Iyirmi Doqquzuncu Məktub doqquz kısımdır.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İman ve Küfür Muvazeneleri
İyirmi Doqquzuncu Məktub
Doqquz nüktedir.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ
Aziz, sıddık qardaşım və hizmet-i Kur’aniyede çox ciddi bir arkadaşım!
Bu defaki mektubunda, vaktim və halim müsaade etmediyi mühim bir meseleye dair cavab istirsən.
Qardaşım, bu sene elhamdülillah risaleleri yazanlar çox çoğalmış. İkinci tashih mənə gəlir. Sabahtan akşama qədər süratli bir tarzda meşgul oluram. Çox mühim işlerim də geri kalır və bu vazifeyi daha azîm görürəm. Hususan şaban və ramazanda, akıldan ziyade qəlb hissedardır, ruh hərəkət edər. Bu mesele-i azîmeyi başqa vakte ta’lik edib ne vaxt Cənabı-Haqqın rahmetinden kalbe sünuhat gelse tedricen sizə yazılır. Şimdilik üç nükteyi (Hâşiye )beyan edəcəyəm:
“Kur’an-ı Hakîm’in esrarı bilinmir, müfessirler hakikatini anlamamışlar.” deyə beyan olunan fikrin iki yüzü var və onu deyən, iki taifedir:
Birincisi: Ehl-i hak və ehl-i tetkiktir. Deyərlər ki: “Kur’an, bitmez və tükenmez bir hazinedir. Hər asır nusus və muhkematını teslim və qəbul ilə birlikdə, tetimmat kabîlinden həqiqətlər-i hafiyesinden də hissesini alır; başkasının gizli kalmış hissesine ilişmez.”
Bəli, zaman geçtikçe Kur’an-ı Hakîm’in daha ziyade həqiqətləri inkişaf edər, deməkdir. Yoxsa hâşâ və kellâ selef-i salihînin beyan ettikleri həqiqətlər-i zâhiriye-i Kur’aniyeye şübhə getirmek deyil. Çünki onlara iman lâzımdır. Onlar nasstır, kat’îdir, esastırlar, temeldirler.
Kur’an عَرَبِىٌّ مُبٖينٌ fermanıyla manası vâzıh olduğunu bildirir. Baştan başa hitab-ı İlahî, o manalar üzerine döner, takviye edər, bedahet derecesine getirir. O mensus manaları qəbul etmemekten, hâşâ sümme hâşâ, Cənabı-Haqq’ı tekzip və Hazret-i Risalet’in fehmini tezyif etmək çıkar.
Demək maânî-i mensusa, müteselsilen menba-ı Risaletten alınmışdır. Hattâ İbn-i Cerir-i Taberî bütün maânî-i Kur’an’ı muan’an senet ilə müteselsilen menba-ı Risalete îsal etmiş və o tarzda, mühim və böyük tefsirini yazmış.
İkinci Taife: Ya akılsız bir dosttur, kaş yapayım derken göz çıkarır və ya şeytan akıllı bir düşmandır ki ahkâm-ı İslâmiye və həqiqətlər-i imaniyeye qarşı gəlmək istəyir. Kur’an-ı Hakîm’in –sənin tabirinle– birer polat kalesi hükmünde olan surlu sureleri içinde yol bulmak istəyir. Böyleler, hâşâ həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyeye şübhə îras etmək üçün bu nevi sözleri işaa edirlər.
Cənabı-Haqq, Kur’an’da çox şeylere kasem etmiş. Kasemat-ı Kur’aniyede çox böyük nükteler var, çox sırlar var.
Mesela وَالشَّم۟سِ وَضُحٰيهَا da kasem, On Birinci Söz’deki muhteşem temsilin esasına işarə edər. Kainatı bir saray və bir şəhər surətində gösterir.
Hem يٰسٓ وَال۟قُر۟اٰنِ ال۟حَكٖيمِ deki kasem ilə i’cazat-ı Kur’aniyenin kudsiyetini və ona kasem ediləcək bir derece-i hürmette olduğunu ihtar edər.
وَ النَّج۟مِ اِذَا هَوٰى فَلَٓا اُق۟سِمُ بِمَوَاقِعِ النُّجُومِ وَاِنَّهُ لَقَسَمٌ لَو۟ تَع۟لَمُونَ عَظٖيمٌ deki kasem, yıldızların sukutuyla vahye şübhə îras etməmək üçün cin və şeytanların gaybî haberlerden kesilmelerine alâmet olduğuna işarə etmekle birlikdə, yıldızları dehşetli azametleriyle və kemal-i nizam-nizam-intizam ilə yerlerine yerleştirmek və seyyaratları hayret-engiz bir surette döndürmekteki azamet-i qüdrət və kemal-i hikməti, o kasem ilə ihtar edir.
وَالذَّارِيَاتِ وَال۟مُر۟سَلَاتِ daki kasemde, havanın temevvücatı və tasrifatı içinde mühim hikmetleri ihtar etmək üçün rüzgârlara memur melâikelere kasem ilə nazar-ı dikkati celbedir ki tesadüfî zannolunan unsurlar, çox nazik hikmetleri və ehemmiyetli vazifeleri görürlər və hâkeza… Hər bir mevkiin, ayrı ayrı nüktesi və faydası vardır.
Vaxt müsait olmadığı üçün yalnız icmalen وَ التّٖينِ وَ الزَّي۟تُونِ kasemindeki çox nüktelerinden bir nükteye işarə edeceğiz. Belə ki:
Cənabı-Haqq, tîn və zeytin ilə kasem vasıtasıyla, azamet-i kudretini və kemal-i rahmetini və böyük nemətlərini ihtar edərək, esfel-i safilîn tarafına giden insanın yüzünü o taraftan çevirip şükür və fikir və iman və amel-i salih ilə tâ a’lâ-yı illiyyîne qədər terakkiyat-ı maneviyeye mazhar olabilmesine işarə edir. Nemətlər içinde tîn və zeytinin tahsisinin səbəbi, o iki meyvenin çox mübarək və nâfi’ olması və yaradılışlerinde də medar-ı dikkat və nemət çox şeyler bulunmasıdır.
Çünki hayat-ı içtimaiye və ticariye və tenviriye və gıda-yı insaniye üçün zeytin, en böyük bir esas teşkil ettiği kimi; incirin yaradılışi, zerre kimi bir çekirdekte koca incir ağacının cihazatını saklayıp dercetmek kimi bir hârika qüdrət möcüzəsi gösterdiyi kimi; taamında, menfaatinde və ekser meyvələrə muhalif olaraq devamında və daha sair menafiindeki nemət-i İlahiyeyi kasem ilə hatıra getirir. Buna mukabil, insanı iman və amel-i salihe çıkarmak və esfel-i safilîne düşürmemek üçün bir ders verir.
Surelerin başlarındaki huruf-u mukattaa İlahî bir şifredir. Has abdine, onlarla bazı işarə-i gaybiye verir. O şifrenin miftahı, o abd-i has’tadır hem onun veresesindedir. Kur’an-ı Hakîm madam ki hər zaman və hər taifeye hitap edir; hər asrın hər tabakasının hissesini câmi’ çox mütenevvi vücuhları, manaları ola bilər. Selef-i Salihîn isə en hâlis parça onlarındır ki beyan etmişler. Ehl-i velayet və tahkik, seyr ü sülûk-u ruhaniyeye ait çox muamelat-ı gaybiye işaratını onlarda bulmuşlar. İşaratü’l-İ’caz tefsirinde “El-Bakara” Suresi’nin başında, i’caz-ı belâgat noktasında bir nebze onlardan bahsetmişiz; müracaat edilsin.
Kur’an-ı Hakîm’in həqiqi tercümesi kabil olmadığını Iyirmi Beşinci Söz ispat etmişdir. Hem manevî i’cazındaki ulviyet-i üslup isə tercümeye gəlməz. Manevî i’cazında olan ulviyet-i üslup cihetinden gelen zevk və həqiqəti beyan və ifham etmək çox müşkül. Lakin yolu göstermek üçün bir iki cihete işarə edeceğiz. Belə ki:
Kur’an-ı Mu’cizü’l-Beyan وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ وَالسَّمٰوَاتُ مَط۟وِيَّاتٌ بِيَمٖينِهٖ يَخ۟لُقُكُم۟ فٖى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُم۟ خَل۟قًا مِن۟ بَع۟دِ خَل۟قٍ فٖى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ يَحُولُ بَي۟نَ ال۟مَر۟ءِ وَقَل۟بِهٖ لَا يَع۟زُبُ عَن۟هُ مِث۟قَالُ ذَرَّةٍ يُولِجُ الَّي۟لَ فِى النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّي۟لِ وَ هُوَ عَلٖيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ kimi âyetlerle, o derece hârika bir ulviyet-i üslup və i’cazkârane bir cemiyet içinde hallakıyetin hakikatini hayale tasvir ediyor, gösteriyor ki:
“Sâni’-i âlem olan bu kainatın ustası, iş başında olaraq şems və kameri hangi çekiç ilə yerlerine çakıyorsa; eyni çekiç ilə eyni anda zerreleri yerlerine –mesela, canlıların göz bebeklerinde– yerleştirir. Semavatı hangi ölçü ilə hangi manevî âlet ilə tertip edib açıyorsa; eyni anda, eyni tertip ilə gözün perdelerini açar, yapar, tanzim edər, yerleştirir. Hem Sâni’-i Zülcelal manevî qüdrətin hangi manevî çekici ilə yıldızları göklere çakıyorsa eyni o manevî çekiç ilə beşerin simasındaki hədsiz alâmet-i farika nöqtələrını və zâhirî və bâtınî duygularını yerlerine nakşedir.” deyə ifade edər.
Demək, o Sâni’-i Zülcelal iş başında… İşlerini hem göze hem kulağa göstermek üçün âyât-ı Kur’aniye ilə bir çekici zerreye vurur; eyni ayənin digər kelimesiyle, o çekici şemse vurur; merkezine çakar kimi ulvi üslup ilə vahdaniyeti ayn-ı ehadiyet içinde və nihayet celali nihayet cemal içinde və nihayet azameti nihayet hafâ içinde və nihayet vüs’ati nihayet dikkat içinde və nihayet haşmeti nihayet rəhmət içinde və nihayet bu’diyeti nihayet kurbiyet içinde gösterir. Muhal telakki edilen cem’-i ezdadın en uzaq mertebesini, vâcib derecesindeki bir suretini ifade edər, ispat edib gösterir.
İşte bu tarz ifadesi və üslubudur ki en hârika edibleri, belâgatına secde ettirir.
Hem mesela وَمِن۟ اٰيَاتِهٖٓ اَن۟ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَال۟اَر۟ضُ بِاَم۟رِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُم۟ دَع۟وَةً مِنَ ال۟اَر۟ضِ اِذَٓا اَن۟تُم۟ تَخ۟رُجُونَ âyetiyle, belə bir üslub-u âlî ile saltanat-ı rububiyetindeki haşmeti gösterir. belə ki:
“Gökler və zemin; iki mutî kışla hükmünde və iki muntazam ordu merkezi surətində tək bir emirle və ya boru kimi bir işarəle, o iki kışlada fena və adem perdesinde yatan mevcudat, o emre kemal-i süratle və itaatle “Lebbeyk!” deyip meydan-ı haşir və imtihana çıkarlar.”
İşte haşir və kıyameti ne qədər mu’cizane bir üslub-u âlî ilə ifade edib və o davanın içinde bir delil-i iknaîye işarə edir ki:
“Bilmüşahede necə ki zeminin cevfinde saklanmış və ölmüş hükmündeki toxumlar və cevv-i semada, ademde və küre-i havaiyede dağılmış, saklanmış katreler; necə kemal-i nizam-nizam-intizam və süratle haşrolup hər baharda meydan-ı tecrübe və imtihana çıkırlar; zeminde hububat, semada katarat hər vaxt bir mahşer-nümun suretini alırlar; elə də haşr-i ekber də elə kolay zuhur edər. Madam ki bunu görüyorsunuz, onu də inkâr edemezsiniz” və hâkeza… Bu ayələrə, sair âyâttaki derece-i belâgatı kıyas edebilirsiniz.
Əcəba, bu tarzdaki âyâtın həqiqi tercümesi mümkün müdür? Əlbəttə deyildir! Olsa olsa ya qısa bir meal-i icmalî və ya ayənin hər cümlesi üçün beş altı satır tefsir yazmak lâzım gəlir.
Mesela اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ bir cümle-i Kur’aniyedir. Bunun en qısa manası, ilm-i nahiv və beyan kaidelerinin iktiza ettiği şudur:
كُلُّ فَر۟دٍ مِن۟ اَف۟رَادِ ال۟حَم۟دِ مِن۟ اَىِّ حَامِدٍ صَدَرَ وَعَلٰى اَىِّ مَح۟مُودٍ وَقَعَ مِنَ ال۟اَزَلِ اِلَى ال۟اَبَدِ خَاصٌّ وَمُس۟تَحِقٌّ لِلذَّاتِ ال۟وَاجِبِ ال۟وُجُودِ ال۟مُسَمّٰى بِاللّٰهِ
Yani “Ne qədər həmd və medih varsa kimden gelse kime qarşı da olsa ezelden ebede qədər hastır və lâyıktır o Zat-ı Vâcibü’l-vücud’a ki Allah denilir.”
İşte “ne qədər həmd varsa” “el-i istiğrak”tan çıkır. “Her kimden gelse” kaydı isə “hamd” masdar olub fâili terk edildiğinden, belə makamda umumiyeti ifade edər. Hem mef’ulün terkinde, yenə makam-ı hitabîde külliyet və umumiyeti ifade ettiği üçün “her kime qarşı olsa” kaydını ifade edir. “Ezelden ebede kadar” kaydı isə fiilî cümlesinden ismî cümlesine intikal kaidesi, sebat və devama delâlet ettiği üçün o manayı ifade edir. “Has və müstahak” manasını “lillah”taki “lâm-ı cer” ifade edir. Çünki o “lâm” ihtisas və istihkak içindir. “Zat-ı Vâcibü’l-vücud” kaydı isə vücub-u vücud, uluhiyetin lâzım-ı zarurîsi və Zat-ı Zülcelal’e qarşı bir unvan-ı mülahaza olduğundan “lafzullah” sair esma və sıfâta câmiiyeti və ism-i a’zam olduğu itibarıyla, delâlet-i iltizamiye ilə delâlet ettiği kimi; Vâcibü’l-vücud unvanına də o delâlet-i iltizamiye ilə delâlet edir.
İşte اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ cümlesinin en qısa və ulema-yı Arabiyece müttefekun aleyh bir mana-yı zâhirîsi belə olursa başqa bir lisana o i’caz və kuvvetle necə tercüme edilebilir?
Hem elsine-i âlem içinde lisan-ı nahvî Arabî’den başqa bir tək dil var, o da heç bir vaxt Arap lisanının câmiiyetine çata bilməz. Əcəba o câmi’ və i’cazdarane olan lisan-ı nahvî ilə mu’cizekârane bir surette və hər ciheti birden bilir, irade edər bir ilm-i muhit içinde zuhur eden kelimat-ı Kur’aniye; sair elsine-i terkibiye və tasrifiye vasıtasıyla zihni cüz’î, şuuru qısa, fikri müşevveş, qəlbi karanlıklı bazı insanların kelimat-ı tercümiyesi necə o mukaddes kelimat yerini tutabilir?
Hattâ diyebilirim və bəlkə ispat edebilirim ki: Hər bir harf-i Kur’an, bir həqiqətlər hazinesi hükmüne geçer; bazen bir tək harf, bir sahife qədər həqiqətləri ders verir.
Bu manayı tenvir üçün öz başımdan geçmiş nurlu bir hali və hakikatli bir hayali söylürəm. Belə ki:
Bir vaxt اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ deki nun-u mütekellim-i maalgayrı düşündüm və mütekellim-i vahde sîgasından نَع۟بُدُ sîgasına intikalin sebebini kalbim aradı. Birden, namazdaki cemaatin fazileti və sırrı, o nun’dan inkişaf etti. Gördüm ki:
Namaz kıldığım o Bayezid Camii’ndeki cemaatle iştirakimi və hər biri mənim bir nevi şefaatçim hükmüne və kıraatımda izhar etdiyim hükümlere və davalara birer şahit və birer müeyyid gördüm. Nâkıs bəndəlikimi, o cemaatin böyük və kesretli ibadatı içinde dərgah-ı İlahiyeye takdime cesaret geldi.
Birden bir perde daha inkişaf etti: Yani İstanbul’un bütün mescidleri ittisal peyda etti. O şəhər, o Bayezid Camii hükmüne geçti. Birden, onların dualarına və tasdiklerine manen bir nevi mazhariyet hissettim.
Onda də rûy-i zemin mescidinde, Kâbe-i Mükerreme etrafında dairevî saflar içinde özümü gördüm. اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ dedim. Mənim bu qədər şefaatçilerim var; mənim namazda söylediyim hər bir sözü eynilə söylürlər, tasdik edirlər. Madam ki hayalen bu perde açıldı, Kâbe-i Mükerreme mihrab hükmüne geçti. Mən bu fırsattan istifadə edərək o safları işhad edib tahiyyatta getirdiyim اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ olan imanın tercümanını mübarək Hacerü’l-Esved’e tevdi edib emanet bırakıram derken, birden bir vaziyet daha açıldı. Gördüm ki: Dâhil olduğum cemaat üç daireye ayrıldı:
Birinci Daire: Rûy-i zeminde mü’minler və muvahhidîndeki cemaat-i uzma.
İkinci Daire: Baktım, umum mevcudat, bir salât-ı kübrada, bir tesbihat-ı uzmada, hər taife özünə mahsus salavat və tesbihat ilə meşgul bir cemaat içindeyim. “Vezaif-i eşya” tabir edilen hidemat-ı meşhude, onların bəndəliklerinin unvanlarıdır. O halde “Allahu ekber” deyip hayretten başımı eğdim, nəfsimə baktım:
Üçüncü bir daire içinde; hayret-engiz, zâhiren və keyfiyeten kiçik, hakikaten və vazifeten və kemiyeten böyük, bir kiçik âlemi gördüm ki zerrat-ı vücudiyemden tâ havass-ı zâhiriyeme qədər, taife taife vazife-i bəndəlikle və şükraniye ilə meşgul bir cemaat gördüm. Bu dairede, kalbimdeki latîfe-i Rabbaniyem اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَ اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ o cemaat adına dir. Necə, evvelki iki cemaatte də lisanım, o iki cemaat-i uzmayı niyet edərək demişdi.
Elhasıl نَع۟بُدُ nun’u, bu üç cemaate işarə edir.
İşte bu halette iken birden Kur’an-ı Hakîm’in tercümanı və mübelliği olan Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın, Medine-i Münevvere denilen manevî minberinde, şahsiyet-i maneviyesi, haşmetiyle temessül edərək يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اع۟بُدُوا رَبَّكُم۟ hitabını, manen hər kəs kimi mən də işitip; o üç cemaatte hər kəs mənim kimi اِيَّاكَ نَع۟بُدُ ilə mukabele edir tahayyül ettim. اِذَا ثَبَتَ الشَّى۟ءُ ثَبَتَ بِلَوَازِمِهٖ kaidesince, belə bir həqiqət fikre göründü ki:
Madam ki bütün âlemlerin Rabb’i, insanları muhatap ittihaz edib umum mevcudatla konuşur və bu Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, o hitab-ı izzeti, nev-i beşere bəlkə umum ruh sahibia və şüurlua tebliğ edir. İşte bütün mazi və müstakbel, zaman-ı hazır hükmüne geçti; bütün nev-i beşer bir mecliste, safları muhtelif bir cemaat şeklinde olaraq o hitap, o surətlə onlara edilir.
O vaxt hər bir âyât-ı Kur’aniye; gayet haşmetli və vüs’atli bir makamdan, gayet kesretli və muhtelif və ehemmiyetli muhatabından, nihayətsiz azamet və celal sahibi Mütekellim-i Ezelî’den və makam-ı mahbubiyet-i uzma sahibi Tercüman-ı Âlîşanından aldığı bir qüvvət, ulviyet, cezalet və belâgat içinde; parlak hem olduqca parlaq bir nur-u i’cazı içinde gördüm.
O vaxt, deyil umum Kur’an; ya bir surə, yaxud bir ayə, bəlkə hər bir kəlməsi birer mu’cize hükmüne geçti: اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ ال۟اٖيمَانِ وَ ال۟قُر۟اٰنِ dedim.
O ayn-ı həqiqət olan hayalden نَع۟بُدُ nun’una girdiyim kimi çıktım və anladım ki: Kur’an’ın deyil âyetleri, kelimeleri, bəlkə “Nun-u Na’büdü” kimi bazı harfleri də mühim həqiqətlərin nurlu anahtarlarıdır.
Qəlb və hayal, o “Nun-u Na’büdü”den çıktıktan sonra, ağıl qarşılarına çıktı, dedi: “Mən də hisse isterim. Sizin kimi uçamam. Ayaklarım delildir, hüccettir. Eyni نَع۟بُدُ və نَس۟تَعٖينُ də Mabud və Müstean olan Hâlık’a giden yolu göstermek lâzımdır ki sizin ilə gelebileyim.”
O vaxt kalbe belə geldi ki: Də o mütehayyir akla:
Bak kainattaki bütün mövcudata; canlı olsun, camid olsun, kemal-i itaat və nizam-nizam-intizam ilə vazife surətində bəndəlikleri var. Bir kısmı şuursuz, hissiz oldukları halde, gayet şuurkârane, nizam-nizam-intizam-perverane və bəndəlikkârane vazife görürlər. Demək bir Mabud-u Bi’l-hak və bir Âmir-i Mutlak vardır ki bunları ibadəte sevk edib istihdam edir.
Hem bak, bütün mövcudata, hususan canlı olanlara; hər birinin gayet kesretli və gayet mütenevvi ehtiyacatı var və vücud və bekasına lâzım çox kesretli, muhtelif matlubları var; en küçüğüne əlləri ulaşmaz, kudretleri yetişmez. Halbuki o hədsiz matlabları, ummadığı yerden, vakt-i münasipte, muntazaman onların ellerine verilir və bilmüşahede görünür.
İşte bu mevcudatın bu hədsiz möhtaclıq u ehtiyacatı və bu fevkalâde ianat-ı gaybiye və imdadat-ı Rahmaniye bilbedahe gösterir ki: Bir Ganiyy-i Mutlak və Kerîm-i Mutlak və Kadîr-i Mutlak olan bir hâmi və râzıkları vardır ki hər şey və hər canlı ondan istiane edər, meded beklir. Manen اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ deyər.
O vaxt ağıl “Âmennâ və saddaknâ” dedi.
Sonra o halde اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ dediyim vaxt, baktım ki: Mazi tarafına göçüp giden kafile-i beşer içinde gayet nurani, parlak enbiya, sıddıkîn, şüheda, evliya, salihîn kafilelerini gördüm ki istikbal zulümatını dağıtıp ebede giden yolda bir cadde-i kübra-yı müstakimde gidirlər. Bu kəlmə məni o kafileye iltihak etmək üçün yol gösterir, bəlkə iltihak ettirir.
Birden, fesübhanallah dedim. Zulümat-ı istikbali tenvir eden və kemal-i salamatlıqla giden bu nurani kafile-i uzmaya iltihak etməmək, ne qədər hasaret və helâket olduğunu zerre miktar şuuru olan bilmesi lâzım. Əcəba bid’aları icad etmekle o kafile-i uzmadan inhiraf eden; haradan nur bulabilir, hangi yoldan gidebilir?
Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, rehberimiz ferman etmiş ki:
كُلُّ بِد۟عَةٍ ضَلَالَةٌ وَكُلُّ ضَلَالَةٍ فِى النَّارِ
Əcəba bu ferman-ı kat’îye qarşı ulemaü’s-sû tabirine lâyık bazı bedbahtlar hangi maslahatı bulurlar, hangi fetvayı verirlər ki lüzumsuz, zərərli bir surette şeair-i İslâmiyenin bedihiyatına qarşı gelirlər; tebdili kabil görürlər? Olsa olsa muvakkat bir cilve-i manadan gelen bir intibah-ı muvakkat, o ulema-i sûu aldatmışdır.
Mesela, necə ki bir heyvanın veyahut bir meyvenin derisi soyulsa muvakkat bir zarafet gösterir lakin az bir zamanda o zarif et və o güzel meyvə, o yabani və paslı və kesif və ârızî deri altında siyahlanır, taaffün edər.
Elə də şeair-i İslâmiyedeki tabirat-ı Nebeviye və İlahiye, hayattar və sevaptar bir cilt, bir deri hükmündedir. Onların soyulmasıyla, maânîdeki bir nuraniyet, muvakkaten çıplak –bir derece– görünür lakin ciltten cüda olmuş bir meyvə kimi o mübarək manaların ruhları uçar, zulmetli qəlb və kafalarda beşerî postunu buraxıb gedər; nur uçar, dumanı kalır. Hər ne ise…
Buna dair bir düstur-u həqiqəti beyan etmək lâzım. Belə ki:
Necə hukuk-u şahsiye və bir nevi hukukullah sayılan hukuk-u umumiye adı ilə iki nevi hukuk var; elə də mesail-i şer’iyede bir kısım mesail, eşhasa taalluk edər; bir kısım, umuma, umumiyet itibarıyla taalluk edər ki onlara şeair-i İslâmiye tabir edilir. Bu şeairin umuma taalluku cihetiyle umum onda hissedardır. Umumun rızası olmazsa onlara ilişmek, umumun hukukuna tecavüzdür.
O şeairin en cüz’îsi –sünnet kabîlinden bir meselesi– en böyük bir mesele hükmünde nazar-ı ehemmiyettedir. Doğrudan doğruya umum âlem-i İslâm’a taalluk ettiği kimi; asr-ı saadetten indiyə qədər bütün eâzım-ı İslâm’ın bağlandığı o nurani zincirleri koparmaya, tahrip və tahrif etmeye çalışanlar və yardım edenler düşünsünler ki ne qədər dehşetli bir hataya düşürlər. Və zerre miktar şuurları varsa titresinler!..
Mesail-i şeriattan bir kısmına taabbüdî denilir, ağlın muhakemesine bağlı deyildir, emrolduğu üçün yapılır. İlleti, emirdir.
Bir kısmına makulü’l-mana tabir edilir. Yani bir hikmət və bir maslahatı var ki o hükmün teşriine müreccih olmuş lakin səbəb və illet deyil. Çünki həqiqi illet, emir və nehy-i İlahîdir.
Şeairin taabbüdî kısmı; hikmət və maslahat onu tağyir edə bilməz, taabbüdîlik ciheti tereccuh edir, ona ilişilmez. Yüz min maslahat gelse onu tağyir edə bilməz. Elə də “Şeairin faydası, yalnız malûm mesalihtir.” denilmez və elə bilmək hatadır. Bəlkə o maslahatlar isə çox hikmetlerinden bir faydası ola bilər.
Mesela biri dese: “Ezanın hikməti, Müslümanları namaza çağırmaktır; bu halde bir tüfek atmak kâfidir.” Halbuki o divane bilməz ki minlərlə maslahat-ı ezaniye içinde o bir maslahattır. Tüfek sesi, o maslahatı verse əcəba nev-i beşer adına, yaxud o şəhər ahalisi adına, yaradılış-i kainatın netice-i uzması və nev-i beşerin netice-i yaradılışi olan ilan-ı tevhid və rububiyet-i İlahiyeye qarşı izhar-ı bəndəlike vasıta olan ezanın yerini necə tutacaq?
