مِن۟ بَي۟نِ هِلَالِ الصَّو۟مِ وَ هِلَالِ ال۟عٖيدِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İman ve Küfür Muvazeneleri
Ləmaat
Risale-i Nur şakirdlerine kiçik bir mesnevî və imanî bir divandır.
Müellifi
Bediüzzaman Said Nursî
Bu Lemaat namındaki eserin sair divanlar kimi bir tarzda bir iki mevzu ilə gitmediğinin səbəbi: Eski eserlerinden Həqiqət Çekirdekleri namındaki kısacık vecizeleri bir derece izah etmək üçün hem nesir tarzında yazılmış hem də sair divanlar kimi hayalata, mizansız hissiyata girilmemiş olmasıdır. Baştan aşağıya mantık ilə həqiqətlər-i Kur’aniye və imaniye olaraq, yanında bulunan biraderzadesi kimi bazı talebelerine bir ders-i ilmîdir, bəlkə bir ders-i imanî və Kur’anîdir. Üstadımızın baştaki ifadesinde dediyi kimi biz də anlamışızdır ki nazma və şiire heç meyli və onlarla iştigali də yoxdur. وَمَا عَلَّم۟نَاهُ الشِّع۟رَ sırrının bir numunesini gösterir.
Bu eser, bir çox meşâgil və Dârülhikmetteki vazife içinde iyirmi gün ramazanda, günde iki və ya iki buçuk saat çalışmak suretiyle manzum kimi yazılmışdır. Bu qədər qısa zamanda və manzum bir sahife on sahife qədər müşkül olduğu cihetle, birden dikkatsiz, tashihsiz belə söylenmiş, tabedilmişdir. Bizce Risale-i Nur hesabına bir hârikadır. Heç bir nazımlı divan, bunun kimi tekellüfsüz, nesren okunabilir görülmür. İnşâallah bu eser bir zaman Risale-i Nur şakirdlerine bir nevi mesnevî olacaq. Hem bu eser, özündən on sene sonra çıkan və iyirmi üç senede tamamlanan Risale-i Nur’un mühim eczalarına bir işarə-i gaybiye nevinden müjdeli bir fihrist hükmündedir.
Risale-i Nur şakirdlerinden
Sungur, Mehmed Feyzi, Hüsrev
* * *
اَلْمَرْءُ عَدُوٌّ لِمَا جَهِلَ kaidesiyle, mən də nazım və kafiyeyi bilmediğimden ona qiymət vermezdim. Safiye’yi kafiyeye feda etmək tarzında, həqiqətin suretini nazmın keyfine göre tağyir etmək heç istemezdim. Bu kafiyesiz, nazımsız kitabda en âlî həqiqətlərə, en müşevveş bir libas giydirdim.
Evvela: Daha iyisini bilmezdim. Yalnız manayı düşünüyordum.
Sâniyen: Cəsədi libasa göre yontmakla rendeleyen şuaraya tenkidimi göstermek istədim.
Sâlisen: Ramazanda qəlb ilə birlikdə nefsi də hakikatlerle meşgul etmək üçün belə çocukça bir üslup ihtiyar edildi.
Lakin ey kāri! Mən hata ettim, itiraf ederim. Əsla sən hata etme! Yırtık üsluba baxıb o âlî həqiqətlərə qarşı dikkatsizlik ilə hürmetsizlik etme!
Ey kāri! Peşinen bunu itiraf ederim ki: Sanat-ı hat və nazımda istidadımdan çox müştekiyim. Hattâ indi ismimi də düzgün yazamıram. Nazım, vezin isə ömrümde bir fıkra yapamamışdım. Birdenbire zihnime, nazma musırrane bir arzu geldi. Sahabelerin gazevatına dair Kürtçe قَو۟لِ نَوَالَاسٖيسَبَان۟ namında bir destan vardı. Onun ilahî tarzındaki tabiî nazmına ruhum hoşlanırdı. Mən də özümə mahsus onun tarz-ı nazmını ihtiyar ettim. Nazma benzer bir nesir yazdım. Lakin vezin üçün kat’iyen tekellüf yapmadım. İsteyen adam, nazmı hatıra getirmeden zahmetsiz, nesren okuyabilir. Hem nesren olaraq bakmalı, tâ mana anlaşılsın. Hər kıtada ittisal-i mana vardır. Kafiyede tevakkuf edilmesin. Külah püskülsüz olur, vezin də kafiyesiz olur, nazım da kaidesiz olur. Zannımca lafız və nazım, sanatça cazibedar olsa nazarı kendiyle meşgul edər. Nazarı manadan çevirmemek üçün pərişan olması daha iyidir.
Bu eserimde üstadım, Kur’an’dır. Kitabım, hayattır. Muhatabım, yenə mənim. Sən isə ey kāri müstemisin. Müstemiin tenkide hakkı yoxdur; beğendiğini alır, beğenmediğine ilişmez. Bu eserim, bu mübarək ramazanın feyzi olduğundan, ümit ederim ki inşâallah din kardeşimin kalbine təsir edər də dili mənə bir dua-i mağfiret bahşedər və ya bir Fatiha okur.
Yıkılmış bir mezarım ki yığılmışdır içinde
Said’den yetmiş doqquz emvat bâ-âsam âlâma.
Sekseninci olmuşdur, mezara bir mezar taş
Birlikdə ağlır hüsran-ı İslâm’a.
Mezar taşımla pür-emvat enîndar o mezarımla
Revanım saha-i ukba-yı ferdâma.
Yakînim var ki istikbal semavatı, zemin-i Asya
Bâhem olur teslim, yed-i beyza-yı İslâm’a.
