sonra toprağa dönen insanı, topraktan yeniden çıkarması istib’ad edilmez. İsyan ilə ona meydan okunmaz.”
Sonra Hazret-i Musa aleyhisselâmın şecere-i meşhuresini hatıra getirmekle bu dava-yı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam, Musa aleyhisselâmın də davasıdır. Enbiyanın ittifakına hafî bir îma edib bu kelimenin îcazına bir letafet daha katar.
Dördüncü Işık: Îcaz-ı Kur’anî o derece câmi’ və hârıktır, dikkat edilse görünür ki bazen bir denizi bir ibrikte gösterir kimi çox geniş və çox uzun və küllî düsturları və umumî kanunları, basit və âmî fehimlere merhameten basit bir cüzüyle, hususi bir hâdise ilə gösterir. Minlərlə misallerinden yalnız iki misaline işarə ederiz.
Birinci Misal: Iyirminci Söz’ün Birinci Makamı’nda tafsilen beyan olunan üç âyettir ki şahs-ı Âdem’e talim-i esma unvanıyla nev-i mənî-Âdem’e ilham olunan bütün ulûm və fünunun talimini ifade edər. Və Âdem’e, melâikenin secde etmesi və şeytanın etmemesi hâdisesiyle nev-i insana semekten meleğe qədər ekser mevcudat musahhar olduğu kimi yılandan şeytana qədər muzır mahlukatın də ona itaat etmeyip düşmanlık ettiğini ifade edir.
Hem kavm-i Musa (as) bir bakarayı, bir ineği kesmekle Mısır bakar-perestliğinden alınan və “İcl” hâdisesinde tesirini gösteren bir bakar-perestlik mefkûresinin Musa aleyhisselâmın bıçağıyla kesildiğini ifade edir.
Hem taştan su çıkması, çay akması və dağılıp yuvarlanması unvanıyla tabaka-i türabiye altında olan taş tabakası, su damarlarına hazinedarlık və toprağa analık ettiğini ifade edir.
İkinci Misal: Kur’an’da çox tekrar edilen kıssa-i Musa aleyhisselâmın cümleleri və cüzleridir ki hər bir cümlesi, hattâ hər bir cüzü, bir düstur-u küllînin ucu olaraq gösterilmiş və o düsturu ifade edir.
Mesela يَا هَامَانُ اب۟نِ لٖى صَر۟حًا
Firavun, vezirine emreder ki: “Mənə yüksək bir kule yap, semavatın halini rasad edib bakacağam. Semanın gidişatından əcəba Musa’nın (as) dava ettiği kimi semada tasarruf eden bir ilah var mıdır?” İşte صَر۟حًا kelimesiyle və bu cüz’î hâdise ilə dağsız bir çölde olduğundan dağları arzulayan və Hâlık’ı tanımadığından tabiat-perest olub rububiyet dava eden və âsâr-ı ceberutlarını göstermekle ibka-yı nam eden, şöhret-perest olub dağ-misal meşhur ehramları bina eden və sihir və tenasühe kail olub cenazelerini mumya edib dağ misillü mezarlarda muhafaza eden Mısır firavunlarının an’anesinde hüküm-ferma bir düstur-u acibi ifade edər.
Mesela فَال۟يَو۟مَ نُنَجّٖيكَ بِبَدَنِكَ
Gark olan Firavun’a deyər: “Bugün sənin gark olan cesedine necat verəcəyəm.” unvanıyla umum firavunların tenasüh fikrine binaen cenazelerini mumyalamakla maziden alıb müstakbeldeki ensal-i âtiyenin temaşagâhına göndermek olan mevt-âlûd, ibret-nüma bir düstur-u hayatiyelerini ifade etmekle birlikdə, bu asr-ı âhirde o gark olan Firavun’un eyni cəsədi olaraq keşfolunan bir bədən, o mahall-i gark denizinden sahile atıldığı kimi zamanın denizinden asırların mevceleri üstünde bu asır sahiline atılacağını, mu’cizane bir işarə-i gaybiyeyi, bir lem’a-yı i’cazı və bu tək kəlmə bir mu’cize olduğunu ifade edər.
Hem mesela يُذَبِّحُونَ اَب۟نَٓاءَكُم۟ وَيَس۟تَح۟يُونَ نِسَٓاءَكُم۟
Mənî-İsrail’in oğullarının kesilip kadın və kızlarını hayatta buraxmaq, bir firavun zamanında yapılan bir hâdise unvanıyla, Yahudi milletinin ekser memleketlerde hər asırda maruz olduğu müteaddid katliamları, kadın və kızları hayat-ı beşeriye-i sefihanede oynadıkları rolü ifade edər.
وَلَتَجِدَنَّهُم۟ اَح۟رَصَ النَّاسِ عَلٰى حَيٰوةٍ وَتَرٰى كَثٖيرًا مِن۟هُم۟ يُسَارِعُونَ فِى ال۟اِث۟مِ وَال۟عُد۟وَانِ وَاَك۟لِهِمُ السُّح۟تَ لَبِئ۟سَ مَا كَانُوا يَع۟مَلُونَ وَيَس۟عَو۟نَ فِى ال۟اَر۟ضِ فَسَادًا وَاللّٰهُ لَا يُحِبُّ ال۟مُف۟سِدٖينَ وَقَضَي۟نَٓا اِلٰى بَنٖٓى اِس۟رَٓائٖيلَ فِى ال۟كِتَابِ لَتُف۟سِدُنَّ فِى ال۟اَر۟ضِ مَرَّتَي۟نِ وَلَا تَع۟ثَو۟ا فِى ال۟اَر۟ضِ مُف۟سِدٖينَ
Yahudilere müteveccih bu iki hükm-ü Kur’anî, o milletin hayat-ı içtimaiye-i insaniyede dolap hilesiyle çevirdikleri bu iki müthiş düstur-u umumîyi tazammun edər ki: Hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeyi sarsan və sa’y ü aməli, sermaye ilə mübareze ettirip fukarayı zenginlerle çarpıştıran, muzaaf riba yapıp bankaları tesise sebebiyet veren və hile və hud’a ilə cem’-i mal eden o millet olduğu kimi; mahrum kaldıkları və daima zulmünü gördükleri hükûmetlerden və galiblerden intikamlarını almaq üçün hər çeşit fesat komitelerine karışan və hər nevi ihtilale barmaq karıştıran yenə o millet olduğunu ifade edir.
Mesela فَتَمَنَّوُا ال۟مَو۟تَ
“Eğer doğru iseniz, mevti isteyiniz. Heç istemeyeceksiniz.” İşte meclis-i Nebevîde kiçik bir cemaatin cüz’î bir hâdise unvanıyla, milel-i insaniye içinde hırs-ı həyat və havf-ı mematla en meşhur olan millet-i Yehud’un tâ kıyamete qədər hal dilileri, mevti istemeyeceğini və həyat hırsını bırakmayacağını ifade edər.
Mesela ضُرِبَت۟ عَلَي۟هِمُ الذِّلَّةُ وَال۟مَس۟كَنَةُ
Bu unvanla o milletin mukadderat-ı istikbaliyesini umumî bir surette ifade edər. İşte bu milletin seciyelerinde və mukadderatında münderic olan belə müthiş desatir içindir ki Kur’an, onlara qarşı olduqca şiddətli davranır. Dehşetli sille-i te’dib vurur.
İşte bu misallerden kıssa-i Musa aleyhisselâm və Mənî-İsrail’in sair cüzlerini və sair kıssalarını bu kıssaya kıyas et. Indi bu Dördüncü Işık’taki i’cazî lem’a-i îcaz kimi Kur’an’ın basit kelimatlarının və cüz’î mebhaslarının arkalarında çoxlu lemaat-ı i’caziye vardır. Ârife işarə yeter.
Beşinci Işık: Kur’an’ın makasıd və mesail, maânî və esalib və letaif və mehasin cihetiyle câmiiyet-i hârikasıdır. Bəli, Bəyanı Möcüzə Quran’ın surelerine və âyetlerine və hususan surelerin fatihalarına, ayələrin mebde və makta’larına dikkat edilse görünür ki:
Belâgatların bütün envaını, fezail-i kelâmiyenin bütün aksamını, ulvi üslupların bütün esnafını, mehasin-i ahlâkıyenin bütün efradını, ulûm-u kevniyenin bütün fezlekelerini, maarif-i İlahiyenin bütün fihristelerini, hayat-ı şahsiye və içtimaiye-i beşeriyenin bütün nâfi’ düsturlarını və hikmet-i âliye-i kainatın bütün nurani kanunlarını cem’etmekle birlikdə heç bir müşevveşiyet eseri görünmür. Elhak, o qədər ecnas-ı muhtelifeyi bir yerde toplayıp bir münakaşa, bir karışık çıkmamak, kahhar bir nizam-ı i’cazînin işi ola bilər.
Elhak, bütün bu câmiiyet içinde bu nizam-nizam-intizam ilə birlikdə geçmiş iyirmi dörd adet Sözlerde izah və ispat edildiyi kimi; cehl-i mürekkebin menşei olan âdiyat perdelerini keskin beyanatıyla yırtmak, âdet perdeleri altında gizli olan hârikulâdeleri çıkarıp göstermek və dalaletin menbaı olan tabiat tağutunu, bürhanın elmas kılıncıyla parçalamak və gaflet uykusunun kalın tabakalarını ra’d-misal sayhalarıyla dağıtmak və felsefe-i beşeriyeyi və hikmet-i insaniyeyi âciz bırakan kainatın tılsım-ı muğlakını və yaradılış-i âlemin muamma-yı acibesini fetih və keşfetmek, əlbəttə hakikatbîn və gayb-aşina və hidayet-bahş və hak-nüma olan Kur’an kimi bir mu’cizekârın hârikulâde işleridir.
Bəli, Kur’an’ın âyetlerine insaf ilə dikkat edilse görünür ki sair kitablar kimi bir iki maksadı takip eden tedricî bir fikrin silsilesine benzemir. Bəlkə def’î və âni bir tavrı var və ilka olunur bir gidişatı var və birlikdə gelen hər bir taifesi müstakil olaraq uzaq bir yerden və gayet ciddi və ehemmiyetli bir muhaberenin tək tək, qısa qısa bir surette geldiğinin nişanı var.
Bəli, kainatın Hâlık’ından başqa kim var ki bu derece kainat və Hâlık-ı kainat’la ciddi alâkadar bir muhabereyi yapabilsin? Hədsiz derece haddinden çıxıb Hâlık-ı Zülcelal’i öz keyfiyle seləştirsin, kainatı doğru olaraq konuştursun.
Bəli, Kur’an’da kainat Sâni’inin çox ciddi və həqiqi və ulvi və hak olaraq konuşması və konuşturması görünür. Taklidi îma edəcək heç bir emare bulunmur. O söyler və söylettirir. Farz-ı muhal olaraq Müseylime kimi hədsiz derece haddinden çıxıb taklitkârane o izzət və ceberut sahibi olan Hâlık-ı Zülcelal’ini öz fikriyle konuşturup və kainatı onunla konuştursa əlbəttə minlərlə taklit emareleri və minlərlə sahtekârlık alâmetleri bulunacaqdır. Çünki en pest bir halinde en yüksək tavrı takınanların hər haleti taklitçiliğini gösterir. İşte bu həqiqəti kasem ilə ilan eden وَالنَّج۟مِ اِذَا هَوٰى مَا ضَلَّ صَاحِبُكُم۟ وَمَا غَوٰى وَمَا يَن۟طِقُ عَنِ ال۟هَوٰى اِن۟ هُوَ اِلَّا وَح۟ىٌ يُوحٰى ya bak, dikkat et.
Bəyanı Möcüzə Quran’ın ihbarat-ı gaybiyesi və hər asırda şebabiyetini muhafaza etmesi və hər tabaka insana muvafık gelmesiyle hasıl olan i’cazdır.
Bu şuânın üç cilvesi var.
BİRİNCİ CİLVE
İhbarat-ı gaybiyesidir.
Bu cilvenin üç şavkı var.
Birinci Şavk: Maziye ait ihbarat-ı gaybiyesidir.
Bəli, Kur’an-ı Hakîm bi’l-ittifak ümmi və emin bir zatın dili ilə, zaman-ı Âdem’den tâ asr-ı saadete qədər enbiyaların mühim hâlâtını və ehemmiyetli vukuatını elə bir tarzda zikredir ki Tevrat və İncil kimi kitabların tasdiki altında gayet qüvvət və ciddiyetle ihbar edir. Kütüb-ü sâlifenin ittifak ettikleri noktalarda muvafakat etmişdir. İhtilaf ettikleri bahislerde, musahhihane həqiqət-i vakıayı fasledir.
Demək Kur’an’ın nazar-ı gaybbînisi, o Kütüb-ü Sâlifenin umumunun fevkinde ahval-i maziyeyi görür ki ittifakî meselelerde musaddıkane onları tezkiye edir. İhtilafî meselelerde musahhihane onlara faysal olur. Halbuki Kur’an’ın vukuat və ahval-i maziyeye dair ihbaratı aklî bir iş deyil ki ağıl ilə ihbar edilsin. Bəlkə semâa mütevakkıf nakildir. Nakil isə kıraat və kitabet ehline mahsustur. Dost və düşmanın ittifakıyla kıraatsız, kitabetsiz, emanetle maruf, ümmi lakabıyla mevsuf bir zata nüzul edir.
Hem o ahval-i maziyeyi elə bir surette ihbar edər ki bütün o ahvali görür kimi bahseder. Çünki uzun bir hâdisenin ukde-i hayatiyesini və ruhunu alır, maksadına mukaddime yapar. Demək Kur’an’daki fezlekeler, hülâsalar gösterir ki bu hülâsa və fezlekeyi gösteren, bütün maziyi bütün ahvali ilə görür. Çünki bir zatın bir fende və ya bir sanatta mütehassıs olduğu; hülâsalı bir sözle, fezlekeli bir sanatçıkla, o şahısların maharet və melekelerini gösterdiyi kimi Kur’an’da zikrolunan vukuatın hülâsaları və ruhları gösterir ki onları söyleyen, bütün vukuatı ihata etmiş, görür, tabir caiz isə, bir maharet-i fevkalâde ilə ihbar edir.
İkinci Şavk: İstikbale ait ihbarat-ı gaybiyesidir.
Bu kısım ihbaratın çox envaı var. Birinci kısım, hususidir. Bir kısım ehl-i keşif və velayete mahsustur.
Mesela, Muhyiddin-i Arabî الٓمٓ غُلِبَتِ الرُّومُ Suresi’nde çoxlu ihbarat-ı gaybiyeyi bulmuşdur. İmam-ı Rabbanî, surelerin başındaki mukattaat-ı huruf ilə çox muamelat-ı gaybiyenin işarəlerini və ihbaratını görmüşdür və hâkeza… Ulema-yı bâtın üçün Kur’an, baştan başa ihbarat-ı gaybiye nevindendir. Biz isə umuma ait olacaq bir kısmına işarə edeceğiz. Bunun da çoxlu tabakatı var. Yalnız bir tabakadan bahsedeceğiz.
İşte Kur’an-ı Hakîm, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalama deyər: (Hâşiye )
فَاص۟بِر۟ اِنَّ وَع۟دَ اللّٰهِ حَقٌّ لَتَد۟خُلُنَّ ال۟مَس۟جِدَ ال۟حَرَامَ اِن۟ شَٓاءَ اللّٰهُ اٰمِنٖينَ مُحَلِّقٖينَ رُؤُسَكُم۟ وَ مُقَصِّرٖينَ لَا تَخَافُونَ هُوَ الَّذٖٓى اَر۟سَلَ رَسُولَهُ بِال۟هُدٰى وَدٖينِ ال۟حَقِّ لِيُظ۟هِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ وَهُم۟ مِن۟ بَع۟دِ غَلَبِهِم۟ سَيَغ۟لِبُونَ فٖى بِض۟عِ سِنٖينَ لِلّٰهِ ال۟اَم۟رُ فَسَتُب۟صِرُ وَيُب۟صِرُونَ بِاَيِّكُمُ ال۟مَف۟تُونُ اَم۟ يَقُولُونَ شَاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهٖ رَي۟بَ ال۟مَنُونِ قُل۟ تَرَبَّصُوا فَاِنّٖى مَعَكُم۟ مِنَ ال۟مُتَرَبِّصٖينَ وَاللّٰهُ يَع۟صِمُكَ مِنَ النَّاسِ فَاِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا وَ لَن۟ تَف۟عَلُوا وَ لَن۟ يَتَمَنَّو۟هُ اَبَدًا سَنُرٖيهِم۟ اٰيَاتِنَا فِى ال۟اٰفَاقِ وَفٖٓى اَن۟فُسِهِم۟ حَتّٰى يَتَبَيَّنَ لَهُم۟ اَنَّهُ ال۟حَقُّ قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا يَا۟تِى اللّٰهُ بِقَو۟مٍ يُحِبُّهُم۟ وَيُحِبُّونَهُٓ اَذِلَّةٍ عَلَى ال۟مُؤ۟مِنٖينَ اَعِزَّةٍ عَلَى ال۟كَافِرٖينَ يُجَاهِدُونَ فٖى سَبٖيلِ اللّٰهِ وَلَا يَخَافُونَ لَو۟مَةَ لَٓائِمٍ وَقُلِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ سَيُرٖيكُم۟ اٰيَاتِهٖ فَتَع۟رِفُونَهَا قُل۟ هُوَ الرَّح۟مٰنُ اٰمَنَّا بِهٖ وَعَلَي۟هِ تَوَكَّل۟نَا فَسَتَع۟لَمُونَ مَن۟ هُوَ فٖى ضَلَالٍ مُبٖينٍ وَعَدَ اللّٰهُ الَّذٖينَ اٰمَنُوا مِن۟كُم۟ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَس۟تَخ۟لِفَنَّهُم۟ فِى ال۟اَر۟ضِ كَمَا اس۟تَخ۟لَفَ الَّذٖينَ مِن۟ قَب۟لِهِم۟ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُم۟ دٖينَهُمُ الَّذِى ار۟تَضٰى لَهُم۟ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم۟ مِن۟ بَع۟دِ خَو۟فِهِم۟ اَم۟نًا kimi çox âyâtın ifade ettiği ihbarat-ı gaybiyedir ki aynen doğru olaraq çıkmıştır. İşte çoxlu itirazat və tenkidata maruz və en kiçik bir hatasından dolayı davasını kaybedecek bir zatın lisanından belə tereddütsüz, kemal-i ciddiyet və emniyetle və qüvvətli bir vüsuku ihsas eden bir tarzda belə ihbarat-ı gaybiye, kat’iyen gösterir ki o zat, Üstad-ı Ezelî’sinden ders alıyor, sonra söylüyor.
Üçüncü Şavk: Həqiqətlər-i İlahiyeye və həqiqətlər-i kevniyeye və umûr-u uhreviyeye dair ihbarat-ı gaybiyesidir.
Bəli, Kur’an’ın həqiqətlər-i İlahiyeye dair beyanatı və tılsım-ı kainatı fethedip və yaradılış-i âlemin muammasını açan beyanat-ı kevniyesi, ihbarat-ı gaybiyenin en mühimmidir. Çünki o həqiqətlər-i gaybiyeyi hədsiz dalalet yolları içinde istikametle onları gedib bulmak, akl-ı beşerin kârı deyildir və ola bilməz. Beşerin en dâhî hükemaları o mesailin en küçüğüne akıllarıyla yetişmediyi malûmdur.
Hem Kur’an, gösterdiyi o həqiqətlər-i İlahiye və o həqiqətlər-i kevniyeyi beyandan sonra və safa-yı qəlb və tezkiye-i nefisten sonra və ruhun terakkiyatından və ağlın tekemmülünden sonra beşerin ukûlü “Sadakte” deyip o həqiqətləri qəbul edər. Kur’an’a “Bârekellah” deyər. Bu kısmın, kısmen On Birinci Söz’de izah və ispatı geçmişdir. Tekrara hâcet kalmamışdır.
Amma ahval-i uhreviye və berzahiye isə çendan akl-ı beşer öz başıyla yetişemir, göremir. Lakin Kur’an’ın gösterdiyi yollar ilə onları görmək derecesinde ispat edir. Onuncu Söz’de, Kur’an’ın bu ihbarat-ı gaybiyesi ne derece doğru və hak olduğu izah və ispat edilmişdir. Ona müracaat et.
İKİNCİ CİLVE
Kur’an’ın şebabetidir. Hər asırda taze nâzil olur kimi tazeliğini, gençliğini muhafaza edir.
Bəli Kur’an, bir hutbe-i ezeliye olaraq umum asırlardaki umum tabakat-ı beşeriyeye birden hitap ettiği üçün elə daimî bir şebabeti bulunmak lâzımdır. Hem də elə görülmüş və görünür. Hattâ efkârca muhtelif və istidatça mütebayin asırlardan hər asra göre güya o asra mahsus kimi bakar, baktırır və ders verir. Beşerin âsâr və kanunları, beşer kimi ihtiyar olur, değişir, tebdil edilir. Lakin Kur’an’ın hükümleri və kanunları, o qədər sabit və râsihtir ki asırlar geçtikçe daha ziyade kuvvetini gösterir.
Bəli, en ziyade özünə güvenen və Kur’an’ın sözlerine qarşı kulağını kapayan bu asr-ı hazır və bu asrın ehl-i kitab insanları Kur’an’ın يَٓا اَه۟لَ ال۟كِتَابِ ، يَٓا اَه۟لَ ال۟كِتَابِ hitab-ı mürşidanesine o qədər möhtacdır ki güya o hitap doğrudan doğruya bu asra müteveccihtir və يَا اَه۟لَ ال۟كِتَابِ lafzı يَا اَه۟لَ ال۟مَك۟تَبِ manasını də tazammun edər. Bütün şiddetiyle, bütün tazeliğiyle, bütün şebabetiyle يَٓا اَه۟لَ ال۟كِتَابِ تَعَالَو۟ا اِلٰى كَلِمَةٍ سَوَٓاءٍ بَي۟نَنَا وَ بَي۟نَكُم۟ sayhasını âlemin aktarına savurur.
Mesela şahıslar, cemaatler, muarazasından âciz kaldıkları Kur’an’a qarşı; bütün nev-i beşerin və bəlkə cinnîlerin də netice-i efkârları olan medeniyet-i hazıra, Kur’an’a qarşı muaraza vaziyetini almışdır. İ’caz-ı Kur’an’a qarşı, sihirleriyle muaraza edir. Indi, bu müthiş yeni muarazacıya qarşı i’caz-ı Kur’an’ı قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ âyetinin davasını ispat etmək üçün medeniyetin muaraza suretiyle vaz’ettiği esasatı və desatirini, esasat-ı Kur’aniye ilə qarşılaştıracağız.
Birinci derecede: Birinci Söz’den tâ Iyirmi Beşinci Söz’e qədər olan muvazeneler və mizanlar və o Sözlerin həqiqətləri və başları olan ayələr, iki kere iki dörd edər derecesinde medeniyete qarşı Kur’an’ın i’cazını və galebesini ispat edər.
İkinci derecede: On İkinci Söz’de ispat edildiyi kimi bir kısım düsturlarını hülâsa etmektir.
İşte medeniyet-i hazıra, felsefesiyle hayat-ı içtimaiye-i beşeriyede nöqtə-i istinadı “qüvvət” qəbul edər. Hedefi “menfaat” bilir. Düstur-u həyatı “cidal” tanır. Cemaatlerin rabıtasını “unsuriyet və menfî milliyet” bilir. Gayesi, hevesat-ı nefsaniyeyi tatmin və hâcat-ı beşeriyeyi tezyid etmək üçün bazı “lehviyat”tır.