Elhasıl, cəhənnəm lüzumsuz deyil, çox işler var ki bütün qüvvəti ilə “Yaşasın cəhənnəm!” deyər. Cənnət də ucuz deyildir, mühim qiymət istəyər.
لَا يَس۟تَوٖٓى اَص۟حَابُ النَّارِ وَاَص۟حَابُ ال۟جَنَّةِ اَص۟حَابُ ال۟جَنَّةِ هُمُ ال۟فَٓائِزُونَ … الخ
Ramazan-ı şerife dairdir
Birinci kısmın âhirinde şeair-i İslâmiyeden bir nebze bahsedildiğinden şeairin içinde en parlak və muhteşem olan ramazan-ı şerife dair olan bu ikinci kısımda, bir kısım hikmetleri zikrediləcəkdir.
Bu İkinci Kısım, ramazan-ı şerifin çoxlu hikmetlerinden doqquz hikməti beyan eden doqquz nüktedir.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
شَه۟رُ رَمَضَانَ الَّذٖٓى اُن۟زِلَ فٖيهِ ال۟قُر۟اٰنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِنَ ال۟هُدٰى وَ ال۟فُر۟قَانِ
Ramazan-ı şerifteki savm, İslâmiyet’in erkân-ı hamsesinin birincilerindendir. Hem şeair-i İslâmiyenin a’zamlarındandır.
İşte ramazan-ı şerifteki orucun çox hikmetleri hem Cənabı-Haqqın rububiyetine hem insanın hayat-ı içtimaiyesine hem hayat-ı şahsiyesine hem nəfsin terbiyesine hem niam-ı İlahiyenin şükrüne bakar hikmetleri var.
Cənabı-Haqqın rububiyeti noktasında orucun çox hikmetlerinden bir hikməti şudur ki:
Cənabı-Haqq zemin yüzünü bir sofra-i nemət surətində halk ettiği və bütün enva-ı neməti o sofrada مِن۟ حَي۟ثُ لَا يَح۟تَسِبُ bir tarzda o sofraya dizdiyi cihetle, kemal-i rububiyetini və rahmaniyet və rahîmiyetini o vaziyetle ifade edir. İnsanlar gaflet perdesi altında və esbab dairesinde o vaziyetin ifade ettiği həqiqəti tam göremir, bazen unutur.
Ramazan-ı şerifte isə ehl-i iman birden muntazam bir ordu hükmüne geçer. Sultan-ı Ezelî’nin ziyafetine davet edilmiş bir surette akşama yaxın “Buyurunuz!” emrini beklirlər kimi bir tavr-ı bəndəlikkârane göstermeleri, o şəfqətli və haşmetli və külliyetli rahmaniyete qarşı, vüs’atli və azametli və nizam-nizam-intizamlı bir bəndəlikle mukabele edirlər. Əcəba belə ulvi bəndəlike və şeref-i keramete iştirak etmeyen insanlar, insan ismine lâyık mıdırlar?
Ramazan-ı mübareğin savmı, Cənabı-Haqqın nimetlerinin şükrüne baktığı cihetle, çox hikmetlerinden bir hikməti şudur ki:
Birinci Söz’de denildiyi kimi bir padşahın matbahından bir tablacının getirdiyi təamlar bir qiymət istəyər. Tablacıya bahşiş verildiyi halde, çox qiymətli olan o nimetleri kıymetsiz zannedip onu in’am edeni tanımamaq, nihayet derecede bir axmaqlıq olduğu kimi Cənabı-Haqq hədsiz enva-ı nemətini nev-i beşere zemin yüzünde neşretmiş. Ona mukabil, o nemətlərin qiymətı olaraq şükür istəyir. O nemətlərin zâhirî esbabı və ashabı, tablacı hükmündedirler. O tablacılara bir qiymət veririk, onlara minnettar oluruq; hattâ müstahak olmadıkları çoxlu fazla hörmət və teşekkürü edirik. Halbuki Həqiqi Nemət Sahibi, o esbabdan hədsiz dərəcədə o nemət vasıtasıyla şükre lâyıktır.
İşte ona teşekkür etmək; o nimetleri doğrudan doğruya ondan bilmək, o nemətlərin kıymetini takdir etmək və o nemətlərə öz ehtiyacını hissetmekle olur.
İşte ramazan-ı şerifteki oruç, həqiqi və hâlis, azametli və umumî bir şükrün anahtarıdır. Çünki sair vaxtlarda mecburiyet tahtında olmayan insanların çoğu, həqiqi açlık hissetmedikleri zaman, çox nemətlərin kıymetini derk edemir. Kuru bir parça ekmek, tok olan adamlara, hususan zengin olsa ondaki derece-i nemət anlaşılmır. Halbuki iftar vaxtında o kuru ekmek, bir mü’minin nazarında çox qiymətli bir nemət-i İlahiye olduğuna kuvve-i zaikası şehadet edər. Padişahtan tâ en fukaraya qədər hər kəs, ramazan-ı şerifte o nemətlərin kıymetlerini anlamakla bir şükr-ü manevîye mazhar olur. Hem gündüzdeki yemekten memnûiyeti cihetiyle “O nemətlər mənim mülküm deyil. Mən bunların tenavülünde hür değilim, demək başkasının malıdır və in’amıdır. Onun emrini beklirəm.” deyə neməti nemət bilir, bir şükr-ü manevî edər.
İşte bu surətlə oruç, çox cihetlerle, həqiqi vazife-i insaniye olan şükrün anahtarı hükmüne geçer.
Oruç, hayat-ı içtimaiye-i insaniyeye baktığı cihetle çox hikmetlerinden bir hikməti şudur ki:
İnsanlar, maişet cihetinde muhtelif bir surette halk edilmişler. Cənabı-Haqq o ihtilafa binaen, zenginleri fukaraların muavenetine davet edir. Halbuki zenginler, fukaranın acınacaq acı hallerini və açlıklarını, oruçtaki açlıkla tam hissedebilirler. Əgər oruç olmazsa nefis-perest çox zenginler bulunabilir ki açlık və fakirlik ne qədər elîm və onlar şefkate ne qədər möhtac olduğunu idrak edə bilməz. Bu cihette insaniyetteki hemcinsine şəfqət isə şükr-ü həqiqinin bir esasıdır. Hangi fert olursa olsun, özündən bir cihette daha fakiri bulabilir. Ona qarşı şefkate mükelleftir.
Əgər nəfsinə açlık çektirmek mecburiyeti olmazsa şəfqət vasıtasıyla muavenete mükellef olduğu ihsanı və yardımı yapamaz, yapsa da tam ola bilməz. Çünki həqiqi o haleti öz nəfsində hissetmir.
Ramazan-ı şerifteki oruç, nəfsin terbiyesine baktığı cihetindeki çox hikmetlerinden bir hikməti şudur ki:
Nəfs, özünü hür və serbest istəyər və elə telakki edər. Hattâ mevhum bir rububiyet və keyfe-mâyeşa hareketi, fitri olaraq arzu edər. Hədsiz nimetlerle terbiye olunduğunu düşünmək istemir. Hususan dünyada servet və iktidarı da varsa, gaflet də yardım etmiş isə bütün bütün gasıbane, hırsızcasına nemət-i İlahiyeyi heyvan kimi yutar.
İşte ramazan-ı şerifte en zenginden en fakire qədər hər kəsin nefsi anlar ki özü mâlik deyil, memlûktür; hür deyil, abddir. Emir olunmazsa en âdi və en rahat şeyi də yapamaz, elini suya uzatamaz deyə mevhum rububiyeti kırılır, bəndəliki takınır, həqiqi vazifesi olan şükre girer.
Ramazan-ı şerifin orucu, nəfsin tehzib-i ahlâkına və serkeşane muamelelerinden vazgeçmesi cihetine baktığı noktasındaki çox hikmetlerinden biri şudur ki:
Nefs-i insaniye gafletle özünü unutur. Mahiyetindeki hədsiz aczi, nihayətsiz möhtaclıqı, gayet derecedeki kusurunu göremez və görmək istəməz. Hem ne qədər zayıf və zevale maruz və musibetlere hedef bulunduğunu və çabuk bozulur dağılır et və kemikten ibaret olduğunu düşünmez. Âdeta polattan bir vücudu var kimi lâyemutane özünü ebedî tahayyül edər kimi dünyaya saldırır. Şedit bir hırs və tama’ ilə və şiddetli alâka və muhabbet ilə dünyaya atılır. Hər ləzzətli və menfaatli şeylere bağlanır. Hem özünü kemal-i şefkatle terbiye eden Hâlık’ını unutur. Hem netice-i hayatını və hayat-ı uhreviyesini düşünmez, ahlâk-ı seyyie içinde yuvarlanır.
İşte ramazan-ı şerifteki oruç; en gafillere və mütemerridlere, zaafını və acizliyini və möhtaclıqını ihsas edir. Açlık vasıtasıyla midesini düşünür. Midesindeki ehtiyacını anlar. Zayıf vücudu, ne derece çürük olduğunu hatırlır. Ne derece merhamete və şefkate möhtac olduğunu derk edər. Nəfsin firavunluğunu buraxıb kemal-i acizlik və möhtaclıq ilə dərgah-ı İlahiyeye ilticaya bir arzu hisseder və bir şükr-ü manevî eliyle rəhmət kapısını çalmaya hazırlanır. Əgər gaflet kalbini bozmamış ise…
Ramazan-ı şerifin sıyamı, Kur’an-ı Hakîm’in nüzulüne baktığı cihetle və ramazan-ı şerif, Kur’an-ı Hakîm’in en mühim zaman-ı nüzulü olduğu cihetindeki çox hikmetlerinden biri şudur ki:
Kur’an-ı Hakîm, madam ki şehr-i ramazanda nüzul etmiş; o Kur’an’ın zaman-ı nüzulünü istihzar ilə o semavî hitabı, hüsn-ü istikbal etmək üçün ramazan-ı şerifte nəfsin hâcat-ı süfliyesinden və malayaniyat hâlâttan tecerrüd və ekl və şürbün terkiyle melekiyet vaziyetine benzemek və bir surette o Kur’an’ı yeni nâzil olur kimi okumak və dinlemek və ondaki hitabat-ı İlahiyeyi güya geldiyi ân-ı nüzulünde dinlemek və o hitabı Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamdan işitir kimi dinlemek, bəlkə Hazret-i Cebrail’den, bəlkə Mütekellim-i Ezelî’den dinlir kimi bir kudsî halete mazhar olur. Və özü tercümanlık edib başkasına dinlettirmek və Kur’an’ın hikmet-i nüzulünü bir derece göstermektir.
Bəli, ramazan-ı şerifte güya âlem-i İslâm bir mescid hükmüne geçir. Elə bir mescid ki milyonlarla hâfızlar, o mescid-i ekberin köşelerinde o Kur’an’ı, o hitab-ı semavîyi arzlılara işittirirlər. Hər ramazan شَه۟رُ رَمَضَانَ الَّذٖٓى اُن۟زِلَ فٖيهِ ال۟قُر۟اٰنُ âyetini, nurani, parlak bir tarzda gösterir. Ramazan, Kur’an ayı olduğunu ispat edir. O cemaat-i uzmanın sair efradları, bazıları huşû ilə o hâfızları dinlerler. Diğerleri, öz özünə okurlar. Belə bir vaziyetteki bir mescid-i mukaddeste, nefs-i süflînin hevesatına tabi olub yemek içmek ilə o vaziyet-i nuraniden çıxmaq ne qədər çirkin isə və o mesciddeki cemaatin manevî nefretine ne qədər hedef isə elə də ramazan-ı şerifte ehl-i sıyama muhalefet edenler də o derece umum o âlem-i İslâm’ın manevî nefretine və tahkirine hedeftir.
Ramazanın sıyamı, dünyada âhiret üçün ziraat və ticaret etmeye gelen nev-i insanın kazancına baktığı cihetteki çox hikmetlerinden bir hikməti şudur ki:
Ramazan-ı şerifte sevab-ı a’mal, bire bindir. Kur’an-ı Hakîm’in nass-ı hadîs ilə hər bir harfinin on sevabı var; on hasene sayılır, on meyvə-i cənnət getirir. Ramazan-ı şerifte hər bir harfin, on deyil min və Âyetü’l-Kürsî kimi ayələrin hər bir harfi minlərlə və ramazan-ı şerifin cumalarında daha ziyadedir. Və Leyle-i Kadirde otuz min hasene sayılır.
Bəli, hər bir harfi otuz min bâki meyvələr veren Kur’an-ı Hakîm, elə bir nurani şecere-i tûba hükmüne geçir ki milyonlarla o bâki meyvələri, ramazan-ı şerifte mü’minlere kazandırır. İşte gel; bu kudsî, ebedî, kârlı ticarete bak, seyret və düşün ki bu hurufatın kıymetini takdir etmeyenler ne derece hədsiz bir hasarette olduğunu anla!
İşte ramazan-ı şerif âdeta bir âhiret ticareti üçün gayet kârlı bir meşher, bir pazardır. Və uhrevî hasılat üçün gayet münbit bir zemindir. Və neşv ü nema-i a’mal üçün bahardaki mâh-ı nisandır. Saltanat-ı rububiyet-i İlahiyeye qarşı bəndəlik-i beşeriyenin resmigeçit yapmasına en parlak, kudsî bir bayram hükmündedir. Və elə olduğundan yemek içmek kimi nəfsin gafletle heyvanî hâcatına və malayani və heva-perestane müştehiyata girmemek üçün oruçla mükellef olmuş. Güya muvakkaten hayvaniyetten çıxıb melekiyet vaziyetine veyahut âhiret ticaretine girdiyi üçün dünyevî hâcatını muvakkaten bırakmakla, uhrevî bir adam və tecessüden tezahür etmiş bir ruh vaziyetine girerek savmı ilə samediyete bir nevi âyinedarlık etmektir.
Bəli ramazan-ı şerif; bu fâni dünyada, fâni ömür içinde və qısa bir hayatta bâki bir ömür və uzun bir hayat-ı bâkiyeyi tazammun edər, kazandırır.
Bəli bir tək ramazan, seksen sene bir ömür semeratını kazandırabilir. Leyle-i Kadir isə nass-ı Kur’an ilə min aydan daha hayırlı olduğu bu sırra bir hüccet-i kātıadır.
Bəli, karanlıklı bu hayat-ı dünyeviyenin en nurani Leyle-i Kadri ramazandır.
Bəli necə ki bir padşah, müddet-i saltanatında bəlkə hər senede, ya cülûs-u hümayun adı ilə veyahut başqa bir şaşaalı cilve-i saltanatına mazhar bazı günleri bayram yapar. Raiyetini, o günde umumî kanunlar dairesinde deyil; bəlkə hususi ihsanatına və perdesiz huzuruna və has iltifatına və fevkalâde icraatına və doğrudan doğruya lâyık və sadık milletini, has teveccühüne mazhar edər.
Elə də ezel və ebed Sultanı olan on səkkiz min âlemin Padşah-ı Zülcelal’i; o on səkkiz min âleme bakan, teveccüh eden ferman-ı âlîşanı olan Kur’an-ı Hakîm’i ramazan-ı şerifte inzal eylemiş. Əlbəttə o ramazan, mahsus bir bayram-ı İlahî və bir meşher-i Rabbanî və bir meclis-i ruhanî hükmüne geçmek, mukteza-yı hikmettir. Madam ki ramazan o bayramdır; əlbəttə bir derece, süflî və heyvanî meşâgilden insanları çekmek üçün oruca emrediləcək.
Və o orucun ekməli isə: Mide kimi bütün duyguları; gözü, kulağı, qəlbi, hayali, fikri kimi cihazat-ı insaniyeye də bir nevi oruç tutturmaktır. Yani muharremattan, malayaniyattan çekmek və hər birisine mahsus bəndəlike sevk etmektir.
Mesela dilini yalandan, gıybetten və galiz tabirlerden ayırmakla ona oruç tutturmak. Və o dili, tilavet-i Kur’an və zikir və tesbih və salavat və istiğfar kimi şeylerle meşgul etmək…
Mesela, gözünü nâmahreme bakmaktan və kulağını fena şeyleri işitmekten men’edib, gözünü ibrete və kulağını hak söz və Kur’an dinlemeye sarf etmək kimi sair cihazata da bir nevi oruç tutturmaktır. Zaten mide en böyük bir fabrika olduğu üçün oruç ilə ona tatil-i eşgal ettirilse başqa kiçik tezgâhlar kolayca ona ittiba ettirilebilir.
Ramazan-ı şerif, insanın hayat-ı şahsiyesine baktığı cihetindeki çox hikmetlerinden bir hikməti şudur ki:
İnsana en mühim bir ilaç nevinden maddî və manevî bir perhizdir və tıbben bir hımyedir ki: İnsanın nefsi, yemek içmek hususunda keyfe-mâyeşa hərəkət ettikçe hem şahsın maddî hayatına tıbben zərər verdiyi kimi hem helâl haram demeyip rast gelen şeye saldırmak, âdeta manevî hayatını da zehirler. Daha kalbe və ruha itaat etmək, o nefse güç gəlir. Serkeşane dizginini eline alır. Daha insan ona binemez, o insana biner.
Ramazan-ı şerifte oruç vasıtasıyla bir nevi perhize alışır, riyazete çalışır və emir dinlemeyi öğrenir. Biçarə zayıf mideye də hazımdan evvel yemek yemek üzerine doldurmak ilə hastalıkları celbetmez. Və emir vasıtasıyla helâli terk ettiği cihetle, haramdan çekinmek üçün ağıl və şeriattan gelen emri dinlemeye kabiliyet peyda edər. Hayat-ı maneviyeyi bozmamaya çalışır.
Hem insanın ekseriyet-i mutlakası açlığa çox defa müptela olur. Səbir və tahammül üçün bir idman veren açlık, riyazete möhtacdır. Ramazan-ı şerifteki oruç on beş saat, sahursuz isə iyirmi dörd saat devam eden bir müddet-i açlığa səbir və tahammül və bir riyazettir və bir idmandır. Demək, beşerin musibetini ikileştiren sabırsızlığın və tahammülsüzlüğün bir ilacı da oruçtur.
Hem o mide fabrikasının çox hademeleri var. Hem onunla alâkadar çox cihazat-ı insaniye var. Nəfs, əgər muvakkat bir ayın gündüz zamanında tatil-i eşgal etmezse o fabrikanın hademelerinin və o cihazatın hususi ibadətlerini onlara unutturur, kendiyle meşgul edər, tahakkümü altında bırakır. O sair cihazat-ı insaniyeyi də o manevî fabrika çarklarının gürültüsü və dumanlarıyla müşevveş edər. Nazar-ı dikkatlerini daima özünə celbeder. Ulvi vazifelerini muvakkaten unutturur. Ondandır ki eskiden beri çox ehl-i velayet, tekemmül üçün riyazete, az yemek və içmeye özlərini alıştırmışlar.
Lakin ramazan-ı şerif orucuyla o fabrikanın hademeleri anlarlar ki sırf o fabrika üçün yaratılmamışlar. Və sair cihazat, o fabrikanın süflî eğlencelerine bedel, ramazan-ı şerifte melekî və ruhanî eğlencelerde telezzüz edərlər, nazarlarını onlara dikerler. Onun içindir ki ramazan-ı şerifte mü’minler, derecatına göre ayrı ayrı nurlara, feyizlere, manevî sürurlara mazhar olurlar. Qəlb və ruh, ağıl, sır kimi letaifin o mübarək ayda oruç vasıtasıyla çox terakkiyat və tefeyyüzleri vardır. Midenin ağlamasına rağmen onlar masumane gülürlər.
Ramazan-ı şerifin orucu, doğrudan doğruya nəfsin mevhum rububiyetini kırmak və acizliyini göstermekle bəndəlikini bildirmek cihetindeki hikmetlerinden bir hikməti şudur ki:
Nəfs; Rabb’isini tanımak istemir, firavunane öz rububiyet istəyir. Ne qədər azaplar çektirilse o damar onda kalır. Lakin açlıkla o damarı kırılır. İşte ramazan-ı şerifteki oruç, doğrudan doğruya nəfsin firavunluk cephesine darbe vurur, kırar. Acizliyini, zaafını, möhtaclıqını gösterir. Abd olduğunu bildirir.
Hadîsin rivayetlerinde vardır ki:
Cənabı-Haqq nefse demiş ki: “Mən neyim, sən nesin?”
Nəfs demiş: “Mən mənim, sən sensin!” Azap vermiş, cəhənnəmə atmış, yenə sormuş.
Yenə demiş: “Ene ene, ente ente.” Hangi nevi azabı vermiş, enaniyetten vazgeçmemiş. Sonra açlık ilə azap vermiş, yani aç bırakmış.
Yenə sormuş: “Men ene vema ente?”
Nefis demiş: اَن۟تَ رَبِّى الرَّحٖيمُ ، وَاَنَا عَب۟دُكَ ال۟عَاجِزُ
Yani “Sen mənim Rabb-i Rahîm’imsin, mən sənin âciz bir abdinim.”
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهٖ اَدَاءً بِعَدَدِ ثَوَابِ قِرَائَةِ حُرُوفِ ال۟قُر۟اٰنِ فٖى شَه۟رِ رَمَضَانَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ سَلِّم۟
سُب۟حَانَ رَبِّكَ رَبِّ ال۟عِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلَامٌ عَلَى ال۟مُر۟سَلٖينَ
وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ اٰمٖينَ
İ’tizar: Bu ikinci kısım, qırx dakikada süratle yazılmasından, mən və müsvedde yazan kâtip, ikimiz də hasta olduğumuzdan, əlbəttə içinde müşevveşiyet və kusur bulunacaqdır. Nazar-ı müsamaha ilə bakmalarını ihvanlarımızdan bekleriz. Münasib gördüklerini tashih edebilirler.
Bəyanı Möcüzə Quran’ın iki yüz aksam-ı i’caziyesinden nakşî bir kısmını gösterəcək bir tarzda, Kur’an-ı Azîmüşşan’ı, Hâfız Osman hattıyla taayyün eden və Âyet-i Müdâyene mikyas tutulan sahifeleri və Sure-i İhlas vâhid-i kıyasî tutulan satırları muhafaza etmekle birlikdə, o nakş-ı i’cazı göstermek tarzında bir Kur’an yazmaya dair mühim bir niyetimi; hizmet-i Kur’an’daki kardeşlerimin nazarlarına arz edib meşveret etmək və onların fikirlerini istimzaç etmək və məni ikaz etmək üçün bu kısmı yazdım, onlara müracaat edirəm. Bu üçüncü kısım doqquz meseledir.
Kur’an-ı Azîmüşşan’ın enva-ı i’cazı kırka bâliğ olduğu, İ’caz-ı Kur’an namındaki Iyirmi Beşinci Söz’de bürhanlarıyla ispat edilmiş. Bazı envaı tafsilen, bir kısmı icmalen muannidlere qarşı də gösterilmiş.
Hem Kur’an’ın i’cazı, tabakat-ı insaniyede qırx tabakaya qarşı ayrı ayrı i’cazını gösterdiyi, On Doqquzuncu Məktub’un On Səkkizinci İşaret’inde beyan edilmiş və o tabakatın on kısmının ayrı ayrı hisse-i i’caziyelerini ispat etmiş. Sair otuz tabaka-i âher, ehl-i velayetin muhtelif meşrepler ashabına və ulûm-u mütenevvianın ayrı ayrı ashablarına ayrı ayrı i’cazını gösterdiğini, onların ilmelyakîn, aynelyakîn, hakkalyakîn derecesinde Kur’an hak kelâmullah olduğunu, iman-ı tahkikîleri göstermişler. Demək hər biri, ayrı ayrı bir tarzda bir vech-i i’cazını görmüşler.
Bəli, ehl-i marifet bir velinin fehmetdiyi i’caz ilə ehl-i aşk bir velinin müşahede ettiği cemal-i i’caz bir olmadığı kimi; muhtelif meşaribe göre cemal-i i’cazın cilveleri değişir. Bir ilm-i usûlü’d-din allâmesinin və bir imamının gördüğü vech-i i’caz ilə füruat-ı şeriattaki bir müçtehidin gördüğü vech-i i’caz bir deyil və hâkeza…
Bunların tafsilen ayrı ayrı vücuh-u i’cazını göstermek elimden gelmir. Havsalam dardır, ihata edemir; nazarım kısadır, göremir. Onun üçün yalnız on tabaka beyan edilmiş, mütebâkisi icmalen işarə edilmiş. Indi o tabakalardan iki tabaka, Mu’cizat-ı Ahmediye Risalesi’nde çox izaha möhtac iken, o vaxt çox noksan kalmıştı.
Birinci Tabaka: “Kulaklı tabaka” tabir ettiğimiz âmî sadə xalq; yalnız kulak ilə Kur’an’ı dinler, kulak vasıtasıyla i’cazını anlar. Yani deyər: “Bu işitdiyim Kur’an, başqa kitaplara benzemez. Ya bütününün altında olacaq və ya bütününün fevkinde olacaq. Umumun altındaki şık isə kimse diyemez və dememiş, şeytan də diyemez. Elə isə umumun fevkindedir.”
İşte bu qədər icmal ilə On Səkkizinci İşaret’te yazılmıştı. Sonra onu izah üçün Iyirmi Altıncı Məktub’un “Hüccetü’l-Kur’an Alâ Hizbi’ş-şeytan” namındaki Birinci Mebhası, o tabakanın i’cazdaki fehmini tasvir və ispat edər.
İkinci Tabaka: Gözlü tabakasıdır. Yani âmî avamdan veyahut aklı gözüne inmiş maddiyyunlar tabakasına qarşı, Kur’an’ın göz ilə görünəcək bir işarə-i i’caziyesi bulunduğu, On Səkkizinci İşaret’te dava edilmiş. Və o davayı tenvir və ispat etmək üçün çox izaha lüzum vardı. Indi anladığımız mühim bir hikmet-i Rabbaniye cihetiyle o izah verilmedi. Çox cüz’î bir neçə cüz’iyatına işarə edilmişdi. Indi o hikmetin sırrı anlaşıldı və tehiri daha evlâ olduğuna kat’î kanaatimiz geldi.
Indi o tabakanın fehmini və zevkini teshil etmək üçün; qırx vücuh-u i’cazdan göz ilə görülen bir vechini, bir Kur’an’ı yazdırdık ki o yüzü göstersin.
(Bu Üçüncü Kısmın mütebâki meseleleri ilə Dördüncü Kısım tevafukata dair olduğu üçün; tevafukata dair olan fihriste ilə iktifa edilerek, burada yazılmamışlardır. Yalnız Dördüncü Kısma ait bir ihtar ilə Üçüncü Nükte yazılmışdır.)
İhtar: Lafz-ı Resuldeki nükte-i azîmenin beyanında yüz altmış ayə yazıldı. İşbu ayələrin hâsiyeti çox azîm olmakla birlikdə; mana cihetiyle birbirini ispat və tekmil ettiğinden, çox manidar olduğu üçün muhtelif âyâtı hıfzetmek və ya okumak arzusunda bulunanlara bir hizb-i Kur’anî olduğu kimi; Kur’an kelimesindeki nükte-i azîmenin beyanında, altmış doqquz âyât-ı azîmenin derece-i belâgatı, çox fevkalâde və qüvvət-i cezaleti çox ulvidir. Bu da ikinci bir hizb-i Kur’anî olaraq ihvana tavsiye edilir.
Yalnız Kur’an kəlməsi, yeddi silsile-i Kur’an’da mevcud olub umum o kelimeyi tutmuş, hariç iki kalmış. O iki də kıraat manasında olduğundan o huruç, nükteye qüvvət vermişdir.