Çünki yemin-i yümn-ü imandır
Verir emni eman ilə enama…
* * *
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ وَالصَّلَاةُ عَلٰى سَيِّدِ ال۟مُر۟سَلٖينَ
وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
Bu kainat tamamıyla bir bürhan-ı muazzamdır. Lisan-ı gayb, şehadetle müsebbihtir, muvahhiddir. Bəli, tevhid-i Rahman’la, böyük bir sesle zâkirdir ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Bütün zerrat hüceyratı, bütün erkân və azası birer lisan-ı zâkirdir; o böyük sesle birlikdə deyər ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
O dillerde tenevvü var, o seslerde meratib var. Lakin bir noktada toplar, onun zikri, onun savtı ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Bu bir insan-ı ekberdir, böyük sesle edər zikri; bütün eczası, zerratı, küçücük sesleriyle, o bülend sesle birlikdə deyər ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Bu âlem halka-i zikri içinde okur aşrı, bu Kur’an maşrık-ı nuru. Bütün ruh sahibi edər fikri ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Bu Furkan-ı Celilüşşan, o tevhide nâtık bürhan, bütün âyât sadık dil. Şuâat-bârika-i iman. Birlikdə deyər ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Kulağı ger yapıştırsan bu Furkan’ın sinesine, derinden tâ derine, sarîhan işitirsin semavî bir sadâ deyər ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
O sestir gayeten ulvi, nihayet derece ciddi, həqiqi çox samimi hem nihayet munis və mukni və bürhanla mücehhezdir. Mükerrer deyər ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Bu bürhan-ı münevverde, cihat-ı sittesi şeffaf ki üstünde münakkaştır, müzehher sikke-i i’caz. İçinde parlayan nur-u hidayet deyər ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Bəli, altında nescolmuş mühefhef mantık və bürhan, sağında aklı istintak; mürefref hər taraf, ezhan “Sadakte” deyər ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Yemîn olan şimalinde, edər vicdanı istişhad. Emamında hüsn-ü hayırdır, hedefinde saadettir. Onun miftahıdır hər dem ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Emam olan verasında ona mesned semavîdir ki vahy-i mahz-ı Rabbanî. Bu şeş cihet ziyadardır, burucunda tecellidar ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
Bəli vesvese-i sârık, bâvehm-i şübhə-i târık, ne haddi var ki o mârık, girebilsin bu bârık kasra. Hem şârık ki sur surələr şâhik, hər kəlmə bir melek-i nâtık ki:
Lâ İlahe İllâ Hû…
O Kur’an-ı Azîmüşşan necə bir bahr-i tevhiddir. Bir tək katre, misal üçün bir tək Sure-i İhlas, lakin qısa bir tək remzi, nihayətsiz rumuzundan.
Bütün enva-ı şirki reddeder hem də yeddi enva-ı tevhidi edər ispat; üçü menfî, üçü müsbet bu altı cümlede birden:
Birinci cümle: قُل۟ هُوَ karinesiz işarətir. Demək ıtlakla tayindir. O tayinde taayyün var. Ey
Lâ Hüvə İllâ Hû…
Bu tevhid-i şuhuda bir işarətir. Hakikatbîn nazar tevhide müstağrak olursa deyər ki:
Lâ Meşhude İllâ Hû…
İkinci cümle: اَللّٰهُ اَحَدٌ dir ki tevhid-i uluhiyete tasrihtir. Həqiqət, hak dili deyər ki:
Lâ Mabude İllâ Hû…
Üçüncü cümle: اَللّٰهُ الصَّمَدُ dir. İki cevher-i tevhide sadeftir. Birinci dürrü: Tevhid-i rububiyet. Bəli, nizam-ı kevn dili deyər ki:
Lâ Hâlıka İllâ Hû…
İkinci dürrü: Tevhid-i kayyumiyet. Bəli, serâser kainatta, vücud və hem bekada, müessire ihtiyaç dili deyər ki:
Lâ Kayyume İllâ Hû…
Dördüncü: لَم۟ يَلِد۟ dir. Bir tevhid-i celalî müstetirdir; enva-ı şirki reddeder, küfrü keser bîiştibah.
Yani tagayyür ya tenasül ya tecezzi eden əlbəttə, ne Hâlık’tır ne Kayyum’dur ne İlah…
Veled fikri, tevellüd küfrünü لَم۟ reddeder, birden keser atar. Bu şirktendir ki olmuşdur beşer ekserisi gümrah…
Ki İsa (as) ya Üzeyr’in ya melaik ya ukûlün tevellüd şirki meydan alır nev-i beşerde gâh bâ-gâh…
Beşincisi: وَلَم۟ يُولَد۟ Bir tevhid-i sermedî işarəi şöyledir: Vâcib, kadîm, ezelî olmazsa olmaz İlah…
Yani ya müddeten hâdis isə ya maddeden tevellüd ya bir asıldan münfasıl olsa əlbəttə olmaz bu kainata penah…
Esbab-perestî, nücum-perestlik, sanem-perestî, tabiat-perestlik şirkin birer nev’idir; dalalette birer çâh…
Altıncı: وَلَم۟ يَكُن۟ Bir tevhid-i câmi’dir. Ne zatında naziri ne ef’alinde şeriki ne sıfâtında şebihi لَم۟ lafzına nazargâh…
Bu altı cümle manen birbirine netice hem birbirinin bürhanı, müselseldir berahin, mürettebdir netaic bu surede karargâh…
Demək bu Sure-i İhlas’ta, öz miktar-ı kametinde müselsel hem müretteb otuz surə münderic; bu bunlara sehergâh…
لَا يَع۟لَمُ ال۟غَي۟بَ اِلَّا اللّٰهُ
* * *
İzzet-i azamet istəyər ki esbab-ı tabiî, perdedar-ı dest-i qüdrət ola ağlın nazarında.
Tevhid və celal istəyər ki esbab-ı tabiî, dâmenkeş-i tesir-i həqiqi ola qüdrət eserinde.
* * *
Vücudun hasra gəlməz muhtelif envaını, münhasır olmaz, sıkışmaz bu şehadet âleminde.
Âlem-i cismanî bir tenteneli perde kimi şule-feşan gaybî avâlim üzerinde.
* * *
Eser-i itkan-ı sanat, fıtratın hər köşesinde bilbedahe reddeder esbabının icadını.
Nakş-ı kilkî ayn-ı qüdrət, yaradılışin hər noktasında bizzarure reddeder vesaitin vücudunu.
* * *
Kainatta serbeser sırr-ı tesanüd müstetir hem münteşir. Hem cevanibde tecavüb hem teavün gösterir
Ki yalnız bir qüdrət-i âlemşümuldür yaptırır, zerreyi hər nisbetiyle halk edib yerleştirir.
Kitab-ı âlemin hər satırıyla hər harfi hay; ihtiyaç sevk edir, tanıştırır.