Halbuki qüvvətin şe’ni, tecavüzdür. Menfaatin şe’ni, hər arzuya kâfi gelmediğinden üstünde boğuşmaktır. Düstur-u cidalin şe’ni, çarpışmaktır. Unsuriyetin şe’ni, başkasını yutmakla beslenmek olduğundan tecavüzdür.
İşte bu medeniyetin bu düsturlarındandır ki bütün mehasiniyle birlikdə beşerin yüzde ancaq yirmisine bir nevi surî saadet verib seksenini rahatsızlığa, sefalete atmışdır.
Amma hikmet-i Kur’aniye isə nöqtə-i istinadı, qüvvət yerine “hakk”ı qəbul edər. Gayede, menfaat yerine “fazilet və rıza-yı İlahî”yi qəbul edər. Hayatta, düstur-u cidal yerine “düstur-u teavün”ü esas tutar. Cemaatlerin rabıtalarında, unsuriyet və milliyet yerine “rabıta-i dinî və sınıfî və vatanî” qəbul edər. Gayatı, hevesat-ı nefsaniyenin nâmeşru tecavüzatına set çekip ruhu maâliyata teşvik və hissiyat-ı ulviyesini tatmin etmektir və insanı kemalât-ı insaniyeye sevk edib insan etmektir.
Hakkın şe’ni isə ittifaktır. Faziletin şe’ni, tesanüddür. Teavünün şe’ni, birbirinin imdadına yetişmektir. Dinin şe’ni uhuvvettir, incizabdır. Nefs-i emmareyi gemlemekle bağlamak, ruhu kemalâta kamçılamakla serbest bırakmanın şe’ni, saadet-i dâreyndir.
İşte medeniyet-i hazıra, edyan-ı sâbıka-i semaviyeden, bâhusus Kur’an’ın irşadatından aldığı mehasinle birlikdə, Kur’an’a qarşı belə həqiqət nazarında mağlup düşmüşdür.
Üçüncü derece: Minlərlə mesailinden yalnız numune olaraq üç dörd meseleyi göstereceğiz. Bəli Kur’an’ın düsturları, kanunları, ezelden geldiğinden ebede gidəcəkdir. Medeniyetin kanunları kimi ihtiyar olub ölüme mahkûm deyildir. Daima gençtir, kuvvetlidir.
Mesela, medeniyetin bütün cem’iyat-ı hayriyeleri ilə bütün cebbarane şedit inzibat və nizamatlarıyla, bütün ahlâkî terbiyegâhlarıyla, Kur’an-ı Hakîm’in iki meselesine qarşı muaraza edemeyip mağlup düşmüşlerdir. Mesela وَاَقٖيمُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتُوا الزَّكٰوةَ وَاَحَلَّ اللّٰهُ ال۟بَي۟عَ وَحَرَّمَ الرِّبٰوا Kur’an’ın bu galebe-i i’cazkâranesini bir mukaddime ilə beyan edeceğiz. Belə ki:
İşaratü’l-İ’caz’da ispat edildiyi kimi bütün ihtilalat-ı beşeriyenin madeni bir kəlmə olduğu kimi bütün ahlâk-ı seyyienin menbaı də bir kelimedir.
Birinci kəlmə: “Mən tok olayım, başqası açlıktan ölse mənə ne.”
İkinci kəlmə: “Sen çalış, mən yiyeyim.”
Bəli, hayat-ı içtimaiye-i beşeriyede havas və sadə xalq, yani zenginler və fakirler, muvazeneleriyle rahatla yaşarlar. O muvazenenin esası isə: Havas tabakasında mərhəmət və şəfqət, aşağısında hörmət və itaattir. Indi birinci kəlmə, havas tabakasını zulme, ahlâksızlığa, merhametsizliğe sevk etmişdir. İkinci kəlmə, avamı kine, hasede, mübarezeye sevk edib rahat-ı beşeriyeyi bir neçə asırdır selbetdiyi kimi; bu asırda sa’y, sermaye ilə mübareze neticesi herkesçe malûm olan Avrupa hâdisat-ı azîmesi meydana geldi.
İşte medeniyet, bütün cem’iyat-ı hayriye ilə və ahlâkî mektepleriyle və şedit inzibat və nizamatıyla, beşerin o iki tabakasını musalaha edemediyi kimi hayat-ı beşerin iki müthiş yarasını tedavi edememişdir.
Kur’an, birinci kelimeyi esasından “vücub-u zekât” ilə kal’edər, tedavi edər. İkinci kelimenin esasını “hurmet-i riba” ilə kal’edib tedavi edər. Bəli, âyet-i Kur’aniye âlem kapısında durup ribaya “Yasaktır!” deyər. “Kavga kapısını kapamak üçün banka kapısını kapayınız.” deyərək insanlara ferman edər. Şakirdlerine “Girmeyiniz!” emreder.
İkinci Esas: Medeniyet, taaddüd-ü ezvacı qəbul etmir. Kur’an’ın o hükmünü özünə muhalif-i hikmət və maslahat-ı beşeriyeye münafî telakki edər. Bəli, əgər izdivaçtaki hikmət, yalnız kaza-yı şehvet olsa taaddüd bilakis olmalı. Halbuki, hattâ bütün hayvanatın şehadetiyle və izdivaç eden nebatatın tasdikiyle sabittir ki izdivacın hikməti və gayesi, tenasüldür. Kaza-yı şehvet ləzzəti isə o vazifeyi gördürmek üçün rəhmət tarafından verilen bir ücret-i cüz’iyedir.
Madam ki hikmeten, hakikaten, izdivaç nesil içindir, nev’in bekası içindir. Əlbəttə, bir senede yalnız bir defa tevellüde kabil və ayın yalnız yarısında kabil-i telakkuh olan və əlli senede yeise düşen bir kadın, ekseri vakitte tâ yüz seneye qədər kabil-i telkîh bir erkeğe kâfi gelmediğinden medeniyet çoxlu fahişehaneleri qəbul etmeye mecburdur.
Üçüncü Esas: Muhakemesiz medeniyet, Kur’an kadına sülüs verdiyi üçün ayəsi tenkit edər. Halbuki hayat-ı içtimaiyede ekser ahkâm, ekseriyet itibarıyla olduğundan ekseriyet itibarıyla bir kadın, özünü himaye edəcək birisini bulur. Erkek isə ona yük olacaq və nafakasını ona bırakacaq birisiyle teşrik-i mesai etmeye mecbur olur. İşte bu surette bir kadın, pederinden yarısını alsa kocası noksaniyetini temin edər. Erkek, pederinden iki parça alsa bir parçasını tezevvüc ettiği kadının idaresine verəcək, kız kardeşine müsavi gəlir. İşte adalet-i Kur’aniye belə iktiza edər, belə hükmetmişdir. (Hâşiye )
Dördüncü Esas: Sanem-perestliği şiddetle Kur’an men’ettiği kimi sanem-perestliğin bir nevi taklidi olan suret-perestliği də men’edər. Medeniyet isə suretleri öz mehasininden sayıp Kur’an’a muaraza etmək istemiş. Halbuki gölgeli gölgesiz suretler, ya bir zulm-ü mütehaccir və ya bir riya-yı mütecessid və ya bir heves-i mütecessimdir ki beşeri zulme və riyaya və hevaya, hevesi kamçılayıp teşvik edər.
Hem Kur’an merhameten, kadınların hürmetini muhafaza üçün hayâ perdesini takmasını emreder. Tâ hevesat-ı rezilenin ayağı altında o şəfqət madenleri zillet çekmesinler. Âlet-i hevesat, ehemmiyetsiz bir meta hükmüne geçmesinler. (Hâşiye ) Medeniyet isə kadınları yuvalarından çıkarıp, perdelerini yırtıp beşeri də baştan çıkarmışdır. Halbuki aile həyatı, kadın-erkek mabeyninde mütekabil hörmət və muhabbetle devam edər. Halbuki açık saçıklık, samimi hörmət və muhabbeti izale edib ailevî həyatı zehirlemişdir.
Hususan suret-perestlik, ahlâkı fena halde sarstığı və sukut-u ruha sebebiyet verdiyi şununla anlaşılır: Necə ki merhume və rahmete möhtac bir güzel kadın cenazesine nazar-ı şehvet və hevesle bakmak, ne qədər ahlâkı tahrip edər. Elə də ölmüş kadınların suretlerine veyahut sağ kadınların kiçik cenazeleri hükmünde olan suretlerine heves-perverane bakmak, derinden derine hissiyat-ı ulviye-i insaniyeyi sarsar, tahrip edər.
İşte bu üç misal kimi minlərlə mesail-i Kur’aniyenin hər biri, saadet-i beşeriyeyi dünyada temine hizmet etmekle birlikdə hayat-ı ebediyesine də hizmet edər. Sair meseleleri mezkûr meselelere kıyas edebilirsin.
Necə medeniyet-i hazıra, Kur’an’ın hayat-ı içtimaiye-i beşere ait olan düsturlarına qarşı mağlup olub Kur’an’ın i’caz-ı manevîsine qarşı həqiqət noktasında iflas edər. Elə də medeniyetin ruhu olan felsefe-i Avrupa və hikmet-i beşeriyeyi, hikmet-i Kur’an’la iyirmi beş adet Sözlerde mizanlarla iki hikmetin muvazenesinde, hikmet-i felsefiye âcize və hikmet-i Kur’aniyenin mu’cize olduğu kat’iyetle ispat edilmişdir. Necə ki On Birinci və On İkinci Sözlerde, hikmet-i felsefiyenin aczi və iflası; və hikmet-i Kur’aniyenin i’cazı və gınası ispat edilmişdir, müracaat edebilirsin.
Hem necə medeniyet-i hazıra, hikmet-i Kur’an’ın ilmî və amelî i’cazına qarşı mağlup olur. Elə də medeniyetin edebiyat və belâgatı da Kur’an’ın edep və belâgatına qarşı nisbeti: Öksüz bir yetimin muzlim bir hüzün ilə ümitsiz ağlayışı hem süflî bir vaziyette sarhoş bir ayyaşın velvele-i gınasının (şarkı deməkdir) nisbeti ilə ulvi bir âşığın muvakkat bir iftiraktan müştakane, ümitkârane bir hüzün ilə gınası (şarkısı) hem zafer və ya harbe və ulvi fedakârlıklara sevk etmək üçün teşvikkârane kasaid-i vataniyeye nisbeti gibidir.
Çünki edep və belâgat, tesir-i üslup itibarıyla ya hüzün verir ya neşe verir. Hüzün isə iki kısımdır: Ya fakdü’l-ahbaptan gəlir, yani ahbapsızlıktan, sahipsizlikten gelen karanlıklı bir hüzündür ki dalalet-âlûd, tabiat-perest, gaflet-pîşe olan medeniyetin edebiyatının verdiyi hüzündür. İkinci hüzün, firaku’l-ahbaptan gəlir, yani ahbap var, firakında müştakane bir hüzün verir. İşte bu hüzün, hidayet-eda, nur-efşan Kur’an’ın verdiyi hüzündür.
Amma neşe isə o da iki kısımdır: Biri, nefsi hevesatına teşvik edər. O da tiyatrocu, sinemacı, romancı medeniyetin edebiyatının şe’nidir. İkinci neşe, nefsi susturup ruhu, qəlbi, aklı, sırrı maâliyata, vatan-ı aslîlerine, makarr-ı ebedîlerine, ahbab-ı uhrevîlerine yetişmek üçün latîf və edepli masumane bir teşviktir ki o da cənnət və saadet-i ebediyeye və rü’yet-i cemalullaha beşeri sevk eden və şevke gətirən Bəyanı Möcüzə Quran’ın verdiyi neşedir.
İşte قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا ifade ettiği azîm mana və böyük həqiqət, kāsıru’l-fehm olanlarca və dikkatsizlikle mübalağalı bir belâgat üçün muhal bir surət zannedilir. Hâşâ! Mübalağa deyil, muhal bir surət deyil, ayn-ı həqiqət bir belâgat və mümkün və vaki bir surettedir.
O suretin bir vechi şudur ki yani, Kur’an’dan tereşşuh etmeyen və Kur’an’ın malı olmayan ins və cinnin bütün güzel sözleri toplansa Kur’an’ı tanzir edə bilməz, deməkdir. Hem edememiş ki gösterilmir.
İkinci vecih şudur ki cin və insin hattâ şeytanların netice-i efkârları və muhassala-i mesaileri olan medeniyet və hikmet-i felsefe və edebiyat-ı ecnebiye, Kur’an’ın ahkâm və hikmət və belâgatına qarşı âciz derekesindedirler, deməkdir. Necə da numunesini gösterdik.
ÜÇÜNCÜ CİLVE
Kur’an-ı Hakîm, hər asırdaki tabakat-ı beşerin hər bir tabakasına güya doğrudan doğruya o tabakaya hususi müteveccihtir, hitap edir.
Bəli, bütün mənî-Âdem’e bütün tabakatıyla en yüksək və en dakik ilim olan imana və en geniş və nurani fen olan marifetullaha və en ehemmiyetli və mütenevvi maarif olan ahkâm-ı İslâmiyeye davet eden, ders veren Kur’an isə hər nev’e, hər taifeye muvafık geləcək bir ders vermək elzemdir. Halbuki ders birdir, ayrı ayrı deyil. Elə isə eyni derste tabakat bulunmak lâzımdır. Derecata göre hər biri, Kur’an’ın perdelerinden bir perdeden hisse-i dersini alır. Bu həqiqətin çox numunelerini zikretmişiz. Onlara müracaat edilebilir. Yalnız burada bir iki cüzünün hem yalnız bir iki tabakasının hisse-i fehmine işarə ederiz:
Mesela لَم۟ يَلِد۟ وَلَم۟ يُولَد۟ وَلَم۟ يَكُن۟ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ
Kesretli tabaka olan sadə xalq tabakasının bundan hisse-i fehmi: “Cənabı-Haqq, peder və veledden və akrandan və zevceden münezzehtir.”
Daha mutavassıt bir tabaka, bundan “İsa aleyhisselâmın və melâikelerin və tevellüde mazhar şeylerin uluhiyetini nefyetmektir.” Çünki muhal bir şeyi nefyetmek, zâhiren faydasız olduğundan belâgatta medar-ı fayda olacaq bir lâzım-ı hüküm murad olunur. İşte cismaniyete mahsus veled və validi nefyetmekten murad isə veled və validi və küfvü bulunanların nefy-i uluhiyetleridir və mabud olmaya lâyık olmadıklarını göstermektir. Bu sırdandır ki Sure-i İhlas hər kəsə hem hər vaxt fayda verebilir.
Daha bir parça ileri bir tabakanın hisse-i fehmi: “Cənabı-Haqq mevcudata qarşı tevlid və tevellüdü işmam edəcək bütün rabıtalardan münezzehtir. Şerik və muînden və hemcinsten müberradır. Bəlkə mevcudata qarşı nisbeti, hallakıyettir. “Emr-i kün feyekûn” ilə irade-i ezeliyesiyle, ihtiyarıyla icad edər. İcabî və ıztırarî və sudûr-u gayr-ı ihtiyarî kimi münafî-i kemal hər bir rabıtadan münezzehtir.”
Daha yüksək bir tabakanın hisse-i fehmi: Cənabı-Haqq ezelîdir, ebedîdir, evvel və âhirdir. Heç bir cihette ne zatında, ne sıfâtında, ne ef’alinde naziri, küfvü, şebihi, misli, misali, mesîli yoxdur. Yalnız ef’alinde, şuununda teşbihi ifade eden mesel var: وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى
Bu tabakata; ârifîn tabakası, ehl-i aşk tabakası, sıddıkîn tabakası kimi ayrı ayrı hisse sahiplerini kıyas edebilirsin.
İkinci misal: Mesela مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَٓا اَحَدٍ مِن۟ رِجَالِكُم۟
Tabaka-i ûlânın bundan hisse-i fehmi şudur ki: “Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın hizmetkârı və ya “veledim” hitabına mazhar olan Zeyd, izzetli zevcesini özünə küfüv bulmadığı üçün tatlik etmiş. Allah’ın emriyle Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam almış. Ayə deyər: “Peygamber sizə evladım dese risalet cihetiyle söyler. Şahsiyet itibarıyla pederiniz deyil ki aldığı kadınlar ona münasib düşmesin.”
İkinci tabakanın hisse-i fehmi şudur ki: Bir böyük âmir, raiyetine pederane şefkatle bakar. Əgər o âmir, zâhir və bâtın bir padşah-ı ruhanî olsa o vaxt merhameti pederin yüz defa şefkatinden ileri gittiğinden o raiyetin efradı onun həqiqi evladı kimi ona peder nazarıyla bakarlar. Peder nazarı, zevc nazarına inkılab edemediğinden, kız nazarı da zevce nazarına kolayca değişmediğinden, efkâr-ı âmmede Peygamber (asm), mü’minlerin kızlarını alması bu sırra uygun gelmediğinden Kur’an deyər: “Peygamber (asm), merhamet-i İlahiye nazarıyla sizə şəfqət edər, pederane muamele yapar. Risalet adına siz onun evladı gibisiniz. Lakin şahsiyet-i insaniyet itibarıyla pederiniz deyildir ki sizdən zevce alması münasib düşmesin.”
Üçüncü kısım belə fehmeder ki: Peygamber’e (asm) intisap edib onun kemalâtına istinad edərək onun pederane şefkatine itimat edib kusur və hatîat etmemelisiniz, deməkdir. Bəli, çoklar var ki büyüklerine və mürşidlerine itimat edib tembellik edər. Hattâ bazen “Namazımız kılınmış.” deyər. (Bir kısım Alevîler kimi.)
Dördüncü Nükte: Bir kısım bu ayədən belə bir işarə-i gaybiye fehmeder ki: Peygamber’in (asm) evlad-ı zükûru, rical derecesinde kalmayıp rical olaraq nesli, bir hikmete binaen kalmayacaqdır. Yalnız “rical” tabirinin ifadesiyle, nisanın pederi olduğunu işarə ettiğinden nisa olaraq nesli devam edəcəkdir. Felillahi’l-hamd Hazret-i Fatıma’nın nesl-i mübareği, Hasan və Hüseyin kimi iki nurani silsilenin bedr-i münevveri, Şems-i Nübüvvet’in manevî və maddî neslini idame edirlər.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَي۟هِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ
(Birinci Şule, üç şuâıyla hitama erdi.)
İkinci Şule’nin üç nuru var.
Bəyanı Möcüzə Quran’ın heyet-i mecmuasında raik bir selaset, faik bir salamatlıq, metin bir tesanüd, muhkem bir tenasüp, cümleleri və heyetleri mabeyninde kavî bir teavün; və ayələr və maksatları mabeyninde ulvi bir tecavüb olduğunu ilm-i beyan və fenn-i maânî və beyanînin Zemahşerî, Sekkakî, Abdülkahir-i Cürcanî kimi binlerle dâhî imamların şehadetiyle sabit olduğu halde; o tecavüb və teavün və tesanüdü və selaset və selâmeti kıracaq, bozacaq səkkiz doqquz mühim esbab bulunurken o esbab bozmaya deyil bəlkə selasetine, selâmetine, tesanüdüne qüvvət vermişdir. Yalnız, o esbab bir derece hükmünü icra edib başlarını perde-i nizam və selasetten çıkarmışlar. Lakin necə ki yeknesak, düz bir ağacın gövdesinden bir kısım çıkıntılar, sivricikler çıkar. Lâkin ağacın tenasübünü bozmak üçün çıkmırlar. Bəlkə o ağacın ziynetli tekemmülüne və cemaline medar olan meyveyi vermək üçün çıkırlar. Eynilə bunun kimi bu esbab də Kur’an’ın selaset-i nazmına qiymətli manaları ifade üçün sivri başlarını çıkarırlar.
İşte o Kur’an-ı Mübin, iyirmi senede hâcetlerin mevkileri itibarıyla necim necim olaraq, müteferrik parça parça nüzul ettiği halde, elə bir kemal-i tenasübü vardır ki güya bir defada nâzil olmuş kimi bir münasibət gösterir.
Hem o Kur’an, iyirmi senede hem muhtelif, mütebayin esbab-ı nüzule göre geldiyi halde, tesanüdün kemalini elə gösterir; güya bir sebeb-i vâhidle nüzul etmişdir.
Hem o Kur’an, mütefavit və mükerrer suallerin cavabı olaraq geldiyi halde, nihayet imtizaç və ittihadı gösterir. Güya bir sual-i vâhidin cavabıdır.
Hem Kur’an mütegayir, müteaddid hâdisatın ahkâmını beyan üçün geldiyi halde, elə bir kemal-i nizam-nizam-intizamı gösterir ki güya bir hâdise-i vâhidin beyanıdır.
Hem Kur’an mütehalif, mütenevvi halette hədsiz muhatapların fehimlerine münasib üsluplarda tenezzülat-ı kelâmiye ilə nâzil olduğu halde, elə bir hüsn-ü temasül və güzel bir selaset gösterir ki güya halet birdir, bir derece-i fehimdir; su kimi akar bir selaset gösterir.
Hem o Kur’an mütebaid, müteaddid muhatabîn esnafına müteveccihen mütekellim olduğu halde, elə bir suhulet-i beyanı, bir cezalet-i nizamı bir vuzuh-u ifhamı var ki güya muhatabı bir sınıftır. Hattâ hər bir sınıf zanneder ki bi’l-asale muhatap yalnız kendisidir.
Hem Kur’an, mütefavit mütederric irşadî bazı gayelere îsal və hidayet etmək üçün nâzil olduğu halde, elə bir kemal-i istikamet, elə bir dikkat-i muvazenet, elə bir hüsn-ü nizam-nizam-intizam vardır ki güya maksat birdir.
İşte bu esbablar, müşevveşiyetin esbabı iken Kur’an’ın i’caz-ı beyanında, selaset və tenasübünde istihdam edilmişlerdir. Bəli, qəlbi sekamsiz, aklı müstakim, vicdanı marazsız, zevki selim hər adam Kur’an’ın beyanında güzel bir selaset, rânâ bir tenasüp, hoş bir ahenk, yekta bir fesahat görür. Hem basîresinde selim bir gözü olan görür ki Kur’an’da elə bir göz vardır ki o göz bütün kainatı zâhir və bâtını ilə vâzıh, göz önünde bir sahife kimi görür, istediyi kimi çevirir, istediyi bir tarzda o sahifenin manalarını söyler.
Bu Birinci Nur’un hakikatini misaller ilə tavzih etsek bir neçə mücelled lâzım. Elə isə sair risale-i Arabiyemde və İşaratü’l-İ’caz’da və bu iyirmi beş adet Sözlerde bu həqiqətin ispatına dair olan izahatla iktifa edib misal olaraq mecmu-u Kur’an’ı birden gösterirəm.
Kur’an-ı Hakîm’in âyetlerinin hâtimelerinde gösterdiyi fezlekeler və Əsmaül-Hüsna cihetindeki üslub-u bedîîsinde olan meziyet-i i’caziyeye dairdir.
İhtar: Bu İkinci Nur’da çox ayələr geləcəkdir. O ayələr, yalnız İkinci Nur’un misalleri deyil bəlkə geçmiş mesail və şuâların misalleri də olurlar. Bunları hakkıyla izah etmək çox uzun gəlir. Şimdilik ihtisar və icmale mecburum. Onun üçün gayet muhtasar bir tarzda bu sırr-ı azîm-i i’cazın misallerinden olan ayələrə birer işarə edib tafsilatını başqa vakte ta’lik ettik.