Resul lafzı isə o kəlmə ilə en ziyade münasebettar surələr içinde Sure-i Muhammed ilə Sure-i Fetih olduğundan, o iki sureden çıkan silsilelere hasrettiğimizden, hariç kalan Resul lafzı şimdilik dercedilmemişdir. Vaxt müsaade etse bundaki esrar yazılacaqdır, inşâallah.
Üçüncü Nükte Dörd nüktedir.
Birinci Nükte: Lafzullah, mecmu-u Kur’an’da iki min səkkiz yüz altı defa zikredilmişdir. Bismillah’takilerle birlikdə lafz-ı Rahman, yüz əlli doqquz defa; lafz-ı Rahîm, iki yüz iyirmi; lafz-ı Gafur, altmış bir; lafz-ı Rab, səkkiz yüz qırx altı; lafz-ı Hakîm, seksen altı; lafz-ı Alîm, yüz iyirmi altı; lafz-ı Kadîr, otuz bir; Lâ İlahe İllâ Hû’daki Hû, iyirmi altı defa zikredilmişdir. (Hâşiye ) Lafzullah adedinde çox esrar və nükteler var.
Ezcümle: Lafzullah və Rab’den sonra en ziyade zikredilen Rahman, Rahîm, Gafur və Hakîm ilə birlikdə lafzullah, Kur’an âyetlerinin nısfıdır. Hem lafzullah və Allah lafzı yerinde zikredilen lafz-ı Rab ilə birlikdə, yenə nısfıdır. Çendan Rab lafzı səkkiz yüz qırx altı defa zikredilmiş lakin dikkat edilse beş yüz küsuru Allah lafzı yerinde zikredilmiş, iki yüz küsuru elə deyildir.
Hem Allah, Rahman, Rahîm, Alîm və Lâ İlahe İllâ Hû’daki Hû adediyle birlikdə yenə nısfıdır. Fark yalnız dörttür. Və Hû yerinde Kadîr ilə birlikdə, yenə mecmu-u âyâtın nısfıdır. Fark dokuzdur. Lafz-ı Celal’in mecmuundaki nükteler çoktur. Yalnız şimdilik bu nükte ilə iktifa edirik.
İkinci Nükte: Surələr itibarıyladır. Onun də çox nükteleri var. Bir nizam-nizam-intizam, bir kasd və bir iradeyi gösterir bir tarzda tevafukatı vardır.
Sure-i Bakara’da, âyâtın adediyle lafz-ı Celal’in adedi birdir. Fark dörttür ki Allah lafzı yerinde dörd Hû lafzı var. Mesela, Lâ İlahe İllâ Hû’daki Hû kimi. Onunla muvafakat tamam olur.
Âl-i İmran’da yenə âyâtıyla lafz-ı Celal tevafuktadır, müsavidirler. Yalnız lafz-ı Celal, iki yüz dokuzdur, ayə iki yüzdür. Fark dokuzdur. Belə meziyat-ı kelâmiyede və belâgat nüktelerinde kiçik farklar zərər verməz, takribî tevafukat kâfidir.
Sure-i Nisa, Maide, En’am üçünün mecmu-u âyetleri, mecmuundaki lafz-ı Celal’in adedine tevafuktadır. Ayələrin adedi dörd yüz altmış dörd, lafz-ı Celal’in adedi dörd yüz altmış bir; Bismillah’taki lafzullah ilə birlikdə tam tevafuktadır.
Hem mesela, baştaki beş surenin lafz-ı Celal adedi; Sure-i A’raf, Enfal, Tevbe, Yunus, Hud’daki lafz-ı Celal adedinin iki mislidir. Demək bu âhirdeki beş, evvelki beşin nısfıdır. Sonra gelen Sure-i Yusuf, Ra’d, İbrahim, Hicr, Nahl surelerindeki lafz-ı Celal adedi, o nısfın nısfıdır. Sonra Sure-i İsra, Kehf, Meryem, Tâhâ, Enbiya, Hac (Hâşiye ) o nısfın nısfının nısfıdır. Sonra gelen beşer beşer, takriben o nisbetle gidir; yalnız bazı küsuratla fark var. Elə farklar, belə makam-ı hitabîde zərər verməz. Mesela, bir kısım yüz iyirmi bir, bir kısmı yüz iyirmi beş, bir kısmı yüz əlli dörd, bir kısmı yüz əlli dokuzdur.
Sonra Sure-i Zuhruf’tan başlayan beş surə, o nısf-ı nısf-ı nısfın nısfına inir. Sure-i Necm’den başlayan beş, o nısf-ı nısf-ı nısf-ı nısfın nısfıdır lakin takribîdir. Kiçik küsuratın farkları, belə makamat-ı hitabiyede zərər verməz. Sonra gelen kiçik beşler içinde, üç beşlerin yalnız üçer adet lafz-ı Celal’i var.
İşte bu vaziyet gösterir ki lafz-ı Celal’in adedine tesadüf karışmamış, bir hikmət və nizam-nizam-intizam ilə adetleri tayin edilmiş.
Lafzullahın Üçüncü Nüktesi: Sahifeler nisbetine bakar. Belə ki:
Bir sahifede olan lafz-ı Celal adedi, o sahifenin sağ yüzü və o yüze qarşıki sahifeye və bazen soldaki qarşıki sahife və qarşının arka yüzüne bakar. Mən öz nüsha-i Kur’aniyemde bu tevafuku tetkik ettim. Ekseriyetle gayet güzel bir nisbet-i adediye ilə bir tevafuk gördüm. Nüshama da işarəler koydum. Çox defa müsavi olur. Bazen nısıf veyahut sülüs olur. Bir hikmət və nizam-nizam-intizamı ihsas eden bir vaziyeti vardır.
Dördüncü Nükte: Sahife-i vâhiddeki tevafukattır.
Kardeşlerimle üç dörd ayrı ayrı nüshaları mukabele ettik. Umumunda tevafukat matlub olduğuna kanaatimiz geldi. Yalnız, matbaa müstensihleri başqa maksatları takip ettiklerinden, bir derece tevafukatta nizam-nizam-intizamsızlık düşmüş. Tanzim edilse çox nadir istisna ilə mecmu-u Kur’an’da iki min səkkiz yüz altı lafz-ı Celal’in adedinde tevafukat görünəcəkdir.
Və bunda bir şule-i i’caz parlır. Çünki fikr-i beşer, bu çox geniş sahifeyi ihata edə bilməz və karışamaz. Tesadüfün isə bu manidar və hikmettar vaziyete eli ulaşamaz.
Dördüncü Nükte’yi bir derece göstermek üçün yeni bir Mushaf yazdırırıq ki en münteşir Mushafların eyni sahife, eyni satırlarını muhafaza etmekle birlikdə, sanatkârların lâkaytlığı tesiriyle adem-i nizam-nizam-intizama maruz kalan yerleri tanzim edib tevafukatın həqiqi nizam-nizam-intizamı inşâallah gösteriləcəkdir. Və gösterildi.
اَللّٰهُمَّ يَا مُن۟زِلَ ال۟قُر۟اٰنِ بِحَقِّ ال۟قُر۟اٰنِ فَهِّم۟نَا اَس۟رَارَ ال۟قُر۟اٰنِ مَادَارَ ال۟قَمَرَانِ وَ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَن۟زَل۟تَ عَلَي۟هِ ال۟قُر۟اٰنَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ اٰمٖينَ
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ … الخ âyet-i pür-envarının çox envar-ı esrarından bir nurunu, ramazan-ı şerifte bir halet-i ruhaniyede hissettim, hayal meyal gördüm. Belə ki:
Üveys-i Karanî’nin اِلٰهٖى اَن۟تَ رَبّٖى وَ اَنَا ال۟عَب۟دُ وَ اَن۟تَ ال۟خَالِقُ وَ اَنَا ال۟مَخ۟لُوقُ وَ اَن۟تَ الرَّزَّاقُ وَ اَنَا ال۟مَر۟زُوقُ… الخ münâcat-ı meşhuresi nevinden, bütün mövcudat-ı zevi’l-hayat, Cənabı-Haqq’a qarşı eyni münâcatı ettiklerini və on səkkiz min âlemin hər birinin ışığı, birer ism-i İlahî olduğunu mənə kanaat verəcək bir vakıa-i kalbiye-i hayaliyeyi gördüm. Belə ki:
Birbirine sarılı çox yapraklı bir gül goncası kimi bu âlem, minlərlə perde perde içinde sarılı, birbiri altında saklı âlemleri bu âlem içinde gördüm. Hər bir perde açıldıkça digər bir âlemi görüyordum. O âlem isə âyet-i Nur’un arkasındaki اَو۟ كَظُلُمَاتٍ فٖى بَح۟رٍ لُجِّىٍّ يَغ۟شٰيهُ مَو۟جٌ مِن۟ فَو۟قِهٖ مَو۟جٌ مِن۟ فَو۟قِهٖ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَع۟ضُهَا فَو۟قَ بَع۟ضٍ اِذَٓا اَخ۟رَجَ يَدَهُ لَم۟ يَكَد۟ يَرٰيهَا وَمَن۟ لَم۟ يَج۟عَلِ اللّٰهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِن۟ نُورٍ ayəsi tasvir ettiği kimi; bir zulümat, bir vahşet, bir dehşet karanlığı içinde mənə görünürdü. Birden bir ism-i İlahînin cilvesi, bir nur-u azîm kimi görünüp ışıklandırırdı. Hangi perde akla qarşı açılmışsa hayale qarşı başqa bir âlem lakin gafletle karanlıklı bir âlem görünüyorken güneş kimi bir ism-i İlahî tecelli edər, baştan başa o âlemi tenvir edər və hâkeza… Bu seyr-i kalbî və seyahat-i hayaliye çox devam etti. Ezcümle:
Hayvanat âlemini gördüyüm vaxt, hədsiz ehtiyacat və şiddetli açlıklarıyla birlikdə zaaf və aczleri, o âlemi mənə çox karanlıklı və hazîn gösterdi.
Birden Rahman ismi, Rezzak burcunda yani manasında bir şems-i tâbân kimi tulû etti; o âlemi baştan başa rəhmət ziyasıyla yaldızladı.
Sonra o âlem-i hayvanat içinde, etfal və yavruların zaaf və acizlik və ihtiyaç içinde çırpındıkları, hazîn və herkesi rikkate getirəcək bir karanlık içinde digər bir âlemi gördüm.
Birden Rahîm ismi şəfqət burcunda tulû etti, o qədər güzel və şirin bir surette o âlemi ışıklandırdı ki şekva və rikkat və hüzünden gelen yaş damlalarını, ferah və sürura və şükrün lezzetinden gelen damlalara çevirdi.
Sonra sinema perdesi kimi bir perde daha açıldı, âlem-i insanî mənə göründü. O âlemi o qədər karanlıklı, o qədər zulümatlı, dehşetli gördüm ki dehşetimden feryat ettim “Eyvah!” dedim.
Çünki gördüm ki insanlardaki ebede uzanıp giden arzuları, emelleri və kainatı ihata eden tasavvurat və efkârları və ebedî beka və saadet-i ebediyeyi və cenneti gayet ciddi isteyen himmetleri və istidatları və hədsiz makasıda və metalibe müteveccih möhtaclıq u ehtiyacatları və zaaf və acziyle birlikdə, hücuma maruz kaldıkları hədsiz musibet və a’dalarıyla birlikdə; gayet qısa bir ömür, gayet dağdağalı bir həyat, gayet pərişan bir maişet içinde, kalbe en elîm və en müthiş halet olan mütemadî zeval və firak belası içinde, ehl-i gaflet üçün zulümat-ı ebedî kapısı surətində görülen kabre və mezaristana bakırlar, birer birer və taife taife o zulümat kuyusuna atılırlar.
İşte bu âlemi bu zulümat içinde gördüyüm anda, qəlb və ruh və aklımla birlikdə bütün letaif-i insaniyem, bəlkə bütün zerrat-ı vücudum feryat ilə ağlamaya hazır iken birden Cənabı-Haqqın Âdil ismi Hakîm burcunda, Rahman ismi Kerîm burcunda, Rahîm ismi Gafur burcunda yani manasında, Bâis ismi Vâris burcunda, Muhyî ismi Muhsin burcunda, Rab ismi Mâlik burcunda tulû ettiler. O âlem-i insanî içindeki çox âlemleri tenvir ettiler, ışıklandırdılar və nurani âhiret âleminden pencereler açıp o karanlıklı insan dünyasına nurlar serptiler.
Sonra muazzam bir perde daha açıldı, âlem-i arz göründü. Felsefenin karanlıklı kavanin-i ilmiyeleri, hayale dehşetli bir âlem gösterdi. Yetmiş defa top güllesinden daha süratli bir hareketle, iyirmi beş min sene mesafeyi bir senede devreden və hər vaxt dağılmaya və parçalanmaya müstaid və içi zelzeleli, ihtiyar və çox yaşlı küre-i arz içinde, âlemin hədsiz fezasında seyahat eden biçarə nev-i insan vaziyeti, mənə vahşetli bir karanlık içinde göründü. Başım döndü, gözüm karardı.
Birden Hâlık-ı arz və semavat’ın Kadîr, Alîm, Rab, Allah və Rabbü’s-semavati və’l-arz və Musahhirü’ş-şemsi və’l-kamer isimleri; rəhmət, azamet, rububiyet burcunda tulû ettiler. O âlemi elə nurlandırdılar ki o halette mənə küre-i arz gayet muntazam, musahhar, mükemmel, hoş, emniyetli bir seyahat gemisi tenezzüh və keyif və ticaret üçün müheyya edilmiş bir şəkildə gördüm.
Elhasıl, min bir ism-i İlahînin, kainata müteveccih olan o esmadan hər biri bir âlemi və o âlem içindeki âlemleri tenvir eden bir güneş hükmünde və sırr-ı ehadiyet cihetiyle, hər bir ismin cilvesi içinde sair isimlerin cilveleri də bir derece görünürdü.
Sonra qəlb, hər zulümat arkasında ayrı ayrı bir nuru gördüğü üçün seyahate iştihası açılırdı. Hayale binip semaya çıxmaq istedi. O vaxt, gayet geniş bir perde daha açıldı. Qəlb, semavat âlemine girdi, gördü ki:
O nurani tebessüm eden surətində görülen yıldızlar, küre-i arzdan daha böyük və ondan daha süratli bir surette birbiri içinde gezirlər, dönürlər. Bir dakika biri yolunu şaşırtsa başkasıyla müsademe edəcək, elə bir patlak verəcək ki kainatın ödü patlayıp âlemi dağıtacaq. Nur deyil, ateş saçarlar; tebessümle deyil, vahşetle mənə baktılar. Hədsiz böyük, geniş, hâlî, boş, dehşet, hayret zulümatı içinde semavatı gördüm. Geldiğime min pişman oldum.
Birden رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ رَبُّ ال۟مَلٰٓئِكَةِ وَ الرُّوحِ un Əsmaül-Hüsnası وَلَقَد۟ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّن۟يَا بِمَصَابٖيحَ وَ سَخَّرَ الشَّم۟سَ وَ ال۟قَمَرَ burcunda cilveleriyle zuhur ettiler. O mana cihetiyle, karanlık üstüne çökmüş olan yıldızlar, o envar-ı azîmeden birer lem’a alıb yıldızlar adedince elektrik lambaları yakılmış kimi o âlem-i semavat nurlandı. O boş və hâlî tevehhüm edilen semavat də melâikelerle, ruhanîlerle doldu, şenlendi. Sultan-ı ezel və ebed’in hədsiz ordularından bir ordu hükmünde hərəkət eden güneşler və yıldızlar, bir manevra-i ulvi yapırlar tarzında, o Sultan-ı Zülcelal’in haşmetini və şaşaa-i rububiyetini gösterirlər kimi gördüm.
Bütün kuvvetimle və mümkün olsaydı bütün zerratımla və məni dinleselerdi bütün mahlukatın lisanlarıyla diyecektim hem umum onların adına dedim:
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ مَثَلُ نُورِهٖ كَمِش۟كٰوةٍ فٖيهَا مِص۟بَاحٌ اَل۟مِص۟بَاحُ فٖى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَو۟كَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِن۟ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَي۟تُونَةٍ لَا شَر۟قِيَّةٍ وَلَا غَر۟بِيَّةٍ يَكَادُ زَي۟تُهَا يُضٖٓىءُ وَلَو۟ لَم۟ تَم۟سَس۟هُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَه۟دِى اللّٰهُ لِنُورِهٖ مَن۟ يَشَٓاءُ âyetini okudum; döndüm, indim, ayıldım; اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ ال۟اٖيمَانِ وَ ال۟قُر۟اٰنِ dedim.
Kur’an-ı Hakîm’in tilmizlerini və hâdimlerini ikaz etmək və aldanmamak üçün yazılmışdır.
وَلَا تَر۟كَنُٓوا اِلَى الَّذٖينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ
Bu Altıncı Kısım, ins və cin şeytanlarının altı desiselerini inşâallah akîm bırakır və hücum yollarının altısını seddeder.
Şeytan-ı ins, şeytan-ı cinnîden aldığı desə binaen; hizbü’l-Kur’an’ın fedakâr hâdimlerini hubb-u câh vasıtasıyla aldatmak və o kudsî hizmetten və o manevî ulvi cihaddan vazgeçirmek istəyirlər. Belə ki:
İnsanda, ekseriyet itibarıyla hubb-u câh denilen hırs-ı şöhret və hodfüruşluk və şan və şeref denilen riyakârane halklara görünmek və nazar-ı âmmede mevki sahibi olmaya, ehl-i dünyanın hər ferdinde cüz’î küllî arzu vardır. Hattâ o arzu üçün hayatını feda edər derecesinde şöhret-perestlik hissi onu sevk edər. Ehl-i âhiret üçün bu his gayet tehlikelidir, ehl-i dünya üçün də gayet dağdağalıdır; çox ahlâk-ı seyyienin də menşeidir və insanların da en zayıf damarıdır. Yani bir insanı yakalamak və özünə çekmek, onun o hissini okşamakla özünə bağlar hem onun ilə onu mağlup edər.
Qardaşlarım hakkında en ziyade korktuğum, bunların bu zayıf damarından ehl-i ilhadın istifadə etmək ihtimalidir. Bu hal məni çox düşündürür. Həqiqi olmayan bazı biçarə dostlarımı o surətlə çektiler, manen onları tehlikeye attılar. (Hâşiye )
Ey qardaşlarım! və ey hizmet-i Kur’an’da arkadaşlarım! Bu hubb-u câh cihetinden gelen dessas ehl-i dünyanın hafiyelerine və ya ehl-i dalaletin propagandacılarına və ya şeytanın şakirdlerine deyiniz ki:
“Evvela rıza-yı İlahî və iltifat-ı Rahmanî və qəbul-ü Rabbanî elə bir makamdır ki insanların teveccühü və istihsanı, ona nisbeten bir zerre hükmündedir. Əgər teveccüh-ü rəhmət varsa yeter. İnsanların teveccühü; o teveccüh-ü rahmetin in’ikası və gölgesi olmaq cihetiyle makbuldür, yoxsa arzu ediləcək bir şey deyildir. Çünki kabir kapısında söner, beş para etməz!”
Hubb-u câh hissi əgər susturulmazsa və izale edilmezse yüzünü başqa cihete çevirmek lâzımdır. Belə ki:
Sevab-ı uhrevî üçün dualarını kazanmak niyetiyle və hizmetin hüsn-ü təsiri noktasında geləcək temsildeki sırra binaen, bəlkə o hissin meşru bir ciheti bulunur.
Mesela Ayasofya Camii, ehl-i fazl və kemalden, mübarək və muhterem zatlarla dolu olduğu bir zamanda, tək tük, sofada və kapıda haylaz çocuklar və serseri ahlâksızlar bulunup caminin pencerelerinin üstünde və yakınında ecnebilerin eğlence-perest seyircileri bulunsa bir adam o cami içine girip və o cemaat içine dâhil olsa; əgər güzel bir sadâ ilə şirin bir tarzda Kur’an’dan bir aşir okusa o vaxt minlərlə ehl-i həqiqətin nazarları ona döner, hüsn-ü teveccühle, manevî bir dua ilə o adama bir sevap kazandırırlar. Yalnız, haylaz çocukların və serseri mülhidlerin və tək tük ecnebilerin hoşuna gitmeyəcək.
Əgər o mübarək camiye və o muazzam cemaat içine o adam girdiyi vaxt, süflî və edepsizce fuhşa ait şarkıları bağırıp çağırsa, raks edib zıplasa; o vaxt o haylaz çocukları güldürəcək, o serseri ahlâksızları fuhşiyata teşvik ettiği üçün hoşlarına gidəcək və İslâmiyet’in kusurunu görmekle mütelezziz olan ecnebilerin istihzakârane tebessümlerini celbedəcək. Lakin umum o muazzam və mübarək cemaatin bütün efradından, bir nazar-ı nefret və tahkir celbedəcəkdir. Esfel-i safilîne sukut derecesinde nazarlarında alçak görünəcəkdir.
İşte eynilə bu misal kimi âlem-i İslâm və Asya, muazzam bir camidir. Və içinde ehl-i iman və ehl-i həqiqət, o camideki muhterem cemaattir. O haylaz çocuklar isə çocuk akıllı dalkavuklardır. O serseri ahlâksızlar; Frenk-meşrep, milliyetsiz, dinsiz heriflerdir. Ecnebi seyircileri isə ecnebilerin nâşir-i efkârı olan gazetecilerdir. Hər bir Müslüman, hususan ehl-i fazl və kemal isə bu camide derecesine göre bir mevkii olur, görünür, nazar-ı dikkat ona çevrilir.
Əgər İslâmiyet’in bir sırr-ı esası olan ihlas və rıza-yı İlahî cihetinde, Kur’an-ı Hakîm’in ders verdiyi ahkâm və həqiqətlər-i kudsiyeye dair harekât və a’mal ondan sudûr etse, hal dilii manen âyât-ı Kur’aniyeyi okusa o vaxt manen âlem-i İslâm’ın hər bir ferdinin daimi zikrı olan اَللّٰهُمَّ اغ۟فِر۟ لِل۟مُؤ۟مِنٖينَ وَ ال۟مُؤ۟مِنَاتِ duasında dâhil olub hissedar olur və umumu ilə uhuvvetkârane alâkadar olur. Yalnız hayvanat-ı muzırra nevinden bazı ehl-i dalaletin və sakallı çocuklar hükmündeki bazı ahmakların nazarlarında kıymeti görünmez.
Əgər o adam, medar-ı şeref tanıdığı bütün ecdadını və medar-ı iftihar bildiyi bütün geçmişlerini və ruhen nöqtə-i istinad telakki ettiği selef-i salihînin cadde-i nuranilerini terk edib heveskârane, heva-perestane, riyakârane, şöhret-perverane, bid’akârane işlerde və harekâtta bulunsa manen bütün ehl-i həqiqət və ehl-i imanın nazarında en alçak mevkiye düşer.
اِتَّقُوا فِرَاسَةَ ال۟مُؤ۟مِنِ فَاِنَّهُ يَن۟ظُرُ بِنُورِ اللّٰهِ sırrına göre; ehl-i iman ne qədər âmî və cahil də olsa aklı derk etmediyi halde, qəlbi elə hodfüruş adamları görse soğuk görür, manen nefret edər.
İşte hubb-u câha meftun və şöhret-perestliğe müptela adam –ikinci adam– hədsiz bir cemaatin nazarında esfel-i safilîne düşer. Ehemmiyetsiz və müstehzi və hezeyancı bazı serserilerin nazarında, muvakkat və menhus bir mevki kazanır.
اَل۟اَخِلَّٓاءُ يَو۟مَئِذٍ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ عَدُوٌّ اِلَّا ال۟مُتَّقٖينَ sırrına göre; dünyada zərər, berzahta azap, âhirette düşman bazı yalancı dostları bulur.
Birinci suretteki adam, faraza hubb-u câhı kalbinden çıkarmazsa lakin ihlası və rıza-yı İlahîyi esas tutmak və hubb-u câhı hedef ittihaz etməmək şartıyla; bir nevi meşru makam-ı manevî hem muhteşem bir makam kazanır ki o hubb-u câh damarını kemaliyle tatmin edər. Bu adam, az hem çox az və ehemmiyetsiz bir şey kaybeder; ona mukabil, çox hem çoxlu qiymətli, zərərsiz şeyleri bulur. Bəlkə bir neçə yılanı özündən kaçırır; ona bedel, çox mübarək mahlukları arkadaş bulur, onlarla ünsiyet edər. Və ya ısırıcı, yabani eşek arılarını kaçırıp mübarək rəhmət şerbetçileri olan arıları özünə celbeder. Onların ellerinden bal yer kimi elə dostlar bulur ki daima dualarıyla âb-ı kevser kimi feyizler, âlem-i İslâm’ın etrafından onun ruhuna içirilir və defter-i a’maline geçirilir.
Bir zaman, dünyanın bir böyük makamını işgal eden kiçik bir insan, şöhret-perestlik yolunda böyük bir kabahat işlemekle, âlem-i İslâm’ın nazarında maskara olduğu vaxt, geçen temsilin mealini ona ders verdim; başına vurdum. İyi sarstı lakin özümü hubb-u câhtan kurtaramadığım üçün o ikazım də onu uyandırmadı.
İnsanda en mühim və esaslı bir his, hiss-i havftır. Dessas zalimler, bu korku damarından çox istifadə etmektedirler. Onunla korkakları gemlendirirlər. Ehl-i dünyanın hafiyeleri və ehl-i dalaletin propagandacıları, avamın və bilhassa ulemanın bu damarından çox istifadə edirlər. Korkuturlar, evhamlarını tahrik edirlər.
Mesela, necə ki damda bir adamı tehlikeye atmak üçün bir dessas adam, o evhamlının nazarında zərərli görünen bir şeyi gösterip vehmini tahrik edib kova kova tâ damın kenarına gəlir, baş aşağı düşürür, boynu kırılır. Eynilə onun kimi, çox ehemmiyetsiz evham ilə çox ehemmiyetli şeyleri feda ettirirlər. Hattâ bir sinek məni ısırmasın, deyərək yılanın ağzına girer.
Bir zaman –Allah rəhmət etsin– mühim bir zat kayığa binmekten korkurdu. Onun ilə birlikdə bir akşam vaxtı, İstanbul’dan köprüye geldik. Kayığa binmek lâzım geldi. Araba yox. Sultan Eyyüb’e gitmeye mecburuz. Israr ettim. Dedi: “Korkuram, bəlkə batacağız!” Ona dedim: “Bu Haliç’te tahminen kaç kayık var?” Dedi: “Belki min var.” Dedim: “Senede kaç kayık gark olur.” Dedi: “Bir iki tane, bazı sene də heç batmaz.” Dedim: “Sene kaç gündür?” Dedi: “Üç yüz altmış gündür.” Dedim: “Senin vehmine ilişen və korkuna dokunan batmak ihtimali, üç yüz altmış min ihtimalden bir tək ihtimaldir. Belə bir ihtimalden korkan; insan deyil, heyvan da ola bilməz!”
Hem ona dedim: “Acaba kaç sene yaşamayı tahmin edirsən?” Dedi: “Mən ihtiyarım, bəlkə on sene daha yaşamam ihtimali vardır.” Dedim: “Ecel gizli olduğundan hər bir günde ölmek ihtimali var, elə isə üç min altı yüz günde hər gün vefatın muhtemel. İşte kayık kimi üç yüz binden bir ihtimal deyil bəlkə üç binden bir ihtimal ilə bugün ölümün muhtemeldir, titre və ağla, vasiyet et!” dedim.