Hər haradan gelirse gelsin nida-i hâcete lebbeyk-zendir, sırr-ı tevhid adına etrafı görüştürür.
Canlı hər harfi, hər bir cümleye müteveccih birer yüzü hem də nâzır birer gözü baktırır.
* * *
Güneş bir meyvedardır, silkinir tâ düşmesin müncezib seyyar olan yemişleri.
Ger sükûtuyla sükûnet eylese cezbe kaçar, ağlar fezada muntazam meczupları.
* * *
Sivrisinek gözünü halkeyleyendir mütləq, güneşi hem Kehkeş’i halkeylemiş.
Pirenin midesini tanzim edendir mütləq, manzume-i şemsiyeyi nazmeylemiş.
Gözde rü’yet, midede hem ehtiyacı dercedendir mütləq, sema gözüne ziya sürmesi çekmiş, zemin yüzüne gıda sofrası sermiş.
* * *
Kainatın gör ki telifinde bir i’caz var. Ger bütün esbab-ı tabiiye bi’l-farzı’l-muhal
Ola hər biri muktedir bir fâil-i muhtar. O i’caza qarşı nihayet acizlik ilə bi’l-imtisal
Edərək secde ki
سُب۟حَانَكَ لَا قُد۟رَةَ فٖينَا رَبَّنَا اَن۟تَ ال۟قَدٖيرُ ال۟اَزَلِىُّ ذُو ال۟جَلَالِ
مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ
Bir qüdrət-i zatiyedir hem ezelî, acizlik tahallül edə bilməz.
Onda meratib olmayıp mevani tedahül edə bilməz. İsterse küll, istəyirsə cüz nisbet tefavüt eylemez.
Çünki hər şey bağlıdır hər şey ilə. Hər şeyi yapamayan, bir şeyi də yapamaz.
* * *
Tesbih kimi nazmeyleyip kaldıracaq; arzımızı, şümusu, nücumu, hasra gəlməz
Bu fezanın başına hem sinesine takacaq elə qüvvətli ele bir kimse mâlik olmasa
Dünyada heç bir şeyde dava-yı halk edib, iddia-yı icad edə bilməz.
* * *
Mevt-âlûd bir nevm ilə kışta uyuşmuş bir sinek, necə onun ihyası qüdrətə ağır gəlməz.
Bu dünyanın mevti də ihyası da öyledir. Bütün ruh sahibi ihyası onda fazla nazlanmaz.
* * *
Deyil tabi tabiat, bəlkə matba’. Deyil nakkaş, o bəlkə bir nakıştır. Deyil fâil, o kabildir. Deyil masdar, o mistardır.
Deyil nâzım, o nizamdır. Deyil qüdrət, o kanundur. İradî bir şeriattır, deyil hariç hakikattar.
* * *
Vicdanda mündemicdir, bir incizab və cezbe. Bir cazibin cezbiyle daim olur incizab.
Cezbe düşer şüurlu, ger Zülcemal görünse. Etse tecelli daim pür-şaşaa bîhicab.
Bir Vâcibü’l-vücud’a, Sahib-i Celal və Cemal; bu fıtrat-ı şüurlu kat’î şehadet-meab.
Bir şahidi o cezbe hem diğeri incizab.
* * *
Fıtratta yalan yoxdur, ne dediyse doğrudur. Çekirdeğin dili,
Meyl-i nümüv deyər: “Mən, sümbüllenip meyvedar…” Doğru çıkar beyanı.
Yumurtanın içinde, derin derin söyler hayatın meyelanı
Ki: “Mən piliç olurum, izn-i İlahî ola.” Sadık olur dili.
Bir avuç su, bir demir gülle içinde əgər niyet etse incimad. Bürudetin zamanı
İçindeki inbisat meyli deyər: “Genişlen, mənə lâzım fazla yer.” Bir emr-i bîemanî…
Metin demir çalışır, onu yalan çıkarmaz. Bəlkə onda doğruluk hem də sıdk-ı cenanî
O demiri parçalar. Bu meyelanlar bütün birer emr-i tekvinî, birer hükm-ü Yezdanî,
Birer fitri şeriat, birer cilve-i irade. İrade-i İlahî, idare-i ekvanî
Emirleri şunlardır: Birer birer meyelan, birer birer imtisal, evamir-i Rabbanî.
Vicdandaki tecelli eynilə belə cilvedir, ki incizab və cezbe iki musaffâ canı
İki mücella camdır, akseder içinde cemal-i Lâyezalî hem də nur-u imanî.
Karıncayı emîrsiz, arıları ya’subsuz bırakmayan qüdrət-i ezeliye əlbəttə
Beşeri də bırakmaz şeriatsız, nebisiz. Sırr-ı nizam-ı âlem, belə istəyər əlbəttə.
* * *
Bir mi’rac-ı kerametle melekler, gördüler elhak ki müsellem bir nübüvvette muazzam bir velayet var.
O parlak zat, buraka binmiş də berk olmuş. Kamervari serâser, âlem-i nuru da görmüşdür.
Bu şehadet âleminde münteşir insanlara hissî böyük bir mu’cize necə ki اِن۟شَقَّ ال۟قَمَرُ dir.
Bu mi’racdır, âlem-i ervahtaki sakinlere en böyük bir mu’cize ki سُب۟حَانَ الَّذٖٓى اَس۟رٰى dır.
* * *
Kelime-i şehadet vardır iki kelâmı. Birbirine şahittir hem delil və bürhandır.
Birincisi, sânîye bir bürhan-ı limmîdir. İkincisi, evvele bir bürhan-ı innîdir.
* * *
Həyat bir nur-u vahdettir. Bu kesrette edər tevhid tecelli. Bəli, bir cilve-i vahdet edər kesretleri tevhid və yekta.
Həyat bir şeyi hər şeye edər mâlik. Hayatsız şey, ona nisbet ademdir cümle eşya.
Ruh bir nurani kanundur, vücud-u haricî giymiş bir namustur; şuuru başına takmış.
Bu mevcud ruh, bu makul kanuna olmuş iki qardaş, iki yoldaş.
Sabit və hem daim fitri kanunlar kimi ruh də hem âlem-i emir hem irade vasfından gəlir.