İşte Bəyanı Möcüzə Quran, ayələrin hâtimelerinde galiben bazı fezlekeleri zikreder ki o fezlekeler, ya Əsmaül-Hüsnayı və ya manalarını tazammun edir veyahut aklı təfəkküre sevk etmək üçün akla havale edər veyahut makasıd-ı Kur’aniyeden bir kaide-i külliyeyi tazammun edər ki ayənin tekid və teyidi üçün fezlekeler yapar.
İşte o fezlekelerde Kur’an’ın hikmet-i ulviyesinden bazı işarat və hidayet-i İlahiyenin âb-ı hayatından bazı reşaşat, i’caz-ı Kur’an’ın berklerinden bazı şerarat vardır. Indi çoxlu o işarattan yalnız on tanesini icmalen zikrederiz. Hem çoxlu misallerinden birer misal və hər bir misalin çoxlu həqiqətlərinden yalnız hər birinde bir həqiqətin meal-i icmalîsine işarə ederiz. Bu on işarəin ekserisi, ekser ayələrdə müctemian birlikdə bulunup həqiqi bir nakş-ı i’cazî teşkil edərlər. Hem misal olaraq getirdiyimiz ayələrin ekserisi, ekser işarata misaldir. Biz yalnız hər ayədən bir işarə göstereceğiz. Misal getireceğimiz ayələrdən eski Sözlerde bahsi geçenlerin yalnız mealine bir hafif işarə ederiz.
BİRİNCİ MEZİYET-İ CEZALET
Kur’an-ı Hakîm, i’cazkâr beyanatıyla Sâni’-i Zülcelal’in ef’al və eserlerini nazara qarşı serer, bast edər. Sonra o âsâr və ef’alinde esma-i İlahiyeyi istihraç edər və ya haşir və tevhid kimi bir makasıd-ı asliye-i Kur’aniyeyi ispat edir.
Birinci mananın misallerinden mesela هُوَ الَّذٖى خَلَقَ لَكُم۟ مَا فِى ال۟اَر۟ضِ جَمٖيعًا ثُمَّ اس۟تَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَب۟عَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ
İkinci şıkkın misallerinden mesela اَلَم۟ نَج۟عَلِ ال۟اَر۟ضَ مِهَادًا وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا وَخَلَق۟نَاكُم۟ اَز۟وَاجًا …اِلٰى اٰخِرِ اِنَّ يَو۟مَ ال۟فَص۟لِ كَانَ مٖيقَاتًا e kadar…
Birinci ayədə âsârı bast edib bir neticenin, bir mühim maksudun mukaddimatı kimi; ilim və qüdrətə, gayat və nizamatıyla şehadet eden en azîm eserleri serdeder. Alîm adını istihraç edər. İkinci ayədə, Birinci Şule’nin Birinci Şuâ’ının Üçüncü Nöqtə’sında bir derece izah olunduğu kimi Cənabı-Haqqın böyük ef’alini, azîm âsârını zikrederek neticesinde yevm-i fasl olan haşri, netice olaraq zikredir.
İKİNCİ NÜKTE-İ BELÂGAT
Kur’an, beşerin nazarına sanat-ı İlahiyenin mensucatını açar, gösterir. Sonra fezlekede o mensucatı, esma içinde tayyeder veyahut akla havale edər.
Birincinin misallerinden mesela قُل۟ مَن۟ يَر۟زُقُكُم۟ مِنَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ اَمَّن۟ يَم۟لِكُ السَّم۟عَ وَال۟اَب۟صَارَ وَمَن۟ يُخ۟رِجُ ال۟حَىَّ مِنَ ال۟مَيِّتِ وَيُخ۟رِجُ ال۟مَيِّتَ مِنَ ال۟حَىِّ وَمَن۟ يُدَبِّرُ ال۟اَم۟رَ فَسَيَقُولُونَ اللّٰهُ فَقُل۟ اَفَلَا تَتَّقُونَ فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ ال۟حَقُّ
İşte başta deyər: “Sema və zemini, rızkınıza iki hazine kimi müheyya edib oradan yağmuru, buradan hububatı çıkaran kimdir? Allah’tan başqa koca sema və zemini iki mutî hazinedar hükmüne kimse getirebilir mi? Elə isə şükür ona münhasırdır.”
İkinci fıkrada deyər ki: “Sizin azalarınız içinde en qiymətli göz və kulaklarınızın mâliki kimdir? Hangi tezgâh və dükkândan aldınız? Bu latîf qiymətli göz və kulağı verəcək ancaq Rabb’inizdir. Sizi icad edib terbiye eden odur ki bunları sizə vermişdir. Elə isə yalnız Rab odur, Mabud da o ola bilər.”
Üçüncü fıkrada deyər: “Ölmüş yeri ihya edib yüz minlərlə ölmüş taifeleri ihya eden kimdir? Hak’tan başqa və bütün kainatın Hâlık’ından başqa bu işi kim yapabilir? Əlbəttə o yapar. O ihya edər. Madam ki Hak’tır, hukuku zayi etmeyəcəkdir. Sizi bir mahkeme-i kübraya gönderəcəkdir. Yeri ihya ettiği kimi sizi də ihya edəcəkdir.”
Dördüncü fıkrada deyər: “Bu azîm kainatı bir saray kimi bir şəhər kimi kemal-i nizam-nizam-intizamla idare edib tedbirini gören, Allah’tan başqa kim ola bilər? Madam ki Allah’tan başqa ola bilməz; koca kainatı bütün ecramıyla gayet kolay idare eden qüdrət o derece kusursuz, nihayətsizdir ki heç bir şerik və iştirake və muavenet və yardıma ehtiyacı ola bilməz. Koca kainatı idare eden, kiçik mahlukatı başqa əllərə bırakmaz. Demək, istəyər istəməz “Allah” deyəcəksiniz.”
İşte, birinci və dördüncü fıkra “Allah” deyər, ikinci fıkra “Rab” deyər, üçüncü fıkra “El-Hak” deyər. فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ ال۟حَقُّ ne qədər mu’cizane düşdüyünü anla. İşte Cənabı-Haqqın azîm tasarrufatını, kudretinin mühim mensucatını zikreder. Sonra da o azîm âsârın, mensucatın destgâhı فَذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُمُ ال۟حَقُّ deyər. Yani “Hak” “Rab” “Allah” isimlerini zikretmekle o tasarrufat-ı azîmenin menbaını gösterir.
İkincinin misallerinden:
اِنَّ فٖى خَل۟قِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافِ الَّي۟لِ وَالنَّهَارِ وَال۟فُل۟كِ الَّتٖى تَج۟رٖى فِى ال۟بَح۟رِ بِمَا يَن۟فَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَن۟زَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ مَٓاءٍ فَاَح۟يَا بِهِ ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا وَبَثَّ فٖيهَا مِن۟ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَص۟رٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ ال۟مُسَخَّرِ بَي۟نَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ
İşte Cənabı-Haqqın kemal-i kudretini və azamet-i rububiyetini gösteren və vahdaniyetine şehadet eden semavat və arzın yaradılışindeki tecelli-i saltanat-ı uluhiyet; və gece gündüzün ihtilafındaki tecelli-i rububiyet; və hayat-ı içtimaiye-i insana en böyük bir vasıta olan gemiyi denizde teshir ilə tecelli-i rəhmət; və semadan âb-ı həyatı ölmüş zemine gönderip zemini yüz min taifeleriyle ihya edib bir mahşer-i acayip suretine getirmekteki tecelli-i azamet-i qüdrət; və zeminde hədsiz muhtelif hayvanatı basit bir topraktan halk etmekteki tecelli-i rəhmət və qüdrət; və rüzgârları, nebatat və hayvanatın teneffüs və telkîhlerine hizmet kimi vezaif-i azîme ilə tavzif edib tedbir və teneffüse salih vaziyete getirmek üçün tahrik və idaresindeki tecelli-i rəhmət və hikmət; və zemin və âsuman ortasında vasıta-i rəhmət olan bulutları bir mahşer-i acayip kimi muallakta toplayıp dağıtmak, bir ordu kimi istirahat ettirip vazife başına davet etmək kimi teshirindeki tecelli-i rububiyet kimi mensucat-ı sanatı ta’dad ettikten sonra aklı, onların həqiqətlərine və tafsiline sevk edib təfəkkür ettirmek üçün لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ deyər. Onunla ukûlü ikaz üçün akla havale edər.
ÜÇÜNCÜ MEZİYET-İ CEZALET
Bazen Kur’an, Cənabı-Haqqın fiillerini tafsil edir. Sonra bir fezleke ilə icmal edər. Tafsiliyle kanaat verir, icmal ilə hıfzettirir, bağlar.
Mesela وَكَذٰلِكَ يَج۟تَبٖيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِن۟ تَا۟وٖيلِ ال۟اَحَادٖيثِ وَيُتِمُّ نِع۟مَتَهُ عَلَي۟كَ وَعَلٰٓى اٰلِ يَع۟قُوبَ كَمَٓا اَتَمَّهَا عَلٰٓى اَبَوَي۟كَ مِن۟ قَب۟لُ اِب۟رَاهٖيمَ وَاِس۟حٰقَ اِنَّ رَبَّكَ عَلٖيمٌ حَكٖيمٌ
İşte Hazret-i Yusuf və ecdadına edilen nimetleri bu âyetle işarə edər. Deyər ki: Sizi bütün insanlar içinde makam-ı nübüvvetle serfiraz, bütün silsile-i enbiyayı, silsilenize rabtedip silsilenizi nev-i beşer içinde bütün silsilenin serdarı; hanedanınızı ulûm-u İlahiye və hikmet-i Rabbaniyeye bir hücre-i talim və hidayet surətində getirip o ilim və hikmetle dünyanın saadetkârane saltanatını, âhiretin saadet-i ebediyesiyle sizdə birleştirmek, səni ilim və hikmetle Mısır’a hem aziz bir başçı hem âlî bir nebi hem hakîm bir mürşid etmək olan nemət-i İlahiyeyi zikir və ta’dad edib, ilim və hikmət ilə onu, âbâ və ecdadını mümtaz ettiğini zikredir. Sonra “Senin Rabb’in Alîm və Hakîm’dir.” deyər. “Onun rububiyeti və hikməti iktiza edər ki səni və âbâ və ecdadını Alîm-i Hakîm ismine mazhar etsin.” İşte o mufassal nimetleri, bu fezleke ilə icmal edər.
Hem mesela قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ ال۟مُل۟كِ تُؤ۟تِى ال۟مُل۟كَ مَن۟ تَشَٓاءُ
İşte bu ayə, Cənabı-Haqqın nev-i beşerin hayat-ı içtimaiyesindeki tasarrufatını belə gösterir ki izzət və zillet, möhtaclıq və servet doğrudan doğruya Cənabı-Haqqın meşietine və iradesine bağlıdır. Demək, kesret-i tabakatın en dağınık tasarrufatına qədər, meşiet və takdir-i İlahiye iledir. Tesadüf karışamaz. Bu hükmü verdikten sonra insaniyet hayatında en mühim iş, onun rızkıdır. Bu ayə, beşerin rızkını doğrudan doğruya Rezzak-ı Həqiqi’nin hazine-i rahmetinden gönderdiğini bir iki mukaddime ilə ispat edər. Belə ki deyər: “Rızkınız, yerin hayatına bağlıdır. Yerin dirilmesi isə bahara bakar. Bahar isə şems və kameri teshir eden, gece və gündüzü çeviren zatın elindedir. Elə isə bir elmayı, bir adama həqiqi rızık olaraq vermək; bütün yeryüzünü bütün meyvelerle dolduran o zat verebilir. Və o, ona həqiqi Rezzak olur.” Sonra da وَ تَر۟زُقُ مَن۟ تَشَٓاءُ بِغَي۟رِ حِسَابٍ deyər. Bu cümlede o tafsilatlı fiilleri icmal və ispat edər. Yani “Size hesapsız rızık veren odur ki bu fiilleri yapar.”
Dördüncü NÜKTE-İ BELÂGAT
Kur’an kâh olur, mahlukat-ı İlahiyeyi bir tertiple zikreder; sonra o mahlukat içinde bir nizam, bir mizan olduğunu və onun semereleri olduğunu göstermekle güya bir şeffafiyet, bir parlaklık verir ki sonra o âyenə-misal tertibinden cilvesi bulunan esma-i İlahiyeyi gösterir. Güya o mahlukat-ı mezkûre, elfazdır. Bu esma onun manaları, yaxud o meyvelerin çekirdekleri, yaxud hülâsalarıdırlar
Mesela
وَلَقَد۟ خَلَق۟نَا ال۟اِن۟سَانَ مِن۟ سُلَالَةٍ مِن۟ طٖينٍ ثُمَّ جَعَل۟نَاهُ نُط۟فَةً فٖى قَرَارٍ مَكٖينٍ ثُمَّ خَلَق۟نَا النُّط۟فَةَ عَلَقَةً فَخَلَق۟نَا ال۟عَلَقَةَ مُض۟غَةً فَخَلَق۟نَا ال۟مُض۟غَةَ عِظَامًا فَكَسَو۟نَا ال۟عِظَامَ لَح۟مًا ثُمَّ اَن۟شَا۟نَاهُ خَل۟قًا اٰخَرَ فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ
İşte Kur’an, yaradılış-i insanın o acib, garib, bedî’, muntazam, mevzun etvarını elə âyenə-misal bir tarzda zikredip tertip edir ki فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ içinde öz özünə görünür və özünü dedirttirir. Hattâ vahyin bir kâtibi bu ayəsi yazarken daha bu kəlmə gelmezden evvel bu kelimeyi söylemişdir. “Acaba mənə da mı vahiy gelmiş?” zannında bulunmuş. Halbuki evvelki kelâmın kemal-i nizam və şeffafiyetidir və insicamıdır ki o kelâm gelmeden özünü göstermişdir.
Hem mesela اِنَّ رَبَّكُمُ اللّٰهُ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اس۟تَوٰى عَلَى ال۟عَر۟شِ يُغ۟شِى الَّي۟لَ النَّهَارَ يَط۟لُبُهُ حَثٖيثًا وَالشَّم۟سَ وَال۟قَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَم۟رِهٖ اَلَا لَهُ ال۟خَل۟قُ وَال۟اَم۟رُ تَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ
İşte Kur’an bu ayədə azamet-i qüdrət-i İlahiye və saltanat-ı rububiyeti elə bir tarzda gösterir ki güneş, ay, yıldızlar emirber neferleri kimi emrine müheyya; gece və gündüzü, beyaz və siyah iki hat kimi və ya iki şerit kimi birbiri arkasında döndürüp âyât-ı rububiyetini kainat sahifelerinde yazan və arş-ı rububiyetinde duran bir Kadîr-i Zülcelal’i gösterdiğinden, hər ruh işitse بَارَكَ اللّٰهُ ، مَاشَاءِ اللّٰهُ ، فَتَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ demeye hâhişger olur. Demək تَبَارَكَ اللّٰهُ رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ sâbıkın hülâsası, çərdəyi, meyvəsi və âb-ı həyatı hükmüne geçer.
BEŞİNCİ MEZİYET-İ CEZALET
Kur’an bazen tagayyüre maruz və muhtelif keyfiyata medar maddî cüz’iyatı zikreder. Onları həqiqətlər-i sabite suretine çevirmek üçün sabit, nurani, küllî esma ilə icmal edər, bağlar. Veyahut təfəkküre və ibrete teşvik edər bir fezleke ilə hâtime verir.
Birinci mananın misallerinden mesela وَعَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُم۟ عَلَى ال۟مَلٰٓئِكَةِ فَقَالَ اَن۟بِئُونٖى بِاَس۟مَٓاءِ هٰٓؤُلَٓاءِ اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ قَالُوا سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
İşte bu ayə evvela: “Hazret-i Âdem’in hilafet meselesinde, melâikelere rüçhaniyetine medar onun ilmi olduğu” olan bir hâdise-i cüz’iyeyi zikreder. Sonra o hâdisede melâikelerin Hazret-i Âdem’e qarşı ilim noktasında hâdise-i mağlubiyetlerini zikreder. Sonra bu iki hâdiseyi iki ism-i küllî ilə icmal edir. Yani اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ yani “Alîm və Hakîm sən olduğun üçün Âdem’i talim ettin, bizə galip oldu. Hakîm olduğun üçün bizə istidadımıza göre verirsən. Onun istidadına göre rüçhaniyet verirsən.”
İkinci mananın misallerinden mesela وَاِنَّ لَكُم۟ فِى ال۟اَن۟عَامِ لَعِب۟رَةً نُس۟قٖيكُم۟ مِمَّا فٖى بُطُونِهٖ مِن۟ بَي۟نِ فَر۟ثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِبٖينَ … اِلٰى اٰخِرِ فٖيهِ شِفَٓاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَو۟مٍ يَتَفَكَّرُونَ
İşte bu ayələr, Cənabı-Haqqın koyun, keçi, inək, dəvə kimi mahluklarını insanlara hâlis, safi, leziz bir süt çeşmesi; üzüm və hurma kimi masnûları da insanlara latîf, leziz, tatlı birer nemət tablaları və kazanları; və arı kimi kiçik mu’cizat-ı kudretini şifalı və tatlı güzel bir şerbetçi yaptığını ayə şöylece gösterdikten sonra təfəkküre, ibrete, başqa şeyleri də kıyas etmeye teşvik üçün اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَو۟مٍ يَتَفَكَّرُونَ deyər, hâtime verir.
ALTINCI NÜKTE-İ BELÂGAT
Kâh olur ki ayə, geniş bir kesrete ahkâm-ı rububiyeti serer, sonra birlik ciheti hükmünde bir rabıta-i vahdet ilə birleştirir veyahut bir kaide-i külliye içinde yerleştirir.
Mesela وَسِعَ كُر۟سِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِف۟ظُهُمَا وَهُوَ ال۟عَلِىُّ ال۟عَظٖيمُ
İşte Âyetü’l-Kürsî’de on cümle ilə on tabaka-i tevhidi ayrı ayrı renklerde ispat etmekle birlikdə مَن۟ ذَا الَّذٖى يَش۟فَعُ عِن۟دَهُٓ اِلَّا بِاِذ۟نِهٖ cümlesiyle gayet keskin bir şiddetle şirki və gayrın müdahalesini keser, atar. Hem bu ayə ism-i a’zamın mazharı olduğundan həqiqətlər-i İlahiyeye ait manaları a’zamî derecededir ki a’zamiyet derecesinde bir tasarruf-u rububiyeti gösterir. Hem umum semavat və arza birden müteveccih tedbir-i uluhiyeti en a’zamî bir derecede umuma şâmil bir hafîziyeti zikrettikten sonra bir rabıta-i vahdet və birlik ciheti, o a’zamî tecelliyatlarının menbalarını وَهُوَ ال۟عَلِىُّ ال۟عَظٖيمُ ilə hülâsa edər.
Hem mesela اَللّٰهُ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ وَاَن۟زَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓا٦ً فَاَخ۟رَجَ بِهٖ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِز۟قًا لَكُم۟ وَسَخَّرَ لَكُمُ ال۟فُل۟كَ لِتَج۟رِىَ فِى ال۟بَح۟رِ بِاَم۟رِهٖ وَسَخَّرَ لَكُمُ ال۟اَن۟هَارَ وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّم۟سَ وَال۟قَمَرَ دَٓائِبَي۟نِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الَّي۟لَ وَالنَّهَارَ وَاٰتٰيكُم۟ مِن۟ كُلِّ مَا سَاَل۟تُمُوهُ وَاِن۟ تَعُدُّوا نِع۟مَتَ اللّٰهِ لَا تُح۟صُوهَا
İşte bu ayələr, evvela Cənabı-Haqqın insana qarşı bu koca kainatı necə bir saray hükmünde halk edib semadan zemine âb-ı həyatı gönderip, insanlara rızkı yetiştirmek üçün zemini və semayı iki hizmetkâr ettiği kimi zeminin sair aktarında bulunan hər bir nevi meyvələrindən, hər bir adama istifadə imkânı vermək hem insanlara semere-i sa’ylerini mübadele edib hər nevi medar-ı maişetini temin etmək üçün gemiyi insana musahhar etmişdir. Yani denize, rüzgâra, ağaca elə bir vaziyet vermiş ki rüzgâr bir kamçı, gemi bir at, deniz onun ayağı altında bir səhra kimi durur. İnsanları gemi vasıtasıyla bütün zemine münasebettar etmekle birlikdə ırmakları, böyük nehirleri, insanın fitri birer vesait-i nakliyesi hükmünde teshir, hem güneş ilə ayı seyrettirip mevsimleri və mevsimlerde değişen Həqiqi Nemət Sahibi’nin renk renk nemətlərini insanlara takdim etmək üçün iki musahhar hizmetkâr və o böyük dolabı çevirmek üçün iki dümenci hükmünde halk etmiş. Hem gece və gündüzü insana musahhar yani hâb-ı rahatına geceyi örtü, gündüzü maişetlerine ticaretgâh hükmünde teshir etmişdir.
İşte bu niam-ı İlahiyeyi ta’dad ettikten sonra, insana verilen nemətlərin ne qədər geniş bir dairesi olduğunu gösterip, o dairede ne derece hədsiz nemətlər dolu olduğunu bu وَاٰتٰيكُم۟ مِن۟ كُلِّ مَا سَاَل۟تُمُوهُ وَاِن۟ تَعُدُّوا نِع۟مَتَ اللّٰهِ لَا تُح۟صُوهَا fezleke ilə gösterir. Yani istidat və ehtiyac-ı fitri dili ilə insan ne istemişse bütün verilmiş. İnsana olan nemət-i İlahiye, ta’dad ilə bitmez, tükenmez. Bəli, insanın madam ki bir sofra-i neməti semavat və arz isə və o sofradaki nimetlerden bir kısmı şems, kamer, gece, gündüz kimi şeyler isə əlbəttə insana müteveccih olan nemətlər hadd ü hesaba gəlməz.
YEDİNCİ SIRR-I BELÂGAT
Kâh olur ki ayə; zâhirî səbəbi, icadın kabiliyetinden azletmek və uzaq göstermek üçün müsebbebin gayelerini, semerelerini gösterir. Tâ anlaşılsın ki səbəb, yalnız zâhirî bir perdedir. Çünki gayet hakîmane gayeleri və mühim semereleri irade etmək, gayet Alîm, Hakîm birinin işi olmaq lâzımdır. Səbəbi isə şuursuz, camiddir.
Hem semere və gayetini zikretmekle ayə gösterir ki səbəblər çendan nazar-ı zâhirîde və vücudda müsebbebat ilə muttasıl və bitişik görünür. Lakin həqiqətdə mabeynlerinde uzaq bir mesafe var. Səbəbdən müsebbebin icadına qədər o derece uzaklık var ki en böyük bir sebebin eli, en edna bir müsebbebin icadına çata bilməz.
İşte səbəb və müsebbeb ortasındaki uzun mesafede, esma-i İlahiye birer yıldız kimi tulû edər. Matla’ları, o mesafe-i maneviyedir. Necə ki zâhir nazarda dağların daire-i ufkunda semanın etekleri muttasıl və mukarin görünür. Halbuki daire-i ufk-u cibalîden semanın eteğine qədər, umum yıldızların matla’ları və başqa şeylerin meskenleri olan bir mesafe-i azîme bulunduğu kimi; esbab ilə müsebbebat mabeyninde elə bir mesafe-i maneviye var ki imanın dürbünüyle, Kur’an’ın nuruyla görünür.