Aklı başına geldi, titreyerek kayığa bindirdim. Kayık içinde ona dedim: “Cənabı-Haqq havf damarını hıfz-ı həyat üçün vermiş, həyatı tahrip üçün deyil! Və həyatı ağır və müşkül və elîm və azap etmək üçün vermemişdir. Havf iki, üç, dörd ihtimalden bir olsa, hattâ beş altı ihtimalden bir olsa ihtiyatkârane bir havf meşru ola bilər. Lakin iyirmi, otuz, qırx ihtimalden bir ihtimal ilə havf etmək evhamdır, həyatı azaba çevirir.”
Bax, Ey qardaşlarım!! Əgər ehl-i ilhadın dalkavukları, sizi korkutmak ilə kudsî cihad-ı manevînizden vazgeçirmek üçün sizə hücum etseler; onlara deyiniz:
“Biz hizbü’l-Kur’an’ız. اِنَّا نَح۟نُ نَزَّل۟نَا الذِّك۟رَ وَ اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ sırrıyla, Kur’an’ın kalesindeyiz. حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ etrafımızda çevrilmiş muhkem bir surdur. Minlərlə ihtimalden bir ihtimal ilə bu qısa hayat-ı fâniyeye kiçik bir zərər gelmesi korkusundan, hayat-ı ebediyemize yüzde yüz minlərlə zərər verəcək bir yola, bizi ihtiyarımızla sevk edemezsiniz!”
Və deyiniz: “Acaba hizmet-i Kur’aniyede arkadaşımız və o hizmet-i kudsiyenin tedbirinde üstadımız və ustabaşımız olan Said Nursî’nin yüzünden, bizim kimi hak yolunda ona dost olan ehl-i haktan kim zərər görmüş? Və onun has talebelerinden kim bela görmüş ki biz də göreceğiz və o görmək ihtimali ilə telaş edeceğiz? Bu kardeşimizin minlərlə uhrevî dostları və kardeşleri var. Iyirmi otuz senedir, dünya hayat-ı içtimaiyesine təsirli bir surette karıştığı halde, onun yüzünden bir kardeşinin zərər gördüyünü işitmedik. Hususan o zaman elinde siyaset topuzu vardı. Indi o topuz yerine nur-u həqiqət var. Eskiden 31 Mart Hâdisesi’nde çendan onu da karıştırdılar, bazı dostlarını da ezdiler. Lakin sonra tebeyyün etti ki mesele başkaları tarafından çıkmış. Onun dostları, onun yüzünden deyil, onun düşmanları yüzünden bela gördüler. Hem o zaman çox dostlarını da kurtardı. Buna binaen min deyil, minlərlə ihtimalden bir tək ihtimal-i tehlike korkusuyla, bir hazine-i ebediyeyi elimizden kaçırmak, sizin kimi şeytanların hatırına gelmeməli!” deyip ehl-i dalaletin dalkavuklarının ağzına vurup tard etmelisiniz.
Hem o dalkavuklara deyiniz ki: “Yüz minlərlə ihtimalden bir ihtimal deyil, yüzden yüz ihtimal ilə bir helâket gelse; zerre qədər aklımız varsa korkup onu buraxıb kaçmayacağız!”
Çünki mükerrer tecrübelerle görülmüş və görülür ki: Böyük kardeşine veyahut üstadına tehlike zamanında ihanet edenlerin, gelen bela en evvel onların başında patlar. Hem merhametsizcesine onlara ceza verilmiş və alçak nazarıyla bakılmış. Hem cəsədi ölmüş hem ruhu zillet içinde manen ölmüş. Onlara ceza verenler, kalplerinde bir mərhəmət hissetmezler. Çünki deyərlər: “Bunlar madam ki özlərinə sadık və müşfik üstadlarına hain çıktılar; əlbəttə çox alçaktırlar, merhamete deyil tahkire lâyıktırlar.”
Madam ki həqiqət budur. Hem madam ki bir zalim və vicdansız bir adam, birisini yere atıp ayağıyla onun başını kat’î ezəcək bir surette davransa o yerdeki adam əgər o vahşi zalimin ayağını öpse; o zillet vasıtasıyla qəlbi başından evvel ezilir, ruhu cesedinden evvel ölür. Hem başı gedər hem izzət və haysiyeti mahvolur. Hem o canavar, vicdansız zalime qarşı zaaf göstermekle, özünü ezdirmeye teşci edər. Əgər ayağı altındaki mazlum adam, o zalimin yüzüne tükürse kalbini və ruhunu kurtarır, cəsədi bir şehid-i mazlum olur. Bəli, tükürün zalimlerin hayâsız yüzlerine!
Bir zaman İngiliz Devleti, İstanbul Boğazı’nın toplarını tahrip və İstanbul’u istila ettiği hengâmda; o devletin en böyük daire-i diniyesi olan Anglikan Kilisesinin başpapazı tarafından Meşihat-ı İslâmiyeden dinî altı sual soruldu. Mən də o zaman Dârülhikmeti’l-İslâmiyenin azası idim. Mənə dediler: “Bir cavab ver. Onlar altı suallerine, altı yüz kəlmə ilə cavab istəyirlər.”
Mən dedim: “Altı yüz kəlmə ilə deyil, altı kəlmə ilə də deyil, hattâ bir kəlmə ilə də deyil; bəlkə bir tükürük ilə cavab verirəm! Çünki o devlet, bax görüyorsunuz; ayağını boğazımıza bastığı dakikada, onun papazı mağrurane üstümüzde sual sormasına qarşı, yüzüne tükürmek lâzım gəlir. Tükürün o ehl-i zulmün o merhametsiz yüzüne!” demişdim. Indi dirəm:
Ey qardaşlarım!! İngiliz kimi cebbar bir hükûmetin istila ettiği bir zamanda, bu tarzda matbaa dili ilə onlara mukabele etmək, tehlike yüzde yüz iken, hıfz-ı Kur’anî mənə kâfi geldiyi halde; sizə də yüzde bir ihtimal ilə ehemmiyetsiz zalimlerin elinden gelen zararlara qarşı, əlbəttə yüz derece daha kâfidir.
Hem Ey qardaşlarım!! Çoğunuz əsgərlik etmişsiniz. Etmeyenler də əlbəttə işitmişlerdir. İşitmeyenler də məndən işitsinler ki: “En ziyade yaralananlar, siperini buraxıb kaçanlardır. En az yara alanlar, siperinde sebat edenlerdir.”
قُل۟ اِنَّ ال۟مَو۟تَ الَّذٖى تَفِرُّونَ مِن۟هُ فَاِنَّهُ مُلَاقٖيكُم۟ mana-yı işarîsiyle gösterir ki: “Firar edenler, kaçmalarıyla ölümü daha ziyade qarşılırlar.”
Tama’ yüzünden çoklarını avlırlar.
Kur’an-ı Hakîm’in âyât və beyyinatından istifaza ettiğimiz kat’î bürhanlarla çox risalelerde ispat etmişiz ki: “Meşru rızık, iktidar və ihtiyarın derecesine göre deyil bəlkə acizlik və iftikarın nisbetinde gəlir.”
Bu həqiqəti gösteren hədsiz işarəler, emareler, deliller vardır. Ezcümle:
Bir nevi canlı və rızka möhtac olan eşcar, yerinde durup onların rızıkları onlara koşup gəlir. Hayvanat, hırs ilə rızıklarının peşinde koştuklarından ağaclar kimi mükemmel beslenmirlər.
Hem hayvanat nevinden balıkların en aptal, iktidarsız və kum içinde bulunduğu halde mükemmel beslenmesi və umumiyetle semiz olaraq görünmesi; maymun və tilki kimi zeki və muktedir hayvanat, sû-i maişetinden alîz və zayıf olması, gösterir ki: Vasıta-i rızık; iktidar deyil, iftikardır.
Hem insanî olsun heyvanî olsun bütün yavruların hüsn-ü maişeti və süt kimi hazine-i rahmetin en latîf bir hədiyyəsi, umulmadık bir tarzda onlara zaaf və aczlerine şefkaten ihsan edilmesi və vahşi canavarların dıyk-ı maişetleri də gösterir ki: Vesile-i rızk-ı helâl; acizlik və iftikardır, zekâ və iktidar deyildir.
Hem dünyada, milletler içinde şiddet-i hırs ilə meşhur olan Yahudi milletinden daha ziyade rızık peşinde koşan olmur. Halbuki zillet və sefalet içinde en ziyade sû-i maişete onlar maruz olurlar. Onların zenginleri də süflî yaşırlar. Zaten riba kimi gayr-ı meşru yollarla kazandıkları mal, rızk-ı helâl deyil ki meselemizi cerh etsin.
Hem çox ediblerin və çox ulemanın möhtaclıq-ı hali və çox aptalların servet və gınası də gösterir ki: Celb-i rızkın medarı, zekâ və iktidar deyildir; bəlkə acizlik və iftikardır, təvəkkülvari bir teslimdir və lisan-ı kāl və hal dili və lisan-ı fiil ilə bir duadır.
İşte bu həqiqəti ilan eden اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو ال۟قُوَّةِ ال۟مَتٖينُ ayəsi, bu davamıza o qədər kavî və metin bir bürhandır ki bütün nebatat və hayvanat və etfal dili ilə okunur. Və rızık isteyen hər taife, bu ayəsi hal dili ilə okur.
Madam ki rızık mukadderdir və ihsan edilir və veren də Cənabı-Haqq’tır, o hem Rahîm hem Kerîm’dir. Onun rahmetini ittiham etmək derecesinde və keremini istihfaf edər bir surette gayr-ı meşru bir tarzda yüzsuyu dökmekle; vicdanını bəlkə bazı mukaddesatını rüşvet verib menhus, bereketsiz bir mal-ı haramı qəbul eden düşünsün ki ne qədər muzaaf bir divaneliktir.
Bəli ehl-i dünya, hususan ehl-i dalalet; parasını ucuz verməz, çox pahalı satar. Bir senelik hayat-ı dünyeviyeye bir derece yardım edəcək bir mala mukabil, hədsiz bir hayat-ı ebediyeyi tahrip etmeye bazen vesile olur. O pis hırs ilə gazab-ı İlahîyi özünə celbeder və ehl-i dalaletin rızasını celbe çalışır.
Ey qardaşlarım!! Əgər ehl-i dünyanın dalkavukları və ehl-i dalaletin münafıkları, sizi insaniyetin bu zayıf damarı olan tama’ yüzünden yakalasalar; geçen həqiqəti düşünüb bu fakir kardeşinizi numune-i imtisal ediniz. Sizi bütün kuvvetimle temin ederim ki kanaat və iktisat, maaştan ziyade sizin hayatınızı idame və rızkınızı temin edər. Bâhusus sizə verilen o gayr-ı meşru para, sizdən ona mukabil min kat fazla qiymət isteyəcək. Hem hər saati sizə ebedî bir hazineyi açabilir olan hizmet-i Kur’aniyeye set çekebilir və ya fütur verir. Bu elə bir zərər və boşluktur ki hər ay minlərlə maaş verilse yerini dolduramaz.
İhtar: Ehl-i dalalet, Kur’an-ı Hakîm’den alıb neşretdiyimiz həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyeye qarşı müdafaa və mukabele elinden gelmediyi üçün münafıkane və desisekârane iğfal və hile dâmını (tuzağını) istimal edir. Dostlarımı hubb-u câh, tama’ və havf ilə aldatmak və məni bazı isnadat ilə çürütmek istəyirlər. Biz, kudsî hizmetimizde daima müsbet hərəkət edirik. Lakin maatteessüf hər bir emr-i hayırda bulunan manileri def’etmək vazifesi, bizi bazen menfî harekete sevk edir. İşte bunun içindir ki ehl-i nifakın hilekârane propagandasına qarşı, kardeşlerimi sâbık üç nöqtə ilə ikaz edirəm. Onlara gelen hücumu def’e çalışıram.
Indi en mühim bir hücum, mənim şahsımadır. Dirlər ki: “Said Kürt’tür, nədən bu qədər ona hörmət ediyorsunuz, arkasına düşüyorsunuz?” İşte bilmecburiye belə herifleri susturmak üçün Dördüncü Desise-i Şeytaniye’yi, istemeyerek Eski Said dili ilə zikredəcəyəm.
Şeytanın telkini ilə və ehl-i dalaletin ilkaatıyla, mənə qarşı propaganda ilə hücum eden və mühim mevkileri işgal eden bazı mülhidler, kardeşlerimi aldatmak və asabiyet-i milliyelerini tahrik etmək üçün dirlər ki: “Siz Türk’sünüz. Mâşâallah Türklerde hər nevi ulema və ehl-i kemal vardır. Said bir Kürt’tür. Milliyetinizden olmayan birisiyle teşrik-i mesai etmək hamiyet-i milliyeye münafîdir?”
Cavab: Ey bedbaht mülhid! Mən felillahi’l-hamd Müslüman’ım. Hər zamanda, kudsî milletimin üç yüz əlli milyon efradı vardır. Belə ebedî bir uhuvveti tesis eden və dualarıyla mənə yardım eden və içinde Kürtlerin ekseriyet-i mutlakası bulunan üç yüz əlli milyon kardeşi, unsuriyet və menfî milliyet fikrine feda etmək və o mübarək hədsiz kardeşlere bedel, Kürt namını taşıyan və Kürt unsurundan addedilen mahdud bir neçə dinsiz və ya mezhepsiz bir mesleğe girenleri kazanmaktan yüz min defa istiaze edirəm!..
Ey mülhid! Sənin kimi ahmaklar lâzım ki Macar kâfirleri veyahut dinsiz olmuş və Frenkleşmiş bir neçə Türkleri muvakkaten, dünyaca də faydasız uhuvvetini kazanmak üçün üç yüz əlli milyon həqiqi, nurani, menfaattar bir cemaatin bâki uhuvvetlerini terk etsin.
Iyirmi Altıncı Məktub’un Üçüncü Mesele’sinde, delilleriyle menfî milliyetin mahiyetini və zararlarını gösterdiğimizden ona havale edib yalnız o Üçüncü Mesele’nin âhirinde icmal edilen bir həqiqəti burada bir derece izah edeceğiz. Belə ki:
O Türkçülük perdesi altına giren və hakikaten Türk düşmanı olan hamiyet-füruş mülhidlere derim ki: Din-i İslâmiyet milletiyle ebedî və həqiqi bir uhuvvet ilə Türk denilen bu vatan ehl-i imanıyla şiddetli və çox həqiqi alâkadarım. Və min seneye yaxın, Kur’an’ın bayrağını cihanın cihat-ı sittesinin etrafında galibane gezdiren bu vatan evlatlarına, İslâmiyet hesabına müftehirane və taraftarane muhabbettarım.
Sən isə ey hamiyet-füruş sahtekâr! Türk’ün mefahir-i həqiqiye-i milliyesini unutturacaq bir surette mecazî və unsurî və muvakkat və garazkârane bir uhuvvetin var.
Səndən soruram: Türk milleti, yalnız iyirmi ilə qırx yaşı ortasındaki gafil və heveskâr gençlerden ibaret midir? Hem onların menfaati və onların hakkında hamiyet-i milliyenin iktiza ettiği hizmet, yalnız onların gafletini ziyadeleştiren və ahlâksızlıklara alıştıran və menhiyata teşci eden Frenk-meşrebane terbiyede midir? Və ihtiyarlıkta onları ağlattıracaq olan muvakkat bir güldürmekte midir? Əgər hamiyet-i milliye bunlardan ibaret isə və terakki və saadet-i hayatiye bu isə bəli, sən belə Türkçü isen və belə milliyet-perver isen; mən o Türkçülükten kaçıram, sən də məndən kaçabilirsin!
Əgər zerre miktar hamiyet və şuurun və insafın varsa şimdiki taksimata bak, cavab ver. Belə ki:
Türk milleti denilen bu vatan evladı altı kısımdır:
Birinci kısmı, ehl-i salahat və takvadır. İkinci kısmı, musibetzede və hastalar taifesidir. Üçüncü kısmı, ihtiyarlar sınıfıdır. Dördüncü kısmı, çocuklar taifesidir. Beşinci kısmı, fakirler və zayıflar taifesidir. Altıncı kısmı, gençlerdir.
Əcəba bütün evvelki beş taife Türk deyillər mi? Hamiyet-i milliyeden hisseleri yox mu? Əcəba altıncı taifeye sarhoşçasına bir keyif vermək yolunda, o beş taifeyi incitmek, keyfini kaçırmak, tesellilerini kırmak; hamiyet-i milliye midir, yoxsa o millete düşmanlık mıdır? “El-hükmü li’l-ekser” sırrınca, eksere zərər dokunduran düşmandır; dost deyildir!
Səndən soruram: Birinci kısım olan ehl-i iman və ehl-i takvanın en böyük menfaati, Frenk-meşrebane bir medeniyette midir? Yoxsa həqiqətlər-i imaniyenin nurlarıyla saadet-i ebediyeyi düşünüb müştak və âşık oldukları tarîk-i hakta sülûk etmək və həqiqi teselli bulmakta mıdır?
Sənin kimi dalalet-pîşe hamiyet-füruşların tutduğu meslek, müttaki ehl-i imanın manevî nurlarını söndürür və həqiqi tesellilerini bozur və ölümü, idam-ı ebedî və kabri, daimî bir firak-ı lâyezalî kapısı olduğunu gösterir.
İkinci kısım olan musibetzede və hastaların və hayatından meyus olanların menfaati; Frenk-meşrebane, dinsizcesine medeniyet terbiyesinde midir? Halbuki o bîçareler bir nur istəyərlər, bir teselli istəyərlər. Musibetlerine qarşı bir mükâfat istəyərlər. Və onlara zulmedenlerden intikamlarını almaq istəyərlər. Və yakınlaştıkları kabir kapısındaki dehşeti def’etmək istəyirlər.
Sizin gibilerin sahtekâr hamiyetiyle, çoxlu şefkate və okşamaya və tımar etmeye çox lâyık və möhtac o biçarə musibetzedelerin kalplerine iğne sokuyorsunuz, başlarına tokmak vuruyorsunuz! Merhametsizcesine ümitlerini kırıyorsunuz, yeis-i mütləq düşürüyorsunuz! Hamiyet-i milliye bu mudur? Belə mi millete menfaat dokunduruyorsunuz?
Üçüncü taife olan ihtiyarlar, bir sülüs teşkil edir. Bunlar kabre yakınlaşırlar, ölüme yaklaşırlar, dünyadan uzaklaşırlar, âhirete yanaşırlar. Böylelerin menfaati və nuru və tesellisi, Hülâgu və Cengiz kimi zalimlerin gaddarane sergüzeştlerini dinlemesinde midir? Və âhireti unutturacaq, dünyaya bağlandıracaq, neticesiz, manen sukut, zâhiren terakki denilen şimdiki nevi hareketinizde midir? Və uhrevî nur, sinemada mıdır? Və həqiqi teselli, tiyatroda mıdır?
Bu biçarə ihtiyarlar hamiyetten hörmət isterlerken, manevî bıçakla o bîçareleri kesmek hükmünde və “İdam-ı ebedîye sevk ediliyorsunuz.” fikrini vermək və rəhmət kapısı tasavvur ettikleri kabir kapısını ejderha ağzına çevirmek “Sen oraya gidəcəksən.” deyə manevî kulağına üflemek, hamiyet-i milliye isə belə hamiyetten yüz min defa el-iyazü billah!
Dördüncü taife ki çocuklardır. Bunlar, hamiyet-i milliyeden mərhəmət istəyərlər, şəfqət beklerler. Bunlar da zaaf və acizlik və iktidarsızlık noktasında; merhametkâr, kudretli bir Hâlık’ı bilmekle ruhları inbisat edə bilər, istidatları mesudane inkişaf edə bilər. İleride, dünyadaki müthiş ehval və ahvale qarşı gelebiləcək bir təvəkkül-ü imanî və teslim-i İslâmî telkinatıyla o masumlar hayata müştakane bakabilirler. Əcəba alâkaları çox az olduğu terakkiyat-ı medeniye dersleri və onların kuvve-i maneviyesini kıracaq və ruhlarını söndürəcək, nursuz, sırf maddî, felsefî düsturların taliminde midir?
Əgər insan bir cesed-i heyvanîden ibaret olsaydı və kafasında ağıl olmasaydı; bəlkə bu masum çocukları muvakkaten eğlendirəcək terbiye-i medeniye tabir ettiğiniz və terbiye-i milliye süsü verdiğiniz bu Frengî usûl, onlara çocukçasına bir oyuncak olaraq, dünyevî bir menfaati verebilirdi. Madam ki o masumlar hayatın dağdağalarına atılacaklar, madam ki insandırlar; əlbəttə kiçik kalplerinde çox uzun arzuları olacaq və kiçik kafalarında böyük maksatlar tevellüd edəcək.
Madam ki həqiqət böyledir; onlara şefkatin muktezası, gayet derecede möhtaclıq və aczinde, gayet qüvvətli bir nöqtə-i istinadı və tükenmez bir nöqtə-i istimdadı; kalplerinde iman-ı billah və iman-ı bi’l-âhiret suretiyle yerleştirmek lâzımdır. Onlara şəfqət və mərhəmət bununla olur. Yoxsa divane bir validenin, veledini bıçakla kesmesi kimi hamiyet-i milliye sarhoşluğuyla, o biçarə masumları manen boğazlamaktır. Cesedini beslemek üçün beynini və kalbini çıkarıp ona yedirmek nevinden, vahşiyane bir gadirdir, bir zulümdür.
Beşinci taife, fakirler və zayıflar taifesidir. Əcəba, hayatın ağır tekâlifini fakirlik vasıtasıyla elîm bir tarzda çeken fakirlerin və hayatın müthiş dağdağalarına qarşı çox müteessir olan zayıfların, hamiyet-i milliyeden hisseleri yox mudur?
Bu bîçarelerin yeisini və elemini artıran və sefih bir kısım zenginlerin mel’abe-i hevesatı və zalim bir kısım kavîlerin vesile-i şöhret və şakaveti olan Frenk-meşrebane və perde-birunane və firavunane medeniyet-perverlik adı altında yaptığınız harekâtta mıdır? Bu biçarə fukaraların fakirlik yarasına merhem isə unsuriyet fikrinden deyil bəlkə İslâmiyet’in eczahane-i kudsiyesinden çıkabilir. Zayıfların qüvvəti və mukavemeti, karanlık və tesadüfe bağlı, şuursuz, tabiî felsefeden alınmaz; bəlkə hamiyet-i İslâmiye və kudsî İslâmiyet milliyetinden alınır!
Altıncı taife gençlerdir. Bu gençlerin gençlikleri əgər daimî olsaydı; menfî milliyetle onlara içirdiğiniz şarabın muvakkat bir menfaati, bir faydası olurdu. Lakin o gençliğin ləzzətli sarhoşluğu; ihtiyarlıkla, elemle ayılması və o tatlı uykunun ihtiyarlık sabahında esefle uyanmasıyla, o şarabın humarı və sıkıntısı onu çox ağlattıracaq. Və o ləzzətli rüyanın zevalindeki elem, ona çox hazîn teessüf ettirəcək. “Eyvah! Hem gençlik gitti hem ömür gitti hem müflis olaraq kabre gidirəm, keşke aklımı başıma alsaydım.” dedirəcək. Əcəba bu taifenin hamiyet-i milliyeden hissesi, az bir zamanda muvakkat bir keyif görmək üçün olduqca uzun bir zamanda teessüfle ağlattırmak mıdır?
Yoxsa onların saadet-i dünyeviyeleri və lezzet-i hayatiyeleri; o güzel, şirin gençlik nimetinin şükrünü vermək surətində, o neməti sefahet yolunda deyil bəlkə istikamet yolunda sarf etmekle; o fâni gençliği, ibadətle manen ibka etmək və o gençliğin istikametiyle dâr-ı saadette ebedî bir gençlik kazanmakta mıdır? Zerre miktar şuurun varsa selə!
Elhasıl: Əgər Türk milleti, yalnız altıncı taife olan gençlerden ibaret olsa və gençlikleri daimî kalsa və dünyadan başqa yerleri bulunmasa sizin Türkçülük perdesi altındaki Frenk-meşrebane harekâtınız, hamiyet-i milliyeden sayılabilirdi. Mənim kimi hayat-ı dünyeviyeye az ehemmiyet veren və unsuriyet fikrini frengî illeti kimi bir maraz telakki eden və gençleri nâmeşru keyif və hevesattan men’e çalışan və başqa memlekette dünyaya gelen bir adama “O Kürt’tür, arkasına düşmeyiniz.” diyebilirdiniz və demeye bir hak kazanabilirdiniz.
Lakin madam ki Türk adı altında olan bu vatan evladı, sâbıkan beyan edildiyi kimi altı kısımdır. Beş kısma zərər vermək və keyiflerini kaçırmak, yalnız bir tək kısma muvakkat və dünyevî və âkıbeti meş’um bir keyif vermək, bəlkə sarhoş etmək; əlbəttə o Türk milletine dostluk deyil, düşmanlıktır.
Bəli, mən unsurca Türk sayılmıram lakin Türklerin ehl-i takva taifesine və musibetzedeler kısmına və ihtiyarlar sınıfına və çocuklar taifesine və zayıflar və fakirler zümresine bütün kuvvetimle və kemal-i iştiyakla müşfikane və uhuvvetkârane çalışmışım və çalışıram. Altıncı taife olan gençleri də hayat-ı dünyeviyesini zehirlettirəcək və hayat-ı uhreviyesini mahvedəcək və bir saat gülmeye bedel, bir sene ağlamayı netice veren harekât-ı nâmeşruadan vazgeçirmek istəyirəm. Yalnız bu altı yeddi sene deyil bəlkə iyirmi senedir Kur’an’dan ahzedip Türkçe dili ilə neşretdiyim âsâr meydandadır.
Bəli lillahi’l-hamd, Kur’an-ı Hakîm’in maden-i envarından iktibas edilen âsâr ilə ihtiyar taifesinin en ziyade istedikleri nur gösterilir. Musibetzedelerin və hastaların tiryak kimi en nâfi’ ilaçları, eczahane-i kudsiye-i Kur’aniyede gösterilir. Və ihtiyarları en ziyade düşündüren kabir kapısı, rəhmət kapısı olduğu və idam kapısı olmadığı, o envar-ı Kur’aniye ilə gösterildi. Və çocukların nazik kalplerinde hədsiz mesaib və muzır eşyaya qarşı gayet qüvvətli bir nöqtə-i istinad və hədsiz âmâl və arzularına medar bir nöqtə-i istimdad, Kur’an-ı Hakîm’in madeninden çıkarıldı və gösterildi və bilfiil istifadə ettirildi. Və fukaralar və zuafalar kısmını en ziyade ezen və müteessir eden hayatın ağır tekâlifi, Kur’an-ı Hakîm’in həqiqətlər-i imaniyesiyle hafifleştirildi.
İşte bu beş taife ki Türk milletinin altı kısmından beş kısmıdır, menfaatlerine çalışırıq. Altıncı kısım ki gençlerdir. Onların iyilerine qarşı ciddi uhuvvetimiz var. Sənin kimi mülhidlere qarşı heç bir cihetle dostluğumuz yox! Çünki ilhada giren və Türk’ün həqiqi bütün mefahir-i milliyesini taşıyan İslâmiyet milliyetinden çıxmaq isteyen adamları Türk bilmirik, Türk perdesi altına girmiş Frenk telakki edirik. Çünki yüz min defa Türkçüyüz deyip dava etseler ehl-i həqiqəti kandıramazlar. Çünki fiilleri, harekâtları, onların davalarını tekzip edir.