Qüdrət vücud-u hissî giydirir, şuuru başına takar, bir seyyale-i latîfeyi o cevhere sadef edər.
Əgər envadaki kanunlara qüdrət-i Hâlık vücud-u haricî giydirirse, hər biri bir ruh olur.
Ger vücudu ruh çıkarsa, başından şuuru indirirse yenə lâyemut kanun olur.
* * *
Ziya ilə hayatın hər biri, mevcudatın birer keşşafıdır. Bak nur-u həyat olmazsa
Vücud, adem-âlûddur; bəlkə adem gibidir. Bəli garib, yetimdir; hayatsız ger kamerse.
* * *
Ger mizanü’l-vücudla karıncayı tartarsan, onda çıkan kainat küremize sıkışmaz.
Bence küre hayevandır, başkaların zannınca meyyit olan küreyi ger getirip koyarsan
Karıncanın qarşısına, o şüurlu başının nısfı hətta ola bilməz.
* * *
Nasraniyet, ya intıfa ya ıstıfa bulacaq. İslâm’a qarşı teslim olub terk-i silah edəcək.
Mükerreren yırtıldı, purutluğa tâ geldi, purutlukta görmedi ona salah verəcək.
Perde yenə yırtıldı, mutlak dalale düştü. Bir kısmı lâkin bazı yakınlaştı tevhide, onda felâh görəcək.
Hazırlanır şimdiden yırtılmaya başlır. Sönmezse safvet bulup İslâm’a mal olacaq.
Bu bir sırr-ı azîmdir, ona remz u işarə; Fahr-i Rusül demişdir: “İsa, şer’im ilə amel edib ümmetimden olacaq.”
* * *
Meşhurdur ki iyd’in hilâline bakardı cemaat-i kesîre. Kimse bir şey görmedi.
Zevalî bir ihtiyar yemin etti ki: “Gördüm.” Halbuki gördüğü, kirpiğinin takavvüs etmiş beyaz bir kılı idi.
O kıl oldu onun hilâli. O mukavves kıl harada? Hilâl olmuş kamer harada? Ger anladın bu remzi:
Zerrattaki harekât; kirpik-i ağlın olmuş, birer kıl-ı zulmettar, kör etmiş maddî gözü.
Teşkil-i cümle enva fâilini göremez, düşer başına dalal.
O hərəkət harada? Nazzam-ı kevn harada? Onu ona vehmetmek, muhal-ender muhal!
* * *
Ümmetteki cumhuru hem avamın umumu, bürhandan ziyade me’hazdeki kudsiyet şevk-i itaat verir, sevk edər imtisale.
Şeriat yüzde doksanı; müsellemat-ı şer’î, zaruriyat-ı dinî birer elmas sütundur.
İçtihadî, hilafî, fer’î olan mesail; yüzde ancaq on olur. Doksan elmas sütunu, on altının sahibi
Kesesine koyamaz, ona tabi kılamaz. Elmasların madeni: Kur’an və hem hadîstir. Onun malı, oradan hər zaman isteməli.
Kitablar, içtihadlar Kur’an’ın âyinesi, yaxud dürbün olmalı. Gölge, vekil istəməz o Şems-i Mu’ciz-beyan.
* * *
İnsandaki fıtratı, mükerrem olduğundan kasden hakkı arır. Bazen gəlir eline, bâtılı hak zanneder, koynunda saklır.
Həqiqəti kazarken ihtiyarı olmadan dalal düşer başına; hakikattir zanneder, kafasına geçirir.
* * *
Qüdrət-i Zülcelal’in çox çoktur mir’atları. Hər biri ötekinden daha eşeff və eltaf pencereler açır bir âlem-i misale.
Sudan havaya qədər, havadan tâ esîre, esîrden tâ misale, misalden tâ ervaha, ervahtan tâ zamana, zamandan tâ hayale,
Hayalden fikre qədər muhtelif âyineler, daima təmsil edər şuunat-ı seyyale.
Kulağınla nazar et âyenə-i havaya: Kelime-i vâhide, olur milyon kelimat!
Acib istinsah edər o qüdrətin kalemi, bu sırr-ı tenasülat…
* * *
Âyinede temessül, münkasım dörd surete: Ya yalnız hüviyet ya birlikdə hâsiyet ya hüviyet hem şule-i mahiyet ya mahiyet, hüviyet.
Əgər misal istersen bax insan və hem şems, melek və hem kəlmə. Kesifin timsalleri, âyinede olur birer müteharrik meyyit.
Bir ruh-u nuraninin öz mir’atlarında timsalleri olur birer hayy-ı murtabıt; eyni olmazsa əgər, gayrı də olmayıp
Birer nur-u münbasit. Ger şems hayevan olaydı; olur harareti həyatı, ziya onun şuuru, bu havassa mâliktir âyinede timsali.
İşte budur bu esrarın miftahı: Cebrail hem Sidre’de hem suret-i Dıhye’de meclis-i Nebevî’de,
Hem kim bilir kaç yerde! Azrail’in bir anda Allah bilir kaç yerde, ruhları kabzedir. Peygamber’in bir anda,
Hem keşf-i evliyada hem sadık rüyalarda ümmetine görünür hem haşirde umum ilə şefaatle görüşür.
Velilerin ebdalı, çox yerlerde bir anda zuhur edər, görünür.
* * *
İçtihadın şartını haiz olan hər müstaid, edir nefsi üçün nass olmayanda içtihad. Ona lâzım, gayra ilzam edə bilməz.
Ümmeti davetle teşri edə bilməz. Fehmi, şeriattan olur; lâkin şeriat ola bilməz. Müçtehid ola bilər lakin müşerri’ ola bilməz.
İcma ilə cumhurdur, sikke-i şer’i görür. Bir fikre davet etmək; zann-ı qəbul-ü cumhur, şart-ı evvel olur.
Yoxsa davet bid’attır, reddedilir. Ağzına tıkılır, onda daha çıxa bilməz.
* * *
Zulmetli münevverler bu sözü bilmeliler: Ziya-yı kalpsiz olmaz nur-u fikir münevver.
O nur ilə bu ziya mezcolmazsa zulmettir, zulüm və cehli fışkırır. Nurun libasını giymiş bir zulmet-i müzevver.