Mesela فَل۟يَن۟ظُرِ ال۟اِن۟سَانُ اِلٰى طَعَامِهٖ اَنَّا صَبَب۟نَا ال۟مَٓاءِ صَبًّا ثُمَّ شَقَق۟نَا ال۟اَر۟ضَ شَقًّا فَاَن۟بَت۟نَا فٖيهَا حَبًّا وَ عِنَبًا وَ قَض۟بًا وَ زَي۟تُونًا وَ نَخ۟لًا وَ حَدَٓائِقَ غُل۟بًا وَ فَاكِهَةً وَ اَبًّا مَتَاعًا لَكُم۟ وَ لِاَن۟عَامِكُم۟
İşte bu âyet-i kerîme, mu’cizat-ı qüdrət-i İlahiyeyi bir tertib-i hikmetle zikrederek esbabı müsebbebata rabtedip en âhirde مَتَاعًا لَكُم۟ lafzıyla bir gayeyi gösterir ki o gaye, bütün o müteselsil esbab və müsebbebat içinde o gayeyi gören və takip eden gizli bir mutasarrıf bulunduğunu və o esbab, onun perdesi olduğunu ispat edər.
Bəli مَتَاعًا لَكُم۟ وَ لِاَن۟عَامِكُم۟ tabiriyle bütün esbabı, icad kabiliyetinden azleder. Manen deyər: Sizə və hayvanatınıza rızkı yetiştirmek üçün su semadan gəlir. O suda, sizə və hayvanatınıza acıyıp şəfqət edib rızık yetiştirmek kabiliyeti olmadığından su gelmir, gönderilir deməkdir.
Hem torpaq, nebatatıyla açılıp rızkınız oradan gəlir. Hissiz, şuursuz torpaq, sizin rızkınızı düşünüb şəfqət etmək kabiliyetinden çox uzaq olduğundan torpaq öz özünə açılmır, biri o kapıyı açır, nimetleri ellerinize verir.
Hem otlar, ağaclar sizin rızkınızı düşünüb merhameten sizə meyvələri, hububatı yetiştirmekten çoxlu uzaq olduğundan, ayə gösterir ki onlar bir Hakîm-i Rahîm’in perde arkasından uzattığı ipler və şeritlerdir ki nemətlərini onlara takmış, canlılara uzatır.
İşte bu beyanattan Rahîm, Rezzak, Mün’im, Kerîm kimi çox esmanın matla’ları görünür.
Hem mesela
اَلَم۟ تَرَ اَنَّ اللّٰهَ يُز۟جٖى سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَي۟نَهُ ثُمَّ يَج۟عَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى ال۟وَد۟قَ يَخ۟رُجُ مِن۟ خِلَالِهٖ وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ فَيُصٖيبُ بِهٖ مَن۟ يَشَٓاءُ وَ يَص۟رِفُهُ عَن۟ مَن۟ يَشَٓاءُ يَكَادُ سَنَا بَر۟قِهٖ يَذ۟هَبُ بِال۟اَب۟صَارِ يُقَلِّبُ اللّٰهُ الَّي۟لَ وَ النَّهَارَ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَعِب۟رَةً لِاُولِى ال۟اَب۟صَارِ وَاللّٰهُ خَلَقَ كُلَّ دَٓابَّةٍ مِن۟ مَٓاءٍ فَمِن۟هُم۟ مَن۟ يَم۟شٖى عَلٰى بَط۟نِهٖ وَ مِن۟هُم۟ مَن۟ يَم۟شٖى عَلٰى رِج۟لَي۟نِ وَ مِن۟هُم۟ مَن۟ يَم۟شٖى عَلٰٓى اَر۟بَعٍ يَخ۟لُقُ اللّٰهُ مَا يَشَٓاءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ
İşte bu ayə, mu’cizat-ı rububiyetin en mühimlerinden və hazine-i rahmetin en acib perdesi olan bulutların teşkilatında yağmur yağdırmaktaki tasarrufat-ı acibeyi beyan ederken güya bulutun eczaları cevv-i havada dağılıp saklandığı vaxt, istirahate giden neferat misillü bir boru sesiyle toplandığı kimi emr-i İlahî ilə toplanır, bulut teşkil edər. Sonra kiçik kiçik taifeler bir ordu teşkil edər kimi o parça parça bulutları telif edib kıyamette seyyar dağlar cesamet və şeklinde və rutubet və beyazlık cihetinde kar və dolu keyfiyetinde olan o sehab parçalarından âb-ı həyatı bütün canlıa gönderir. Lakin o göndermekte bir irade, bir kasd görünür. Hâcata göre gəlir, demək gönderilir. Cevv berrak, safi, heç bir şey yokken bir mahşer-i acayip kimi dağvari parçalar öz özünə toplanmır; bəlkə canlıı tanıyan birisidir ki gönderir.
İşte bu mesafe-i maneviyede Kadîr, Alîm, Mutasarrıf, Müdebbir, Mürebbi, Mugîs, Muhyî kimi esmaların matla’ları görünür.
SEKİZİNCİ MEZİYET-İ CEZALET
Kur’an kâh olur ki Cənabı-Haqqın âhirette hârika ef’allerini kalbe qəbul ettirmek üçün ihzariye hükmünde və zihni tasdike müheyya etmək üçün bir i’dadiye surətində dünyadaki acayip ef’alini zikreder veyahut istikbalî və uhrevî olan ef’al-i acibe-i İlahiyeyi elə bir surette zikreder ki meşhudumuz olan çox nazireleriyle onlara kanaatimiz gəlir.
Mesela اَوَ لَم۟ يَرَ ال۟اِن۟سَانُ اَنَّا خَلَق۟نَاهُ مِن۟ نُط۟فَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصٖيمٌ مُبٖينٌ tâ surenin âhirine kadar… İşte bu bahiste haşir meselesinde Kur’an-ı Hakîm, haşri ispat üçün yeddi səkkiz surette muhtelif bir tarzda ispat edir.
Evvela, neş’e-i ûlâyı nazara verir. Deyər ki: Nutfeden alakaya, alakadan mudgaya, mudgadan tâ yaradılış-i insaniyeye qədər olan neş’etinizi görüyorsunuz. Necə olur ki neş’e-i uhrayı inkâr ediyorsunuz? O, onun misli, bəlkə daha ehvenidir.
Hem Cənabı-Haqq, insana qarşı ettiği ihsanat-ı azîmeyi اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُم۟ مِنَ الشَّجَرِ ال۟اَخ۟ضَرِ نَارًا kelimesiyle işarə edib deyər: Sizə belə nemət eden zat, sizi başıboş bırakmaz ki kabre girip kalkmamak üzere yatasınız.
Hem remzen deyər: Ölmüş ağacların dirilip yeşillenmesini görüyorsunuz. Odun kimi kemiklerin həyat bulmasını kıyas edemeyip istib’ad ediyorsunuz.
Hem semavat və arzı halk eden, semavat və arzın meyvəsi olan insanın həyat və mematından âciz kalır mı? Koca ağacı idare eden, o ağacın meyvesine ehemmiyet vermeyip başkasına mal edər mi? Bütün ağacın neticesini terk etmekle bütün eczasıyla hikmetle yoğrulmuş yaradılış şeceresini abes və beyhude yapar mı zannedersiniz?
Deyər: Haşirde sizi ihya edəcək zat, elə bir zattır ki bütün kainat, ona emirber nefer hükmündedir. “Emr-i kün feyekûn”e qarşı kemal-i inkıyad ilə serfürû edər. Bir baharı halk etmək bir çiçək qədər ona ehven gəlir. Bütün hayvanatı icad etmək, bir sinek icadı qədər kudretine kolay gəlir bir zattır. Elə bir zata qarşı مَن۟ يُح۟يِى ال۟عِظَامَ deyip kudretine qarşı taciz ilə meydan okunmaz.
Sonra فَسُب۟حَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ tabiriyle hər şeyin dizgini elinde, hər şeyin anahtarı yanında, gece və gündüzü, kış və yazı bir kitab sahifeleri kimi kolayca çevirir; dünya və âhireti, iki menzil kimi bunu kapar, onu açar bir Kadîr-i Zülcelal’dir.
Madam ki böyledir, bütün delailin neticesi olaraq وَ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ yani “Kabirden sizi ihya edib haşre getirip huzur-u kibriyasında hesabınızı görəcəkdir.”
İşte bu ayələr, haşrin qəbulüne zihni müheyya etti, qəlbi də hazır etti. Çünki nezairini dünyevî ef’al ilə də gösterdi.
Hem kâh olur ki ef’al-i uhreviyesini elə bir tarzda zikreder ki dünyevî nezairlerini ihsas etsin, tâ istib’ad və inkâra meydan kalmasın.
Mesela اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ … الخ və اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟فَطَرَت۟ … الخ və اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟شَقَّت۟ İşte bu surelerde kıyamet və haşirdeki inkılabat-ı azîmeyi və tasarrufat-ı rububiyeti elə bir tarzda zikreder ki insan onların nazirelerini dünyada, mesela güzde, baharda gördüğü üçün kalbe dehşet verib akla sığmayan o inkılabatı kolayca qəbul edər. Bu üç surenin meal-i icmalîsine işarə də olduqca uzun olur. Onun üçün bir tək kelimeyi numune olaraq göstereceğiz.
Mesela اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ kəlməsi ifade edər ki haşirde hər kəsin bütün a’mali bir sahife içinde yazılı olaraq neşredilir. Bu mesele, öz özünə çox acayip olduğundan ağıl ona yol bulamaz. Lakin surenin işarə ettiği kimi haşr-i baharîde başqa nöqtələrın naziresi olduğu kimi bu neşr-i suhuf naziresi çox zâhirdir.
Çünki hər meyvedar ağacın, ya çiçekli bir otun da amelleri var, fiilleri var, vazifeleri var, esma-i İlahiyeyi ne şəkildə göstererek tesbihat etmiş isə bəndəlikleri var. İşte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlarıyla birlikdə umum çekirdeklerinde, tohumcuklarında yazılıp başqa bir baharda, başqa bir zeminde çıkar. Gösterdiyi şəkil və surət dili ilə, gayet fasih bir surette, analarının və asıllarının a’malini zikretdiyi kimi; dal, budak, yarpaq, çiçək və meyveleriyle, sahife-i a’malini neşreder. İşte gözümüzün önünde bu hakîmane, hafîzane, müdebbirane, mürebbiyane, latîfane bu işi yapan odur ki deyər: اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟
Başqa nöqtələrı buna kıyas eyle, qüvvətin varsa istinbat et. Sənə yardım üçün bunu da söyleyeceğiz. İşte اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟
Bu kelâm “tekvir” lafzıyla, yani sarmak və toplamak manasıyla, parlak bir temsile işarə ettiği kimi nazirini də îma edər:
Birinci: Bəli, Cənabı-Haqq tarafından adem və esîr və sema perdelerini açıp güneş kimi dünyayı ışıklandıran pırlanta-misal bir lambayı, hazine-i rahmetinden çıkarıp dünyaya gösterdi. Dünya kapandıktan sonra, o pırlantayı perdelerine sarıp kaldıracaq.
İkinci: Və ya ziya metaını neşretmek və zeminin kafasına ziyayı, zulmetle münavebeten sarmakla muvazzaf bir memur olduğunu və hər akşam o memura metaını toplattırıp gizletdiyi kimi kâh olur bir bulut perdesiyle alışverişini az yapar; kâh olur ay onun yüzüne qarşı perde olur, muamelesini bir derece çeker, metaını və muamelat defterlerini topladığı kimi əlbəttə o memur bir vaxt o memuriyetten infisal edəcəkdir. Hattâ heç bir sebeb-i azl bulunmazsa şimdilik kiçik lakin büyümeye yüz tutmuş yüzündeki iki leke büyümekle güneş yerin başına izn-i İlahî ilə sardığı ziyayı, emr-i Rabbanî ilə geriye alıb, güneşin başına sarıp “Haydi yerde işin kalmadı.” deyər, “Cehenneme git, sənə ibadət edib sənin kimi bir memur-u musahharı sadakatsizlikle tahkir edenleri yak.” deyər. اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ fermanını lekeli siyah yüzüyle yüzünde okur.
Doqquzuncu NÜKTE-İ BELÂGAT
Kur’an-ı Hakîm kâh olur cüz’î bazı maksatları zikreder. Sonra o cüz’iyat vasıtasıyla küllî makasıda zihinleri sevk etmək üçün o cüz’î maksadı, bir kaide-i külliye hükmünde olan Əsmaül-Hüsna ilə takrir edərək tesbit edər, tahkik edib ispat edər.
Mesela قَد۟ سَمِعَ اللّٰهُ قَو۟لَ الَّتٖى تُجَادِلُكَ فٖى زَو۟جِهَا وَتَش۟تَكٖٓى اِلَى اللّٰهِ وَاللّٰهُ يَس۟مَعُ تَحَاوُرَكُمَا اِنَّ اللّٰهَ سَمٖيعٌ بَصٖيرٌ
İşte Kur’an deyər: “Cənabı-Haqq, Semî’-i Mutlak’tır, hər şeyi işitir. Hattâ en cüz’î bir macera olan və zevcinden teşekki eden bir zevcenin sənə qarşı mücadelesini Hak adı ilə işitir. Hem rahmetin en latîf cilvesine mazhar və şefkatin en fedakâr bir hakikatine maden olan bir kadının haklı olaraq zevcinden davasını və Cənabı-Haqq’a şekvasını umûr-u azîme surətində Rahîm adı ilə ehemmiyetle işitir və Hak adı ilə ciddiyetle bakar.”
İşte bu cüz’î maksadı küllîleştirmek üçün mahlukatın en cüz’î bir hâdisesini işiten, gören; kainatın daire-i imkânîsinden hariç bir zat, əlbəttə hər şeyi işitir, hər şeyi görür bir zat olmaq lâzım gəlir. Və kainata Rab olan, kainat içinde mazlum kiçik mahlukların dertlerini görmək, feryatlarını işitmek gerektir. Dertlerini görmeyen, feryatlarını işitmeyen, “Rab” ola bilməz. Elə isə اِنَّ اللّٰهَ سَمٖيعٌ بَصٖيرٌ cümlesiyle iki həqiqət-i azîmeyi tesbit edər.
Hem mesela سُب۟حَانَ الَّذٖٓى اَس۟رٰى بِعَب۟دِهٖ لَي۟لًا مِنَ ال۟مَس۟جِدِ ال۟حَرَامِ اِلَى ال۟مَس۟جِدِ ال۟اَق۟صَى الَّذٖى بَارَك۟نَا حَو۟لَهُ لِنُرِيَهُ مِن۟ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ
İşte Kur’an, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın mi’racının mebdei olan Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya olan seyeranını zikrettikten sonra اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ deyər. اِنَّهُ deki zamir, ya Cənabı-Haqq’adır veyahut Peygamberedir.
Peygambere göre olsa belə olur ki: “Bu seyahat-i cüz’îde, bir seyr-i umumî, bir urûc-u küllî var ki tâ Sidretü’l-münteha’ya, tâ Kab-ı Kavseyn’e qədər, meratib-i külliye-i esmaiyede gözüne, kulağına tezahür eden âyât-ı Rabbaniyeyi və acayib-i sanat-ı İlahiyeyi işitmiş, görmüşdür.” deyər. O kiçik, cüz’î seyahati; küllî və mahşer-i acayip bir seyahatin anahtarı hükmünde gösterir.
Əgər zamir, Cənabı-Haqq’a râci olsa belə olur ki: “Bir abdini bir seyahatte huzuruna davet edib bir vazife ilə tavzif etmək üçün Mescid-i Haram’dan mecma-ı enbiya olan Mescid-i Aksa’ya gönderip enbiyalarla görüştürüp bütün enbiyaların usûl-ü dinlerine vâris-i mutlak olduğunu gösterdikten sonra, tâ Kab-ı Kavseyn’e qədər mülk ü melekûtunda gezdirdi.” İşte çendan o zat bir abddir, bir mi’rac-ı cüz’îde seyahat edər. Lakin bu abdde bütün kainata taalluk eden bir emanet beraberdir. Hem bu kainatın rengini değiştirəcək bir nur beraberdir. Hem saadet-i ebediyenin kapısını açacaq bir anahtar birlikdə olduğu üçün Cənabı-Haqq öz zatını bütün eşyayı işitir və görür sıfatıyla tavsif edər. Tâ o emanet, o nur, o anahtarın cihanşümul hikmetlerini göstersin.
Hem mesela اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ فَاطِرِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ جَاعِلِ ال۟مَلٰٓئِكَةِ رُسُلًا اُولٖٓى اَج۟نِحَةٍ مَث۟نٰى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ يَزٖيدُ فِى ال۟خَل۟قِ مَا يَشَٓاءُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ
İşte bu surede, “Semavat və arzın Fâtır-ı Zülcelal’i, semavat və arzı elə bir tarzda tezyin edib âsâr-ı kemalini göstermekle hədsiz seyircilerinden Fâtır’ına hədsiz medh ü senalar ettirir və elə də hədsiz nimetlerle süslendirmiş ki sema və zemin bütün nemətlərin və nemət-dîdelerin lisanlarıyla o Fâtır-ı Rahman’ına nihayətsiz həmd ü sitayiş edərlər.” dedikten sonra, yerin şehirleri və memleketleri içinde Fâtır’ın verdiyi cihazat və kanatlarıyla seyr ü seyahat eden insanlarla hayvanat və tuyûr kimi; semavî saraylar olan yıldızlar və ulvi memleketleri olan burçlarda gezmek və tayeran etmək üçün o memleketin sekeneleri olan meleklerine kanat veren Zat-ı Zülcelal, əlbəttə hər şeye kadîr olmaq lâzım gəlir. Bir sineğe, bir meyveden bir meyveye; bir serçeye, bir ağactan bir ağaca uçmak kanadını veren, Zühre’den Müşteri’ye, Müşteri’den Zühal’e uçacaq kanatları o verir. Hem melâikeler, sekene-i zemin kimi cüz’iyete münhasır deyillər, bir mekân-ı muayyen onları kaydedemir. Bir vakitte dörd və ya daha ziyade yıldızlarda bulunduğuna işarə مَث۟نٰى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ kelimeleriyle tafsil verir.
İşte bu hâdise-i cüz’iye olan “Melâikeleri kanatlarla teçhiz etmək” tabiriyle, gayet küllî və umumî bir azamet-i qüdrətin destgâhına işarə edərək اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ fezlekesiyle tahkik edib tesbit edər.
Onuncu NÜKTE-İ BELÂGAT
Kâh olur ayə, insanın isyankârane amellerini zikreder, şedit bir tehdit ilə zecreder. Sonra şiddet-i tehdit, yeise və ümitsizliğe atmamak üçün rahmetine işarə eden bir kısım esma ilə hâtime verir, teselli edər.
Mesela قُل۟ لَو۟ كَانَ مَعَهُٓ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَاب۟تَغَو۟ا اِلٰى ذِى ال۟عَر۟شِ سَبٖيلًا سُب۟حَانَهُ وَتَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبٖيرًا تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ وَ لٰكِن۟ لَا تَف۟قَهُونَ تَس۟بٖيحَهُم۟ اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا
İşte bu ayə deyər ki: Də: Əgər dediğiniz kimi mülkünde şeriki olsaydı əlbəttə arş-ı rububiyetine el uzatıp müdahale eseri görünəcək bir derecede bir nizam-nizam-intizamsızlık olacaktı. Halbuki yeddi tabaka semavattan tut tâ hurdebînî canlılara qədər, hər bir mahluk küllî olsun cüz’î olsun, kiçik olsun böyük olsun, mazhar olduğu bütün isimlerin cilve və nakışları dilleriyle, o Əsmaül-Hüsnanın Müsemma-i Zülcelal’ini tesbih edib şerik və nazirden tenzih edirlər.
Bəli, necə ki sema güneşler, yıldızlar denilen nur-efşan kelimatıyla, hikmət və nizam-nizam-intizamıyla, onu takdis edir, vahdetine şehadet edir və cevv-i hava də bulutların sesiyle, berk və ra’d və katrelerin kelimatıyla onu tesbih və takdis və vahdaniyetine şehadet edər. Elə də zemin, hayvanat və nebatat və mevcudat denilen hayattar kelimatıyla Hâlık-ı Zülcelal’ini tesbih və tevhid etmekle birlikdə, hər bir ağacı, yarpaq və çiçək və meyvelerin kelimatıyla yenə tesbih edib birliğine şehadet edər. Elə də en kiçik mahluk, en cüz’î bir masnû, küçüklüğü və cüz’iyetiyle birlikdə, taşıdığı nakışlar və keyfiyetler işarəiyle çoxlu esma-i külliyeyi göstermek ilə Müsemma-yı Zülcelal’i tesbih edib vahdaniyetine şehadet edər.
İşte bütün kainat birden, bir dil ilə müttefikan Hâlık-ı Zülcelal’ini tesbih edib vahdaniyetine şehadet edərək özlərinə göre muvazzaf oldukları vazife-i bəndəliki, kemal-i itaatle yerine getirdikleri halde, bu kainatın hülâsası və neticesi və nazdar bir halifesi və nâzenin bir meyvəsi olan insan, bütün bunların aksine, zıddına olaraq, ettikleri küfür və şirkin ne qədər çirkin düşüp ne derece cezaya şayeste olduğunu ifade edib bütün bütün yeise düşürmemek üçün hem bunun kimi nihayətsiz bir cinayete, hədsiz çirkin bir isyana Kahhar-ı Zülcelal necə meydan verib kainatı başlarına harap etmediğinin hikmetini göstermek üçün اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا deyər. O hâtime ilə hikmet-i imhali gösterip bir rica kapısı açık bırakır.
İşte bu on işarat-ı i’caziyeden anla ki ayələrin hâtimelerindeki fezlekelerde, çox reşehat-ı hidayetiyle birlikdə çox lemaat-ı i’caziye vardır ki bülegaların en böyük dâhîleri, bu bedî’ üsluplara qarşı kemal-i hayret və istihsanlarından barmağını ısırmış, dudağını dişlemiş, مَا هٰذَا كَلَامُ بَشَرٍ demiş. اِن۟ هُوَ اِلَّا وَح۟ىٌ يُوحٰى ya hakkalyakîn olaraq iman etmişler. Demək bazı ayədə, bütün mezkûr işaratla birlikdə bahsimize girmeyen çox mezaya-yı âheri də tazammun edər ki o mezayanın icmaında elə bir nakş-ı i’caz görünür ki kör də görebilir.
Şudur ki: Kur’an, başqa kelâmlarla kabil-i kıyas ola bilməz. Çünki kelâmın tabakaları, ulviyet və qüvvət və hüsn-ü cemal cihetinden dörd menbaı var. Biri mütekellim, biri muhatap, biri maksat, biri makamdır. Ediblerin, yanlış olaraq yalnız makam gösterdikleri kimi deyildir. Elə isə sözde “Kim söylemiş? Kime söylemiş? Ne üçün söylemiş? Ne makamda söylemiş?” isə bak. Yalnız söze baxıb durma. Madam ki kelâm kuvvetini, hüsnünü bu dörd menbadan alır. Kur’an’ın menbaına dikkat edilse Kur’an’ın derece-i belâgatı, ulviyet və hüsnü anlaşılır.
Bəli, madam ki kelâm mütekellime bakır. Əgər o kelâm emir və nehiy isə mütekellimin derecesine göre irade və qüdrəti də tazammun edər. O vaxt söz mukavemetsûz olur; maddî elektrik kimi təsir edər, kelâmın ulviyet və qüvvəti o nisbette tezayüd edər.
Mesela يَٓا اَر۟ضُ اب۟لَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَق۟لِعٖى yani “Yâ arz! Vazifen bitti, suyunu yut. Yâ sema! Hâcet kalmadı, yağmuru kes.”