Bax, ey Frenk-meşrepler və propagandanızla həqiqi kardeşlerimi məndən soğutmaya çalışan mülhidler! Bu millete menfaatiniz nedir? Birinci taife olan ehl-i takva və salahatin nurunu söndürüyorsunuz. Merhamete və tımar etmeye şâyan ikinci taifesinin yaralarına zehir serpiyorsunuz. Və hürmete çox lâyık olan üçüncü taifenin tesellisini kırıyorsunuz, yeis-i mütləq atıyorsunuz. Və şefkate çox möhtac olan dördüncü taifenin bütün bütün kuvve-i maneviyesini kırıyorsunuz və həqiqi insaniyetini söndürüyorsunuz. Və muavenet və yardıma və teselliye çox möhtac olan beşinci taifenin ümitlerini, istimdadlarını akîm buraxıb onların nazarında həyatı, mevtten daha ziyade dehşetli bir surete çeviriyorsunuz. İkaza və ayılmaya çox möhtac olan altıncı taifesine, gençlik uykusu içinde elə bir şarap içiriyorsunuz ki o şarabın humarı çox elîm, çox dehşetlidir.
Əcəba bu mudur hamiyet-i milliyeniz ki o hamiyet-i milliye uğrunda çox mukaddesatı feda ediyorsunuz. O Türkçülük menfaati, Türklere bu surətlə midir? Yüz min defa el-iyazü billah!
Ey efendiler! Bilirim ki hak noktasında mağlup olduğunuz zaman, qüvvətə müracaat edersiniz. Qüvvət hakta olduğu, hak kuvvette olmadığı sırrıyla; dünyayı başıma ateş yapsanız həqiqət-i Kur’aniyeye feda olan bu baş sizə eğilmeyəcəkdir. Hem sizə bunu da haber verirəm ki: Deyil sizler kimi mahdud, manen millet nazarında menfur bir kısım adamlar, bəlkə minlərlə sizler kimi mənə maddî düşmanlık etseler ehemmiyet vermeyəcəyəm və bir kısım muzır hayvanattan fazla qiymət vermeyəcəyəm.
Çünki mənə qarşı ne yapacaqsanız? Yapacağınız iş, ya hayatıma hâtime çekmekle və ya hizmetimi bozmak suretiyle olur. Bu iki şeyden başqa dünyada alâkam yox.
Hayatın başına gelen ecel isə şuhud derecesinde kat’î iman etmişim ki tagayyür etmir, mukadderdir. Madam ki böyledir; Hak yolunda şehadet ilə ölsem çekinmek deyil, iştiyak ilə beklirəm. Bâhusus mən ihtiyar oldum, bir seneden fazla yaşamayı zor düşünürəm. Zâhirî bir sene ömrü, şehadet vasıtasıyla kazanılan hədsiz bir ömr-ü bâkiye tebdil etmək; mənim gibilerin en âlî bir maksadı, bir gayesi olur.
Amma hizmet isə felillahi’l-hamd hizmet-i Kur’aniye və imaniyede Cənabı-Haqq rahmetiyle elə kardeşleri mənə vermiş ki vefatım ilə o hizmet bir merkezde yapıldığına bedel, çox merkezlerde yapılacaq. Mənim dilim ölüm ilə susturulsa çoxlu qüvvətli diller mənim dilime bedel konuşacaklar, o hizmeti idame edərlər. Hattâ diyebilirim: Necə ki bir tane toxum torpaq altına girip ölmesiyle bir sümbül hayatını netice verir; bir taneye bedel, yüz tane vazife başına geçer. Elə də mevtim, hayatımdan fazla o hizmete vasıta olur ümidini beslirəm.
Ehl-i dalaletin tarafgirleri, enaniyetten istifadə edib kardeşlerimi məndən çekmek istəyirlər. Hakikaten insanda en tehlikeli damar, enaniyettir və en zayıf damarı da odur. Onu okşamakla, çox fena şeyleri yaptırabilirler. Ey qardaşlarım!! Dikkat ediniz; sizi enaniyette vurmasınlar, onunla sizi avlamasınlar.
Hem bilin ki: Bu asırda ehl-i dalalet eneye binmiş, dalalet vâdilerinde koşur. Ehl-i hak, bilmecburiye eneyi terk etmekle hakka hizmet edə bilər. Enenin istimalinde haklı də olsa; madam ki ötekilere benzer və onlar da onları özləri kimi nefis-perest zannederler, hakkın hizmetine qarşı bir haksızlıktır. Bununla birlikdə etrafına toplandığımız hizmet-i Kur’aniye, eneyi qəbul etmir. “Nahnü” istəyir. “Mən demeyiniz, biz deyiniz.” dir.
Əlbəttə kanaatiniz gelmiş ki bu fakir kardeşiniz ene ilə meydana çıkmamış. Sizi enesine hâdim yapmır. Bəlkə enesiz bir hâdim-i Kur’anî olaraq özünü sizə göstermiş. Və özünü beğenmemeyi və enesine taraftar olmamayı meslek ittihaz etmiş. Bununla birlikdə, kat’î deliller ilə sizlərə ispat etmişdir ki: Meydan-ı istifadeye vaz’edilen eserler, mîrî malıdır; yani Kur’an-ı Hakîm’in tereşşuhatıdır. Heç kimse enesiyle onlara temellük edə bilməz! Gəl farz-ı muhal olaraq mən enemle o eserlere sahib çıkıram, mənim bir kardeşimin dediyi kimi: Madam ki bu Kur’anî həqiqət kapısı açıldı, mənim noksaniyetime və ehemmiyetsizliğime bakılmayarak ehl-i ilim və kemal arkamda bulunmaktan çekinmeməli və istiğna etmemelidirler.
Selef-i salihînin və muhakkikîn-i ulemanın âsârları, çendan hər derde kâfi və vâfi bir hazine-i azîmedir lakin bazı zaman olur ki bir anahtar bir hazineden ziyade ehemmiyetli olur. Çünki hazine kapalıdır lakin bir anahtar, çox hazineleri açabilir. Zannederim ki o enaniyet-i ilmiyeyi fazla taşıyan zatlar da anladılar ki: Neşrolunan Sözler, həqiqətlər-i Kur’aniyenin birer anahtarı və o həqiqətləri inkâr etmeye çalışanların başlarına inen birer elmas kılınçtır. O ehl-i fazl və kemal və qüvvətli enaniyet-i ilmiyeyi taşıyan zatlar bilsinler ki mənə deyil, Kur’an-ı Hakîm’e talebe və şakird olurlar. Mən də onların bir ders arkadaşıyım.
Gəl farz-ı muhal olaraq mən üstadlık dava etsem, madam ki indi ehl-i imanın tabakatını, avamdan havassa qədər, maruz kaldıkları evham və şübehattan kurtarmak çaresini bulduk; o ulema ya daha kolay bir çaresini bulsunlar veyahut bu çareyi iltizam edib ders versinler, taraftar olsunlar. Ulemaü’s-sû hakkında bir tehdid-i azîm var. Bu zamanda ehl-i ilim ziyade dikkat etməli.
Gəl farz etseniz ki düşmanlarımızın zannı kimi mən, benlik hesabına belə bir hizmette bulunuram. Əcəba dünyevî və millî bir maksat üçün çox zatlar enaniyeti terk edib firavun-meşrep bir adamın kemal-i sadakatle etrafına toplanıp şiddetli bir tesanüdle iş gördükleri halde; əcəba bu kardeşiniz, həqiqət-i Kur’aniye və həqiqətlər-i imaniye etrafında, öz enaniyetini setretmekle birlikdə, o dünyevî komitenin onbaşıları kimi terk-i enaniyetle həqiqətlər-i Kur’aniye etrafında bir tesanüdü sizdən istemeye hakkı yox mudur? Sizin en böyük âlimleriniz də ona “Lebbeyk” dememesinde haksız deyil midirler?
Qardaşlarım, enaniyetin işimizde en tehlikeli ciheti, kıskançlıktır. Əgər sırf lillah üçün olmazsa kıskançlık müdahale edər, bozar. Necə ki bir insanın bir eli, bir elini kıskanmaz və gözü, kulağına hased etməz və qəlbi aklına rekabet etməz. Elə də bu heyetimizin şahs-ı manevîsinde hər biriniz bir duygu, bir aza hükmündesiniz. Birbirinize qarşı rekabet deyil, bilakis birbirinizin meziyetiyle iftihar etmək, mütelezziz olmaq bir vazife-i vicdaniyenizdir.
Bir şey daha kaldı, en tehlikesi odur ki: İçinizde və ahbabınızda, bu fakir kardeşinize qarşı bir kıskançlık damarı bulunmak, en tehlikelidir. Sizlerde mühim ehl-i ilim də var. Ehl-i ilmin bir kısmında, bir enaniyet-i ilmiye bulunur. Öz mütevazi də olsa o cihette enaniyetlidir. Çabuk enaniyetini bırakmaz. Qəlbi, aklı ne qədər yapışsa da nefsi, o ilmî enaniyeti cihetinde imtiyaz istəyər, özünü satmak istəyər, hattâ yazılan risalelere qarşı muaraza istəyər. Qəlbi risaleleri sevdiyi və aklı istihsan ettiği və yüksək bulduğu halde; nefsi isə enaniyet-i ilmiyeden gelen kıskançlık cihetinde zımnî bir adâvet besler kimi Sözler’in kıymetlerinin tenzilini arzu edər tâ ki öz mahsulat-ı fikriyesi onlara yetişsin, onlar kimi satılsın. Halbuki bilmecburiye bunu haber verirəm ki:
“Bu dürûs-u Kur’aniyenin dairesi içinde olanlar, allâme və müçtehidler də olsalar vazifeleri –ulûm-u imaniye cihetinde– yalnız yazılan bu Sözler’in şerhleri və izahlarıdır və ya tanzimleridir. Çünki çox emarelerle anlamışız ki: Bu ulûm-u imaniyedeki fetva vazifesiyle tavzif edilmişiz. Əgər biri, dairemiz içinde nəfsin enaniyet-i ilmiyeden aldığı bir his ilə şerh və izah haricinde bir şey yazsa; soğuk bir muaraza və ya nâkıs bir taklitçilik hükmüne geçer. Çünki çox delillerle və emarelerle tahakkuk etmiş ki Risale-i Nur eczaları, Kur’an’ın tereşşuhatıdır; bizler, taksimü’l-a’mal kaidesiyle hər birimiz, bir vazife deruhte edib o âb-ı həyat tereşşuhatını möhtac olanlara yetiştiririk!..”
İnsandaki tembellik və ten-perverlik və vazifedarlık damarından istifadə edər. Bəli, şeytan-ı ins və cinnî hər cihette hücum edərlər. Arkadaşlarımızdan metin kalpli, sadakati qüvvətli, niyeti ihlaslı, himmeti âlî gördükleri vaxt başqa noktalardan hücum edərlər. Belə ki:
İşimize sekte və hizmetimize fütur vermək üçün onların tembelliklerinden və ten-perverliklerinden və vazifedarlıklarından istifadə edərlər. Onlar, elə desiselerle onları hizmet-i Kur’aniyeden alıkoyurlar ki haberleri olmadan bir kısmına fazla iş bulurlar, tâ ki hizmet-i Kur’aniyeye vaxt bulmasın. Bir kısmına da dünyanın cazibedar şeylerini gösterirlər ki hevesi uyanıp hizmete qarşı bir gaflet gelsin və hâkeza…
Bu hücum yolları uzun çeker. Bu uzunlukta qısa keserek dikkatli fehminize havale ederiz.
Ey qardaşlarım!! Dikkat ediniz; vazifeniz kudsiyedir, hizmetiniz ulvidir. Hər bir saatiniz, bir gün ibadət hükmüne geçebiləcək bir kıymettedir. bilin ki elinizden kaçmasın!
يَٓا اَيُّهَا الَّذٖينَ اٰمَنُوا اص۟بِرُوا وَصَابِرُوا وَرَابِطُوا وَاتَّقُوا اللّٰهَ لَعَلَّكُم۟ تُف۟لِحُونَ وَلَا تَش۟تَرُوا بِاٰيَاتٖى ثَمَنًا قَلٖيلًا
سُب۟حَانَ رَبِّكَ رَبِّ ال۟عِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلَامٌ عَلَى ال۟مُر۟سَلٖينَ وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ نِ النَّبِىِّ ال۟اُمِّىِّ ال۟حَبٖيبِ ال۟عَالِى ال۟قَد۟رِ ال۟عَظٖيمِ ال۟جَاهِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ سَلِّم۟ اٰمٖينَ
Kur’an-ı Hakîm’in mühim bir sırr-ı i’cazîsinin zuhur ettiği senenin tarihi, yenə lafz-ı Kur’an’dadır. Belə ki:
Kur’an kəlməsi, ebced hesabıyla üç yüz əlli birdir. İçinde iki elif var, mahfî elif “elfün” okunsa min manasındaki “elfün”dür. (Hâşiye ) Demək 1351 senesine, Sene-i Kur’aniye tabir edilebilir. Çünki lafz-ı Kur’an’daki tevafukatın sırr-ı acibi, Kur’an’ın tefsiri olan Risale-i Nur eczalarında o sene göründü. Və Kur’an’daki lafz-ı Celal’in i’cazkârane sırr-ı tevafuku, eyni senede tezahür etti. Və bir nakş-ı i’cazîyi gösterəcək bir Kur’an’ın yeni bir tarzda yazılması, eyni senede olur. Və hatt-ı Kur’an’ın tebdiline qarşı, Kur’an şakirdlerinin bütün kuvvetleriyle hatt-ı Kur’anîyi muhafazaya çalışması eyni senededir. Və Kur’an’ın mühim ezvak-ı i’caziyesi, eyni senede tezahür edir. Hem eyni senede Kur’an ilə çox münasebettar hâdisat olmuş və olacaq kimi…
İstikbalde geləcək nefret və tahkirden sakınmak üçün bu mahrem zeyl yazılmışdır. Yani “Tuh o asrın gayretsiz adamlarına!” denildiyi zaman, yüzümüze tükürükleri gelmemek üçün veyahut silmek üçün yazılmışdır.
Avrupa’nın insaniyet-perver maskesi altında vahşi reislerinin sağır kulakları çınlasın! Və bu vicdansız gaddarları bizə musallat eden o insafsız zalimlerin görmeyen gözlerine sokulsun! Və bu asırda, yüz min cihette “Yaşasın cəhənnəm!” dedirten mimsiz medeniyet-perestlerin başlarına vurulmak üçün yazılmış bir arzuhaldir.
وَمَا لَنَٓا اَلَّا نَتَوَكَّلَ عَلَى اللّٰهِ وَقَد۟ هَدٰينَا سُبُلَنَا وَلَنَص۟بِرَنَّ عَلٰى مَٓا اٰذَي۟تُمُونَا وَعَلَى اللّٰهِ فَل۟يَتَوَكَّلِ ال۟مُتَوَكِّلُونَ
Bu yakınlarda ehl-i ilhadın perde altında tecavüzleri gayet çirkin bir surət aldığından, çox biçarə ehl-i imana ettikleri zalimane və dinsizcesine tecavüz nevinden mənə, hususi və gayr-ı resmî, özüm tamir etdiyim bir mabedimde, hususi bir iki kardeşimle hususi ibadətimde, gizli ezan və kametimize müdahale edildi. “Ne üçün Arapça kamet ediyorsunuz və gizli ezan okuyorsunuz?” denildi. Sükûtta sabrım tüöz. Kabil-i hitap olmayan elə vicdansız alçaklara deyil; bəlkə milletin mukadderatıyla, keyfî istibdat ilə oynayan firavun-meşrep komitenin başlarına derim ki:
Ey ehl-i bid’a və ilhad! Altı sualime cavab isterim:
Birincisi: Dünyada hükûmet süren, hükmeden hər kavmin, hattâ insan eti yiyen yamyamların, hattâ vahşi, canavar bir çete reisinin bir usûlü var, bir düstur ilə hükmeder. Siz hangi usûlle bu acib tecavüzü yapıyorsunuz? Kanununuzu ibraz ediniz! Yoxsa bazı alçak memurların keyiflerini, kanun mu qəbul ediyorsunuz? Çünki belə hususi ibadatta kanun yapılmaz və kanun ola bilməz!
İkincisi: Nev-i beşerde, hususan bu asr-ı hürriyette və bilhassa medeniyet dairesinde hemen umumiyetle hüküm-ferma “hürriyet-i vicdan” düsturunu kırmak və istihfaf etmək və dolayısıyla nev-i beşeri istihkar etmək və itirazını hiçe saymak qədər cüretinizle, hangi qüvvətə dayanıyorsunuz? Hangi kuvvetiniz var ki siz kendinize “lâdinî” ismi vermekle, ne dine ne dinsizliğe ilişmemeyi ilan ettiğiniz halde; dinsizliği mutaassıbane özünə bir din ittihaz etmək tarzında, dine və ehl-i dine belə tecavüz, əlbəttə saklı kalmayacaq! Sizdən sorulacaq! Ne cavab vereceksiniz? Iyirmi hükûmetin en küçüğünün itirazına qarşı dayanamadığınız halde, necə iyirmi hükûmetin birden itirazını hiçe sayar kimi hürriyet-i vicdaniyeyi cebrî bir surette bozmaya çalışıyorsunuz?
Üçüncüsü: Mezheb-i Hanefî’nin ulviyetine və safiyetine münafî bir surette, vicdanını dünyaya satan bir kısım ulemaü’s-sûun yanlış fetvalarıyla, mənim kimi Şafiiyyü’l-mezhep adamlara, hangi usûl ilə teklif ediyorsunuz? Bu meslekte milyonlar etbaı bulunan Şafiî mezhebini kaldırıp bütün Şafiîleri, Hanefîleştirdikten sonra, mənə zulüm surətində cebren teklif edilse sizin kimi dinsizlerin bir usûlüdür denilebilir. Yoxsa keyfî bir alçaklıktır! Öylelerin keyfine tabi değiliz və tanımayız!
Dördüncüsü: İslâmiyet ilə eskiden beri imtizaç və ittihat eden, ciddi dindar və dinine samimi hürmetkâr Türklük milliyetine bütün bütün zıt bir surette, Frenklik manasında Türkçülük adı ilə, tahriftarane və bid’akârane bir fetva ilə “Türkçe kamet et!” deyə mənim kimi başqa milletten olanlara teklif etmək hangi usûlledir? Bəli, həqiqi Türklere çox həqiqi dostane və uhuvvetkârane münasebettar olduğum halde, belə sizin kimi Frenk-meşreplerin Türkçülüğü ilə heç bir cihette münasebetim yoxdur. Necə mənə teklif ediyorsunuz? Hangi kanun ilə?
Əgər milyonlarla efradı bulunan və minlərlə seneden beri milliyetini və lisanını unutmayan və Türklerin həqiqi bir vatandaşı və eskiden beri cihad arkadaşı olan Kürtlerin milliyetini kaldırıp onların dilini onlara unutturduktan sonra; bəlkə bizim kimi ayrı unsurdan sayılanlara teklifiniz, bir nevi usûl-ü vahşiyane olur. Yoxsa sırf keyfîdir. Eşhasın keyfine tebaiyet edilmez və etmeyiz!
Beşincisi: Bir hükûmet, öz raiyetine və raiyet qəbul ettiği adamlara hər bir kanununu tatbik etse də raiyet qəbul etmediyi adamlara, kanununu tatbik edə bilməz. Çünki onlar diyebilirler ki: “Madam biz raiyetiniz değiliz, siz də bizim hükûmetimiz değilsiniz!”
Hem heç bir hükûmet, iki cezayı birden verməz. Bir kātili, ya hapse atar veyahut idam edər. Hem hapisle ceza hem idamla ceza bir yerde vermək, heç bir usûlde yoxdur!
İşte madam ki vatana və millete heç bir zararım dokunmadığı halde; məni səkkiz senedir, en yabani və hariç bir milletten cani bir adama də yapılmayan bir esaret altına aldınız. Canileri affettiğiniz halde, hürriyetimi selbedip hukuk-u medeniyeden ıskat edərək muamele ettiniz. “Bu da vatan evladıdır.” demediğiniz halde; hangi usûl ilə hangi kanun ilə biçarə milletinize rızaları hilafına olaraq tatbik ettiğiniz bu hürriyet-şiken usûlünüzü, mənim kimi hər cihetle sizə yabancı bir adama teklif ediyorsunuz?
Madam ki Harb-i Umumî’de ordu kumandanlarının şehadetiyle, vasıta olduğumuz çox fedakârlıkları və vatan uğrunda cansiperane mücahedeleri cinayet saydınız. Və biçarə milletin hüsn-ü ahlâkını muhafaza və saadet-i dünyeviye və uhreviyelerinin teminine çox ciddi və təsirli çalışmayı hıyanet saydınız. Və manen menfaatsiz, zərərli, hatarlı, keyfî, küfrî Frenk usûlünü özündə qəbul etmeyen bir adama səkkiz sene ceza verdiniz. (Indi ceza iyirmi səkkiz sene oldu.) Ceza bir olur. Tatbikini qəbul etmedim, cezayı çektirdiniz. İkinci bir cezayı cebren tatbik etmək, hangi usûl iledir?
Altıncısı: Madam ki sizlerle, itikadınızca və mənə edilen muameleye nazaran, küllî bir muhalefetimiz var. Siz dininizi və âhiretinizi, dünyanız uğrunda feda ediyorsunuz. Əlbəttə mabeynimizde –tahmininizce– bulunan muhalefet sırrıyla, biz də hilafınıza olaraq dünyamızı, dinimiz uğrunda və âhiretimize hər vaxt feda etmeye hazırız. Sizin zalimane və vahşiyane hükmünüz altında bir iki sene zelilane geçəcək hayatımızı, kudsî bir şehadeti kazanmak üçün feda etmək; bizə âb-ı kevser hükmüne geçer.
Lakin Kur’an-ı Hakîm’in feyzine və işaratına istinaden, sizi titretmek üçün sizə kat’î haber verirəm ki:
Məni öldürdükten sonra yaşayamayacaqsanız! Kahhar bir el ilə cennetiniz və mahbubunuz olan dünyadan tard edilip ebedî zulümata çabuk atılacaqsanız! Arkamdan, çox çabuk sizin Nemrutlaşmış reisleriniz gebertiləcək, yanıma gönderiləcək. Mən də huzur-u İlahîde yakalarını tutacağam. Adalet-i İlahiye, onları esfel-i safilîne atmakla intikamımı alacağam!
Ey din və âhiretini dünyaya satan bedbahtlar! Yaşamanızı isterseniz mənə ilişmeyiniz! İlişseniz, intikamım muzaaf bir surette sizdən alınacağını bilin, titreyiniz! Mən rahmet-i İlahiyeden ümit ederim ki mevtim, hayatımdan ziyade dine hizmet edəcək və ölümüm başınızda bomba kimi patlayıp başınızı dağıtacaq! Cesaretiniz varsa ilişiniz! Yapacağınız varsa göreceğiniz də var! Mən bütün tehdidatınıza qarşı, bütün kuvvetimle bu ayəsi okuram:
اَلَّذٖينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ اِنَّ النَّاسَ قَد۟ جَمَعُوا لَكُم۟ فَاخ۟شَو۟هُم۟ فَزَادَهُم۟ اٖيمَانًا وَ قَالُوا حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ
فَاٰمِنُوا بِاللّٰهِ وَرَسُولِهِ النَّبِىِّ ال۟اُمِّىِّ الَّذٖى يُؤ۟مِنُ بِاللّٰهِ وَكَلِمَاتِهٖ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُم۟ تَه۟تَدُونَ يُرٖيدُونَ اَن۟ يُط۟فِئُوا نُورَ اللّٰهِ بِاَف۟وَاهِهِم۟ وَيَا۟بَى اللّٰهُ اِلَّٓا اَن۟ يُتِمَّ نُورَهُ وَلَو۟ كَرِهَ ال۟كَافِرُونَ
Üç sualin cavabı olaraq yeddi işarətir. Birinci sual, dörd işarətir.
Şeair-i İslâmiyeyi tağyire teşebbüs edenlerin senetleri və hüccetleri, yenə hər fena şeylerde olduğu kimi ecnebileri körü körüne taklitçilik yüzünden gəlir. Dirlər ki:
“Londra’da ihtida edenler və ecnebilerden imana gelenler; memleketlerinde ezan və kamet kimi çox şeyleri öz lisanlarına tercüme edirlər, yapırlar. Âlem-i İslâm onlara qarşı sükût edir, itiraz etmir. Demək, bir cevaz-ı şer’î var ki sükût edilir?”
Cavab: Bu kıyasın o qədər zâhir bir farkı var ki heç bir cihette onlara kıyas etmək və onları taklit etmək şüurluun kârı deyildir. Çünki ecnebi diyarına, lisan-ı şeriatta “dâr-ı harp” denilir. Dâr-ı harpte çox şeylere cevaz ola bilər ki “diyar-ı İslâm”da mesağ ola bilməz.
Hem Frengistan diyarı, Hristiyan şevketi dairesidir. Istılahat-ı şer’iyenin maânîsini və kelimat-ı mukaddesenin mefahimini hal dili ilə telkin edəcək və ihsas edəcək bir muhit olmadığından bilmecburiye kudsî maânî, mukaddes elfaza tercih edilmiş; maânî üçün elfaz terk edilmiş, ehvenü’ş-şer ihtiyar edilmiş.
Diyar-ı İslâm’da isə muhit, o kelimat-ı mukaddesenin meal-i icmalîsini ehl-i İslâm’a hal dili ilə ders verir. An’ane-i İslâmiye və İslâmî tarih və umum şeair-i İslâmiye və umum erkân-ı İslâmiyet’e ait muhaverat-ı ehl-i İslâm, o kelimat-ı mukaddesenin mücmel meallerini, mütemadiyen ehl-i imana telkin edirlər. Hattâ bu memleketin maâbid və medaris-i diniyesinden başqa makberistanın mezar taşları də birer telkin edici, birer muallim hükmündedir ki o maânî-i mukaddeseyi, ehl-i imana ihtar edirlər.
Əcəba özünə Müslüman deyən bir adam, dünyanın bir menfaati üçün bir günde əlli kəlmə Frengî lügatından taallüm ettiği halde; əlli senede və hər günde əlli defa tekrar ettiği Sübhanallah və Elhamdülillah və Lâ ilahe İllallah və Allahu ekber kimi mukaddes kelimeleri öğrenmezse əlli defa hayvandan daha aşağı düşmez mi? Belə heyvanlar üçün bu kelimat-ı mukaddese, tercüme və tahrif edilmez və tehcir edilmezler! Onları tehcir və tağyir etmək, bütün mezar taşlarını hakketmektir; bu tahkire qarşı titreyen, mezaristandaki ehl-i kuburu aleyhlerine döndürmektir.
Ehl-i ilhada kapılan ulemaü’s-sû, milleti aldatmak üçün dirlər ki:
İmam-ı A’zam, sair imamlara muhalif olaraq demiş ki: “İhtiyaç olsa diyar-ı baîdede, Arabî heç bilmeyenlere, ihtiyaç derecesine göre Fatiha yerine Farisî tercümesi cevazı var.” Elə isə biz də möhtacız, Türkçe okuyabiliriz?
Cavab: İmam-ı A’zam’ın bu fetvasına qarşı, başta a’zamî imamların en mühimleri və sair on iki eimme-i müçtehidîn, o fetvanın aksine fetva verirlər. Âlem-i İslâm’ın cadde-i kübrası, o umum eimmenin caddesidir. Mu’zam-ı ümmet, cadde-i kübrada gidebilir. Başqa hususi və dar caddeye sevk edenler, idlâl edirlər. İmam-ı A’zam’ın fetvası, beş cihette hususidir:
Birincisi: Merkez-i İslâmiyet’ten uzaq diyar-ı âherde bulunanlara aittir.