Gözünde bir nehar var, lâkin ebyaz və muzlim. İçinde bir sevad var ki bir leyl-i münevver.
O içinde bulunmazsa o şahm-pare göz olmaz, sən də bir şey göremez. Basîretsiz basar da para etməz.
Ger fikret-i beyzada süveyda-i qəlb olmazsa halita-i dimağî ilim və basîret olmaz. Kalpsiz ağıl ola bilməz.
* * *
Dimağda meratib var; birbiriyle mültebis, ahkâmları muhtelif. Evvel tahayyül olur, sonra tasavvur gəlir,
Sonra gəlir taakkul, sonra tasdik edir, sonra iz’an olur, sonra gəlir iltizam, sonra itikad gəlir.
İtikadın başkadır, iltizamın başkadır. Hər birinden çıkar bir halet: Salabet itikaddan,
Taassub iltizamdan, imtisal iz’andan, tasdikten iltizam, taakkulde bîtaraf, bîbehre tasavvurda.
Tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine əgər olmaz muktedir. Bâtıl şeyleri güzel tasvir etmək, hər demde
Safi olan zihinleri cerhdir hem idlâli.
* * *
Həqiqi mürşid-i âlim koyun olur, kuş olmaz. Hasbî verir ilmini.
Koyun verir kuzusuna hazmolmuş musaffâ sütünü.
Kuş verir ferhine lüab-âlûd kayyını.
* * *
Vücud-u cümle ecza, şart-ı vücud-u külldür. Adem isə olur bir cüzün ademiyle, tahrip eshel olur.
Bundandır ki âciz adam, sebeb-i zuhur-u iktidar müsbete heç yanaşmaz. Menfîce müteharrik, daim tahripkâr olur.
* * *
Hikmetteki desatir, hükûmette nevamis; hakta olan kavanin, kuvvetteki kavaid birbiriyle olmazsa müstenid və müstemid
Cumhur-u nâsta olmaz, ne müsmir və müessir. Şeriatta şeair; kalır mühmel, muattal. Umûr-u nâsta olmaz, müstenid və mutemid.
* * *
Zaman olur zıt, zıddını saklarmış. Lisan-ı siyasette lafız, mananın zıddıdır. Adalet külahını
Zulüm başına geçirmiş. Hamiyet libasını, hıyanet ucuz giymiş. Cihad və hem gazâya, bağy ismi takılmış. Esaret-i heyvanî,
İstibdad-ı şeytanî; hürriyet nam verilmiş. Zıtlarda emsal olmuş, suretlerde tebadül, isimlerde tekabül, makamlarda becayiş-i mekânî.
* * *
Menfaat üzere çarkı kurulmuş olan siyaset-i hazıra; müfteristir, canavar.
Aç olan canavara qarşı tahabbüb etsen merhametini deyil, iştihasını açar.
Sonra döner, gəlir; tırnağının hem dişinin kirasını səndən istəyər.
* * *
Heyvanın hilafına, insandaki kuvveler, fitri tahdid olmamış. Onda çıkan hayr u şer, lâyetenahî gedər.
Onda olan hodgâmlık, bundan çıkan hodbinlik, gurur, inat birleşse; elə günah olur ki beşer indiyə qədər
Ona isim bulmamış. Cehennemin lüzumuna delil olduğu kimi cezası da yalnız cəhənnəm ola bilər.
Hem mesela bir adam, tək yalancı sözünü doğru göstermek üçün İslâm’ın felaketini kalben arzu edər.
Bu zaman da gösterdi: Cəhənnəm lüzumsuz olmaz, cənnət ucuz deyildir.
* * *
Havastaki meziyet filhakika sebeptir tevazu, mahviyete. Olmuş maatteessüf səbəb tahakküme,
Tekebbüre hem illet. Fakirlerdeki aczi, âmîlerdeki möhtaclıqı filhakika sebeptir ihsan və merhamete.
Lâkin maatteessüf müncer olmuşdur indi, zillet və esarete. Bir şeyde hasıl olan mehasin və şerefse
Havas və rüesaya o şey peşkeş edilir. O şeyden neş’et eden seyyiat və şer isə efrad və hem avama
Taksim, tevzi edilir. Aşiret-i galipte hasıl olan şerefse: “Hasan Ağa, âferin!” Hasıl olan şer isə
Efrada olur nefrin. Beşerde şerr-i hazîn!
* * *
Bir gaye-i hayal olmazsa yaxud nisyan basarsa ya tenasi edilse əlbəttə zihinler enelere dönerler,
Etrafında gəzərlər. Ene kuvvetleşir, bazen sinirlenir. Delinmez, tâ “nahnü” olsun. Enesini sevenler, başkaları sevmezler.
Bi’l-cümle ihtilalat, bütün herc ü fesadat hem asıl hem madeni; rezail və seyyiat, bütün fâsid hasletler,
Muharrik və menbaı iki kelimedir tək yaxud iki kelâmdır. Birincisi şudur ki: “Mən tok olsam, başkalar
Acından ölse neme lâzım!” İkincisi: “Rahatım üçün zəhmət çek; sən çalış, mən yiyeyim. Məndən yemek, səndən emekler!”
Birinci kelimede olan semm-i kātili hem kökünü kesəcək, şâfî deva olacaq tək bir devası vardır.
O da zekât-ı şer’î ki bir rükn-ü İslâm’dır. İkinci kelimede, zakkum-şecer münderic. Onun ırkını kesəcək, ribanın hurmetidir.
Beşer salah istəyirsə, hayatını severse zekâtı vaz’etməli, ribayı kaldırmalı.
* * *
Tabaka-i havastan tabaka-i avama sıla-i rahim kopmuşdur. Aşağıdan fırlır
Sadâ-yı ihtilalî, vaveylâ-yı intikamî, kin ü hased enîni… Yukarıdan inir
Zulüm və tahkir ateşi, tekebbürün sıkleti, tahakküm sâıkası… Aşağıdan çıkmalı
Tahabbüb və itaat, hörmət və hem imtisal. Lakin mərhəmət və ihsan yukarıdan inməli,
Hem şəfqət və terbiye… Beşer bunu istəyirsə sarılmalı zekâta, ribayı tard etməli.
Kur’an’ın adaleti bab-ı âlemde durup ribaya deyər: “Yasaktır! Hakkın yoxdur, dönməli!”