Mesela فَقَالَ لَهَا وَ لِل۟اَر۟ضِ ائ۟تِيَا طَو۟عًا اَو۟ كَر۟هًا قَالَتَٓا اَتَي۟نَا طَٓائِعٖينَ yani “Yâ arz! Yâ sema! İster istəməz geliniz, hikmət və kudretime râm olunuz. Ademden çıxıb vücudda meşhergâh-ı sanatıma geliniz.” dedi. Onlar da: “Biz kemal-i itaatle gelirik. Bizə gösterdiyin hər vazifeyi sənin kuvvetinle göreceğiz.”
İşte qüvvət və iradeyi tazammun eden həqiqi və nâfiz bu emirlerin qüvvət və ulviyetine bak. Sonra insanların اُس۟كُنٖى يَا اَر۟ضُ وَان۟شَقّٖى يَا سَمَۤاءُ وَقُومٖى اَيَّتُهَا ال۟قِيَامَةُ kimi suret-i emirde cemadata hezeyanvari muhaveresi, heç o iki emre kabil-i kıyas ola bilər mi? Bəli, temenniden neş’et eden arzular və o arzulardan neş’et eden fuzuliyane emirler harada? Həqiqət-i âmiriyetle muttasıf bir âmirin iş başında həqiqət-i emri harada? Bəli, emri nâfiz böyük bir âmirin mutî və böyük bir ordusuna “Arş!” emri harada? Və belə bir emir, âdi bir neferden işitilse, iki emir sureten bir iken manen bir neferle bir ordu kumandanı qədər farkı var.
Mesela اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ Hem mesela وَاِذ۟ قُل۟نَا لِل۟مَلٰٓئِكَةِ اس۟جُدُوا لِاٰدَمَ Bu iki ayədə iki emrin qüvvət və ulviyetine bak, sonra beşerin emirler nevindeki kelâmına bak. Əcəba yıldız böceğinin güneşe nisbeti kimi kalmırlar mı? Bəli, həqiqi bir mâlikin iş başındaki bir tasviri və həqiqi bir sanatkârın işlediyi vaxt sanatına dair verdiyi beyanatı və həqiqi bir mün’imin ihsan başında iken beyan ettiği ihsanatı, yani kavl ilə fiili birleştirmek, öz fiilini hem göze hem kulağa tasvir etmək üçün belə dese: “Baxın! İşte bunu yaptım, belə yapıram. İşte bunu bunun üçün yaptım. Bu belə olacaq, bunun üçün bax bunu belə yapıram.”
Mesela اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا وَ زَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِن۟ فُرُوجٍ وَال۟اَر۟ضَ مَدَد۟نَاهَا وَ اَل۟قَي۟نَا فٖيهَا رَوَاسِىَ وَ اَن۟بَت۟نَا فٖيهَا مِن۟ كُلِّ زَو۟جٍ بَهٖيجٍ تَب۟صِرَةً وَ ذِك۟رٰى لِكُلِّ عَب۟دٍ مُنٖيبٍ وَ نَزَّل۟نَا مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً مُبَارَكًا فَاَن۟بَت۟نَا بِهٖ جَنَّاتٍ وَ حَبَّ ال۟حَصٖيدِ وَالنَّخ۟لَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَل۟عٌ نَضٖيدٌ رِز۟قًا لِل۟عِبَادِ وَ اَح۟يَي۟نَا بِهٖ بَل۟دَةً مَي۟تًا كَذٰلِكَ ال۟خُرُوجُ
Kur’an’ın semasında bu surenin burcunda parlayan yıldız-misal cənnət meyvələri kimi bu tasviratı, bu ef’alleri içindeki nizam-nizam-intizam-ı belâgatla çox tabaka haşrin delailini zikredip neticesi olan haşri كَذٰلِكَ ال۟خُرُوجُ tabiri ilə ispat edib surenin başında haşri inkâr edenleri ilzam etmək harada? İnsanların fuzuliyane onlarla teması az olan ef’alden bahisleri harada? Taklit surətində çiçək resimleri; həqiqi, hayattar çiçeklere nisbeti derecesinde ola bilməz. Bu اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُوا dan tâ كَذٰلِكَ ال۟خُرُوجُ a qədər güzelce meali söylemek çox uzun gedər. Yalnız bir işarə edib geçeceğiz. Belə ki:
Surenin başında küffar, haşri inkâr ettiklerinden Kur’an onları haşrin qəbulüne mecbur etmək üçün şöylece bast-ı mukaddimat edər. Deyər:
“Âyâ, üstünüzdeki semaya bakmır musunuz ki biz ne keyfiyette, ne qədər muntazam, muhteşem bir surette bina etmişiz.
Hem görmür musunuz ki necə yıldızlarla, ay və güneş ilə tezyin etmişiz, heç bir kusur və noksaniyet bırakmamışız.
Hem görmür musunuz ki zemini sizə ne keyfiyette sermişiz, ne qədər hikmetle tefriş etmişiz. O yerde dağları tesbit etmişiz, denizin istilasından muhafaza etmişiz.
Hem görmür musunuz, o yerde ne qədər güzel, rengârenk hər bir cinsten çift hadravatı, nebatatı halk ettik; yerin hər tarafını o güzellerle güzelleştirdik.
Hem görmür musunuz, ne keyfiyette sema canibinden bereketli bir suyu gönderirik. O su ilə bağ və bostanları, hububatı, yüksək leziz meyveli hurma kimi ağacları halk edib ibadıma rızkı onunla gönderirəm, yetiştirirəm.
Hem görmür musunuz, o su ilə ölmüş memleketi ihya edirəm. Minlərlə dünyevî haşirleri icad edirəm. Necə bu nebatatı, kudretimle bu ölmüş memleketten çıkarıram; sizin haşirdeki hurucunuz da böyledir. Kıyamette arz ölüp siz sağ olaraq çıkacaqsanız.”
İşte bu ayənin ispat-ı haşirde gösterdiyi cezalet-i beyaniye –ki binden birisine ancaq işarə edebildik– harada, insanların bir dava üçün serdetdikləri kelimat harada?
Bu risalenin başından indiyə qədər tahkik adına bîtarafane muhakeme surətində, Kur’an’ın i’cazını muannid bir hasma qəbul ettirmek üçün Kur’an’ın çox hukukunu gizli bıraktık. O güneşi, mumlar sırasına getirip muvazene ediyorduk. Indi tahkik vazifesini îfa edib parlak bir surette i’cazını ispat etti. Indi isə tahkik adına deyil, həqiqət adına bir iki söz ilə Kur’an’ın muvazeneye gəlməz həqiqi makamına işarə edeceğiz:
Bəli, sair kelâmların Kur’an’ın âyâtına nisbeti, şişelerdeki görünen yıldızların küçücük akisleriyle yıldızların aynına nisbeti gibidir. Bəli, hər biri birer həqiqət-i sabiteyi tasvir eden, gösteren Kur’an’ın kelimatı harada? Beşerin fikri və duygularının âyineciklerinde kelimatıyla tersim ettikleri manalar harada?
Bəli, envar-ı hidayeti ilham eden və şems və kamerin Hâlık-ı Zülcelal’inin kelâmı olan Kur’an’ın melâike-misal canlı kelimatı harada? Beşerin hevesatını uyandırmak üçün sehhar nefisleriyle, müzevver incelikleriyle ısırıcı kelimatı harada? Bəli, ısırıcı haşerat və böceklerin, mübarək melâike və nurani ruhanîlere nisbeti ne isə beşerin kelimatı, Kur’an’ın kelimatına nisbeti odur. Bu həqiqətləri Iyirmi Beşinci Söz ilə birlikdə geçen iyirmi dörd adet Sözler ispat etmişdir. Bu davamız mücerred deyil; bürhanı, geçmiş neticedir.
Bəli, hər biri cevahir-i hidayetin birer sadefi və həqiqətlər-i imaniyenin birer menbaı və esasat-ı İslâmiyenin birer madeni və doğrudan doğruya arşü’r-Rahman’dan gelen və kainatın fevkinde və haricinde insana baxıb inen və ilim və qüdrət və iradeyi tazammun eden və hitab-ı ezelî olan elfaz-ı Kur’aniye harada? İnsanın hevaî, heva-perestane, vâhî, heves-perverane elfazı harada?
Bəli, Kur’an bir şecere-i tûba hükmüne geçip bu âlem-i İslâmiyeyi bütün maneviyatıyla, şeair və kemalâtıyla, desatir və ahkâmıyla yarpaqlar surətində neşredip asfiya və evliyasını birer çiçək hükmünde o ağacın âb-ı hayatıyla taze, güzel gösterip bütün kemalât və həqiqətlər-i kevniye və İlahiyeyi semere verib meyvelerindeki çox çekirdekleri amelî birer düstur, birer program hükmüne geçip yenə meyvedar ağac hükmünde müteselsil həqiqətləri gösteren Kur’an harada? Beşerin malûmumuz olan kelâmı harada?
اَي۟نَ الثَّرَا مِنَ الثُّرَيَّا
Min üç yüz əlli senedir Kur’an-ı Hakîm, bütün həqiqətlərini kainat çarşısında açıp teşhir ettiği halde; hər kəs, hər millet, hər memleket onun cevahirinden, həqiqətlərinden almışdır və alırlar. Halbuki ne o ülfet, ne o mebzuliyet, ne o mürur-u zaman, ne o böyük tahavvülatlar; onun qiymətli həqiqətlərine, onun güzel üsluplarına halel verememiş, ihtiyarlatmamış, kurutmamış, kıymetten düşürmemiş, hüsnünü söndürmemişdir. Bu halet təkbaşına bir i’cazdır.
Indi biri çıksa, Kur’an’ın getirdiyi həqiqətlərten bir kısmına öz hevesince çocukça bir nizam-nizam-intizam verse, Kur’an’ın bazı âyâtına muaraza üçün nisbet etse “Kur’an’a yaxın bir kelâm söyledim.” dese elə ahmakane bir sözdür ki mesela, taşları muhtelif cevahirden bir saray-ı muhteşemi yapan və o taşların vaziyetinde umum sarayın nukuş-u âliyesine bakan mizanlı nakışlar ilə tezyin eden bir ustanın sanatıyla; o nukuş-u âliyeden fehmi kāsır, o sarayın bütün cevahir və ziynetlerinden bîbehre bir âdi adam, âdi hanelerin bir ustası, o saraya girip o qiymətli taşlardaki ulvi nakışları bozup çocukça hevesine göre âdi bir hanenin vaziyetine göre bir nizam-nizam-intizam, bir surət verse və çocukların nazarına hoş görünəcək bazı boncukları taksa, sonra “Baxın, o sarayın ustasından daha ziyade maharet və servetim var və qiymətli ziynetlerim var.” dese divanece bir hezeyan eden bir sahtekârın nisbet-i sanatı gibidir.
Üç ziyası var.
Bəyanı Möcüzə Quran’ın böyük bir vech-i i’cazı On Üçüncü Söz’de beyan edilmişdir. Kardeşleri olan sair vücuh-u i’caz sırasına girmek üçün bu makama alınmışdır. İşte Kur’an’ın hər bir ayəsi, birer necm-i sâkıb kimi i’caz və hidayet nurunu neşir ilə küfür və gaflet zulümatını dağıttığını görmək və zevk etmək istersen özünü, Kur’an’ın nüzulünden evvel olan o asr-ı cahiliyette və o sahra-yı bedeviyette farz et ki hər şey zulmet-i cehil və gaflet altında, perde-i cümud-u tabiata sarılmış olduğu bir anda birden Kur’an’ın lisan-ı ulvisinden سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ يُسَبِّحُ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَمَا فِى ال۟اَر۟ضِ ال۟مَلِكِ ال۟قُدُّوسِ ال۟عَزٖيزِ ال۟حَكٖيمِ kimi âyetleri işit, bak: O ölmüş və ya yatmış mevcudat-ı âlem سَبَّحَ ، يُسَبِّحُ sadâsıyla işitenlerin zihninde necə dirilirlər, hüşyar olurlar, kıyam edib zikredirlər.
Hem o karanlık gökyüzünde birer camid ateşpare olan yıldızlar və yerdeki pərişan mahlukat, تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ sayhasıyla işitenin nazarında necə gökyüzü bir ağız; bütün yıldızlar birer kelime-i hikmet-nüma, birer nur-u həqiqət-eda və arz bir kafa və berr və bahir birer dil və bütün hayvanat və nebatat birer kelime-i tesbih-feşan surətində arz-ı dîdar edər. Yoxsa bu zamandan tâ o zamana bakmakla, mezkûr zevkin dekaikini göremezsin.
Bəli, o zamandan beri nurunu neşreden və mürur-u zamanla ulûm-u mütearife hükmüne geçen və sair neyyirat-ı İslâmiye ilə parlayan və Kur’an’ın güneşiyle gündüz rengini alan bir vaziyet ilə veyahut sathî və basit bir perde-i ülfet ilə baksan; əlbəttə hər bir ayənin ne qədər tatlı bir zemzeme-i i’caz içinde ne çeşit zulümatı dağıttığını hakkıyla göremezsin və bir çox enva-ı i’cazı içinde bu nevi i’cazını zevk edemezsin.
Bəyanı Möcüzə Quran’ın en yüksək derece-i i’cazına bakmak istersen bu təmsil dürbünüyle bak. Belə ki:
Gayet böyük və garib və gayetle yayılmış acib bir ağac farz edelim ki o ağac geniş bir perde-i gayb altında bir tabaka-i mestûriyet içinde saklanmışdır. Malûmdur ki bir ağacın insanın azaları kimi onun dalları, meyvələri, yarpaqları, çiçəkləri kimi bütün uzuvları arasında bir münasibət, bir tenasüp, bir muvazenet lâzımdır. Hər bir cüzü, o ağacın mahiyetine göre bir şəkil alır, bir surət verilir. İşte heç görülmeyen –və hâlâ görünmür– o ağaca dair biri çıksa, perde üstünde onun hər bir azasına mukabil bir resim çekse, bir hudut çizse; daldan meyveye, meyveden yaprağa bir tenasüple bir surət tersim etse və birbirinden nihayet uzaq mebde və müntehasının ortasında uzuvlarının eyni şəkil və suretini gösterəcək muvafık tersimat ilə doldursa əlbəttə şübhə kalmaz ki o ressam bütün o gaybî ağacı gayb-aşina nazarıyla görür, ihata edər, sonra tasvir edər.
Eynilə onun kimi Bəyanı Möcüzə Quran də həqiqət-i mümkinata dair –ki o həqiqət, dünyanın iptidasından tut, tâ âhiretin en nihayetine qədər uzanmış və arştan ferşe, zerreden şemse qədər yayılmış olan şecere-i yaradılışin hakikatine dair– beyanat-ı Kur’aniye o qədər tenasübü muhafaza etmiş və hər bir uzva və meyveye lâyık bir surət vermişdir ki bütün muhakkikler nihayet-i tahkikinde Kur’an’ın tasvirine “Mâşâallah, bârekellah” deyip “Tılsım-ı kainatı və muamma-yı yaradılışi keşif və fetheden yalnız sensin ey Qurani-Kərim!” demişler.
وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى –temsilde kusur yox– esma və sıfât-ı İlahiye və şuun və ef’al-i Rabbaniye, bir şecere-i tûba-i nur hükmünde təmsil edilmekle o şecere-i nuraniyenin daire-i azameti ezelden ebede uzanıp gidir. Hudud-u kibriyası, gayr-ı mütenahî feza-yı ıtlakta yayılıp ihata edir. Hudud-u icraatı يَحُولُ بَي۟نَ ال۟مَر۟ءِ وَقَل۟بِهٖ فَالِقُ ال۟حَبِّ وَالنَّوٰى hududundan tut, tâ وَالسَّمٰوَاتُ مَط۟وِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ hududuna qədər intişar etmiş o həqiqət-i nuraniyeyi bütün dal və budaklarıyla, gayat və meyveleriyle o qədər tenasüple birbirine uygun, birbirine lâyık, birbirini kırmayacaq, birbirinin hükmünü bozmayacaq, birbirinden tevahhuş etmeyəcək bir surette o həqiqətlər-i esma və sıfâtı və şuun və ef’ali beyan edər ki bütün ehl-i keşif və həqiqət və daire-i melekûtta cevelan eden bütün ashab-ı irfan və hikmət, o beyanat-ı Kur’aniyeye qarşı “Sübhanallah” deyip “Ne qədər doğru ne qədər mutabık ne qədər güzel ne qədər lâyık.” deyərək tasdik edirlər.
Mesela, bütün daire-i imkân və daire-i vücuba bakan hem o iki şecere-i azîmenin bir tək dalı hükmünde olan imanın erkân-ı sittesi və o erkânın dal və budaklarının en ince meyvə və çiçəkləri aralarında o qədər bir tenasüp gözetilerek tasvir edər və o derece bir muvazenet surətində tarif edər və o mertebe bir münasibət tarzında izhar edər ki akl-ı beşer idrakinden âciz və hüsnüne qarşı hayran kalır. Və o iman dalının budağı hükmünde olan İslâmiyet’in erkân-ı hamsesi aralarında və o erkânın tâ en ince teferruatı, en kiçik âdabı və en uzaq gayatı və en derin hikemiyatı və en cüz’î semeratına varıncaya qədər aralarında hüsn-ü tenasüp və kemal-i münasibət və tam bir muvazenet muhafaza ettiğine delil isə o Kur’an-ı câmiin nusus və vücuhundan və işarat və rumuzundan çıkan şeriat-ı kübra-yı İslâmiyenin kemal-i nizam-nizam-intizamı və muvazeneti və hüsn-ü tenasübü və resaneti; cerh edilmez bir şahid-i âdil, şübhə getirmez bir bürhan-ı kātı’dır.
Demək olur ki beyanat-ı Kur’aniye, beşerin ilm-i cüz’îsine, bâhusus bir ümminin ilmine müstenid ola bilməz. Bəlkə bir ilm-i muhite istinad edir və cemi’ eşyayı birden görebilir, ezel və ebed ortasında bütün həqiqətləri bir anda müşahede edər bir zatın kelâmıdır. Âmennâ…
Hikmet-i Kur’aniyenin qarşısında meydan-ı muarazaya çıkan felsefe-i beşeriyenin, hikmet-i Kur’an’a qarşı ne derece sukut ettiğini On İkinci Söz’de izah və təmsil ilə tasvir və sair Sözlerde ispat ettiğimizden onlara havale edib şimdilik başqa bir cihette kiçik bir muvazene ederiz. Belə ki:
Felsefe və hikmet-i insaniye, dünyaya sabit bakar; mevcudatın mahiyetlerinden, hâsiyetlerinden tafsilen bahseder. Sâni’ine qarşı vazifelerinden bahsetse də icmalen bahseder. Âdeta kainat kitabının yalnız nakış və huruflarından bahseder, manasına ehemmiyet verməz.
Kur’an isə dünyaya geçici, seyyal, aldatıcı, seyyar, kararsız, inkılabcı olaraq bakar. Mevcudatın mahiyetlerinden, surî və maddî hâsiyetlerinden icmalen bahseder. Lakin Sâni’ tarafından tavzif edilen vezaif-i bəndəlikkâranelerinden və Sâni’in isimlerine ne vechile və necə delâlet ettikleri və evamir-i tekviniye-i İlahiyeye qarşı inkıyadlarını tafsilen zikreder.
İşte felsefe-i beşeriye ilə hikmet-i Kur’aniyenin bu tafsil və icmal hususundaki farklarına bakacağız ki mahz-ı hak və ayn-ı həqiqət hangisidir göreceğiz.
İşte necə elimizdeki saat, sureten sabit görünür. Lakin içindeki çarkların harekâtıyla, daimî içinde bir zelzele və âlet və çarklarının ızdırapları vardır. Eynilə onun kimi qüdrət-i İlahiyenin bir saat-i kübrası olan bu dünya, zâhirî sabitiyetiyle birlikdə daimî zelzele və tagayyürde, fena və zevalde yuvarlanır.
Bəli, dünyaya zaman girdiyi üçün gece və gündüz, o saat-i kübranın saniyelerini sayan iki başlı bir mil hükmündedir.
Sene, o saatin dakikalarını sayan bir ibre vaziyetindedir.
Asır isə o saatin saatlerini ta’dad eden bir iğnedir. İşte zaman, dünyayı emvac-ı zeval üstüne atar. Bütün mazi və istikbali ademe verib yalnız zaman-ı hazırı vücuda bırakır.
Indi zamanın dünyaya verdiyi bu şəkil ilə birlikdə, mekân itibarıyla də yenə dünya zelzeleli, gayr-ı sabit bir saat hükmündedir. Çünki cevv-i hava mekânı çabuk tagayyür ettiğinden, bir halden bir hale süraten geçtiğinden bazı günde bir neçə defa bulutlar ilə dolup boşalmakla, saniye sayan milin suret-i tagayyürü hükmünde bir tagayyür verir.
Indi, dünya hanesinin tabanı olan mekân-ı arz isə yüzü mevt və hayatça, nebat və hayvanca çox çabuk tebeddül ettiğinden dakikaları sayan bir mil hükmünde, dünyanın bu ciheti geçici olduğunu gösterir.
Zemin yüzü itibarıyla belə olduğu kimi batnındaki inkılabat və zelzelelerle və onların neticesinde cibalin çıkmaları və hasflar vuku bulması, saatleri sayan bir mil kimi dünyanın bu ciheti ağırca mürur edicidir, gösterir.
Dünya hanesinin tavanı olan sema mekânı isə ecramların harekâtıyla, kuyruklu yıldızların zuhuruyla, küsufat və husufatın vuku bulmasıyla, yıldızların sukut etmeleri kimi tagayyürat gösterir ki semavat də sabit deyil; ihtiyarlığa, harabiyete gidir. Onun tagayyüratı, haftalık saatte günleri sayan bir mil kimi çendan ağır və geç olur. Lakin herhalde geçici və zeval və harabiyete qarşı gittiğini gösterir.
İşte dünya, dünya cihetiyle bu yeddi rükün üzerinde bina edilmişdir. Bu rükünler, daim onu sarsır. Lakin bu sarsılan və hərəkət eden dünya, Sâni’ine baktığı vaxt, o harekât və tagayyürat, qələm-i qüdrətin mektubat-ı Samedaniyeyi yazması üçün o kalemin işlemesidir. O tebeddülat-ı ahval isə esma-i İlahiyenin cilve-i şuunatını ayrı ayrı tavsifat ilə gösteren, tazelenen âyineleridir.
İşte dünya, dünya itibarıyla hem fenaya gedər hem ölmeye koşar hem zelzele içindedir. Həqiqətdə akarsu kimi rıhlet ettiği halde, gaflet ilə sureten incimad etmiş, fikr-i tabiatla kesafet və küdûret peyda edib âhirete perde olmuşdur.
İşte felsefe-i sakîme tetkikat-ı felsefe ilə və hikmet-i tabiiye ilə və medeniyet-i sefihenin cazibedar lehviyatıyla, sarhoşane hevesatıyla o dünyanın hem cümudetini ziyade edib gafleti kalınlaştırmış hem küdûretle bulanmasını taz’îf edib Sâni’i və âhireti unutturur.
Amma Kur’an isə bu hakikatteki dünyayı, dünya cihetiyle اَل۟قَارِعَةُ مَا ال۟قَارِعَةُ اِذَا وَقَعَتِ ال۟وَاقِعَةُ وَ الطُّورِ وَ كِتَابٍ مَس۟طُورٍ âyâtıyla pamuk kimi hallaç edər, atar.
اَوَلَم۟ يَن۟ظُرُوا فٖى مَلَكوُتِ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا اَوَلَم۟ يَرَ الَّذٖينَ كَفَرُٓوا اَنَّ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ كَانَتَا رَت۟قًا kimi beyanatıyla o dünyaya şeffafiyet verir və bulanmasını izale edər.