İkincisi: İhtiyac-ı həqiqiye binaendir.
Üçüncüsü: Bir rivayette lisan-ı ehl-i cennetten sayılan Farisî dili ilə tercümeye mahsustur.
Dördüncüsü: Fatiha’ya mahsus olaraq cevaz verilmiş, tâ Fatiha’yı bilmeyen namazı terk etmesin.
Beşincisi: Qüvvət-i imandan gelen bir hamiyet-i İslâmiye ilə maânî-i mukaddesenin, avamın tefehhümüne medar olmaq üçün cevaz gösterilmiş. Halbuki zaaf-ı imandan gelen və menfî fikr-i milliyetten çıkan və lisan-ı Arabîye qarşı nefret və zaaf-ı imandan tevellüd eden meyl-i tahrip sâikasıyla tercüme edib Arabî aslını terk etmək, dini terk ettirmektir!
Şeair-i İslâmiyeyi tağyir eden ehl-i bid’a, evvela ulemaü’s-sûdan fetva istediler. Sâbıkan beş vecihle hususi olduğunu gösterdiyimiz fetvayı gösterdiler.
Sâniyen: Ehl-i bid’a, ecnebi inkılabcılarından belə meş’um bir fikir aldılar ki: Avrupa, Katolik mezhebini beğenmeyerek başta ihtilalciler, inkılabcılar və feylesoflar olaraq, Katolik mezhebine göre ehl-i bid’a və Mutezile telakki edilen Protestanlık mezhebini iltizam edib Fransızların İhtilal-i Kebiri’nden istifadə edərək, Katolik mezhebini kısmen tahrip edib Protestanlığı ilan ettiler.
İşte körü körüne taklitçiliğe alışan buradaki hamiyet-füruşlar dirlər ki:
“Madam Hristiyan dininde belə bir inkılab oldu; bidayette inkılabcılara mürted denildi, sonra Hristiyan olaraq yenə qəbul edildi. Elə isə İslâmiyet’te də belə dinî bir inkılab ola bilər?”
Cavab: Bu kıyasın, Birinci İşaret’teki kıyastan daha ziyade farkı zâhirdir. Çünki din-i İsevîde yalnız esasat-ı diniye Hazret-i İsa aleyhisselâmdan alındı. Hayat-ı içtimaiyeye və füruat-ı şer’iyeye dair ekser ahkâmlar, Havariyyun və sair rüesa-yı ruhaniye tarafından teşkil edildi. Kısm-ı a’zamı, kütüb-ü sâbıka-i mukaddeseden alındı. Hazret-i İsa aleyhisselâm, dünyaca hâkim və sultan olmadığından və kavanin-i umumiye-i içtimaiyeye merci olmadığından esasat-ı diniyesi, hariçten bir libas giydirilmiş kimi şeriat-ı Hristiyaniye adına örfî kanunlar, medeni düsturlar alınmış, başqa bir surət verilmiş. Bu surət tebdil edilse, o libas değiştirilse yenə Hazret-i İsa aleyhisselâmın esas dini bâki kalabilir. Hazret-i İsa aleyhisselâmı inkâr və tekzip çıxmaz.
Halbuki din və şeriat-ı İslâmiyenin sahibi olan Fahr-i Âlem aleyhissalâtü Vəssalam iki cihanın sultanı, şark və garp və Endülüs və Hint, birer taht-ı saltanatı olduğundan din-i İslâm’ın esasatını bizzat özü gösterdiyi kimi o dinin teferruatını və sair ahkâmını, hattâ en cüz’î âdabını də bizzat o getirir, o haber verir, o emir verir.
Demək füruat-ı İslâmiye, değişmeye kabil bir libas hükmünde deyil ki onlar tebdil edilse esas-ı din bâki kalabilsin. Bəlkə esas-ı dine bir cesettir, lâekall bir cilttir. Onunla imtizaç və iltiham etmiş, kabil-i tefrik deyildir. Onları tebdil etmək, doğrudan doğruya sahib-i şeriatı inkâr və tekzip etmək çıkar.
Mezahibin ihtilafı isə: Sahib-i şeriatın gösterdiyi nazarî düsturların tarz-ı tefehhümünden ileri gelmişdir. “Zaruriyat-ı diniye” denilen və kabil-i tevil olmayan və “muhkemat” denilen düsturları isə heç bir cihette kabil-i tebdil deyildir və medar-ı içtihad ola bilməz. Onları tebdil eden, başını dinden çıkarır يَم۟رُقُونَ مِنَ الدّٖينِ كَمَا يَم۟رُقُ السَّه۟مُ مِنَ ال۟قَو۟سِ kaidesine dâhil olur.
Ehl-i bid’a, dinsizliklerine və ilhadlarına belə bir bahane bulurlar. Dirlər ki:
“Âlem-i insaniyetin müteselsil hâdisatına səbəb olan Fransız İhtilal-i Kebiri’nde, papazlara və rüesa-yı ruhaniyeye və onların mezheb-i hâssı olan Katolik mezhebine hücum edildi və tahrip edildi. Sonra çokları tarafından tasvip edildi. Frenkler də ondan sonra daha ziyade terakki ettiler?”
Cavab: Bu kıyasın də evvelki kıyaslar kimi farkı zâhirdir. Çünki Fransızlarda, havas və hükûmet adamları elinde çox zaman din-i Hristiyanî, bâhusus Katolik mezhebi; bir vasıta-i tahakküm və istibdat olmuştu. Havas, o vasıta ilə nüfuzlarını sadə xalq üzerinde idame ediyorlardı. Və “serseri” tabir ettikleri sadə xalq tabakasında intibaha gelen hamiyet-perverlerini və havas zalimlerin istibdadına qarşı hücum eden hürriyet-perverlerin mütefekkir kısımlarını ezmeye vasıta olduğundan və dörd yüz seneye yaxın Frengistanda ihtilaller ilə istirahat-i beşeriyeyi bozmaya və hayat-ı içtimaiyeyi zîr ü zeber etmeye bir səbəb telakki edildiğinden o mezhebe, dinsizlik adına deyil bəlkə Hristiyanlığın digər bir mezhebi adına hücum edildi. Və tabaka-i avamda və feylesoflarda bir küsmek, bir adâvet hasıl olmuştu ki malûm hâdise-i tarihiye vukua gelmişdir.
Halbuki din-i Muhammedî (asm) və şeriat-ı İslâmiyeye qarşı; heç bir mazlumun, heç bir mütefekkirin hakkı yoxdur ki ondan şekva etsin. Çünki onları küstürmür, onları himaye edir. Tarih-i İslâm meydandadır. İslâmlar içinde bir iki vukuattan başqa dâhilî muharebe-i diniye olmamış. Katolik mezhebi isə dörd yüz sene ihtilalat-ı dâhiliyeye səbəb olmuş.
Hem İslâmiyet, havastan ziyade avamın tahassungâhı olmuşdur. Vücub-u zekât və hurmet-i riba ilə havassı, avamın üstünde müstebit etmək deyil, bir cihette hâdim yapır. سَيِّدُ ال۟قَو۟مِ خَادِمُهُم۟ خَي۟رُ النَّاسِ مَن۟ يَن۟فَعُ النَّاسَ dir.
Hem Kur’an-ı Hakîm dili ilə اَفَلَا تَع۟قِلُونَ اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ اَفَلَا يَتَفَكَّرُونَ kimi kudsî havaleler ilə aklı istişhad edir və ikaz edir və akla havale edir, tahkike sevk edir. Onun ilə ehl-i ilim və ashab-ı akla din adına makam verir, ehemmiyet verir. Katolik mezhebi kimi aklı azletmir, ehl-i təfəkkürü susturmur, körü körüne taklit istemir.
Həqiqi Hristiyanlık deyil bəlkə şimdiki Hristiyan dininin esasıyla İslâmiyet’in esası, mühim bir noktadan ayrıldığından sâbık farklar kimi çox cihetlerle ayrı ayrı gidirlər. O mühim nöqtə şudur:
İslâmiyet, tevhid-i həqiqi dinidir ki vasıtaları, esbabları ıskat edir. Enaniyeti kırır, bəndəlik-i hâlisa tesis edir. Nəfsin rububiyetinden tut, tâ hər nevi rububiyet-i bâtılayı katedir, reddedir. Bu sır içindir ki havastan bir böyük insan, tam dindar olsa enaniyeti terk etmeye mecbur olur. Enaniyeti terk etmeyen, salabet-i diniyeyi və kısmen də dinini terk edər.
Şimdiki Hristiyanlık dini isə “velediyet akidesi”ni qəbul ettiği üçün vesait və esbaba tesir-i həqiqi verir. Din adına enaniyeti kırmaz, bəlkə Hazret-i İsa aleyhisselâmın bir mukaddes vekili deyə o enaniyete bir kudsiyet verir. Onun üçün dünyaca en böyük makam işgal eden Hristiyan havasları, tam dindar olabilirler. Hattâ Amerika’nın esbak Reisicumhuru Wilson və İngilizlerin esbak Reis-i Vükelası Loid George kimi çoklar var ki mutaassıp birer papaz hükmünde dindar oldular.
Müslümanlarda isə elə makamlara girenler, nadiren tam dindar və salabetli kalırlar. Çünki gururu və enaniyeti bırakamırlar. Takva-yı həqiqi isə gurur və enaniyetle içtima edemir.
Bəli, necə ki Hristiyan havassının taassubu, Müslüman havaslarının adem-i salabeti mühim bir farkı gösterir; elə də Hristiyan’dan çıkan feylesoflar, dinlerine qarşı lâkayt və ya muarız vaziyeti alması və İslâm’dan çıkan hükemaların kısm-ı a’zamı, hikmetlerini esasat-ı İslâmiyeye bina etmesi; yenə mühim bir farkı gösterir.
Hem ekseriyetle zindanlara və musibetlere düşen âmî Hristiyanlar, dinden meded beklemirlər. Eskiden çoğu dinsiz oluyordular. Hattâ Fransa’nın İhtilal-i Kebiri’ni çıkaran və “serseri dinsiz” tabir edilen tarihçe meşhur inkılabcılar, o musibetzede sadə xalq kısmıdır. İslâmiyet’te isə ekseriyet-i mütləq ilə hapse və musibete düşenler, dinden meded beklerler və dindar olurlar. İşte bu hal də mühim bir farkı gösterir.
Ehl-i bid’a dirlər ki:
“Bu taassub-u dinî, bizi geri bıraktı. Bu asırda yaşamak, taassubu bırakmakla olur. Avrupa, taassubu bıraktıktan sonra terakki etti?”
Cavab: Yanlışsınız və aldanmışsınız və ya aldatıyorsunuz. Çünki Avrupa, dininde mutaassıptır. Hattâ bir âdi Bulgar’a və ya bir nefer-i İngiliz’e və ya bir serseri Fransız’a “Sarık sar. Sarmazsan hapse atılacaqsan!” denilse taassupları muktezasınca diyəcək: “Hapse deyil, öldürseniz hətta dinime və milliyetime bu hakareti yapmayacağam!”
Hem tarih şahittir ki: Ehl-i İslâm ne vaxt dinine tam temessük etmiş isə o zamana nisbeten terakki etmiş. Ne vaxt salabeti terk etmişse tedenni etmiş. Hristiyanlık isə bilakistir. Bu da mühim bir fark-ı esasîden neş’et etmiş.
Hem İslâmiyet, sair dinlere kıyas edilmez. Bir Müslüman İslâmiyet’ten çıksa və dinini terk etse daha heç bir peygamberi qəbul edə bilməz; bəlkə Cənabı-Haqq’ı də ikrar edə bilməz və bəlkə heç bir mukaddes şeyi tanımaz; bəlkə özündə kemalâta medar olacaq bir vicdan bulunmaz, tefessüh edər. Onun üçün İslâmiyet nazarında, harbî kâfirin hakk-ı həyatı var. Hariçte olsa musalaha etse, dâhilde olsa cizye verse; İslâmiyetçe həyatı mahfuzdur. Lakin mürtedin hakk-ı həyatı yoxdur. Çünki vicdanı tefessüh edər, hayat-ı içtimaiyeye bir zehir hükmüne geçer.
Halbuki Hristiyan’ın bir dinsizi, yenə hayat-ı içtimaiyeye nâfi’ bir vaziyette kalabilir. Bazı mukaddesatı qəbul edər və bazı peygamberlere inanabilir və Cənabı-Haqq’ı bir cihette tasdik edə bilər.
Əcəba bu ehl-i bid’a və doğrusu ehl-i ilhad, bu dinsizlikte hangi menfaati bulurlar? Əgər idare və asayişi düşünüyorlarsa Allah’ı bilmeyen dinsiz on serserinin idaresi və şerlerini def’etmesi, min ehl-i diyanetin idaresinden daha müşküldür.
Əgər terakkiyi düşünüyorlarsa elə dinsizler, idare-i hükûmete muzır oldukları kimi terakkiye də manidirler. Terakki və ticaretin esası olan emniyet və asayişi kırırlar. Doğrusu onlar, meslekçe tahribatçıdırlar. Dünyada en böyük ahmak odur ki belə dinsiz serserilerden terakki və saadet-i hayatiyeyi beklesin.
Belə ahmaklardan mühim bir mevkii işgal eden biri demiş ki: “Biz, Allah Allah deyə deyə geri kaldık. Avrupa, top tüfek deyə deyə ileri gitti.”
“Cevabü’l-ahmaki’s-sükût” kaidesince, böylelere qarşı cavab sükûttur. Lakin bazı ahmakların arkasında bedbaht gafiller bulunduğundan deriz ki:
Ey bîçareler! Bu dünya bir misafirhanedir. Hər günde otuz min şahit, cenazeleriyle “El-mevtü hak” hükmünü imza edirlər və o davaya şehadet edirlər. Ölümü öldürebilir misiniz? Bu şahitleri tekzip edə bilər misiniz? Madam ki edemiyorsunuz; mevt, Allah Allah dedirtir. Sekeratta Allah Allah yerine; hangi topunuz, hangi tüfeğiniz, zulümat-ı ebedîyi o sekerattakinin önünde ışıklandırır, yeis-i mutlakını ümit-i mütləq çevirebilir? Madam ki ölüm var, kabre giriləcək; bu həyat gidir, bâki bir həyat gəlir. Bir defa top tüfek denilse min defa Allah Allah demək lâzım gəlir. Hem Allah yolunda olsa; tüfek də Allah deyər, top da Allahu ekber deyə bağırır, Allah ilə iftar edər, imsak edər.
Tahribatçı ehl-i bid’a iki kısımdır:
Bir kısmı –güya din hesabına, İslâmiyet’e sadakat adına– güya dini milliyetle takviye etmək üçün “Zaafa düşmüş din şecere-i nuraniyesini, milliyet torpağında dikmek, kuvvetleştirmek istirik.” deyə dine taraftar vaziyeti gösterirlər.
İkinci kısım; millet adına, milliyet hesabına, unsuriyete qüvvət vermək fikrine binaen “Milliyeti, İslâmiyet’le aşılamak istirik.” deyə bid’aları icad edirlər.
Birinci kısma deriz ki: Ey “sadık ahmak” ıtlakına mâsadak biçarə ulemaü’s-sû və ya meczup, akılsız, cahil sofiler! Həqiqət-i kainat içinde kökü yerleşmiş və həqiqətlər-i kainata kökler salmış olan Şecere-i Tûba-i İslâmiyet; mevhum, muvakkat, cüz’î, hususi, menfî, bəlkə esassız, garazkâr, zulümkâr, zulmanî unsuriyet torpağına dikilmez! Onu oraya dikmeye çalışmak, ahmakane və tahripkârane, bid’akârane bir teşebbüstür.
İkinci kısım milliyetçilere deriz ki: Ey sarhoş hamiyet-füruşlar! Bir asır evvel milliyet asrı olabilirdi. Bu asır unsuriyet asrı deyil. Bolşevizm, sosyalizm meseleleri istila edir; unsuriyet fikrini kırır, unsuriyet asrı geçir. Ebedî və daimî olan İslâmiyet milliyeti; muvakkat, dağdağalı unsuriyetle bağlanmaz və aşılanmaz. Və aşılamak olsa da İslâm milliyetini ifsad ettiği kimi unsuriyet milliyetini də ıslah edə bilməz, ibka edə bilməz. Bəli, muvakkat aşılamakta bir zevk və bir muvakkat qüvvət görünür lakin çox muvakkat və âkıbeti hatarlıdır.
Hem Türk unsurunda ebedî kabil-i iltiyam olmamaq surətində bir inşikak çıkacaq. O vaxt milletin qüvvəti, bir şık, bir şıkkın kuvvetini kırdığı üçün hiçe inəcək. İki dağ birbirine qarşı bir mizanın iki gözünde bulunsa; bir batman qüvvət, o iki qüvvət ilə oynayabilir; yuxarı qaldırır, aşağı indirir.
İkinci Sual, iki işarətir:
Mühim bir sualin gayet muhtasar bir cavabıdır.
Sual: Âhir zamanda Hazret-i Mehdi geleceğine və fesada girmiş âlemi ıslah edeceğine dair müteaddid rivayat-ı sahiha var. Halbuki bu zaman, cemaat zamanıdır; şahıs zamanı deyil. Şahıs ne qədər dâhî və hattâ yüz dâhî derecesinde olsa bir cemaatin mümessili olmazsa bir cemaatin şahs-ı manevîsini təmsil etmezse; muhalif bir cemaatin şahs-ı manevîsine qarşı mağluptur. Bu zamanda –qüvvət-i velayeti ne qədər yüksək olursa olsun– belə bir cemaat-i beşeriyenin ifsadat-ı azîmesi içinde necə ıslah edər? Əgər Mehdi’nin bütün işleri hârika olsa bu dünyadaki hikmet-i İlahiyeye və kavanin-i âdetullaha muhalif düşer. Bu Mehdi meselesinin sırrını anlamaq istirik?
Cavab: Cənabı-Haqq kemal-i rahmetinden, şeriat-ı İslâmiyenin ebediyetine bir eser-i himayet olaraq, hər bir fesad-ı ümmet zamanında bir muslih və ya bir müceddid və ya bir halife-i zîşan və ya bir kutb-u a’zam və ya bir mürşid-i ekmel veyahut bir nevi Mehdi hükmünde mübarək zatları göndermiş; fesadı izale edib milleti ıslah etmiş, din-i Ahmedîyi (asm) muhafaza etmiş.
Madam ki âdeti elə cereyan edir, âhir zamanın en böyük fesadı zamanında; əlbəttə en böyük bir müçtehid hem en böyük bir müceddid hem hâkim hem mehdi hem mürşid hem kutb-u a’zam olaraq bir zat-ı nuraniyi gönderəcək və o zat da Ehl-i Beyt-i Nebevîden olacaqdır.
Cənabı-Haqq bir dakika zarfında beyne’s-sema və’l-arz âlemini bulutlarla doldurup boşalttığı kimi bir saniyede denizin fırtınalarını teskin edər və bahar içinde bir saatte yaz mevsiminin numunesini və yazda bir saatte kış fırtınasını icad eden Kadîr-i Zülcelal; Mehdi ilə də âlem-i İslâm’ın zulümatını dağıtabilir. Və vaad etmişdir, vaadini əlbəttə yapacaqdır.
Qüdrət-i İlahiye noktasında bakılsa gayet kolaydır. Əgər daire-i esbab və hikmet-i Rabbaniye noktasında düşünülse yenə o qədər makul və vukua lâyıktır ki əgər Muhbir-i Sadık’tan rivayet olmazsa də herhalde elə olmaq lâzım gəlir və olacaqdır, deyə ehl-i təfəkkür hükmeder. Belə ki: Felillahi’l-hamd اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّي۟تَ عَلٰى اِب۟رَاهٖيمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِب۟رَاهٖيمَ فِى ال۟عَالَمٖينَ اِنَّكَ حَمٖيدٌ مَجٖيدٌ duası –umum ümmet, umum namazında, günde beş defa tekrar ettikleri bu dua– bilmüşahede makbul olmuşdur ki Âl-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, Âl-i İbrahim aleyhisselâm kimi elə bir vaziyet almış ki umum mübarək silsilelerin başında, umum aktar və a’sarın mecmalarında o nurani zatlar kumandanlık edirlər. (Hâşiye ) Və elə bir kesrettedirler ki o kumandanların mecmuu, muazzam bir ordu teşkil edirlər.
Əgər maddî şekle girse və bir tesanüd ilə bir fırka vaziyetini alsalar İslâmiyet dinini milliyet-i mukaddese hükmünde rabıta-i ittifak və intibah yapsalar heç bir milletin ordusu onlara qarşı dayanamaz! İşte o çox kesretli, o muktedir ordu, Âl-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır və Hazret-i Mehdi’nin en has ordusudur.
Bəli, bugün tarih-i âlemde heç bir nesil, şecere ilə və senetlerle və an’ane ilə birbirine muttasıl və en yüksək şeref və âlî haseb və asil neseb ilə mümtaz heç bir nesil yoxdur ki Âl-i Beyt’ten gelen seyyidler nesli qədər qüvvətli və ehemmiyetli bulunsun. Eski zamandan beri bütün ehl-i həqiqətin fırkaları başında onlar və ehl-i kemalin namdar reisleri yenə onlardır. Indi də kemiyeten milyonları geçen bir nesl-i mübarəkdir. Mütenebbih və kalpleri imanlı və muhabbet-i Nebevî ilə dolu və cihan-değer şeref-i intisabıyla serfirazdırlar.
Belə bir cemaat-i azîme içindeki mukaddes qüvvəti tehyic edəcək və uyandıracaq hâdisat-ı azîme vücuda gəlir. Əlbəttə o qüvvət-i azîmedeki bir hamiyet-i âliye feveran edəcək və Hazret-i Mehdi başına geçip tarîk-i hak və həqiqətə sevk edəcək. Belə olmaq və belə olmasını, bu kıştan sonra baharın gelmesi kimi âdetullahtan və rahmet-i İlahiyeden bekleriz və beklemekte haklıyız.
Hazret-i Mehdi’nin cemiyet-i nuraniyesi, Süfyan komitesinin tahribatçı rejim-i bid’akâranesini tamir edəcək, sünnet-i seniyeyi ihya edəcək; yani âlem-i İslâmiyet’te risalet-i Ahmediyeyi (asm) inkâr niyetiyle şeriat-ı Ahmediyeyi (asm) tahribe çalışan Süfyan komitesi, Hazret-i Mehdi cemiyetinin mu’cizekâr manevî kılıncıyla öldürüləcək və dağıtılacaq.
Hem âlem-i insaniyette inkâr-ı uluhiyet niyetiyle medeniyet və mukaddesat-ı beşeriyeyi zîr ü zeber eden Deccal komitesini, Hazret-i İsa aleyhisselâmın din-i həqiqisini İslâmiyet’in hakikatiyle birleştirmeye çalışan hamiyetkâr və fedakâr bir İsevî cemaati adı altında və “Müslüman İsevîleri” unvanına lâyık bir cemiyet, o Deccal komitesini, Hazret-i İsa aleyhisselâmın riyaseti altında öldürəcək və dağıtacaq; beşeri, inkâr-ı uluhiyetten kurtaracaq.
Bu mühim sır çox uzundur. Başqa yerlerde bir nebze bahsettiğimizden burada bu qısa işarəle iktifa edirik.
Dirlər ki: “Senin eski zamandaki müdafaatın və İslâmiyet hakkındaki mücahedatın, şimdiki tarzda deyil. Hem Avrupa’ya qarşı İslâmiyet’i müdafaa eden mütefekkirîn tarzında gitmirsən. Nədən Eski Said vaziyetini değiştirdin? Nədən manevî mücahidîn-i İslâmiye tarzında hərəkət etmirsən?
Cavab: Eski Said ilə mütefekkirîn kısmı, felsefe-i beşeriyenin və hikmet-i Avrupaiyenin düsturlarını kısmen qəbul edib onların silahlarıyla onlarla mübareze edirlər; bir derece onları qəbul edirlər. Bir kısım düsturlarını, fünun-u müsbete surətində lâyetezelzel teslim edirlər, o surətlə İslâmiyet’in həqiqi kıymetini gösteremirlər. Âdeta kökleri çox derin zannetdikləri hikmetin dallarıyla İslâmiyet’i aşılırlar, güya takviye edirlər. Bu tarzda galebe az olduğundan və İslâmiyet’in kıymetini bir derece tenzil etmək olduğundan o mesleği terk ettim.
Hem bilfiil gösterdim ki: İslâmiyet’in esasları o qədər derindir ki felsefenin en derin esasları onlara yetişmez, bəlkə sathî kalır. Otuzuncu Söz, Iyirmi Dördüncü Məktub, Iyirmi Doqquzuncu Söz bu həqiqəti bürhanlarıyla ispat edərək göstermişdir.
Eski meslekte, felsefeyi derin zannedip ahkâm-ı İslâmiyeyi zâhirî telakki edib felsefenin dallarıyla bağlamakla durutmak və muhafaza edilmek zannedilirdi. Halbuki felsefenin düsturlarının ne haddi var ki onlara yetişsin?
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَه۟تَدِىَ لَو۟لَٓا اَن۟ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَد۟ جَٓاءَت۟ رُسُلُ رَبِّنَا بِال۟حَقِّ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ كَمَا صَلَّي۟تَ عَلٰى سَيِّدِنَا اِب۟رَاهٖيمَ وَ عَلٰى اٰلِ اِب۟رَاهٖيمَ فِى ال۟عَالَمٖينَ اِنَّكَ حَمٖيدٌ مَجٖيدٌ
“Sekiz Remiz”dir, yani səkkiz kiçik risaledir. Bu remizlerin esası, ilm-i cifrin mühim bir düsturu və ulûm-u hafiyenin mühim bir anahtarı və bir kısım esrar-ı gaybiye-i Kur’aniyenin mühim bir miftahı olan tevafuktur.
İleride müstakillen neşredileceğinden buraya dercedilmedi.
اَلَٓا اِنَّ اَو۟لِيَٓاءَ اللّٰهِ لَا خَو۟فٌ عَلَي۟هِم۟ وَلَاهُم۟ يَح۟زَنُونَ
Bu kısım, turuk-u velayet hakkında olub Doqquz Telvihtir.
“Tasavvuf”, “tarîkat”, “velayet”, “seyr ü sülûk” namları altında şirin, nurani, neşeli, ruhanî bir həqiqət-i kudsiye vardır ki o həqiqət-i kudsiyeyi ilan eden, ders veren, tavsif eden minlərlə cilt kitab ehl-i zevk və keşfin muhakkikleri yazmışlar, o həqiqəti ümmete və bizə söylemişler.
جَزَاهُمُ اللّٰهُ خَي۟رًا كَثٖيرًا Biz, o muhit denizinden bir neçə katre hükmünde bir neçə reşhalarını bu zamanın bazı ilcaatına binaen göstereceğiz.
Sual: Tarîkat nedir?
Cavab: Tarîkatın gaye-i maksadı, marifet və inkişaf-ı həqiqətlər-i imaniye olaraq, mi’rac-ı Ahmedînin (asm) gölgesinde və sayesi altında qəlb ayağıyla bir seyr ü sülûk-u ruhanî neticesinde, zevkî, halî və bir derece şuhudî həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyeye mazhariyet; “tarîkat”, “tasavvuf” adı ilə ulvi bir sırr-ı insanî və bir kemal-i beşerîdir.