Dinlemedi bu emri, beşer yeddi bir sille. Müdhişini yemeden bu emri dinleməli.
Bir rüyada demişdim: Devletler, milletlerin hafif muharebesi; tabakat-ı beşerin şedit olan harbine terk-i mevki edir.
Çünki beşer, edvarda esirlik istemedi, kanıyla parçaladı. Indi ecîr olmuşdur; onun yükünü çeker, onu da parçalır.
Beşerin başı ihtiyar, edvar-ı hamsesi var. Vahşet və bedeviyet, memlûkiyet, esaret, indi də ecîrdir, başlamışdır geçir.
* * *
اَل۟قَاتِلُ لَا يَرِثُ bir düstur-u azîmdir: “Gayr-ı meşru tarîk ilə bir maksada giden zat, galiben maksudunun zıddıyla görür mücazat.”
Avrupa muhabbeti, gayr-ı meşru muhabbet hem taklit və hem ülfet. Âkıbeti mükâfat: Mahbubun gaddarane adâveti, cinayat…
Fâsık-ı mahrum bulmaz, ne ləzzət və ne necat.
* * *
Ey talib-i həqiqət! Maziye hem musibet, müstakbel və masiyet ayrı görür şeriat. Maziye, mesaibe nazar olur kadere.
Söz olur Cebriye. Müstakbel və maâsi nazar olur teklife, söz olur İtizale. İtizal ilə Cebir
Şurada barışırlar. Bu bâtıl mezheplerde birer dane-i həqiqət mevcud mündericdir, mahsus mahalli vardır, bâtıl olan ta’mimdir.
* * *
Ger istersen həyatı, çareleri bulunan şeyde acze yapışma.
Ger istersen rahatı, çarəsi bulunmayan şeyde cez’a sarılma.
* * *
Elə şerait olur; tahtında az bir hareke, sahibini çıkarır tâ a’lâ-yı illiyyîn
Elə hâlât olur ki kiçik bir hərəkət, kâsibini indirir tâ esfel-i safilîn
* * *
Fıtratların bir kısmı birdenbire parlır. Bir kısmı tedricîdir, şey’en şey’en kalkır. Tabiat-ı insanî ikisine də benzir.
Şeraite bakır, ona göre değişir. Bazen tedricî gedər. Bazen də olur barut kimi zulmanî, birdenbire fışkırır.
Nurani bir nâr olur. Bazı olur bir nazar, fahmi elmas edir. Bazı olur bir temas, taşı iksir edir. Bir nazar-ı peygamber,
Birdenbire kalbeder; bir bedevî-i cahil, bir ârif-i münevver. Əgər mizan istersen: İslâm’dan evvel Ömer, İslâm’dan sonra Ömer…
Birbiriyle kıyası: Bir çərdək, bir şecer… Def’aten verdi semer; o nazar-ı Ahmedî, o himmet-i Peygamber…
Ceziretü’l-Arap’ta, fahmolmuş fıtratları kalbetti elmaslara. Birdenbire serâser…
Barut kimi ahlâkı parlattırdı, oldular birer nur-u münevver.
* * *
Bir dane sıdk, yakar milyonla yalanı. Bir dane-i həqiqət, yıkar kasr-ı hayali. Sıdk böyük esastır, bir cevher-i ziyalı.
Yeri verir sükûta, əgər çıksa zərərli. Yalana yer heç yoxdur, çendan olsa faydalı. Hər sözün doğru olsun, hər hükmün hak olmalı.
Lâkin hakkın ola bilməz, hər doğruyu söz etmək. Bunu iyi bilməli.
خُذ۟ مَا صَفَا دَع۟ مَا كَدَرَ özünə düstur etmeli.
Güzel gör hem güzel bak. Tâ güzel düşünməli. Güzel bil hem güzel düşün. Tâ leziz həyatı bulmalı.
Həyat içinde hayattır, hüsn-ü zanda eməli. Sû-i zanla yeistir saadet muharribi hem də hayatın kātili.
* * *
Şeriatla medeniyet-i hazıra, deha-i fennî ilə hüda-i şer’î muvazeneleri
(Birinci Harb’in) Mütareke başında, bir cuma gecesinde bir rüya-yı sadıkada, misalî âleminde, bir meclis-i azîmde, məndən sual ettiler:
“Mağlubiyet sonunda İslâm’ın âleminde ne hal peyda olacaq?” Asr-ı hazır mebusu sıfatıyla söyledim, onlar da dinlediler:
Eski zamandan beri istiklal-i İslâm’ın bekası hem kelimetullahın i’lâsı üçün farz-ı kifaye-i cihadı, o lâzıme-i diyanet
Deruhte ilə özünü yekvücud-u vahdanî İslâm’ın âlemine fedaya vazifedar, hilafete bayraktar görmüş olan bu devlet,
Bu millet-i İslâm’ın felaket-i mazisi, getirəcək də əlbəttə İslâm’ın âlemine saadet və hürriyet. Olur geçen musibet,
İstikbalde telafi. Üçü veren, üç yüzü kazandıran, etmir əlbəttə heç hasaret. Halini istikbale tebdil edər, zîhimmet…
Çünki ki bu musibet; hayatımız mâyesi olan şəfqət, uhuvvet, tesanüd-ü İslâm’ı hârikulâde etti, inkişaf-ı uhuvvet
Tesri’-i ihtizazı. Tahrib-i medeniyet, deniyet-i hazıra surəti değişəcək, sistemi bozulacaq; zuhur edəcək o vaxt,
İslâmî medeniyet. Müslümanlar bi’l-ihtiyar əlbəttə evvel girəcək. Muvazene istersen: Şer’in medeniyeti, şimdiki medeniyet
Esaslara dikkat et, âsârlara nazar et. Şimdiki medeniyet esasatı menfîdir. Menfî olan beş esas ona temel hem qiymət.
Onlarla çark kurulur. İşte nöqtə-i istinad hakka bedel kuvvettir. Qüvvət isə şe’nidir tecavüz və taâruz, bundan çıkar hıyanet.
Hedef-i kasdı, fazilet bedeline hasis bir menfaattir. Menfaatin şe’nidir tezahüm və tehasum, bundan çıkar cinayet.