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَمَا ال۟حَيٰوةُ الدُّن۟يَٓا اِلَّا لَعِبٌ وَ لَه۟وٌ kimi nur-efşan neyyiratıyla, camid dünyayı eritir. اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ və اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟فَطَرَت۟ və اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟شَقَّت۟ وَنُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن۟ فِى السَّمٰوَاتِ وَمَن۟ فِى ال۟اَر۟ضِ اِلَّا مَن۟ شَٓاءَ اللّٰهُ mevt-âlûd tabirleriyle dünyanın ebediyet-i mevhumesini parça parça edər.
يَع۟لَمُ مَا يَلِجُ فِى ال۟اَر۟ضِ وَمَا يَخ۟رُجُ مِن۟هَا وَمَا يَن۟زِلُ مِنَ السَّمَٓاءِ وَمَا يَع۟رُجُ فٖيهَا وَهُوَ مَعَكُم۟ اَي۟نَ مَا كُن۟تُم۟ وَاللّٰهُ بِمَا تَع۟مَلُونَ بَصٖيرٌ وَقُلِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ سَيُرٖيكُم۟ اٰيَاتِهٖ فَتَع۟رِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَع۟مَلُونَ
Gök gürlemesi kimi sayhalarıyla tabiat fikrini tevlid eden gafleti dağıtır.
İşte Kur’an’ın baştan başa kainata müteveccih olan âyâtı, bu esasa göre gedər. Həqiqət-i dünyayı olduğu kimi açar, gösterir. Çirkin dünyayı, ne qədər çirkin olduğunu göstermekle beşerin yüzünü ondan çevirtir, Sâni’e bakan güzel dünyanın güzel yüzünü gösterir. Beşerin gözünü ona diktirir. Həqiqi hikməti ders verir. Kainat kitabının manalarını talim edər. Hurufat və nukuşlarına az bakar. Sarhoş felsefe kimi çirkine âşık olub, manayı unutturup hurufatın nukuşuyla insanların vaktini malayaniyatta sarf ettirmir.
İkinci Ziya’da hikmet-i beşeriyenin hikmet-i Kur’aniyeye qarşı sukutuna və hikmet-i Kur’aniyenin i’cazına işarə ettik. Indi bu ziyada, Kur’an’ın şakirdleri olan asfiya və evliya və hükemanın münevver kısmı olan hükema-yı işrakiyyunun hikmetleriyle Kur’an’ın hikmetine qarşı derecesini gösterip, bu cihette Kur’an’ın i’cazına muhtasar bir işarə edeceğiz:
İşte Kur’an-ı Hakîm’in ulviyetine en sadık bir delil və hakkaniyetine en zâhir bir bürhan və i’cazına en kavî bir alâmet şudur ki:
Kur’an, bütün aksam-ı tevhidin bütün meratibini, bütün levazımatıyla muhafaza edərək beyan edib muvazenesini bozmamış, muhafaza etmiş. Hem bütün həqiqətlər-i âliye-i İlahiyenin muvazenesini muhafaza etmiş. Hem bütün Əsmaül-Hüsnanın iktiza ettikleri ahkâmları cem’etmiş, o ahkâmın tenasübünü muhafaza etmiş. Hem rububiyet və uluhiyetin şuunatını kemal-i muvazene ilə cem’etmişdir.
İşte bu muhafaza və muvazene və cem’, bir hâsiyettir. Kat’iyen beşerin eserinde mevcud deyil və eâzım-ı insaniyenin netaic-i efkârında bulunmur. Ne melekûte geçen evliyaların eserinde, ne umûrun bâtınlarına geçen işrakiyyunun kitablarında, ne âlem-i gayba nüfuz eden ruhanîlerin maarifinde heç bulunmur. Güya bir taksimü’l-a’mal hükmünde hər bir kısmı həqiqətin şecere-i uzmasından yalnız bir iki dalına yapışır. Yalnız onun meyvesiyle, yarpağıyla uğraşır. Başkasından ya haberi yox yaxud bakmır.
Bəli həqiqət-i mütləq, mukayyed enzar ilə ihata edilmez. Kur’an kimi bir nazar-ı küllî lâzım ki ihata etsin. Kur’an’dan başqa çendan Kur’an’dan da ders alırlar lakin həqiqət-i külliyenin, cüz’î zihniyle yalnız bir iki tarafını tamamen görür, onunla meşgul olur, onda hapsolur. Ya ifrat və ya tefrit ilə həqiqətlərin muvazenesini ihlâl edib tenasübünü izale edər.
Bu həqiqət, Iyirmi Dördüncü Söz’ün İkinci Dal’ında acib bir təmsil ilə izah edilmişdir. Indi də başqa bir təmsil ilə bu meseleye işarə ederiz. Mesela: Bir denizde hesapsız cevherlerin aksamıyla dolu bir definenin bulunduğunu farz edelim. Gavvas dalgıçlar, o definenin cevahirini aramak üçün dalırlar. Gözleri kapalı olduğundan el yordamıyla anlarlar. Bir kısmının eline uzuncasına bir elmas geçer. O gavvas hükmeder ki bütün hazine, uzun direk kimi bir elmastan ibarettir. Arkadaşlarından başqa cevahiri işittiği vaxt hayal edər ki o cevherler, bulduğu elmasın tabileridir, fusus və nukuşlarıdır. Bir kısmının da kürevî bir yakut eline geçer, başqası murabba bir kehribar bulur və hâkeza… Hər biri eliyle gördüğü cevheri, o hazinenin aslı və mu’zamı itikad edib işittiklerini o hazinenin zevaid və teferruatı zanneder. O vaxt həqiqətlərin muvazenesi bozulur. Tenasüp də gedər. Çox həqiqətin rengi değişir. Həqiqətin həqiqi rengini görmək üçün tevilata və tekellüfata muztar kalır. Hattâ bazen inkâr və tatile qədər gedərlər. Hükema-yı işrakiyyunun kitablarına və sünnetin mizanıyla tartmayıp keşqiymət və meşhudatına itimat eden mutasavvıfînin kitablarına teemmül eden, bu hükmümüzü bilâ-şübhə tasdik edər. Demək, həqiqətlər-i Kur’aniyenin cinsinden və Kur’an’ın dersinden aldıkları halde –çünki Kur’an deyillər– belə nâkıs gəlir.
Bahr-i hakaik olan Kur’an’ın âyetleri dahi o deniz içindeki definenin bir gavvasıdır. Lâkin onların gözleri açık, defineyi ihata edər. Definede ne var ne yok görür. O defineyi elə bir tenasüp və intizam və insicamla tavsif edər, beyan edər ki həqiqi hüsn-ü cemali gösterir. Mesela, âyet-i وَال۟اَر۟ضُ جَمٖيعًا قَب۟ضَتُهُ يَو۟مَ ال۟قِيَامَةِ وَالسَّمٰوَاتُ مَط۟وِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ يَو۟مَ نَط۟وِى السَّمَٓاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِل۟كُتُبِ ifade ettikleri azamet-i rububiyeti gördüğü kimi اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخ۟فٰى عَلَي۟هِ شَى۟ءٌ فِى ال۟اَر۟ضِ وَلَا فِى السَّمَٓاءِ هُوَ الَّذٖى يُصَوِّرُكُم۟ فِى ال۟اَر۟حَامِ كَي۟فَ يَشَٓاءُ مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا وَكَاَيِّن۟ مِن۟ دَٓابَّةٍ لَا تَح۟مِلُ رِز۟قَهَا اَللّٰهُ يَر۟زُقُهَا وَاِيَّاكُم۟ ifade ettikleri şümul-ü rahmeti görür, gösteriyor. Hem خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ وَجَعَلَ الظُّلُمَاتِ وَالنُّورَ ifade ettiği vüs’at-i hallakıyeti görüb gösterdiği kimi خَلَقَكُم۟ وَمَا تَع۟مَلُونَ ifade ettiği şümul-ü tasarrufu və ihata-i rububiyeti görüb gösterir. يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا ifade ettiği həqiqət-i azîme ile وَ اَو۟حٰى رَبُّكَ اِلَى النَّح۟لِ ifade ettiği həqiqət-i kerîmaneyi وَ الشَّم۟سَ وَال۟قَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَم۟رِهٖ ifade ettiği həqiqət-i azîme-i hâkimane-i âmiraneyi görür, gösterir. اَوَ لَم۟ يَرَو۟ا اِلَى الطَّي۟رِ فَو۟قَهُم۟ صَٓافَّاتٍ وَيَق۟بِض۟نَ مَا يُم۟سِكُهُنَّ اِلَّا الرَّح۟مٰنُ اِنَّهُ بِكُلِّ شَى۟ءٍ بَصٖيرٌ ifade ettikleri həqiqət-i rahîmane-i müdebbiraneyi وَسِعَ كُر۟سِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ وَلَا يَؤُدُهُ حِف۟ظُهُمَا ifade ettiği həqiqət-i azîme ile وَهُوَ مَعَكُم۟ اَي۟نَ مَا كُن۟تُم۟ ifade ettiği həqiqət-i rakibaneyi هُوَ ال۟اَوَّلُ وَال۟اٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَال۟بَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ ifade ettiği həqiqət-i muhita kimi وَلَقَد۟ خَلَق۟نَا ال۟اِن۟سَانَ وَنَع۟لَمُ مَا تُوَس۟وِسُ بِهٖ نَف۟سُهُ وَ نَح۟نُ اَق۟رَبُ اِلَي۟هِ مِن۟ حَب۟لِ ال۟وَرٖيدِ ifade ettiği akrebiyeti تَع۟رُجُ ال۟مَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ اِلَي۟هِ فٖى يَو۟مٍ كَانَ مِق۟دَارُهُ خَم۟سٖينَ اَل۟فَ سَنَةٍ işaret ettiği həqiqət-i ulviyeyi اِنَّ اللّٰهَ يَا۟مُرُ بِال۟عَد۟لِ وَال۟اِح۟سَانِ وَاٖيتَٓائِ ذِى ال۟قُر۟بٰى وَيَن۟هٰى عَنِ ال۟فَح۟شَٓاءِ وَال۟مُن۟كَرِ وَال۟بَغ۟ىِ ifade ettiği həqiqət-i câmia kimi bütün uhrevî və dünyevî, ilmî və amelî erkân-ı sitte-i imaniyenin her birisini tafsilen və erkân-ı hamse-i İslâmiyenin her birisini kasden və cidden və saadet-i dâreyni temin eden bütün düsturları görür, gösterir. Muvazenesini muhafaza edib, tenasübünü idame edib o hakaikin heyet-i mecmuasının tenasübünden hasıl olan hüsün və cemalin menbaından Kur’an’ın bir i’caz-ı manevîsi neş’et edər.
İşte bu sırr-ı azîmdendir ki ulema-i ilm-i kelâm, Kur’an’ın şakirdleri oldukları halde, bir kısmı onar cilt olaraq erkân-ı imaniyeye dair minlərlə eser yazdıkları halde, Mutezile kimi aklı nakle tercih ettikleri üçün Kur’an’ın on ayəsi qədər vuzuh ilə ifade və kat’î ispat və ciddi ikna edememişler. Âdeta onlar, uzaq dağların altında lağım yapıp, borularla tâ âlemin nihayetine qədər silsile-i esbab ilə gedib orada silsileyi keser. Sonra âb-ı həyat hükmünde olan marifet-i İlahiyeyi və vücud-u Vâcibü’l-vücud’u ispat edərlər.
Âyet-i kerîme isə hər biri birer asâ-yı Musa kimi hər yerde suyu çıkarabilir, hər şeyden bir pencere açar, Sâni’-i Zülcelal’i tanıttırır. Kur’an’ın bahrinden tereşşuh eden Arabî “Katre Risalesi”nde və sair Sözlerde bu həqiqət fiilen ispat edilmiş və göstermişiz.
İşte hem bu sırdandır ki bâtın-ı umûra gedib, sünnet-i seniyeye ittiba etmeyerek, meşhudatına itimat edərək yarı yoldan dönen və bir cemaatin riyasetine geçip bir fırka teşkil eden fırak-ı dâllenin bütün imamları həqiqətlərin tenasübünü, muvazenesini muhafaza edemediğindendir ki belə bid’aya, dalalete düşüp bir cemaat-i beşeriyeyi yanlış yola sevk etmişler. İşte bunların bütün aczleri, âyât-ı Kur’aniyenin i’cazını gösterir.
Kur’an’ın lemaat-ı i’cazından iki lem’a-i i’caziye, On Doqquzuncu Söz’ün On Dördüncü Reşha’sında geçmişdir ki bir sebeb-i kusur zannedilen tekraratı və ulûm-u kevniyede icmali, hər biri birer lem’a-i i’cazın menbaıdır. Hem Kur’an’da mu’cizat-ı enbiya yüzünde parlayan bir lem’a-i i’caz-ı Kur’an, Iyirminci Söz’ün İkinci Makamı’nda vâzıhan gösterilmişdir. Daha bunlar kimi sair Sözlerde və risale-i Arabiyemde çox lemaat-ı i’caziye zikredilip onlara iktifaen yalnız bunu deriz ki:
Bir mu’cize-i Kur’aniye daha şudur ki: Necə bütün mu’cizat-ı enbiya, Kur’an’ın bir nakş-ı i’cazını göstermişdir; elə də Kur’an, bütün mu’cizatıyla bir mu’cize-i Ahmediye (asm) olur. Və bütün mu’cizat-ı Ahmediye (asm) də Kur’an’ın bir mu’cizesidir ki Kur’an’ın Cənabı-Haqq’a qarşı nisbetini gösterir və o nisbetin zuhuruyla hər bir kəlməsi bir mu’cize olur. Çünki o vaxt bir tək kəlmə, bir çərdək kimi bir şecere-i həqiqətləri manen tazammun edə bilər. Hem merkez-i qəlb kimi həqiqət-i uzmanın bütün azasına münasebettar ola bilər. Hem bir ilm-i muhite və nihayətsiz bir iradeye istinad ettiği üçün hurufuyla, heyetiyle, vaziyetiyle, mevkiiyle hədsiz eşyaya bakabilir. İşte bu sırdandır ki ulema-i ilm-i huruf, Kur’an’ın bir harfinden bir sahife qədər esrar bulduklarını iddia edərlər və davalarını o fennin ehline ispat edirlər.
Risalenin başından şuraya qədər bütün şuleleri, şuâları, lem’aları, nurları, ziyaları nazara topla; birden bak. Baştaki dava, indi kat’î netice olaraq yani قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا yı yüksək bir sadâ ilə okuyup ilan edirlər.
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا رَبِّ اش۟رَح۟ لٖى صَد۟رٖى وَيَسِّر۟لٖٓى اَم۟رٖى وَاح۟لُل۟ عُق۟دَةً مِن۟ لِسَانٖى يَف۟قَهُوا قَو۟لٖى اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ اَف۟ضَلَ وَ اَج۟مَلَ وَ اَن۟بَلَ وَ اَظ۟هَرَ وَ اَط۟هَرَ وَ اَح۟سَنَ وَاَبَرَّ وَ اَك۟رَمَ وَ اَعَزَّ وَ اَع۟ظَمَ وَ اَش۟رَفَ وَ اَع۟لٰى وَ اَز۟كٰى وَ اَب۟رَكَ وَ اَل۟طَفَ صَلَوَاتِكَ وَ اَو۟فٰى وَ اَك۟ثَرَ وَ اَز۟يَدَ وَ اَر۟قٰى وَ اَر۟فَعَ وَ اَد۟وَمَ سَلَامِكَ صَلَاةً وَ سَلَامًا وَ رَح۟مَةً وَ رِض۟وَانًا وَ عَف۟وًا وَ غُف۟رَانًا تَم۟تَدُّ وَ تَزٖيدُ بِوَابِلِ سَحَائِبِ مَوَاهِبِ جُودِكَ وَ كَرَمِكَ وَ تَن۟مُو وَ تَز۟كُو بِنَفَائِسِ شَرَائِفِ لَطَائِفِ جُودِكَ وَ مِنَنِكَ، اَزَلِيَّةً بِاَزَلِيَّتِكَ لَا تَزُولُ، اَبَدِيَّةً بِاَبَدِيَّتِكَ لَا تَحُولُ، عَلٰى عَب۟دِكَ وَ حَبٖيبِكَ وَ رَسُولِكَ مُحَمَّدٍ خَي۟رِ خَل۟قِكَ النُّورِ ال۟بَاهِرِ اللَّامِعِ وَ ال۟بُر۟هَانِ الظَّاهِرِ ال۟قَاطِعِ وَ ال۟بَح۟رِ الذَّاخِرِ وَ النُّورِ ال۟غَامِرِ وَ ال۟جَمَالِ الزَّاهِرِ وَ ال۟جَلَالِ ال۟قَاهِرِ وَ ال۟كَمَالِ ال۟فَاخِرِ صَلَاتَكَ الَّتٖى صَلَّي۟تَ بِعَظَمَةِ ذَاتِكَ عَلَي۟هِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ كَذٰلِكَ صَلَاةً تَغ۟فِرُ بِهَا ذُنُوبَنَا وَ تَش۟رَحُ بِهَا صُدُورَنَا وَ تُطَهِّرُ بِهَا قُلُوبَنَا وَ تُرَوِّحُ بِهَا اَر۟وَاحَنَا وَ تُقَدِّسُ بِهَا اَس۟رَارَنَا وَ تُنَزِّهُ بِهَا خَوَاطِرَنَا وَ اَف۟كَارَنَا وَ تُصَفّٖى بِهَا كُدُورَاتِ مَا فٖى اَس۟رَارِنَا وَ تَش۟فٖى بِهَا اَم۟رَاضَنَا وَ تَف۟تَحُ بِهَا اَق۟فَالَ قُلُوبِنَا رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا وَهَب۟ لَنَا مِن۟ لَدُن۟كَ رَح۟مَةً اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟وَهَّابُ وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ
(Makam itibarıyla Iyirmi Beşinci Söz’e ilhak edilen zeyllerden, Yeddinci Şuâ’nın Birinci Makam’ının on yeddinci mertebesidir.)
Bu dünyada hayatın gayesi və hayatın həyatı iman olduğunu bilen bu yorulmaz və tok olmaz dünya seyyahı və kainattan Rabb’ini soran yolcu, öz kalbine dedi ki: Aradığımız zatın sözü və kelâmı denilen, bu dünyada en meşhur və en parlak və en hâkim və ona teslim olmayan hər kəsə, hər asırda meydan okuyan Bəyanı Möcüzə Quran namındaki kitaba müracaat edib o ne dir, bilelim. Lakin en evvel bu kitab, bizim Hâlık’ımızın kitabı olduğunu ispat etmək lâzımdır deyə taharriye başladı.
Bu seyyah bu zamanda bulunduğu münasibətilə en evvel manevî i’caz-ı Kur’anînin lem’aları olan Risale-i Nur’a baktı və onun yüz otuz risaleleri, âyât-ı Furkaniyenin nükteleri və ışıkları və esaslı tefsirleri olduğunu gördü. Və Risale-i Nur, bu qədər muannid və mülhid bir asırda hər tarafa həqiqətlər-i Kur’aniyeyi mücahidane neşretdiyi halde, qarşısına kimse çıkamadığından ispat edər ki onun üstadı və menbaı və mercii və güneşi olan Kur’an semavîdir, beşer kelâmı deyildir.
Hattâ Risale-i Nur’un yüzer hüccetlerinden bir tək hüccet-i Kur’aniyesi olan Iyirmi Beşinci Söz ilə On Doqquzuncu Məktub’un âhiri, Kur’an’ın qırx vecihle mu’cize olduğunu elə ispat etmiş ki kim görmüşse deyil tenkit və itiraz etmək, bəlkə ispatlarına hayran olmuş, takdir edərək çox sena etmiş. Kur’an’ın vech-i i’cazını və hak kelâmullah olduğunu ispat etmək cihetini Risale-i Nur’a havale edərək, yalnız qısa bir işarəle büyüklüğünü gösteren bir neçə noktaya dikkat etti.
Birinci Nöqtə: Necə ki Kur’an, bütün mu’cizatıyla və hakkaniyetine delil olan bütün həqiqətləriyle Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın bir mu’cizesidir. Elə də Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam da bütün mu’cizatıyla və delail-i nübüvvetiyle və kemalât-ı ilmiyesiyle Kur’an’ın bir mu’cizesidir və Kur’an kelâmullah olduğuna bir hüccet-i kātıasıdır.
İkinci Nöqtə: Kur’an, bu dünyada elə nurani və saadetli və hakikatli bir surette bir tebdil-i hayat-ı içtimaiye ilə birlikdə, insanların hem nefislerinde hem kalplerinde hem ruhlarında hem akıllarında hem hayat-ı şahsiyelerinde hem hayat-ı içtimaiyelerinde hem hayat-ı siyasiyelerinde elə bir inkılab yapmış və idame etmiş və idare etmiş ki on dörd asır müddetinde hər dakikada altı min altı yüz altmış altı âyetleri, kemal-i ihtiramla heç olmazsa yüz milyondan ziyade insanların dilleriyle okunur və insanları terbiye və nefislerini tezkiye və kalplerini tasfiye edir; ruhlara inkişaf və terakki və akıllara istikamet və nur və hayata həyat və saadet verir. Əlbəttə belə bir kitabın misli yoxdur, hârikadır, fevkalâdedir, mu’cizedir.
Üçüncü Nöqtə: Kur’an, o asırdan tâ indiyə qədər elə bir belâgat göstermiş ki Kâbe’nin duvarında altınla yazılan en meşhur ediblerin “Muallakat-ı Seb’a” adı ilə şöhret-şiar kasidelerini o dereceye indirdi ki Lebid’in kızı, babasının kasidesini Kâbe’den indirirken demiş: “Âyâta qarşı bunun kıymeti kalmadı.”
Hem bedevî bir edib فَاص۟دَع۟ بِمَا تُؤ۟مَرُ ayəsi okunurken işittiği vaxt secdeye kapanmış. Ona dediler: “Sen Müslüman mı oldun?” Dedi: “Yok, mən bu ayənin belâgatına secde ettim.”
Hem ilm-i belâgatın dâhîlerinden Abdülkahir-i Cürcanî və Sekkakî və Zemahşerî kimi minlərlə dâhî imamlar və mütefennin edibler, icma və ittifakla qərar vermişler ki: “Kur’an’ın belâgatı, tâkat-i beşerin fevkindedir, yetişilmez.”
Hem o zamandan beri mütemadiyen meydan-ı muarazaya davet edib, mağrur və enaniyetli ediblerin və beliğlerin damarlarına dokundurup gururlarını kıracaq bir tarzda deyər: “Ya bir tək surenin mislini getiriniz veyahut dünyada və âhirette helâket və zilleti qəbul ediniz.” deyə ilan ettiği halde o asrın muannid beliğleri, bir tək surenin mislini getirmekle qısa bir yol olan muarazayı buraxıb, uzun olan və can və mallarını tehlikeye atan muharebe yolunu ihtiyar etmeleri ispat edər ki o qısa yolda getmək mümkün deyildir.
Hem Kur’an’ın dostları, Kur’an’a benzemek və taklit etmək şevkiyle və düşmanları də Kur’an’a mukabele və tenkit etmək sevkiyle o vaxtten beri yazdıkları və yazılan və telahuk-u efkâr ilə terakki eden milyonlar Arabî kitablar ortada gezir. Hiçbirisi ona yetişemediğini hattâ en âmî adam də dinlese əlbəttə diyəcək: Bu Kur’an, bunlara benzemez və onların mertebesinde deyil. Ya onların altında və ya umumunun fevkinde olacaq. Umumunun altında olduğunu dünyada heç bir fert, heç bir kâfir, hattâ heç bir ahmak diyemez. Demək, mertebe-i belâgatı umumun fevkindedir.