Bəli, bu kainatta insan bir fihriste-i câmia olduğundan, insanın qəlbi minlərlə âlemin harita-i maneviyesi hükmündedir. Bəli, insanın kafasındaki dimağı, hədsiz telsiz telgraf və telefonların santral denilen merkezi misillü, kainatın bir nevi merkez-i manevîsi olduğunu gösteren hədsiz fünun və ulûm-u beşeriye olduğu kimi; insanın mahiyetindeki qəlbi də hədsiz həqiqətlər-i kainatın mazharı, medarı, çərdəyi olduğunu hadd ü hesaba gelmeyen ehl-i velayetin yazdıkları milyonlarla nurani kitablar gösterirlər.
İşte madam ki qəlb və dimağ-ı insanî bu merkezdedir; çərdək haletinde bir şecere-i azîmenin cihazatını tazammun edər və ebedî, uhrevî, haşmetli bir makinenin âletleri və çarkları, içinde dercedilmişdir. Əlbəttə və herhalde o qəlbin Fâtır’ı, o qəlbi işlettirmesini və bi’l-kuvve tavırdan bilfiil vaziyetine çıkarmasını və inkişafını və hareketini irade etmiş ki elə yapmış. Madam ki irade etmiş, əlbəttə o qəlb də ağıl kimi işleyəcək. Və qəlbi işlettirmek üçün en böyük vasıta, velayet meratibinde zikr-i İlahî ilə tarîkat yolunda həqiqətlər-i imaniyeye teveccüh etmektir.
Bu seyr ü sülûk-u kalbînin və hərəkət-i ruhaniyenin miftahları və vesileleri, zikr-i İlahî və təfəkkürdür. Bu zikir və fikrin mehasini, ta’dad ilə bitmez. Hədsiz fevaid-i uhreviyeden və kemalât-ı insaniyeden kat’-ı nazar, yalnız bu dağdağalı hayat-ı dünyeviyeye ait cüz’î bir faydası şudur ki:
Hər insan, hayatın dağdağasından və ağır tekâlifinden bir derece kurtulmak və teneffüs etmək üçün herhalde bir teselli istəyər, bir zevki arar və vahşeti izale edəcək bir ünsiyeti taharri edər. Medeniyet-i insaniye neticesindeki içtimaat-ı ünsiyetkârane, on insanda bir ikisine muvakkat olaraq, bəlkə gafletkârane və sarhoşçasına bir ünsiyet və bir ülfet və bir teselli verir. Lakin yüzde sekseni ya dağlarda, derelerde münferid yaşır ya derd-i maişet onu hücra köşelere sevk edir ya musibetler və ihtiyarlık kimi âhireti düşündüren vasıtalar cihetiyle insanların cemaatlerinden gelen ünsiyetten mahrumdurlar. O hal onlara ünsiyet verib teselli etməz.
İşte böylelerin həqiqi tesellisi və ciddi ünsiyeti və tatlı zevki; zikir və fikir vasıtasıyla qəlbi işletmek, o hücra köşelerde, o vahşetli dağ və sıkıntılı derelerde kalbine müteveccih olub “Allah!” deyərək qəlbi ilə ünsiyet edib o ünsiyet ilə etrafında vahşetle ona bakan eşyayı ünsiyetkârane tebessüm vaziyetinde düşünüb “Zikretdiyim Hâlık’ımın hədsiz ibadı hər tarafta bulunduğu kimi bu vahşetgâhımda da çokturlar. Mən yalnız değilim, tevahhuş manasızdır.” deyərək imanlı bir hayattan ünsiyetli bir zevk alır. Saadet-i hayatiye manasını anlar, Allah’a şükreder.
Velayet, bir hüccet-i risalettir; tarîkat, bir bürhan-ı şeriattır. Çünki risaletin tebliğ ettiği həqiqətlər-i imaniyeyi, velayet bir nevi şuhud-u kalbî və zevk-i ruhanî ilə aynelyakîn derecesinde görür, tasdik edər. Onun tasdiki, risaletin hakkaniyetine kat’î bir hüccettir. Şeriat ders verdiyi ahkâmın həqiqətlərini, tarîkat zevkiyle, keşfiyle və ondan istifadesiyle və istifazasıyla o ahkâm-ı şeriatın hak olduğuna və Hak’tan geldiğine bir bürhan-ı bâhirdir.
Bəli, necə ki velayet və tarîkat, risalet və şeriatın hücceti və delilidir; elə də İslâmiyet’in bir sırr-ı kemali və medar-ı envarı və insaniyetin İslâmiyet sırrıyla bir maden-i terakkiyatı və bir menba-ı tefeyyüzatıdır.
İşte bu sırr-ı azîmin bu derece ehemmiyetiyle birlikdə, bazı fırak-ı dâlle onun inkârı tarafına gitmişler. Özləri mahrum kaldıkları o envardan, başkalarının mahrumiyetine səbəb olmuşlar.
En ziyade medar-ı teessüf şudur ki: Ehl-i Sünnet və Cemaat’in bir kısım zâhirî uleması və Ehl-i Sünnet və Cemaat’e mensup bir kısım ehl-i siyaset gafil insanlar; ehl-i tarîkatın içinde gördükleri bazı sû-i istimalatı və bir kısım hatîatı bahane edərək o hazine-i uzmayı kapatmak, bəlkə tahrip etmək və bir nevi âb-ı həyatı dağıtan o kevser menbaını kurutmak üçün çalışırlar.
Halbuki eşyada, kusursuz və hər ciheti hayırlı şeyler, meşrepler, meslekler az bulunur. Alâküllihal bazı kusurlar və sû-i istimalat olacaq. Çünki ehil olmayanlar bir işe girseler əlbəttə sû-i istimal edərlər. Lakin Cənabı-Haqq âhirette muhasebe-i a’mal düsturuyla, adalet-i Rabbaniyesini, hasenat və seyyiatın muvazenesiyle gösterir. Yani hasenat râcih və ağır gelse mükâfatlandırır, qəbul edər; seyyiat râcih gelse cezalandırır, reddeder. Hasenat və seyyiatın muvazenesi, kemiyete bakmaz, keyfiyete bakar. Bazı olur, bir tək hasene min seyyiata tereccuh edər, affettirir.
Madam ki adalet-i İlahiye belə hükmeder və həqiqət də bunu hak görür; tarîkat, yani sünnet-i seniye dairesinde tarîkatın hasenatı, seyyiatına kat’iyen müreccah olduğuna delil; ehl-i tarîkat, ehl-i dalaletin hücumu zamanında imanlarını muhafaza etmesidir. Âdi bir samimi ehl-i tarîkat; surî, zâhirî bir mütefenninden daha ziyade özünü muhafaza edər. O zevk-i tarîkat vasıtasıyla və o muhabbet-i evliya cihetiyle imanını kurtarır. Kebairle fâsık olur lakin kâfir olmaz, kolaylıkla zındıkaya sokulmaz. Şedit bir muhabbet və metin bir itikad ilə aktab qəbul ettiği bir silsile-i meşayihi, onun nazarında heç bir qüvvət çürütemez. Çürütmediyi üçün onlardan itimadını kesemez. Onlardan itimadı kesilmezse zındıkaya giremez. Tarîkatta hissesi olmayan və qəlbi harekete gelmeyen, bir muhakkik âlim zat da olsa şimdiki zındıkların desiselerine qarşı özünü tam muhafaza etmesi müşkülleşmişdir.
Bir şey daha var ki: Daire-i takvadan hariç, bəlkə daire-i İslâmiyet’ten hariç bir surət almış bazı meşreplerin və tarîkat namını haksız olaraq özünə takanların seyyiatıyla, tarîkat mahkûm ola bilməz.
Tarîkatın dinî və uhrevî və ruhanî çox mühim və ulvi neticelerinden sarf-ı nazar, yalnız âlem-i İslâm içindeki kudsî bir rabıta olan uhuvvetin inkişafına və inbisatına en birinci, təsirli və hararetli vasıta tarîkatlar olduğu kimi; âlem-i küfrün və siyaset-i Hristiyaniyenin, nur-u İslâmiyet’i söndürmek üçün müthiş hücumlarına qarşı də üç mühim və sarsılmaz kale-i İslâmiyeden bir kalesidir.
Merkez-i hilafet olan İstanbul’u beş yüz əlli sene bütün âlem-i Hristiyaniyenin qarşısında muhafaza ettiren, İstanbul’da beş yüz yerde fışkıran envar-ı tevhid və o merkez-i İslâmiyedeki ehl-i imanın mühim bir nöqtə-i istinadı, o böyük camilerin arkalarındaki tekyelerde “Allah Allah!” diyenlerin qüvvət-i imaniyeleri və marifet-i İlahiyeden gelen bir muhabbet-i ruhanî ilə cûş u hurûşlarıdır.
Bax, ey akılsız hamiyet-füruşlar və sahtekâr milliyet-perverler! Tarîkatın, hayat-ı içtimaiyenizde bu hasenesini çürütəcək hangi seyyiatlarıdır, söyleyiniz?
Meslek-i velayet çox kolay olmakla birlikdə çox müşkülatlıdır, çox qısa olmakla birlikdə çox uzundur, çox qiymətli olmakla birlikdə çox hatarlıdır, çox geniş olmakla birlikdə çox dardır.
İşte bu sırlar içindir ki o yolda sülûk edenler bazen boğulur, bazen zərərli düşer, bazen döner başkalarını yoldan çıkarır.
Ezcümle: Tarîkatta “seyr-i enfüsî” və “seyr-i âfakî” tabirleri altında iki meşrep var.
Birinci meşrep, enfüsî meşrebidir; nefisten başlar, hariçten gözünü çeker, kalbe bakar, enaniyeti deler geçer, kalbinden yol açar, həqiqəti bulur. Sonra âfaka girer. O vaxt âfakı nurani görür. Çabuk o seyri bitirir. Enfüsî dairesinde gördüğü həqiqəti, böyük bir mikyasta onda da görür. Turuk-u hafiyenin çoğu bu yol ilə gidir. Bunun da en mühim esası; enaniyeti kırmak, hevayı terk etmək, nefsi öldürmektir.
İkinci meşrep; âfaktan başlar, o daire-i kübranın mezâhirinde cilve-i esma və sıfâtı seyredip sonra daire-i enfüsiyeye girer. Kiçik bir mikyasta, daire-i kalbinde o envarı müşahede edib onda en yaxın yolu açar. Qəlb, âyenə-i Samed olduğunu görür, aradığı maksada vâsıl olur.
İşte birinci meşrepte sülûk eden insanlar; nefs-i emmareyi öldürmeye muvaffak olamazsa, hevayı terk edib enaniyeti kırmazsa şükür makamından fahir makamına düşer, fahirden gurura sukut edər. Əgər muhabbetten gelen bir incizab və incizabdan gelen bir nevi sekir birlikdə bulunsa “şatahat” adı ilə haddinden çox fazla davalar ondan sudûr edər. Hem öz zərər edər hem başkasının zararına səbəb olur.
Mesela, necə ki bir mülazım, özündə bulunan kumandanlık zevkiyle və neşesiyle gururlansa özünü bir müşir zanneder. Küçücük dairesini, o küllî daire ilə iltibas edər. Və bir kiçik âyinede görünen bir güneşi, denizin yüzünde haşmetiyle cilvesi görünen güneşle bir cihet-i müşabehetle iltibasa səbəb olur. Elə də çox ehl-i velayet var ki bir sineğin bir tavus kuşuna nisbeti kimi özündən o derece böyük olanlardan özünü böyük görür və elə də müşahede edir, özünü haklı bulur.
Hattâ mən gördüm ki: Yalnız qəlbi intibaha gelmiş, uzaqdan uzağa velayetin sırrını özündə hissetmiş, özünü kutb-u a’zam telakki edib o tavrı takınırdı. Mən dedim: “Kardeşim! Necə ki kanun-u saltanatın, sadrazam dairesinden tâ nahiye müdürü dairesine qədər bir tarzda cüz’î küllî cilveleri var; elə də velayetin və kutbiyetin də elə muhtelif daire və cilveleri var. Hər bir makamın çox zılleri və gölgeleri var. Sən, sadrazam-misal kutbiyetin a’zam cilvesini, bir müdür dairesi hükmünde olan öz dairende o cilveyi görmüşsün, aldanmışsın. Gördüyün doğrudur lakin hükmün yanlıştır. Bir sineğe bir kap su, bir kiçik denizdir.” O zat bu cavabımdan inşâallah ayıldı və o vartadan kurtuldu.
Hem mən müteaddid insanları gördüm ki bir nevi Mehdi özlərini biliyorlardı və “Mehdi olacağam.” diyorlardı. Bu zatlar yalancı və aldatıcı deyillər, bəlkə aldanırlar. Gördüklerini, həqiqət zannedirlər. Esma-i İlahînin necə ki tecelliyatı, arş-ı a’zam dairesinden tâ bir zerreye qədər cilveleri var və o esmaya mazhariyet də o nisbette tefavüt edər. Elə də mazhariyet-i esmadan ibaret olan meratib-i velayet də elə mütefavittir. Bu iltibasın en mühim səbəbi şudur:
Makamat-ı evliyadan bazı makamlarda Mehdi vazifesinin hususiyeti bulunduğu və kutb-u a’zama has bir nisbeti göründüğü və Hazret-i Hızır’ın bir münasebet-i hâssası olduğu kimi, bazı meşahirle münasebettar bazı makamat var. Hattâ o makamlara “Makam-ı Hızır”, “Makam-ı Üveys”, “Makam-ı Mehdiyet” tabir edilir.
İşte bu sırra binaen, o makama və o makamın cüz’î bir numunesine və ya bir gölgesine girenler, özlərini o makamla has münasebettar meşhur zatlar zannedirlər. Özünü Hızır telakki edər və ya Mehdi itikad edər və ya kutb-u a’zam tahayyül edər.
Əgər hubb-u câha talip enaniyeti yoxsa o halde mahkûm olmaz. Onun haddinden fazla davaları, şatahat sayılır. Onunla bəlkə mes’ul olmaz.
Əgər enaniyeti perde ardında hubb-u câha müteveccih isə o zat, enaniyete mağlup olub şükrü buraxıb fahre girse fahirden gitgide gurura sukut edər. Ya divanelik derecesine sukut edər veyahut tarîk-i haktan sapar. Çünki böyük evliyayı, öz kimi telakki edər, haklarındaki hüsn-ü zannı kırılır. Çünki nəfs ne qədər mağrur da olsa özü öz kusurunu derk edər. O büyükleri də özünə kıyas edib kusurlu tevehhüm edər. Hattâ enbiyalar hakkında da hörməti noksanlaşır.
İşte bu hale giriftar olanlar, mizan-ı şeriatı elde tutmak və usûlü’d-din ulemasının düsturlarını özünə ölçü ittihaz etmək və İmam-ı Gazalî və İmam-ı Rabbanî kimi muhakkikîn-i evliyanın talimatlarını rehber etmək gerektir. Və daima nəfsini ittiham etmektir. Və kusurdan, acizlik və möhtaclıqdan başqa nəfsin eline vermemektir.
Bu meşrepteki şatahat, hubb-u nefisten neş’et edir. Çünki muhabbet gözü, kusuru görməz. Nəfsinə muhabbeti üçün o kusurlu və liyakatsiz bir cam parçası kimi nəfsini, bir pırlanta, bir elmas zanneder.
Bu nevi içindeki en tehlikeli bir hata şudur ki kalbine ilhamî bir tarzda gelen cüz’î manaları “kelâmullah” tahayyül edib ayə tabir etmeleridir. Və onunla, vahyin mertebe-i ulyâ-yı akdesine bir hürmetsizlik gəlir. Bəli, bal arısının və hayvanatın ilhamatından tut, tâ avam-ı nâsın və havass-ı beşeriyenin ilhamatına qədər və avam-ı melâikenin ilhamatından, tâ havass-ı kerrûbiyyunun ilhamatına qədər bütün ilhamat, bir nevi kelimat-ı Rabbaniyedir. Lakin mazharların və makamların kabiliyetine göre kelâm-ı Rabbanî, yetmiş min perdede telemmu eden ayrı ayrı cilve-i hitab-ı Rabbanîdir.
Amma vahiy və kelâmullahın ism-i hâssı və onun en bâhir misal-i müşahhası olan Kur’an’ın necimlerine ism-i has olan “âyet” adı elə ilhamata verilmesi, hata-yı mahzdır. On İkinci və Iyirmi Beşinci və Otuz Birinci Sözlerde beyan və ispat edildiyi kimi elimizdeki boyalı âyinede görünen kiçik və sönük və perdeli güneşin misali, semadaki güneşe ne nisbeti varsa; elə də o müddeîlerin kalbindeki ilham də doğrudan doğruya kelâm-ı İlahî olan Kur’an güneşinin âyetlerine nisbeti, o derecededir. Bəli, hər bir âyinede görünen güneşin misalleri, güneşindir və onunla münasebettardır denilse haktır lakin o güneşçiklerin âyinesine küre-i arz takılmaz və onun cazibesiyle bağlanmaz!
Tarîkatın gayet mühim bir meşrebi olan “vahdetü’l-vücud” adı altındaki vahdetü’ş-şuhud, yani Vâcibü’l-vücud’un vücuduna hasr-ı nazar edib sair mevcudatı, o vücud-u Vâcib’e nisbeten o qədər zayıf və gölge görür ki vücud ismine lâyık olmadığını hükmedip, hayal perdesine sarıp terk-i mâsiva makamında onları heç saymak, hattâ ma’dum tasavvur etmək, yalnız cilve-i esma-i İlahiyeye hayalî bir âyenə vaziyeti vermək qədər ileri gedər.
İşte bu meşrebin ehemmiyetli bir həqiqəti var ki: Vâcibü’l-vücud’un vücudu, iman qüvvəti ilə və yüksək bir velayetin hakkalyakîn derecesinde inkişafıyla, vücud-u mümkinat o derece aşağıya düşer ki hayal və ademden başqa onun nazarında makamları kalmaz; âdeta Vâcibü’l-vücud’un hesabına kainatı inkâr edər.
Lakin bu meşrebin tehlikeleri var. En birincisi şudur ki: Erkân-ı imaniye altıdır. İman-ı billahtan başqa, iman-ı bi’l-yevmi’l-âhir kimi rükünler var. Bu rükünler isə mümkinatın vücudlarını istəyər. O muhkem erkân-ı imaniye, hayal üstünde bina edilmez! Onun üçün o meşrep sahibi, âlem-i istiğrak və sekirden âlem-i sahve girdiyi vaxt, o meşrebi birlikdə almamak gerektir və o meşrebin muktezasıyla amel etməmək lâzımdır.
Hem kalbî və halî və zevkî olan bu meşrebi, aklî və kavlî və ilmî suretine çevirmemektir. Çünki Kitab və sünnetten gelen desatir-i akliye və kavanin-i ilmiye və usûl-ü kelâmiye o meşrebi kaldıramır, kabil-i tatbik olamır. Onun üçün Hulefa-yı Raşidîn’den və Eimme-i Müçtehidîn’den və selef-i salihînin büyüklerinden, o meşrep sarîhan görünmür.
Demək, en âlî bir meşrep deyil. Bəlkə yüksək lakin nâkıs. Çox ehemmiyetli lakin çox hatarlı. Çox ağır lakin çox zevklidir. O zevk üçün ona girenler, ondan çıxmaq istemirlər, hodgâmlık ilə en yüksək mertebe zannedirlər.
Bu meşrebin esasını və mahiyetini, Nöqtə Risalesi’nde və bir kısım Sözlerde və Mektubatta bir derece beyan ettiğimizden, onlara iktifaen, şurada o mühim meşrebin ehemmiyetli bir vartasını beyan edeceğiz. Belə ki:
O meşrep, daire-i esbabdan geçip terk-i mâsiva sırrıyla mümkinattan alâkasını kesen ehass-ı havassın istiğrak-ı mutlak haletinde mazhar olduğu salih bir meşreptir. Bu meşrebi, esbab içinde boğulanların və dünyaya âşık olanların və felsefe-i maddiye ilə tabiata saplananların nazarına ilmî bir surette telkin etmək, tabiat və maddede onları boğdurmaktır və həqiqət-i İslâmiyeden uzaklaştırmaktır.
Çünki dünyaya âşık və daire-i esbaba bağlı bir nazar, bu fâni dünyaya bir nevi beka vermək istəyər. O dünya mahbubunu elinden kaçırmak istemir; vahdetü’l-vücud bahanesiyle ona bir bâki vücud tevehhüm edər, o mahbubu olan dünya hesabına və beka və ebediyeti ona tam mal etmesine binaen, bir mabudiyet derecesine çıkarır –neûzübillah– Allah’ı inkâr etmək vartasına yol açar.
Bu asırda maddiyyunluk fikri o derece istila etmiş ki maddiyatı hər şeye merci bilirlər. Belə bir asırda has ehl-i iman, maddiyatı idam edər derecesinde ehemmiyetsiz gördüklerinden; vahdetü’l-vücud meşrebi ortaya atılsa bəlkə maddiyyunlar sahib çıkacaklar “Biz də belə dirik.” deyəcəklər. Halbuki dünyada meşarib içinde, maddiyyunların və tabiat-perestlerin mesleğinden en uzaq meşrep, vahdetü’l-vücud meşrebidir. Çünki ehl-i vahdetü’l-vücud, o qədər vücud-u İlahîye qüvvət-i iman ilə ehemmiyet verirlər ki kainatı və mevcudatı inkâr edirlər. Maddiyyunlar isə o qədər mevcudata ehemmiyet verirlər ki kainat hesabına, Allah’ı inkâr edirlər. İşte bunlar harada? Ötekiler harada?
Üç noktadır.
Velayet yolları içinde en güzeli en müstakimi en parlağı en zengini, sünnet-i seniyeye ittibadır. Yani a’mal və harekâtında sünnet-i seniyeyi düşünüb ona tabi olmaq və taklit etmək və muamelat və ef’alinde ahkâm-ı şer’iyeyi düşünüb rehber ittihaz etmektir.
İşte bu ittiba və iktida vasıtasıyla, âdi ahvali və örfî muameleleri və fitri hareketleri ibadət şekline girmekle birlikdə; hər bir aməli, sünneti və şer’i o ittiba noktasında düşündürmekle, bir tahattur-u hükm-ü şer’î verir. O tahattur isə sahib-i şeriatı düşündürür. O düşünmək isə Cənabı-Haqq’ı hatıra getirir. O hatıra, bir nevi huzur verir. O halde mütemadiyen ömür dakikaları, huzur içinde bir ibadət hükmüne getirilebilir. İşte bu cadde-i kübra, velayet-i kübra olan ehl-i veraset-i nübüvvet olan sahabe və selef-i salihînin caddesidir.
Velayet yollarının və tarîkat şubelerinin en mühim esası, ihlastır. Çünki ihlas ilə hafî şirklerden halâs olur. İhlası kazanmayan, o yollarda gezemez. Və o yolların en keskin qüvvəti, muhabbettir. Bəli muhabbet, mahbubunda bahaneler aramaz və kusurlarını görmək istəməz. Və kemaline delâlet eden zayıf emareleri, kavî hüccetler hükmünde görür. Daima mahbubuna taraftardır.
İşte bu sırra binaendir ki muhabbet ayağıyla marifetullaha teveccüh eden zatlar; şübehata və itirazata kulak vermezler, ucuz kurtulurlar. Minlərlə şeytan toplansa onların mahbub-u həqiqisinin kemaline işarə eden bir emareyi, onların nazarında iptal edə bilməz. Əgər muhabbet olmazsa o vaxt öz nefsi və şeytanı və haricî şeytanların ettikleri itirazat içinde çox çırpınacaq. Kahramancasına bir metanet və qüvvət-i iman və dikkat-i nazar lâzımdır ki özünü kurtarsın.
İşte bu sırra binaendir ki umum meratib-i velayette marifetullahtan gelen muhabbet, en mühim mâye və iksirdir. Lakin muhabbetin bir vartası var ki bəndəlikin sırrı olan niyazdan, mahviyetten naza və davaya atlar, mizansız hərəkət edər. Mâsiva-yı İlahiyeye teveccühü hengâmında, mana-yı harfîden mana-yı ismîye geçmesiyle tiryak iken zehir olur. Yani gayrullahı sevdiyi vaxt, Cənabı-Haqq hesabına və onun adına, onun bir âyenə-i esması olmaq cihetiyle rabt-ı qəlb etmək lâzımken; bazen o zatı, o zat hesabına, öz kemalât-ı şahsiyesi və cemal-i zatîsi adına düşünüb mana-yı adı ilə sever. Allah’ı və peygamberi düşünmeden yenə onları sevebilir. Bu muhabbet, muhabbetullaha vesile deyil, perde olur. Mana-yı harfî ilə olsa muhabbetullaha vesile olur, bəlkə cilvesidir denilebilir.
Bu dünya dârü’l-hikmettir, dârü’l-hizmettir; dârü’l-ücret və mükâfat deyil. Buradaki a’mal və hizmetlerin ücretleri berzahta və âhirettedir. Buradaki a’mal, berzahta və âhirette meyvə verir. Madam ki həqiqət budur, a’mal-i uhreviyeye ait neticeleri dünyada istememek gerektir. Verilse də memnunane deyil, mahzunane qəbul etmək lâzımdır. Çünki cennetin meyvələri kimi kopardıkça yerine eyni gəlmək sırrıyla, bâki hükmünde olan amel-i uhrevî meyvesini, bu dünyada fâni bir surette yemek, kâr-ı ağıl deyildir. Bâki bir lambayı, bir dakika yaşayacaq və sönəcək bir lamba ilə mübadele etmək gibidir.
İşte bu sırra binaen ehl-i velayet, hizmet və meşakkat və musibet və külfeti hoş görürlər, nazlanmırlar, şekva etmirlər.
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ dirlər. Keşif və keramet, ezvak və envar verildiyi vaxt, bir iltifat-ı İlahî nevinden qəbul edib setrine çalışırlar. Fahre deyil bəlkə şükre, bəndəlike daha ziyade girirlər. Çokları o ahvalin istitar və inkıtaını istemişler, tâ ki amellerindeki ihlas zedelenmesin.
Bəli, makbul bir insan hakkında en mühim bir ihsan-ı İlahî, ihsanını ona ihsas etmemektir; tâ niyazdan naza və şükürden fahre girmesin.
İşte bu həqiqətə binaendir ki velayeti və tarîkatı isteyenler; əgər velayetin bazı tereşşuhatı olan ezvak və keramatı isterlerse və onlara müteveccih isə və onlardan hoşlansa; bâki, uhrevî meyvələri, fâni dünyada, fâni bir surette yemek kabîlinden olmakla birlikdə; velayetin mâyesi olan ihlası kaybedip velayetin kaçmasına meydan açar.
Dörd nüktedir.
Şeriat; doğrudan doğruya, gölgesiz, perdesiz, sırr-ı ehadiyet ilə rububiyet-i mütləq noktasında hitab-ı İlahînin neticesidir. Tarîkatın və həqiqətin en yüksək mertebeleri, şeriatın cüzleri hükmüne geçer. Yoxsa daima vesile və mukaddime və hâdim hükmündedirler. Neticeleri, şeriatın muhkematıdır.
Yani həqiqətlər-i şeriata yetişmek üçün tarîkat və həqiqət meslekleri, vesile və hâdim və basamaklar hükmündedir. Gitgide en yüksək mertebede, nefs-i şeriatta bulunan mana-yı həqiqət və sırr-ı tarîkata inkılab edərlər. O vaxt, şeriat-ı kübranın cüzleri olurlar.
Yoxsa bazı ehl-i tasavvufun zannetdikləri kimi şeriatı zâhirî bir kışır, həqiqəti onun içi və neticesi və gayesi tasavvur etmək doğru deyildir.