Hayattaki kanunu, teavün bedeline bir düstur-u cidaldir. Cidalin şe’ni budur: Tenazu və tedafü, bundan çıkar sefalet.
Akvamların beyninde rabıta-i esası: Âherin zararına müntebih unsuriyet. Başkaları yutmakla beslenir, alır qüvvət.
Milliyet-i menfiye, unsuriyet, milliyet; şe’ni olur daima belə müthiş tesadüm, belə feci telatum, bundan çıkar helâket.
Beşincisi şudur ki cazibedar hizmeti: Heva, hevesi teşci, teshil; hevesatı, arzuları da tatmin; bundan çıkar sefahet.
O heva hem heves, şe’ni budur daima: İnsanı memsuh edər, sîreti değiştirir. Manevî meshedir, değişir insaniyet.
Bu medenilerden çoğunun, əgər içini dışına çevirirsen görürsün: Başta maymunla tilki, yılanla ayı, hınzır. Sîreti olur surət.
Gəlir hayali qarşına, postlarıyla tüyleri. İşte şununla görünür meydandaki âsârı. Zemindeki mevazin mizanıdır şeriat.
Şeriattaki rəhmət, sema-i Kur’an’dandır. Medeniyet-i Kur’an esasları müsbettir. Beş müsbet esas üzere döner çark-ı saadet.
Nöqtə-i istinadı, qüvvətə bedel haktır. Hakkın daim şe’nidir adalet və tevazün. Bundan çıkar salamatlıq, zâil olur şakavet.
Hedefinde menfaat yerine fazilettir. Faziletin şe’nidir muhabbet və tecazüb. Bundan çıkar saadet, zâil olur adâvet.
Hayattaki düsturu, cidal kıtal yerine, düstur-u teavündür. O düsturun şe’nidir ittihat və tesanüd, hayatlanır cemaat.
Suret-i hizmetinde, heva heves yerine hüda-yı hidayettir. O hüdanın şe’nidir insana lâyık tarzda terakki və refahet.
Ruha lâzım surette tenevvür və tekâmül. Kitlelerin içinde cihetü’l-vahdeti də tard edər unsuriyet hem də menfî milliyet.
Hem onların yerine rabıta-i dinîdir, nisbet-i vatanîdir, alâka-i sınıfîdir, uhuvvet-i imanî. Bu rabıtanın şe’nidir; samimi bir uhuvvet,
Umumî bir salamatlıq. Haric etse tecavüz, o da edər tedafü. İşte indi anladın; sırrı nedir ki küsmüş, almadı medeniyet.
Indiyə qədər İslâmlar ihtiyarla girmemiş, bu medeniyet-i hazıra. Onlara yaramamış hem də onlara vurmuş müthiş kayd-ı esaret.
Bəlkə nev-i beşere tiryak iken zehir olmuş. Yüzde seksenini atmış meşakkat və şakavet. Yüzde onu çıkarmış muzahref bir saadet!
Digər onu bırakmış beyne beyne bîrahat! Zalim ekallin olmuş gelen rıbh-i ticaret. Lâkin saadet odur, külle ola saadet.
Lâekall ekseriyete olsa medar-ı necat. Nev-i beşere rəhmət nâzil olan bu Kur’an ancaq qəbul edir bir tarz-ı medeniyet;
Umuma, ya eksere verirse bir saadet. Şimdiki tarz-ı hazır, heves serbest olmuşdur, heva da hür olmuşdur, heyvanî bir hürriyet.
Heves tahakküm edər. Heva da müstebittir, gayr-ı zarurî hâcatı havaic-i zarurî hükmüne geçirmişdir. İzale etti rahat.
Bedavette bir adam dörd şeye möhtac iken, medeniyet yüz şeye möhtac, fakir etmişdir. Sa’y-i helâl, masrafa etmemişdir kifayet.
Onda hile, harama beşeri sevk etmişdir. Ahlâkın esasını bu noktadan bozmuşdur. Cemaate hem nev’e vermişdir servet, haşmet.
Ferdi, şahsı ahlâksız hem fakir eylemişdir. Bunun şahidi çoktur. Kurûn-u ûlâdaki mecmu-u vahşet və cinayet hem gadir və hem hıyanet
Bu medeniyet-i habîse tək bir defada kustu. Midesi daha bulanır. Âlem-i İslâm’daki istinkâf-ı manidar hem də bir cây-ı dikkat.
Kabulde muzdariptir, soğuk da davranmışdır. Bəli, şeriat-ı garrada olan nur-u İlahî, hâssa-i mümtazıdır: İstiğna, istiklaliyet.
O hâssadır bırakmaz ki o nur-u hidayet, bu medeniyet ruhu olan Roma dehası ona tahakküm etsin. Onda olan hidayet,
Bundaki felsefe ilə mezcolmaz hem aşılanmaz hem də tabi ola bilməz. İslâmiyet ruhunda şəfqət izzet-i iman, beslediyi şeriat
Kur’an-ı Mu’ciz-Beyan tutmuş yed-i beyzada həqiqətlər-i şeriat. O yemin-i beyzada birer asâ-yı Musa’dır. Sehhar medeniyet,
İstikbalde edəcək ona secde-i hayret.
Indi buna dikkat et: Eski Roma, Yunan’ın iki dehası vardı; bir asıldan tev’emdi, biri hayal-âlûddu, biri madde-perestti.
Su içinde yağ kimi imtizaç olamadı. Mürur-u zaman istedi, medeniyet çabaladı. Hristiyanlık da çalıştı, temzicine muvaffak hiçbiri də olmadı.
Hər biri istiklalini filcümle hıfzeyledi. Hattâ el-ân âdeta o iki ruh, indi də cesetleri değişmiş; Alman, Fransız oldu.
Güya bir nevi tenasüh başlarından geçmişdi. Ey birader-i misalî! Zaman belə gösterdi. O ikiz iki deha, öküz kimi reddetti
Temzicin esbabını. Indi də barışmadı. Madam ki onlar tev’emdi, qardaş və arkadaştı, terakkide yoldaştı; birbiriyle dövüştü.
Heç də barışmadılar. Necə olur ki aslı hem madeni, matlaı başqa çeşit olmuştu. Kur’an’da olan nuru, şeriat hidayeti
Bu medeniyetin ruhu olan Roma dehası, birbiriyle barışır hem mezc u ittihadı.