Hattâ bir adam سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ âyetini okudu. Dedi: “Bunun hârika telakki edilen belâgatını göremirəm.” Ona denildi: “Sen də bu seyyah kimi o zamana git, orada dinlə.” O da özünü Kur’an’dan evvel orada tahayyül ederken gördü ki mevcudat-ı âlem pərişan, karanlıklı, camid və şuursuz və vazifesiz olaraq hâlî, hədsiz, hudutsuz bir fezada; kararsız, fâni bir dünyada bulunurlar. Birden Kur’an’ın lisanından bu ayəsi dinlerken gördü:
Bu ayə, kainat üstünde, dünyanın yüzünde elə bir perde açtı, ışıklandırdı ki bu ezelî nutuk və sermedî ferman, asırlar sıralarında dizilen şüurlulara ders verib gösterir ki bu kainat bir câmi-i kebir hükmünde başta semavat və arz olaraq umum mahlukat hayattarane zikir və tesbihte və vazifeler başında cûş u hurûşla mesudane və memnunane bir vaziyette bulunur deyə müşahede etti. Və bu ayənin derece-i belâgatını zevk edərək sair âyetleri buna kıyasla Kur’an’ın zemzeme-i belâgatı arzın nısfını və nev-i beşerin humsunu istila edərək haşmet-i saltanatı, kemal-i ihtiramla on dörd asır bilâ-fâsıla idame ettiğinin minlərlə hikmetlerinden bir hikmetini anladı.
Dördüncü Nöqtə: Kur’an, elə hakikatli bir halâvet göstermiş ki en tatlı bir şeyden də usandıran çox tekrar, Kur’an’ı tilavet edenler üçün deyil usandırmak, bəlkə qəlbi çürümemiş və zevki bozulmamış adamlara tekrar-ı tilaveti halâvetini ziyadeleştirdiyi, eski zamandan beri herkesçe müsellem olub darb-ı mesel hükmüne geçmiş.
Hem elə bir tazelik və gençlik və şebabet və garabet göstermiş ki on dörd asır yaşadığı və hər kəsin eline kolayca girdiyi halde, indi nâzil olmuş kimi tazeliğini muhafaza edir. Hər asır, özünə hitap edir kimi bir gençlikte görmüş. Hər taife-i ilmiye ondan hər vaxt istifadə etmək üçün kesretle və mebzuliyetle yanlarında bulundurdukları və üslub-u ifadesine ittiba və iktida ettikleri halde o üslubundaki və tarz-ı beyanındaki garabetini eynilə muhafaza edir.
Beşinci Nöqtə: Kur’an’ın bir cenahı mazide, bir cenahı müstakbelde, kökü və bir kanadı eski peygamberlerin ittifaklı həqiqətləri olduğu və bu onları tasdik və teyid ettiği və onlar də tevafukun hal dili ilə bunu tasdik ettikleri kimi; elə də evliya və asfiya kimi ondan həyat alan semereleri, hayattar tekemmülleriyle, şecere-i mübarekelerinin hayattar, feyizdar və həqiqət-medar olduğuna delâlet eden və ikinci kanadının himayesi altında yetişen və yaşayan velayetin bütün hak tarîkatları və İslâmiyet’in bütün hakikatli ilimleri, Kur’an’ın ayn-ı hak və mecma-ı həqiqətlər və câmiiyette misilsiz bir hârika olduğuna şehadet edər.
Altıncı Nöqtə: Kur’an’ın altı ciheti nuranidir, sıdk və hakkaniyetini gösterir. Bəli, altında hüccet və bürhan direkleri, üstünde sikke-i i’caz lem’aları, önünde və hedefinde saadet-i dâreyn hediyeleri və arkasında nöqtə-i istinadı vahy-i semavî həqiqətləri, sağında hədsiz ukûl-ü müstakimenin deliller ilə tasdikleri, solunda selim kalplerin və temiz vicdanların ciddi itminanları və samimi incizabları və teslimleri; Kur’an’ın fevkalâde, hârika, metin, hücum edilmez bir kale-i semaviye-i arziye olduğunu ispat ettikleri kimi; altı makamdan də onun ayn-ı hak və sadık olduğunu və beşerin kelâmı olmadığını və yanlışı bulunmadığını imza eden, başta bu kainatta daima güzelliği izhar, iyiliği və doğruluğu himaye və sahtekârları və müfterileri imha və izale etmək âdetini bir düstur-u faaliyet ittihaz eden bu kainatın mutasarrıfı, o Kur’an’a âlemde en makbul en yüksək en hâkimane bir makam-ı hörmət və bir mertebe-i muvaffakiyet vermesiyle onu tasdik və imza ettiği kimi; İslâmiyet’in menbaı və Kur’an’ın bir tercümanı olan zatın (asm) hamıdan çox ona itikad və ihtiramı və nüzulü zamanında uyku kimi bir vaziyet-i nâimanede bulunması və sair kelâmları ona yetişememesi və bir derece benzememesi və ümmiyetiyle birlikdə gitmiş və geləcək həqiqi hâdisat-ı kevniyeyi, gaybiyane Kur’an ilə tereddütsüz və itminan ilə beyan etmesi və çox dikkatli gözlerin nazarı altında heç bir hile, heç bir yanlış vaziyeti görülmeyen o tercüman, bütün qüvvəti ilə Kur’an’ın hər bir hükmünü elə iman və tasdik edib heç bir şey onu sarsmaması də Kur’an’ın semavî, hakkaniyetli və öz Hâlık-ı Rahîm’inin mübarək kelâmı olduğunu imza edir.
Hem nev-i insanın humsu, bəlkə kısm-ı a’zamı, göz önündeki o Kur’an’a müncezibane və dindarane irtibatı və həqiqət-perestane və müştakane kulak vermesi və çox emarelerin və vakıaların və keşqiymətın şehadetiyle, cin və melek və ruhanîler də tilaveti vaxtında pervane kimi etrafında hakperestane toplanmaları, Kur’an’ın kainatça makbuliyetine və en yüksək bir makamda bulunduğuna bir imzadır.
Hem nev-i beşerin umum tabakaları, en gabi və âmîden tut tâ en zeki və âlime qədər hər biri, Kur’an’ın dersinden tam hisse almaları və en derin həqiqətləri fehmetmeleri və yüzer fen və ulûm-u İslâmiyenin və bilhassa şeriat-ı kübranın böyük müçtehidleri və usûlü’d-din və ilm-i kelâmın dâhî muhakkikleri kimi hər taife öz ilmine ait bütün hâcatını və cavablarını Kur’an’dan istihraç etmeleri, Kur’an’ın menba-ı hak və maden-i həqiqət olduğuna bir imzadır.
Hem edebiyatça en ileri bulunan Arap edibleri –indiyə qədər Müslüman olmayanlar– muarazaya çoxlu möhtac oldukları halde, Kur’an’ın i’cazından yeddi böyük vechi varken, yalnız bir tək vechi olan belâgatının –tək bir suresinin– mislini getirmekten istinkâfları və indiyə qədər gelen və muaraza ilə şöhret kazanmak isteyen meşhur beliğlerin və dâhî âlimlerin onun heç bir vech-i i’cazına qarşı çıkamamaları və âcizane sükût etmeleri; Kur’an mu’cize və tâkat-i beşerin fevkinde olduğuna bir imzadır.
Bəli, bir kelâm “Kimden gelmiş və kime gelmiş və ne üçün?” denilmesiyle kıymeti və ulviyeti və belâgatı tezahür etmesi noktasından Kur’an’ın misli ola bilməz və ona yetişilemez. Çünki Kur’an, bütün âlemlerin Rabb’i və bütün kainatın Hâlık’ının hitabı və konuşması və heç bir cihette taklidi və tasannuu ihsas edəcək heç bir emare bulunmayan bir mükâlemesi və bütün insanların bəlkə bütün mahlukatın adına mebus və nev-i beşerin en meşhur və namdar muhatabı bulunan və o muhatabın qüvvət və vüs’at-i imanı, koca İslâmiyet’i tereşşuh edib sahibini Kab-ı Kavseyn makamına çıkararak muhatab-ı Samedaniyeye mazhariyetle nüzul eden və saadet-i dâreyne dair və yaradılış-i kainatın neticelerine və ondaki Rabbanî maksatlara ait mesaili və o muhatabın bütün həqiqətlər-i İslâmiyeyi taşıyan en yüksək və en geniş olan imanını beyan və izah eden və koca kainatı bir harita, bir saat, bir hane kimi hər tarafını gösterip, çevirip onları yapan sanatkârı tavrıyla ifade və talim eden Bəyanı Möcüzə Quran’ın əlbəttə mislini getirmek mümkün deyildir və derece-i i’cazına yetişilmez.
Hem Kur’an’ı tefsir eden və bir kısmı otuz qırx hattâ yetmiş cilt olaraq birer tefsir yazan yüksək zekâlı müdakkik minlərlə mütefennin ulemanın, senetleri və delilleriyle beyan ettikleri Kur’an’daki hədsiz meziyetleri və nükteleri və hâsiyetleri və sırları və âlî manaları və umûr-u gaybiyenin hər nevinden kesretli gaybî ihbarları izhar və ispat etmeleri və bilhassa Risale-i Nur’un yüz otuz kitabı, hər biri Kur’an’ın bir meziyetini, bir nüktesini kat’î bürhanlarla ispat etmesi və bilhassa Mu’cizat-ı Kur’aniye Risalesi, şimendifer və tayyare kimi medeniyetin hârikalarından çox şeyleri Kur’an’dan istihraç eden Iyirminci Söz’ün İkinci Makamı və Risale-i Nur’a və elektriğe işarə eden ayələrin işaratını bildiren İşarat-ı Kur’aniye namındaki Birinci Şuâ və huruf-u Kur’aniye ne qədər muntazam və esrarlı və manalı olduğunu gösteren Rumuzat-ı Semaniye namındaki səkkiz kiçik risaleler və Sure-i Feth’in âhirki ayəsi beş vecihle ihbar-ı gaybî cihetinde mu’cizeliğini ispat eden küçücük bir risale kimi Risale-i Nur’un hər bir cüzü, Kur’an’ın bir hakikatini, bir nurunu izhar etmesi; Kur’an’ın misli olmadığına və mu’cize və hârika olduğuna və bu âlem-i şehadette âlem-i gaybın dili və bir Allâmü’l-guyub’un kelâmı bulunduğuna bir imzadır.
İşte altı noktada və altı cihette və altı makamda işarə edilen, Kur’an’ın mezkûr meziyetleri və hâsiyetleri içindir ki haşmetli hâkimiyet-i nuraniyesi və azametli saltanat-ı kudsiyesi, asırların yüzlerini ışıklandırarak zemin yüzünü də min üç yüz sene tenvir edərək kemal-i ihtiram ilə devam etmesi hem o hâsiyetleri içindir ki Kur’an’ın hər bir harfi, heç olmazsa on sevabı, on haseneyi və on meyvə-i bâki vermesi, hattâ bir kısım âyâtın və surelerin hər bir harfi, yüz və min və daha ziyade meyvə vermesi və mübarək vaxtlarda hər bir harfin nuru və sevabı və kıymeti ondan yüzlere çıkması kimi kudsî imtiyazları kazanmış deyə dünya seyyahı anladı və kalbine dedi:
İşte belə hər cihetle mu’cizatlı bu Kur’an, surelerinin icmaıyla və âyâtının ittifakıyla və esrar və envarının tevafukuyla və semerat və âsârının tetabukuyla bir tək Vâcibü’l-vücud’un vücuduna və vahdetine və sıfâtına və esmasına deliller ilə ispat surətində elə şehadet etmiş ki bütün ehl-i imanın hədsiz şehadetleri, onun şehadetinden tereşşuh etmişler.
İşte bu yolcunun Kur’an’dan aldığı ders-i tevhid və imana qısa bir işarə olaraq Birinci Makam’ın on yeddinci mertebesinde belə:
لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ال۟وَاجِبُ ال۟وُجُودِ ال۟وَاحِدُ ال۟اَحَدُ الَّذٖى دَلَّ عَلٰى وُجُوبِ وُجُودِهٖ فٖى وَح۟دَتِهِ ال۟قُر۟اٰنُ ال۟مُع۟جِزُ ال۟بَيَانِ اَل۟مَق۟بُولُ ال۟مَر۟غُوبُ لِاَج۟نَاسِ ال۟مَلَكِ وَ ال۟اِن۟سِ وَ ال۟جَانِّ اَل۟مَق۟رُوءُ كُلُّ اٰيَاتِهٖ فٖى كُلِّ دَقٖيقَةٍ بِكَمَالِ ال۟اِح۟تِرَامِ بِاَل۟سِنَةِ مِأٰتِ مِل۟يُونٍ مِن۟ نَو۟عِ ال۟اِن۟سَانِ اَلدَّائِمُ سَل۟طَنَتُهُ ال۟قُد۟سِيَّةُ عَلٰى اَق۟طَارِ ال۟اَر۟ضِ وَ ال۟اَك۟وَانِ وَ عَلٰى وُجُوهِ ال۟اَع۟صَارِ وَ الزَّمَانِ وَ ال۟جَارٖى حَاكِمِيَّتُهُ ال۟مَع۟نَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلٰى نِص۟فِ ال۟اَر۟ضِ وَ خُم۟سِ ال۟بَشَرِ فٖى اَر۟بَعَةَ عَشَرَ عَص۟رًا بِكَمَالِ ال۟اِح۟تِشَامِ . وَ كَذَا : شَهِدَ وَ بَر۟هَنَ بِاِج۟مَاعِ سُوَرِهِ ال۟قُد۟سِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ اٰيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ ال۟اِلٰهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَس۟رَارِهٖ وَ اَن۟وَارِهٖ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهٖ وَ ثَمَرَاتِهٖ وَ اٰثَارِهٖ بِال۟مُشَاهَدَةِ وَ ال۟عِيَانِ denilmiştir.
On BİRİNCİ ŞUÂ OLAN MEYVE RİSALESİ'NİN Onuncu MESELESİ
Kur’an’da olan tekrarata gelen itirazlara qarşı gayet qüvvətli bir cevaptır.
Aziz, sıddık qardaşlarım!
Gerçi bu mesele, pərişan vaziyetimden müşevveş və letafetsiz olmuş. Lakin o müşevveş ibare altında çox qiymətli bir nevi i’cazı kat’î bildim. Maatteessüf ifadeye muktedir olamadım. Hər ne qədər ibaresi sönük olsa da Kur’an’a ait olmaq cihetiyle hem ibadət-i təfəkküriye hem kudsî, yüksək, parlak bir cevherin sadefidir. Yırtık libasına deyil, elindeki elmasa bakılsın. Əgər münasib isə Onuncu Mesele yapınız, değilse sizin tebrik məktublarınıza mukabil bir məktub qəbul ediniz.
Hem bunu gayet hasta və pərişan və gıdasız, bir iki gün ramazanda, mecburiyetle gayet mücmel və qısa və bir cümlede çoxlu həqiqətləri və müteaddid hüccetleri dercederek yazdım. Kusura bakılmasın.
Aziz, sıddık qardaşlarım!
Ramazan-ı şerifte Bəyanı Möcüzə Quran’ı okurken Risale-i Nur’a işarəleri Birinci Şuâ’da beyan olunan otuz üç ayədən hangisi gelse bakıyordum ki o ayənin sahifesi və yarpağı və kıssası də Risale-i Nur’a və şakirdlerine kıssadan hisse almaq noktasında bir derece bakır. Hususan Sure-i Nur’dan Âyetü’n-Nur, on parmakla Risale-i Nur’a baktığı kimi arkasındaki Âyet-i Zulümat də muarızlarına tam bakır və ziyade hisse verir. Âdeta o makam, cüz’iyetten çıxıb külliyet kesbeder və bu asırda o küllînin tam bir ferdi Risale-i Nur və şakirdleridir deyə hissettim.
Bəli, Kur’an’ın hitabı, evvela Mütekellim-i Ezelî’nin rububiyet-i âmmesinin geniş makamından hem nev-i beşer, bəlkə kainat adına muhatap olan zatın geniş makamından hem umum nev-i mənî-Âdem’in bütün asırlarda irşadlarının gayet vüs’atli makamından hem dünya və âhiretin və arz və semavatın və ezel və ebedin və Hâlık-ı kainat’ın rububiyetine və bütün mahlukatın tedbirine dair kavanin-i İlahiyenin gayet yüksək və ihatalı beyanatının geniş makamından aldığı vüs’at və ulviyet və ihata cihetiyle o hitap, elə bir yüksək i’caz və şümul gösterir ki ders-i Kur’an’ın muhataplarından en kesretli taife olan tabaka-i avamın basit fehimlerini okşayan zâhirî və basit mertebesi də en ulvi tabakayı da tam hissedar edər.
Güya kıssadan yalnız bir hisse və bir hikâye-i tarihiyeden bir ibret deyil bəlkə bir küllî düsturun efradı olaraq hər asra və hər tabakaya hitap edərək taze nâzil olur və bilhassa çox tekrarla اَلظَّالِمٖينَ ، اَلظَّالِمٖينَ deyip tehditleri və zulümlerinin cezası olan musibet-i semaviye və arziyeyi şiddetle beyanı, bu asrın emsalsiz zulümlerine kavm-i Âd və Semud və Firavun’un başlarına gelen azaplar ilə baktırır və mazlum ehl-i imana İbrahim (as) və Musa (as) kimi enbiyanın necatlarıyla teselli verir.
Bəli, nazar-ı gaflet və dalalette, vahşetli və dehşetli bir ademistan və elîm və mahvolmuş bir mezaristan olan bütün geçmiş zaman və ölmüş karnlar və asırlar; canlı birer sahife-i ibret və baştan başa ruhlu, hayattar bir acib âlem və mevcud və bizimlə münasebettar bir memleket-i Rabbaniye surətində sinema perdeleri kimi kâh bizi o zamanlara kâh o zamanları yanımıza getirerek hər asra və hər tabakaya gösterip yüksək bir i’caz ilə ders veren Bəyanı Möcüzə Quran, eyni i’cazla nazar-ı dalalette camid, pərişan, ölü, hədsiz bir vahşetgâh olan və firak və zevalde yuvarlanan bu kainatı bir kitab-ı Samedanî, bir şehr-i Rahmanî, bir meşher-i sun’-u Rabbanî olaraq o camidatı canlandırarak, birer vazifedar surətində birbiriyle konuşturup və birbirinin imdadına koşturup nev-i beşere və cin və meleğe həqiqi və nurlu və zevkli hikmət dersleri veren bu Kur’an-ı Azîmüşşan, əlbəttə hər harfinde on və yüz və bazen min və minlərlə sevap bulunması və bütün cin və ins toplansa onun mislini getirememesi və bütün mənî-Âdem’le və kainatla tam yerinde konuşması və hər zaman milyonlar hâfızların kalplerinde zevkle yazılması və çox tekrarla və kesretli tekraratıyla usandırmaması və çox iltibas yerleri və cümleleriyle birlikdə çocukların nazik və basit kafalarında mükemmel yerleşmesi və hastaların və az sözden müteessir olan və sekeratta olanların kulağında mâ-i zemzem misillü hoş gelmesi kimi kudsî imtiyazları kazanır və iki cihanın saadetlerini öz şakirdlerine kazandırır.
Və tercümanının ümmiyet mertebesini tam riayet etmək sırrıyla heç bir tekellüf və heç bir tasannu və heç bir gösterişe meydan vermeden selaset-i fitriyesini və doğrudan doğruya semadan gelmesini və en kesretli olan tabaka-i avamın basit fehimlerini tenezzülat-ı kelâmiye ilə okşamak hikmetiyle en ziyade sema və arz kimi en zâhir və bedihî sahifeleri açıp o âdiyat altındaki hârikulâde mu’cizat-ı kudretini və manidar sutûr-u hikmetini ders vermekle lütf-u irşadda güzel bir i’caz gösterir.
Tekrarı iktiza eden dua və davet və zikir və tevhid kitabı də olduğunu bildirmek sırrıyla güzel, tatlı tekraratıyla bir tək cümlede və bir tək kıssada ayrı ayrı çox manaları, ayrı ayrı muhatap tabakalarına tefhim etmekte və cüz’î və âdi bir hâdisede en cüz’î və ehemmiyetsiz şeyler də nazar-ı merhametinde və daire-i tedbir və iradesinde bulunmasını bildirmek sırrıyla tesis-i İslâmiyette və tedvin-i şeriatta sahabelerin cüz’î hâdiselerini də nazar-ı ehemmiyete almasında hem küllî düsturların bulunması hem umumî olan İslâmiyet’in və şeriatın tesisinde o cüz’î hâdiseler, çərdəklər hükmünde çox ehemmiyetli meyvələri verdikleri cihetinde də bir nev-i i’cazını gösterir.
Bəli, ehtiyacın tekerrürüyle, tekrarın lüzumu haysiyetiyle iyirmi sene zarfında çoxlu mükerrer suallere cavab olaraq ayrı ayrı çox tabakalara ders veren və koca kainatı parça parça edib kıyamette şeklini değiştirerek dünyayı kaldırıp onun yerine azametli âhireti kuracaq və zerrattan yıldızlara qədər bütün cüz’iyat və külliyatı, tək bir zatın elinde və tasarrufunda bulunduğunu ispat edəcək və kainatı və arz və semavatı və anâsırı kızdıran və hiddete gətirən nev-i beşerin zulümlerine, kainatın netice-i yaradılışi hesabına gazab-ı İlahî və hiddet-i Rabbaniyeyi gösterəcək hədsiz hârika və nihayətsiz dehşetli və geniş bir inkılabın tesisinde minlərlə netice kuvvetinde bazı cümleleri və hədsiz delillerin neticesi olan bir kısım âyetleri tekrar etmək; deyil bir kusur, bəlkə gayet qüvvətli bir i’caz və gayet yüksək bir belâgat və mukteza-yı hale gayet mutabık bir cezalettir və fesahattir.
Mesela, bir tək ayə iken yüz on dörd defa tekerrür eden بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ cümlesi, Risale-i Nur’un On Dördüncü Lem’a’sında beyan edildiyi kimi arşı ferşle bağlayan və kainatı ışıklandıran və hər dakika hər kəs ona möhtac olan elə bir hakikattir ki milyonlar defa tekrar edilse yenə ihtiyaç var. Deyil yalnız ekmek kimi hər gün, bəlkə hava və ziya kimi hər dakika ona ihtiyaç və iştiyak vardır.
Hem mesela, Sure-i طٰسٓمٓ də səkkiz defa tekrar edilen bu اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ال۟عَزٖيزُ الرَّحٖيمُ ayəsi, o surede hikâye edilen peygamberlerin necatlarını və kavimlerinin azaplarını, kainatın netice-i yaradılışi hesabına və rububiyet-i âmmenin adına o minlərlə həqiqət kuvvetinde olan ayəsi tekrar edərək, izzet-i Rabbaniye o zalim kavimlerin azabını və rahîmiyet-i İlahiye də enbiyanın necatlarını iktiza ettiğini ders vermək üçün minlərlə defa tekrar olsa yenə ihtiyaç və iştiyak var və i’cazlı, îcazlı bir ulvi belâgattır.