Bəli şeriatın, tabakat-ı nâsa göre inkişafatı ayrı ayrıdır. Avam-ı nâsa göre zâhir-i şeriatı, həqiqət-i şeriat zannedip havassa münkeşif olan şeriatın mertebesine “həqiqət və tarîkat” adı vermək yanlıştır. Şeriatın umum tabakata bakacaq meratibi var.
İşte bu sırra binaendir ki ehl-i tarîkat və ashab-ı həqiqət ileri gittikçe həqiqətlər-i şeriata qarşı incizabları, iştiyakları, ittibaları ziyadeleşir. En kiçik bir sünnet-i seniyeyi, en böyük bir maksat kimi telakki edib onun ittibaına çalışırlar, onu taklit edirlər. Çünki vahiy ne qədər ilhamdan yüksək isə semere-i vahiy olan âdab-ı şer’iye, o derece semere-i ilham olan âdab-ı tarîkattan yüksək və ehemmiyetlidir. Onun üçün tarîkatın en mühim esası, sünnet-i seniyeye ittiba etmektir.
Tarîkat və həqiqət, vesilelikten çıkmamak gerektir. Əgər maksud-u bizzat hükmüne geçseler o vaxt şeriatın muhkematı və ameliyatı və sünnet-i seniyeye ittiba, resmî hükmünde kalır; qəlb o biri tarafa müteveccih olur. Yani namazdan ziyade halka-i zikri düşünür; feraizden ziyade, evradına müncezib olur; kebairden kaçmaktan ziyade, âdab-ı tarîkatın muhalefetinden kaçar. Halbuki muhkemat-ı şeriat olan farzların bir tanesine, evrad-ı tarîkat mukabil gelemez; yerini dolduramaz.
Âdab-ı tarîkat və evrad-ı tasavvuf, o feraizin içindeki həqiqi zevke medar-ı teselli olmalı, menşe olmamalı. Yani tekyesi, camideki namazın zevkine və ta’dil-i erkânına vesile olmalı; yoxsa camideki namazı çabuk resmî kılıp həqiqi zevkini və kemalini tekyede bulmayı düşünen, həqiqətdən uzaklaşır.
“Sünnet-i seniye və ahkâm-ı şeriat haricinde tarîkat ola bilər mi?” deyə sual edilir.
Cavab: Hem var hem yox. Vardır, çünki bazı evliya-yı kâmilîn, şeriat kılıncıyla idam edilmişler. Hem yoxdur, çünki muhakkikîn-i evliya, Sa’dî-i Şirazî’nin bu düsturunda ittifak etmişler:
مُحَالَس۟ت۟ سَع۟دٖى بَرَاهِ صَفَا ظَفَر۟ بُر۟دَن۟ جُز۟ دَر۟ پَىِ مُص۟طَفٰى
Yani “Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın caddesinden hariç və onun arkasından gitmeyen muhaldir ki həqiqi envar-ı həqiqətə vâsıl olabilsin.” Bu meselenin sırrı şudur ki:
Madam ki Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam Hâtemü’l-enbiya’dır və umum nev-i beşer adına muhatab-ı İlahîdir; əlbəttə nev-i beşer, onun caddesi haricinde gidemez və bayrağı altında bulunmak zarurîdir.
Və madam ki ehl-i cezbe və ehl-i istiğrak, muhalefetlerinden mes’ul olamazlar. Və madam ki insanda bazı letaif var ki teklif altına giremez; o latîfe hâkim olduğu vaxt, tekâlif-i şer’iyeye muhalefetiyle mes’ul tutulmaz. Və madam ki insanda bazı letaif var ki teklif altına girmediyi kimi ihtiyar altına da girmez, hattâ ağlın tedbiri altına da girmez; o latîfe, qəlbi və aklı dinlemez. Əlbəttə o latîfe bir insanda hâkim olduğu zaman –lakin o zamana mahsus olaraq– o zat, şeriata muhalefette velayet derecesinden sukut etməz, mazur sayılır. Lakin bir şartla ki həqiqətlər-i şeriata və kavaid-i imaniyeye qarşı bir inkâr, bir tezyif, bir istihfaf olmasın. Ahkâmı yapmasa da ahkâmı hak bilmək gerektir. Yoxsa o hale mağlup olub neûzübillah, o həqiqətlər-i muhkemeye qarşı inkâr və tekzibi işmam edəcək bir vaziyet, alâmet-i sukuttur!
Elhasıl: Daire-i şeriatın haricinde bulunan ehl-i tarîkat iki kısımdır:
Bir kısmı: –Sâbıkan geçtiği kimi– ya hale, istiğraka, cezbeye və sekre mağlup olub və ya teklifi dinlemeyen və ya ihtiyarı işitmeyen latîfelerin mahkûmu olub daire-i şeriatın haricine çıkır. Lakin o çıxmaq, ahkâm-ı şeriatı beğenmemekten və ya istememekten deyil; bəlkə mecburiyetle ihtiyarsız terk edir.
Bu kısım ehl-i velayet var. Hem mühim veliler, bunların içinde muvakkaten bulunmuş. Hattâ bu neviden; deyil yalnız daire-i şeriattan, bəlkə daire-i İslâmiyet haricinde bulunduğunu bazı muhakkikîn-i evliya hükmetmişler. Lakin bir şartla: Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın getirdiyi ahkâmın hiçbirini tekzip etmemektir. Bəlkə ya düşünmür və ya müteveccih olamır veyahut bilemir və bilmir. Bilse qəbul etmese olmaz!
İkinci kısım isə: Tarîkat və həqiqətin parlak ezvaklarına kapılıp mezâkından çox yüksək olan həqiqətlər-i şeriatın derece-i zevkine yetişemediyi üçün zevksiz, resmî bir şey telakki edib ona qarşı lâkayt kalır. Gitgide, şeriatı zâhirî bir kışır zanneder. Bulduğu həqiqəti, esas və maksud telakki edər. “Mən onu buldum, o mənə yeter.” deyər, ahkâm-ı şeriata muhalif hərəkət edər. Bu kısımdan aklı başında olanlar mes’uldürler, sukut edirlər, bəlkə kısmen şeytana maskara olurlar.
Ehl-i dalalet və bid’at fırkalarından bir kısım zatlar, ümmet nazarında makbul olurlar. Eynilə onlar kimi zatlar var, zâhirî heç bir fark yokken ümmet reddedir. Bunda hayret ediyordum.
Mesela, Mutezile mezhebinde Zemahşerî kimi İtizal’de en mutaassıp bir fert olduğu halde, muhakkikîn-i Ehl-i Sünnet, onun o şedit itirazatına qarşı onu tekfir və tadlil etmirlər, bəlkə bir râh-ı necat onun üçün arırlar. Zemahşerî’nin derece-i şiddetinden çox aşağı Ebu Ali Cübbaî kimi Mutezile imamlarını, merdud və matrud sayırlar.
Çox zaman bu sır mənim merakıma dokunurdu. Sonra lütf-u İlahî ilə anladım ki: Zemahşerî’nin Ehl-i Sünnet’e itirazatı, hak zannetdiyi mesleğindeki muhabbet-i haktan ileri gelirdi. Yani mesela, tenzih-i həqiqi; onun nazarında, heyvanlar öz ef’aline hâlık olmasıyla olur. Onun üçün Cənabı-Haqq’ı tenzih muhabbetinden, Ehl-i Sünnet’in halk-ı ef’al meselesinde düsturunu qəbul etmir. Merdud olan sair Mutezile imamları muhabbet-i haktan ziyade, Ehl-i Sünnet’in yüksək düsturlarına qısa akılları yetişemediğinden və geniş kavanin-i Ehl-i Sünnet, onların dar fikirlerine yerleşmediğinden, inkâr ettiklerinden merduddurlar.
Eynilə bu ilm-i kelâmdaki Ehl-i İtizal’in Ehl-i Sünnet və Cemaat’e muhalefeti olduğu kimi sünnet-i seniye haricindeki bir kısım ehl-i tarîkatın muhalefeti də iki cihetledir:
Biri: Zemahşerî kimi; haline, meşrebine meftuniyet cihetinde daha derece-i zevkine yetişemediyi âdab-ı şeriata qarşı bir derece lâkayt kalır.
Digər kısmı isə: Hâşâ âdab-ı şeriata, desatir-i tarîkata nisbeten ehemmiyetsiz bakar. Çünki dar havsalası, o geniş ezvakı ihata edemir və qısa makamı, o yüksək âdaba yetişemir.
Səkkiz vartayı beyan edər:
Sünnet-i seniyeye tamam ittibaı riayet etmeyen bir kısım ehl-i sülûk; velayeti, nübüvvete tercih etmekle vartaya düşer.
Iyirmi Dördüncü və Otuz Birinci Sözlerde, nübüvvet ne qədər yüksək olduğu və velayet ona nisbeten ne qədər sönük olduğu ispat edilmişdir.
Ehl-i tarîkatın müfrit bir kısmı evliyayı sahabeye tercih, hattâ enbiya derecesinde görmekle vartaya düşer.
On İkinci və Iyirmi Yeddinci Sözlerde və sahabeler hakkındaki zeylinde kat’î ispat edilmişdir ki sahabelerde elə bir hâssa-i sohbet var ki velayet ilə yetişilmez və sahabelere tefevvuk edilmez və enbiyaya heç bir vaxt evliya yetişmez.
İfrat ilə tarîkat taassubu taşıyanların bir kısmı, âdab və evrad-ı tarîkatı sünnet-i seniyeye tercih etmekle sünnete muhalefet edib sünneti terk edər lakin virdini bırakmaz. O surətlə âdab-ı şer’iyeye bir lâkaytlık vaziyeti gəlir, vartaya düşer.
Çox Sözlerde ispat edildiyi kimi və İmam-ı Gazalî, İmam-ı Rabbanî kimi muhakkikîn-i ehl-i tarîkat deyərlər ki: “Bir tək sünnet-i seniyeye ittiba noktasında hasıl olan makbuliyet, yüz âdab və nevafil-i hususiyeden gelemez. Bir farz, min sünnete müreccah olduğu kimi; bir sünnet-i seniye də min âdab-ı tasavvufa müreccahtır.” demişler.
Müfrit bir kısım ehl-i tasavvuf; ilhamı vahiy kimi zanneder və ilhamı vahiy nevinden telakki edər, vartaya düşer.
Vahyin derecesi ne qədər yüksək və küllî və kudsî olduğu və ilhamat ona nisbeten ne derece cüz’î və sönük olduğu, On İkinci Söz’de və i’caz-ı Kur’an’a dair Iyirmi Beşinci Söz’de və sair risalelerde gayet kat’î ispat edilmişdir.
Sırr-ı tarîkatı anlamayan bir kısım mutasavvıfe, zayıfları takviye etmək və gevşekleri teşci etmək və şiddet-i hizmetten gelen usanç və meşakkati tahfif etmək üçün istenilmeyerek verilen ezvak və envar və keramatı hoş görüb meftun olur; ibadata, hidemata və evrada tercih etmekle vartaya düşer.
Bu risalenin Altıncı Telvih’inin Üçüncü Nöqtə’sında icmalen beyan olunduğu və sair Sözlerde kat’iyen ispat edilmişdir ki: Bu dâr-ı dünya dârü’l-hizmettir, dârü’l-ücret deyil! Burada ücretini isteyenler; bâki, daimî meyvələri, fâni və muvakkat bir surete çevirmekle birlikdə, dünyadaki beka hoşuna gəlir, müştakane berzaha bakamır. Âdeta bir cihette dünya hayatını sever, çünki içinde bir nevi âhireti bulur.
Ehl-i həqiqət olmayan bir kısım ehl-i sülûk, makamat-ı velayetin gölgelerini və zıllerini və cüz’î numunelerini, makamat-ı asliye-i külliye ilə iltibas etmekle vartaya düşer.
Iyirmi Dördüncü Söz’ün İkinci Dal’ında və sair Sözlerde kat’iyen ispat edilmişdir ki: Necə güneş, âyineler vasıtasıyla taaddüd edir; minlərlə misalî güneş, eyni güneş kimi ziya və hararet sahibi olur. Lakin o misalî güneşler, həqiqi güneşe nisbeten çox zayıftırlar. Eynilə onun kimi makamat-ı enbiya və eâzım-ı evliyanın makamatının bazı gölgeleri və zılleri var. Ehl-i sülûk onlara girer; özünü, o evliya-yı azîmeden daha azîm görür; bəlkə enbiyadan ileri geçtiğini zanneder, vartaya düşer.
Lakin bu geçmiş umum vartalardan zərər görmemek üçün usûl-ü imaniyeyi və esasat-ı şeriatı daima rehber və esas tutmak və meşhudunu və zevkini onlara qarşı muhalefetinde ittiham etmekledir.
Bir kısım ehl-i zevk və şevk, sülûkunda fahri, nazı, şatahatı, teveccüh-ü nâsı və merciiyeti; şükre, niyaza, tazarruata və nâstan istiğnaya tercih etmekle vartaya düşer.
Halbuki en yüksək mertebe isə bəndəlik-i Muhammediyedir ki “mahbubiyet” unvanıyla tabir edilir. Bəndəlikin isə sırr-ı esası; niyaz, şükür, tazarru, huşû, acizlik, möhtaclıq, halktan istiğna cihetiyle o həqiqətin kemaline mazhar olur. Bazı evliya-yı azîme, fahir və naz və şatahata muvakkaten, ihtiyarsız girmişler lakin o noktada, ihtiyaren onlara iktida edilmez; hâdîdirler, mühdî değillerdir; arkalarından gidilmez!
Hodgâm, aceleci bir kısım ehl-i sülûk; âhirette alınacaq və koparılacaq velayet meyvelerini, dünyada yemesini istəyər və sülûkunda onları istemekle vartaya düşer.
Halbuki وَمَا ال۟حَيٰوةُ الدُّن۟يَٓا اِلَّا مَتَاعُ ال۟غُرُورِ kimi âyetlerle ilan edildiyi kimi çox Sözlerde kat’iyen ispat edilmişdir ki âlem-i bekada bir tək meyvə, fâni dünyanın min bahçesine müreccahtır. Onun üçün o mübarək meyvələri burada yememəli. Əgər istenilmeyerek yedirilse şükredilməli, mükâfat üçün deyil bəlkə teşvik üçün bir ihsan-ı İlahî olaraq telakki edilməli.
Tarîkatın çoxlu semeratından və faydalarından yalnız burada doqquz adedini icmalen beyan edeceğiz:
İstikametli tarîkat vasıtasıyla, saadet-i ebediyedeki ebedî hazinelerin anahtarları və menşeleri və madenleri olan həqiqətlər-i imaniyenin inkişafı və vuzuhu və aynelyakîn derecesinde zuhurlarıdır.
Makine-i insaniyenin merkezi və zembereği olan qəlbi, tarîkat vasıta olub işletmesiyle və o işletmekle, sair letaif-i insaniyeyi harekete getirip, netice-i fıtratlarına sevk edərək həqiqi insan olmaktır.
Âlem-i berzah və âhiret seferinde, tarîkat silsilelerinden bir silsileye iltihak edib və o kafile-i nuraniye ilə ebedü’l-âbâd yolunda arkadaş olmaq və yalnızlık vahşetinden kurtulmak və onlarla, dünyada və berzahta manen ünsiyet etmək və evham və şübehatın hücumlarına qarşı, onların icmaına və ittifakına istinad edib hər bir üstadını kavî bir senet və qüvvətli bir bürhan derecesinde görüb onlarla o hatıra gelen dalalet və şübehatı def’etmektir.
İmandaki marifetullah və o marifetteki muhabbetullahın zevkini, safi tarîkat vasıtasıyla anlamaq və o anlamakla dünyanın vahşet-i mutlakasından və insanın kainattaki gurbet-i mutlakasından kurtulmaktır.
Çox Sözlerde ispat etmişiz ki saadet-i dâreyn və elemsiz ləzzət və vahşetsiz ünsiyet və həqiqi zevk və ciddi saadet, iman və İslâmiyet’in hakikatindedir. İkinci Söz’de beyan edildiyi kimi iman, şecere-i tûba-i cennetin bir çekirdeğini daşıyır. İşte tarîkatın terbiyesiyle, o çərdək neşv ü nema bulur, inkişaf edər.
Tekâlif-i şer’iyedeki həqiqətlər-i latîfeyi, tarîkattan və zikr-i İlahîden gelen bir intibah-ı kalbî vasıtasıyla hissetmek, takdir etmək… O vaxt taate, suhre kimi deyil bəlkə iştiyakla itaat edib bəndəliki îfa edər.
Həqiqi zevke və ciddi teselliye və kedersiz lezzete və vahşetsiz ünsiyete, həqiqi medar və vasıta olan təvəkkül makamını və teslim rütbesini və rıza derecesini kazanmaktır.
Sülûk-u tarîkatın en mühim şartı, en ehemmiyetli neticesi olan ihlas vasıtasıyla, şirk-i hafîden və riya və tasannu kimi rezailden halâs olmaq və tarîkatın mahiyet-i ameliyesi olan tezkiye-i nəfs vasıtasıyla, nefs-i emmarenin və enaniyetin tehlikelerinden kurtulmaktır.
Tarîkatta, zikr-i kalbî ilə və təfəkkür-ü aklî ilə kazandığı teveccüh və huzur və qüvvətli niyetler vasıtasıyla, âdetlerini ibadət hükmüne çevirmek və muamelat-ı dünyeviyesini, a’mal-i uhreviye hükmüne getirip sermaye-i ömrünü hüsn-ü istimal etmək cihetiyle, ömrünün dakikalarını hayat-ı ebediyenin sümbüllerini verəcək çərdəklər hükmüne getirmektir.
Seyr ü sülûk-u kalbî ilə və mücahede-i ruhî ilə və terakkiyat-ı maneviye ilə insan-ı kâmil olmaq üçün çalışmak, yani həqiqi mü’min və tam bir Müslüman olmaq, yani yalnız surî deyil bəlkə həqiqət-i imanı və həqiqət-i İslâm’ı kazanmak, yani bu kainat içinde və bir cihette kainat mümessili olaraq, doğrudan doğruya kainatın Hâlık-ı Zülcelal’ine abd olmaq və muhatap olmaq və dost olmaq və halil olmaq və âyenə olmaq və ahsen-i takvimde olduğunu göstermekle, mənî-Âdem’in melâikeye rüçhaniyetini ispat etmək və şeriatın imanî və amelî cenahlarıyla makamat-ı âliyede uçmak və bu dünyada saadet-i ebediyeye bakmak, bəlkə də o saadete girmektir.
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلَى ال۟غَو۟ثِ ال۟اَك۟بَرِ فٖى كُلِّ ال۟عُصُورِ وَ ال۟قُط۟بِ ال۟اَع۟ظَمِ فٖى كُلِّ الدُّهُورِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ نِ الَّذٖى تَظَاهَرَت۟ حِش۟مَةُ وَلَايَتِهٖ وَ مَقَامُ مَح۟بُوبِيَّتِهٖ فٖى مِع۟رَاجِهٖ وَ اِن۟دَرَجَ كُلُّ ال۟وَلَايَاتِ فٖى ظِلِّ مِع۟رَاجِهٖ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ اٰمٖينَ وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
Bu küçücük zeylin böyük bir ehemmiyeti var.
Hər kəsə menfaatlidir.
Cənabı-Haqq’a vâsıl olacaq tarîkler çox çoktur. Bütün hak tarîkler Kur’an’dan alınmışdır. Lakin tarîkatların bazısı, bazısından daha qısa, daha selâmetli, daha umumiyetli olur. O tarîkler içinde, kāsır fehmimle Kur’an’dan istifadə etdiyim acizlik və möhtaclıq və şəfqət və təfəkkür tarîkıdır.
Bəli, acizlik də aşk kimi bəlkə daha eslem bir tarîktir ki bəndəlik tarîkıyla mahbubiyete qədər gedər.
Möhtaclıq də Rahman ismine îsal edər.
Hem şəfqət də aşk kimi bəlkə daha keskin və daha geniş bir tarîktir ki Rahîm ismine îsal edər.
Hem təfəkkür də aşk kimi bəlkə daha zengin, daha parlak, daha geniş bir tarîktir ki Hakîm ismine îsal edər.
Bu tarîk, hafî tarîkler misillü “Letaif-i Aşere” kimi on hatve deyil və tarîk-i cehriye kimi “Nüfus-u Seb’a” yeddi mertebeye atılan adımlar deyil bəlkə dörd hatveden ibarettir. Tarîkattan ziyade hakikattir, şeriattır. Yanlış anlaşılmasın, acizlik və möhtaclıq və kusurunu Cənabı-Haqq’a qarşı görmək deməkdir. Yoxsa onları etmək və ya halka göstermek demək deyildir.
Bu qısa tarîkın evradı: İttiba-ı sünnettir, feraizi işlemek, kebairi terk etmektir. Və bilhassa namazı ta’dil-i erkân ilə kılmak, namazın arkasındaki tesbihatı yapmaktır.
Birinci hatveye فَلَا تُزَكُّٓوا اَن۟فُسَكُم۟ ayəsi işarə edir.
İkinci hatveye وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَن۟سٰيهُم۟ اَن۟فُسَهُم۟ âyeti işaret ediyor.
Üçüncü hatveye مَٓا اَصَابَكَ مِن۟ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِن۟ سَيِّئَةٍ فَمِن۟ نَف۟سِكَ âyeti işaret ediyor.
Dördüncü hatveye كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ ayəsi işarə edir.
Bu dörd hatvenin qısa bir izahı şudur ki:
فَلَا تُزَكُّٓوا اَن۟فُسَكُم۟ ayəsi işarə ettiği kimi: Tezkiye-i nəfs etməmək. Çünki insan, cibilliyeti və fıtratı hasebiyle nəfsini sever. Bəlkə evvela və bizzat yalnız zatını sever, başqa hər şeyi nəfsinə feda edər. Mabuda lâyık bir tarzda nəfsini medheder. Mabuda lâyık bir tenzih ilə nəfsini meayibden tenzih və tebrie edər. Elden geldiyi qədər kusurları özünə lâyık görməz və qəbul etməz. Nəfsinə perestiş edər tarzında şiddetle müdafaa edər. Hattâ fıtratında tevdi edilen və Mabud-u Həqiqi’nin həmd və tesbihi üçün ona verilen cihazat və istidadı, öz nəfsinə sarf edərək مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ sırrına mazhar olur. Özünü görür, özünə güvenir, özünü beğenir.
İşte bu mertebede, bu hatvede tezkiyesi, tathiri: Onu tezkiye etməmək, tebrie etmemektir.
وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَن۟سٰيهُم۟ اَن۟فُسَهُم۟ dersini verdiyi kimi: Özünü unutmuş, özündən haberi yox. Mevti düşünse başkasına verir. Fena və zevali görse özünə almaz. Və külfet və hizmet makamında nəfsini unutmaq lakin ahz-ı ücret və istifade-i huzuzat makamında nəfsini düşünmək, şiddetle iltizam etmək, nefs-i emmarenin muktezasıdır.
Bu makamda tezkiyesi, tathiri, terbiyesi bu halin aksidir. Yani nisyan-ı nəfs içinde nisyan etməmək. Yani huzuzat və ihtirasatta unutmaq və mevtte və hizmette düşünmək.
مَٓا اَصَابَكَ مِن۟ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِن۟ سَيِّئَةٍ فَمِن۟ نَف۟سِكَ dersini verdiyi kimi: Nəfsin muktezası, daima iyiliği özündən bilib fahir və ucbe girer. Bu hatvede nəfsində yalnız kusuru və naksı və acizlik və möhtaclıq görüb bütün mehasin və kemalâtını, Fâtır-ı Zülcelal tarafından ona ihsan edilmiş nemətlər olduğunu anlayıp, fahir yerinde şükür və temeddüh yerinde hamdetmektir.
Bu mertebede tezkiyesi قَد۟ اَف۟لَحَ مَن۟ زَكّٰيهَا sırrıyla şudur ki: Kemalini kemalsizlikte, kudretini aczde, gınasını fakrda bilmektir.
كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ dersini verdiyi kimi: Nəfs, özünü serbest və müstakil və bizzat mevcud bilir. Ondan bir nevi rububiyet dava edər. Mabud’una qarşı adâvetkârane bir isyanı daşıyır. İşte geləcək bu həqiqəti derk etmekle ondan kurtulur.
Həqiqət şudur ki: Hər şey nəfsində mana-yı adı ilə fânidir, mefkuddur, hâdistir, ma’dumdur. Lakin mana-yı harfiyle və Sâni’-i Zülcelal’in esmasına âyinedarlık cihetiyle və vazifedarlık itibarıyla şahittir, meşhuddur, vâciddir, mevcuddur.
Bu makamda tezkiyesi və tathiri şudur ki: Vücudunda adem, ademinde vücudu vardır. Yani özünü bilse, vücud verse kainat qədər bir zulümat-ı adem içindedir. Yani vücud-u şahsîsine güvenip Mûcid-i Həqiqi’den gaflet etse yıldız böceği kimi bir şahsî ziya-yı vücudu, nihayətsiz zulümat-ı adem və firaklar içinde bulunur, boğulur. Lakin enaniyeti buraxıb, bizzat nefsi heç olduğunu və Mûcid-i Həqiqi’nin bir âyenə-i tecellisi bulunduğunu gördüğü vaxt, bütün mövcudatı və nihayətsiz bir vücudu kazanır. Çünki bütün mövcudat, esmasının cilvelerine mazhar olan Zat-ı Vâcibü’l-vücud’u bulan bir qəlb, hər şeyi bulur.
Bu acizlik, möhtaclıq, şəfqət, təfəkkür tarîkındaki dörd hatvenin izahatı; həqiqətin ilmine, şeriatın hakikatine, Kur’an’ın hikmetine dair olan iyirmi altı adet Sözlerde geçmişdir. Yalnız şurada bir iki noktaya qısa bir işarə edeceğiz. Belə ki:
Bəli, bu tarîk daha kısadır. Çünki dörd hatvedir. Acizlik, elini nefisten çekse doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelal’e verir. Halbuki en keskin tarîk olan aşk, nefisten elini çeker lakin maşuk-u mecazîye yapışır. Onun zevalini bulduktan sonra Mahbub-u Həqiqi’ye gedər.
Hem bu tarîk daha eslemdir. Çünki nəfsin şatahat və bâlâ-pervazane davaları bulunmaz. Çünki acizlik və möhtaclıq və kusurdan başqa nəfsində bulmur ki haddinden fazla geçsin.
Hem bu tarîk daha umumî və cadde-i kübradır. Çünki kainatı ehl-i vahdetü’l-vücud kimi huzur-u daimî kazanmak üçün idama mahkûm zannedip لَا مَو۟جُودَ اِلَّا هُوَ hükmetmeye veyahut ehl-i vahdetü’ş-şuhud kimi huzur-u daimî üçün kainatı nisyan-ı mutlak hapsinde hapse mahkûm tahayyül edib لَا مَش۟هُودَ اِلَّا هُوَ demeye mecbur olmur. Bəlkə idamdan və hapisten gayet zâhir olaraq Kur’an affettiğinden, o da sarf-ı nazar edib və mevcudatı özləri hesabına hizmetten azlederek Fâtır-ı Zülcelal hesabına istihdam edib, Əsmaül-Hüsnasının mazhariyet və âyinedarlık vazifesinde istimal edərək mana-yı harfî nazarıyla onlara baxıb, mutlak gafletten kurtulup huzur-u daimîye girmektir; hər şeyde Cənabı-Haqq’a bir yol bulmaktır.
Elhasıl, mevcudatı mevcudat hesabına hizmetten azlederek, mana-yı adı ilə bakmamaktır.