Hem mesela, Sure-i Rahman’da tekrar edilen فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ayəsi ilə Sure-i Mürselât’ta وَي۟لٌ يَو۟مَئِذٍ لِل۟مُكَذِّبٖينَ ayəsi, cin və nev-i beşerin, kainatı kızdıran və arz və semavatı hiddete gətirən və yaradılış-i âlemin neticelerini bozan və haşmet-i saltanat-ı İlahiyeye qarşı inkâr və istihfafla mukabele eden küfür və küfranlarını və zulümlerini və bütün mahlukatın hukuklarına tecavüzlerini, asırlara və arz və semavata tehditkârane haykıran bu iki ayə, belə minlərlə hakikatlerle alâkadar və minlərlə mesele kuvvetinde olan bir ders-i umumîde minlərlə defa tekrar edilse yenə lüzum var və celalli bir i’caz və cemalli bir îcaz-ı belâgattır.
Hem mesela, Kur’an’ın həqiqi və tam bir nevi münâcatı və Kur’an’dan çıkan bir çeşit hülâsası olan Cevşenü’l-Kebir namındaki münâcat-ı Peygamberîde yüz defa سُب۟حَانَكَ يَا لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَن۟تَ ال۟اَمَانُ ال۟اَمَانُ خَلِّص۟نَا وَ اَجِر۟نَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ cümlesi tekrarında tevhid kimi kainatça en böyük həqiqət və tesbih və takdis kimi mahlukatın rububiyete qarşı üç muazzam vazifesinden en ehemmiyetli vazifesi və şakavet-i ebediyeden kurtulmak kimi nev-i insanın en dehşetli meselesi və bəndəlik və acizlik-i beşerînin en lüzumlu neticesi bulunması cihetiyle minlərlə defa tekrar edilse yenə azdır.
İşte –namaz tesbihatı kimi ibadətlerden bir kısmının tekrarı sünnet bulunan maddeler kimi– tekrarat-ı Kur’aniye, bu kimi metin esaslara bakır. Hattâ bazen bir sahifede iktiza-yı makam və ehtiyac-ı ifham və belâgat-ı beyan cihetiyle iyirmi defa sarîhan və zımnen tevhid hakikatini ifade edər. Deyil usanç, bəlkə qüvvət və şevk və halâvet verir. Risale-i Nur’da, tekrarat-ı Kur’aniye ne qədər yerinde və münasib və belâgatça makbul olduğu hüccetleriyle beyan edilmiş.
Bəyanı Möcüzə Quran’ın Mekkiye sureleriyle Medeniye sureleri belâgat noktasında və i’caz cihetinde və tafsil və icmal vechinde birbirinden ayrı olmasının sırr-ı hikməti şudur ki:
Mekke’de birinci safta muhatap və muarızları, Kureyş müşrikleri və ümmileri olduğundan belâgatça qüvvətli bir üslub-u âlî və îcazlı, mukni, kanaat verici bir icmal və tesbit üçün tekrar lâzım geldiğinden ekseriyetçe Mekkî sureleri erkân-ı imaniyeyi və tevhidin mertebelerini gayet qüvvətli və yüksək və i’cazlı bir îcaz ilə ifade və tekrar edərək mebde və meâdi, Allah’ı və âhireti, deyil yalnız bir sahifede, bir ayədə, bir cümlede, bir kelimede bəlkə bazen bir harfte və takdim-tehir, tarif-tenkir və hazf-zikir kimi heyetlerde elə qüvvətli ispat edər ki ilm-i belâgatın dâhî imamları hayretle qarşılamışlar.
Risale-i Nur və bilhassa Kur’an’ın qırx vech-i i’cazını icmalen ispat eden Iyirmi Beşinci Söz, zeylleriyle birlikdə və nazımdaki vech-i i’cazı hârika bir tarzda beyan və ispat eden Arabî Risale-i Nur’dan İşaratü’l-İ’caz tefsiri bilfiil göstermişler ki Mekkî surə və ayələrdə en âlî bir üslub-u belâgat və en yüksək bir i’caz-ı îcazî vardır.
Amma Medine surə və âyetlerinin birinci safta muhatap və muarızları isə Allah’ı tasdik eden Yahudi və Nasâra kimi ehl-i kitab olduğundan mukteza-yı belâgat və irşad və mutabık-ı makam və halin lüzumundan, sade və vâzıh və tafsilli bir üslupla ehl-i kitaba qarşı dinin yüksək usûlünü və imanın rükünlerini deyil bəlkə medar-ı ihtilaf olan şeriatın və ahkâmın və teferruatın və küllî kanunların menşeleri və sebepleri olan cüz’iyatın beyanı lâzım geldiğinden, o surə və ayələrdə ekseriyetçe tafsil və izah və sade üslupla beyanat içinde Kur’an’a mahsus emsalsiz bir tarz-ı beyanla, birden o cüz’î teferruat hâdisesi içinde yüksək, qüvvətli bir fezleke, bir hâtime, bir hüccet və o cüz’î hâdise-i şer’iyeyi küllîleştiren və imtisalini iman-ı billah ilə temin eden bir cümle-i tevhidiye və esmaiye və uhreviyeyi zikreder. O makamı nurlandırır, ulvileştirir, küllîleştirir.
Risale-i Nur, ayələrin âhirlerinde ekseriyetle gelen اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ الرَّحٖيمُ وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ kimi tevhidi və ya âhireti ifade eden fezlekeler və hâtimelerde ne qədər yüksək bir belâgat və meziyetler və cezaletler və nükteler bulunduğunu Iyirmi Beşinci Söz’ün İkinci Şule’sinin İkinci Nur’unda o fezleke və hâtimelerin çoxlu nüktelerinden və meziyetlerinden on tanesini beyan edərək o hülâsalarda bir mu’cize-i kübra bulunduğunu muannidlere də ispat etmiş.
Bəli Kur’an, o teferruat-ı şer’iye və kavanin-i içtimaiyenin beyanı içinde birden muhatabın nazarını en yüksək və küllî noktalara kaldırıp, sade üslubu bir ulvi üsluba və şeriat dersinden tevhid dersine çevirerek Kur’an’ı hem bir kitab-ı şeriat və ahkâm və hikmət hem bir kitab-ı akide və iman və zikir və fikir və dua və davet olduğunu gösterip hər makamda çox makasıd-ı irşadiye və Kur’aniyeyi ders vermesiyle Mekkiye ayələrin tarz-ı belâgatlarından ayrı və parlak, mu’cizane bir cezalet izhar edər.
Bazen iki kelimede mesela رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ və رَبُّكَ də رَبُّكَ tabiriyle ehadiyeti və رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ ilə vâhidiyeti bildirir. Ehadiyet içinde vâhidiyeti ifade edər. Hattâ bir cümlede, bir zerreyi bir göz bebeğinde gördüğü və yerleştirdiyi kimi güneşi də eyni âyetle, eyni çekiçle göğün göz bebeğinde yerleştirir və göğe bir göz yapar.
Mesela خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضَ âyetinden sonra يُولِجُ الَّي۟لَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّي۟لِ âyetinin akabinde وَ هُوَ عَلٖيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ deyər. “Zemin və göklerin haşmet-i yaradılışinde qəlbin də hatıratını bilir, idare edər.” deyər, tarzında bir beyanat cihetiyle o sade və ümmiyet mertebesini və avamın fehmini nazara alan o basit və cüz’î muhavere, o tarz ilə ulvi və cazibedar və umumî və irşadkâr bir mükâlemeye döner.
Ehemmiyetli Bir Sual: Bazen bir həqiqət, sathî nazarlara görünmediğinden və bazı makamlarda cüz’î və âdi bir hâdiseden yüksək bir fezleke-i tevhidi və ya küllî bir düsturu beyan etmekte münasibət bilinmediğinden bir kusur tevehhüm edilir. Mesela “Hazret-i Yusuf aleyhisselâm, kardeşini bir hile ilə alması” içinde وَفَو۟قَ كُلِّ ذٖى عِل۟مٍ عَلٖيمٌ deyə gayet yüksək bir düsturun zikri, belâgatça münasebeti görünmür. Bunun sırrı və hikməti nedir?
Cavab: Hər biri birer kiçik Kur’an olan ekser uzun surə və mutavassıtlarda və çox sahife və makamlarda yalnız iki üç maksat deyil bəlkə Kur’an mahiyeti hem bir kitab-ı zikir və iman və fikir hem bir kitab-ı şeriat və hikmət və irşad kimi çox kitabları və ayrı ayrı dersleri tazammun edərək rububiyet-i İlahiyenin hər şeye ihatasını və haşmetli tecelliyatını ifade etmək cihetiyle, kainat kitab-ı kebirinin bir nevi kıraatı olan Kur’an, əlbəttə hər makamda, hattâ bazen bir sahifede çox maksatları takiben marifetullahtan və tevhidin mertebelerinden və iman hakikatlerinden ders verdiyi haysiyetiyle, öbür makamda mesela, zâhirce zayıf bir münasebetle başqa bir ders açar və o zayıf münasebete çox qüvvətli münasebetler iltihak edərlər. O makama gayet mutabık olur, mertebe-i belâgatı yükseklenir.
İkinci Bir Sual: Kur’an’da sarîhan və zımnen və işarəen, âhiret və tevhidi və beşerin mükâfat və mücazatını minlərlə defa ispat edib nazara vermenin və hər surede hər sahifede hər makamda ders vermenin hikməti nedir?
Cavab: Daire-i imkânda və kainatın sergüzeştine ait inkılablarda və emanet-i kübrayı və hilafet-i arziyeyi omuzuna alan nev-i beşerin şakavet və saadet-i ebediyeye medar olan vazifesine dair en ehemmiyetli en böyük en dehşetli meselelerinden en azametlilerini ders vermək və hədsiz şüpheleri izale etmək və gayet şiddetli inkârları və inatları kırmak cihetinde əlbəttə o dehşetli inkılabları tasdik ettirmek və o inkılablar azametinde böyük və beşere en elzem və en zarurî meseleleri teslim ettirmek üçün Kur’an, minlərlə defa deyil bəlkə milyonlar defa onlara baktırsa yenə israf deyil ki milyonlar kere tekrar ilə o bahisler Kur’an’da okunur, usanç verməz, ihtiyaç kesilmez.
Mesela اِنَّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُم۟ جَنَّاتٌ تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ … خَالِدٖينَ فٖيهَٓا اَبَدًا âyetinin gösterdiyi müjde-i saadet-i ebediye həqiqəti, biçarə beşere hər dakika özünü gösteren həqiqət-i mevtin hem insanı hem dünyasını hem bütün ahbabını idam-ı ebedîsinden kurtarıp ebedî bir saltanatı kazandırdığından, milyarlar defa tekrar edilse və kainat qədər ehemmiyet verilse yenə israf olmaz, kıymetten düşmez.
İşte bu çeşit hədsiz qiymətli meseleleri ders veren və kainatı bir hane kimi değiştiren və şeklini bozan dehşetli inkılabları tesis etmekte iknaya və inandırmaya və ispata çalışan Bəyanı Möcüzə Quran əlbəttə sarîhan və zımnen və işarəen minlərlə defa o meselelere nazar-ı dikkati celbetmek; deyil israf bəlkə ekmek, ilaç, hava, ziya kimi birer hâcet-i zaruriye hükmünde ihsanını tazelendirir.
Hem mesela اِنَّ ال۟كَافِرٖينَ فٖى نَارِ جَهَنَّمَ və اَلظَّالِمٖينَ لَهُم۟ عَذَابٌ اَلٖيمٌ kimi tehdit âyetlerini Kur’an gayet şiddetle və hiddetle və gayet qüvvət və tekrarla zikretmesinin hikməti isə –Risale-i Nur’da kat’î ispat edildiyi kimi– beşerin küfrü, kainatın və ekser mahlukatın hukukuna elə bir tecavüzdür ki semavatı və arzı kızdırır və anâsırı hiddete getirip tufanlar ilə o zalimleri tokatlır. Və اِذَٓا اُل۟قُوا فٖيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهٖيقًا وَهِىَ تَفُورُ تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ âyetinin sarahatiyle o zalim münkirlere cəhənnəm, elə öfkelenir ki hiddetinden parçalanmak derecesine gəlir.
İşte belə bir cinayet-i âmmeye və hədsiz bir tecavüze qarşı beşerin küçüklük və ehemmiyetsizliği noktasına deyil bəlkə zalimane cinayetinin azametine və kâfirane tecavüzünün dehşetine qarşı Sultan-ı Kainat, öz raiyetinin hukuklarının ehemmiyetini və o münkirlerin küfür və zulmündeki nihayətsiz çirkinliğini göstermek hikmetiyle fermanında gayet hiddet və şiddetle o cinayeti və cezasını deyil min defa, bəlkə milyonlar və milyarlar ilə tekrar etse yenə israf və kusur deyil ki min seneden beri yüzer milyon insanlar hər gün usanmadan kemal-i iştiyakla və ihtiyaçla okurlar.
Bəli, hər gün hər zaman, hər kəs üçün bir âlem gedər, taze bir âlemin kapısı özünə açılmasından, o geçici hər bir âlemini nurlandırmak üçün ihtiyaç və iştiyakla لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ cümlesini minlərlə defa tekrar ilə o değişen perdelere və âlemlere hər birisine bir لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ı lamba yaptığı kimi elə də o kesretli, geçici perdeleri və tazelenen seyyar kainatları karanlıklandırmamak və âyenə-i hayatında in’ikas eden suretlerini çirkinleştirmemek və lehinde şahit olabilen o misafir vaziyetleri aleyhine çevirmemek üçün o cinayetlerin cezalarını və Padşah-ı Ezelî’nin şiddetli və inatları kıran tehditlerini, hər vaxt Kur’an’ı okumakla tahattur edib nəfsin tuğyanından kurtulmaya çalışmak hikmetiyle Kur’an, gayet mu’cizane tekrar edər və bu derece qüvvət və şiddet və tekrarla tehdidat-ı Kur’aniyeyi hakikatsiz tevehhüm etmekten şeytan hətta kaçar. Və onları dinlemeyen münkirlere cəhənnəm azabı ayn-ı adalettir, deyə gösterir.
Hem mesela, asâ-yı Musa kimi çox hikmetleri və faydaları bulunan kıssa-i Musa’nın (as) və sair enbiyanın kıssalarını çox tekrarında, risalet-i Ahmediyenin hakkaniyetine bütün enbiyanın nübüvvetlerini hüccet gösterip onların umumunu inkâr edemeyen, bu zatın risaletini həqiqət noktasında inkâr edə bilməz hikmetiyle və hər kəs, hər vaxt bütün Kur’an’ı okumaya muktedir və muvaffak olamadığından hər bir uzun və mutavassıt sureyi birer kiçik Kur’an hükmüne getirmek üçün ehemmiyetli erkân-ı imaniye kimi o kıssaları tekrar etmesi; deyil israf bəlkə mu’cizane bir belâgattır və hâdise-i Muhammediye bütün mənî-Âdem’in en böyük hâdisesi və kainatın en azametli meselesi olduğunu ders vermektir.
Bəli, Kur’an’da Zat-ı Ahmediye’ye en böyük makam vermək və dörd erkân-ı imaniyeyi içine almakla لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ rüknüne denk tutulan مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ və risalet-i Muhammediye kainatın en böyük həqiqəti və Zat-ı Ahmediye, bütün mahlukatın en eşrefi və həqiqət-i Muhammediye tabir edilen küllî şahsiyet-i maneviyesi və makam-ı kudsîsi, iki cihanın en parlak bir güneşi olduğuna və bu hârika makama liyakatine çoxlu hüccetleri və emareleri, kat’î bir surette Risale-i Nur’da ispat edilmiş. Binden biri şudur ki:
اَلسَّبَبُ كَال۟فَاعِلِ düsturuyla, bütün ümmetinin bütün zamanlarda işlediyi hasenatın bir misli onun defter-i hasenatına girmesi və bütün kainatın hakikatlerini, getirdiyi nur ilə nurlandırması, deyil yalnız cin, ins, melek və canlıı, bəlkə kainatı, semavat və arzı minnettar eylemesi və istidat dili ilə nebatatın duaları və ehtiyac-ı fitri diliyle hayvanatın duaları, gözümüz önünde bilfiil qəbul olmasının şehadetiyle milyonlar, bəlkə milyarlar fitri və reddedilmez duaları makbul olan suleha-yı ümmeti hər gün o zata salât ü selâm unvanıyla rəhmət duaları və manevî kazançlarını en evvel o zata bağışlamaları və bütün ümmetçe okunan Kur’an’ın üç yüz min harfinin hər birisinde on sevaptan tâ yüz, tâ min hasene və meyvə vermesinden yalnız kıraat-ı Kur’an cihetiyle defter-i a’maline hədsiz nurlar girmesi haysiyetiyle o zatın şahsiyet-i maneviyesi olan həqiqət-i Muhammediye, istikbalde bir şecere-i tûba-i cənnət hükmünde olacağını Allâmü’l-guyub bilmiş və görmüş, o makama göre Kur’an’ında o azîm ehemmiyeti vermiş və fermanında ona tebaiyetle və sünnetine ittiba ilə şefaatine mazhariyeti en ehemmiyetli bir mesele-i insaniye göstermiş və o haşmetli şecere-i tûbanın bir çərdəyi olan şahsiyet-i beşeriyetini və bidayetteki vaziyet-i insaniyesini ara sıra nazara almasıdır.
İşte Kur’an’ın tekrar edilen həqiqətləri bu kıymette olduğundan tekraratında qüvvətli və geniş bir mu’cize-i maneviye bulunmasına fıtrat-ı selime şehadet edər. Məgər maddiyyunluk taunuyla maraz-ı kalbe və vicdan hastalığına müptela ola.
قَد۟ يُن۟كِرُ ال۟مَر۟ءُ ضَو۟ءَ الشَّم۟سِ مِن۟ رَمَدٍ وَ يُن۟كِرُ ال۟فَمُ طَع۟مَ ال۟مَاءِ مِن۟ سَقَمٍ kaidesine dâhil olur.
BİRİNCİSİ
Bundan on iki sene evvel işittim ki en dehşetli və muannid bir zındık, Kur’an’a qarşı suikastını tercümesiyle yapmaya başlamış və demiş ki: “Kur’an tercüme edilsin, tâ ne mal olduğu bilinsin.” Yani lüzumsuz tekraratı hər kəs görsün və tercümesi onun yerinde okunsun deyə dehşetli bir plan çevirmiş.
Lakin Risale-i Nur’un cerh edilmez hüccetleri kat’î ispat etmiş ki Kur’an’ın həqiqi tercümesi kabil deyil və lisan-ı nahvî olan lisan-ı Arabî yerinde Kur’an’ın meziyetlerini və nüktelerini başqa dil muhafaza edə bilməz və hər bir harfi, on adetten bine qədər sevap veren kelimat-ı Kur’aniyenin mu’cizane və cem’iyetli tabirleri yerinde, beşerin âdi və cüz’î tercümeleri tutamaz, onun yerinde camilerde okunmaz deyə Risale-i Nur, hər tarafta intişarıyla o dehşetli planı akîm bıraktı. Lakin o zındıktan ders alan münafıklar, yenə şeytan hesabına Kur’an güneşini üflemekle söndürmeye, aptal çocuklar kimi ahmakane və divanecesine çalışmaları hikmetiyle, mənə gayet sıkı və sıkıcı və sıkıntılı bir halette bu Onuncu Mesele yazdırıldı tahmin edirəm. Başkalarla görüşemediyim üçün həqiqət-i hali bilemirəm.
İKİNCİ HÂŞİYE
Denizli Hapsinden tahliyemizden sonra meşhur Şəhər Otelinin yüksək katında oturmuşdum. Qarşımda güzel bahçelerde kesretli kavak ağacları birer halka-i zikir tarzında gayet latîf, tatlı bir surette hem özləri hem dalları hem yarpaqları, havanın dokunmasıyla cezbekârane və cazibedarane hareketle raksları, kardeşlerimin müfarakatlarından və yalnız kaldığımdan hüzünlü və gamlı kalbime ilişti. Birden güz və kış mevsimi hatıra geldi və mənə bir gaflet bastı. Mən, o kemal-i neşe ilə cilvelenen o nâzenin kavaklara və canlılara o qədər acıdım ki gözlerim yaşla doldu. Kainatın süslü perdesi altındaki ademleri, firakları ihtar və ihsasıyla kainat dolusu firakların, zevallerin hüzünleri başıma toplandı.
Birden həqiqət-i Muhammediyenin (asm) getirdiyi nur, imdada yetişti. O hədsiz hüzünleri və gamları, sürurlara çevirdi. Hattâ o nurun, hər kəs və hər ehl-i iman kimi mənim hakkımda milyon feyzinden yalnız o vaxtte, o vaziyete temas eden imdat və tesellisi üçün Zat-ı Muhammediye’ye (asm) qarşı ebediyen minnettar oldum. Belə ki:
Ol nazar-ı gaflet, o mübarək nâzeninleri; vazifesiz, neticesiz, bir mevsimde görünüp, hareketleri neşeden deyil bəlkə güya ademden və firaktan titreyerek hiçliğe düştüklerini göstermekle, hər kəs kimi bendeki aşk-ı beka və hubb-u mehasin və muhabbet-i vücud və şefkat-i cinsiye və alâka-i hayatiyeye medar olan damarlarıma o derece dokundu ki belə dünyayı bir manevî cəhənnəmə və aklı bir tazip âletine çevirdiyi sırada, Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın beşere hədiyyə getirdiyi nur perdeyi kaldırdı; idam, adem, hiçlik, vazifesizlik, abes, firak, fânilik yerinde o kavakların hər birinin yarpaqları adedince hikmetleri, manaları və Risale-i Nur’da ispat edildiyi kimi üç kısma ayrılan neticeleri və vazifeleri var, deyə gösterdi:
Birinci kısım neticeleri: Sâni’-i Zülcelal’in esmasına bakar. Mesela, necə ki bir usta hârika bir makineyi yapsa onu takdir eden hər kəs o zata “Mâşâallah, bârekellah” deyip alkışlar. Elə də o makine də ondan maksud neticeleri tam tamına göstermesiyle, hal dili ilə ustasını tebrik edər, alkışlar. Hər canlı və hər şey belə bir makinedir, ustasını tebriklerle alkışlar.
İkinci kısım hikmetleri isə: Canlıın və şüurluun nazarlarına bakar. Onlara şirin bir mütalaagâh, birer kitab-ı marifet olur. Manalarını şüurluun zihinlerinde və suretlerini kuvve-i hâfızalarında və elvah-ı misaliyede və âlem-i gaybın defterlerinde daire-i vücudda buraxıb sonra âlem-i şehadeti terk edər, âlem-i gayba çekilir. Demək, surî bir vücudu bırakır, manevî və gaybî və ilmî çox vücudları kazanır.
Bəli, madam ki Allah var və ilmi ihata edər. Əlbəttə adem, idam, hiçlik, mahv, fena; həqiqət noktasında ehl-i imanın dünyasında yoxdur və kâfir münkirlerin dünyaları ademle, firakla, hiçlikle, fânilikle doludur. İşte bu həqiqəti, umumun lisanında gezen bu gelen darb-ı mesel ders verib deyər: “Kimin üçün Allah var, ona hər şey var və kimin üçün yoxsa hər şey ona yoxdur, hiçtir.”
Elhasıl, necə ki iman, ölüm vaxtında insanı idam-ı ebedîden kurtarır; elə də hər kəsin hususi dünyasını də idamdan və hiçlik karanlıklarından kurtarır. Və küfür isə hususan küfr-ü mutlak olsa hem o insanı hem hususi dünyasını ölümle idam edib manevî cəhənnəm zulmetlerine atar. Hayatının lezzetlerini acı zehirlere çevirir. Hayat-ı dünyeviyeyi âhiretine tercih edenlerin kulakları çınlasın. Gelsinler, buna ya bir çarə bulsunlar və ya imana girsinler. Bu dehşetli hasarattan kurtulsunlar.
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
Duanıza çox möhtac və sizə çox müştak kardeşiniz
Said Nursî