O deha ilə bu hüda menşeleri ayrıdır: Hüda semadan indi, deha zeminden çıktı. Hüda kalpte işlir, dimağı da işletir.
Deha dimağda işler, qəlbi də karıştırır. Hüda ruhu edər tenvir, taneleri sümbüllettirir. Karanlıklı tabiat onunla ışıklanır.
İstidad-ı kemali birdenbire yol alır, nefs-i cismanî yapar hizmetkâr-ı emirber. Melek-sima edir insan-ı himmet-perver.
Deha isə evvela nefs u cisme bakır, tabiata girir, nefsi tarla edir. İstidad-ı nefsanî neşv ü nema bulur.
Ruhu edər hizmetkâr, taneleri kurur. Şeytanın simasını beşerde gösterir. Hüda, hayateyne saadet verir. Dâreyne ziya neşredir.
İnsanı yükseltir. Deccal-misal deha-yı a’ver, bir dâr ilə bir həyatı anlar; madde-perest olur və dünya-perver. İnsanı yapar birer canavar.
Bəli deha, sağır tabiata tapar. Kör qüvvətə fermanber. Lakin hüda, şuurlu sanatı tanır, hikmetli qüdrətə bakar. Deha, zemine küfran perdesi çeker. Hüda, şükran nurunu serper.
Bu sırdandır: Deha, âmâ-i asamm; hüda, semî’-i basîr. Dehanın nazarında, zemindeki nemətlər sahipsiz ganimettir.
Minnetsiz gasb və sirkat, tabiattan koparmak canavarca his verir. Hüdanın nazarında, zeminin sinesinde kainatın yüzünde
Serpilmiş olan niam, rahmetin semeratı. Hər nimetin altında bir yed-i muhsin görür, şükran ilə öptürür.
Bunu da inkâr etmem: Medeniyette vardır mehasin-i kesîre lâkin onlar deyildir ne Nasraniyet malı, ne Avrupa icadı,
Ne bu asrın sanatı, bəlkə umum malıdır: Telahuk-u efkârdan, semavî şerâyi’den hem hâcat-ı fitriden, hususan şer’-i Ahmedî,
İslâmî inkılabdan neş’et eden bir maldır. Kimse temellük etməz. Misalîler meclisi, o meclisin reisi tekrar sordu hem dedi:
“Musibet olur hər dem hıyanet neticesi, mükâfatın səbəbi. Ey bu asrın adamı! Qədər bir sille vurdu, kazaya da çarptırdı
Hangi ef’alinizle kazaya hem kadere belə fetva verdiniz ki kaza-i İlahî musibetle hükmetti, sizleri hırpaladı?
Hata-i ekseriyet olur səbəb daima musibet-i âmmeye.” Dedim: Beşerin dalalet-i fikrîsi, Nemrudane inadı,
Firavunane gururu şişti şişti zeminde, yetişti semavata. Hem də dokundu hassas sırr-ı yaradılışe. Semavattan indirdi
Tufan, taun misali, bu harbin zelzelesi; gâvura yapıştırdı semavî bir silleyi. Demək ki bu musibet, bütün beşer musibetiydi,
Nev’en umuma şâmil. Bir müşterek səbəbi; maddiyyunluktan gelen dalalet-i fikrîydi, hürriyet-i heyvanî, hevanın istibdadı…
Hissemizin səbəbi, erkân-ı İslâmîde ihmal və terkimizdi. Çünki Hâlık Teâlâ iyirmi dörd saatten bir saati istedi,
Beş vaxt namaz üçün yalnız o saati, bizdən yenə bizim üçün emretti hem istedi. Tembellikle terk ettik, gafletle ihmal oldu.
Belə də ceza gördük: Beş senede, iyirmi dörd saatte daima talim və meşakkatle tahrik və koşturmakla bir nevi namaz kıldırdı.
Hem senede yalnız bir ay oruç üçün nefsimizden istedi. Nefsimize acıdık, keffareten beş sene cebren oruç tutturdu.
Öz verdiyi malından, kırkından ya onundan birini zekât istedi. Buhl ilə hem zulmettik, haramı karıştırdık, ihtiyarla vermedikti.
O da bizdən aldırdı müterakim zekâtı, haramdan da kurtardı. Amel, cins-i cezadır. Ceza, cins-i ameldir. Salih amel ikiydi:
Biri müsbet və ihtiyarî; biri menfî, ıztırarî. Bütün âlâm, mesaib, a’mal-i salihadır; lâkin menfîdir, ıztırarî. Hadîs teselli verdi.
Bu millet-i günahkâr kanıyla abdest aldı. Fiilî bir tövbe etti. Mükâfat-ı âcili, bu milletin humsu dörd milyonu çıkardı
Derece-i velayet, mertebe-i şehadetle gazilik verdi, günahı sildi. Bu meclis-i âlî-i misalî, bu sözü tahsin etti.
Mən də birden uyandım, bəlkə yakaza ilə yeni yattım. Bence yakaza rüyadır,
Rüya bir nevi yakazadır. Orada asrın vekili, burada Said-i Nursî…
* * *
İlmin elinden əgər cehlin eline düşse mecaz, edər inkılab həqiqətə hem açar hurafata kapılar.
Küçüklüğümde gördüm ki hasfolmuştu kamer. Sordum mən validemden. Dedi: “Yılan yutmuşdur.” Dedim: “Neden görünür?”
Dedi: “Orada yılanlar belə nim-şeffaf olur.” İşte belə bir mecaz, həqiqət zannedilmiş: Medar-ı şems və kamer
Tekatu’ nöqtələrı olan re’s və zenebde arzın hayluletiyle bir emr-i İlahî ilə münhasif olur kamer.
İki kavs-i mevhume tinnineyn yâd edilmiş, hayalî bir teşbih ilə isim, müsemma olmuş. Tinnin isə yılandır.
* * *
Hangi şeyi vasfetsen olduğu kimi vasfet. Medhin mübalağası bence zemm-i zımnîdir. İhsan-ı İlahîden fazla ihsan, ihsan deyildir.
* * *
Şöhret bir müstebittir, sahibine mal edər başkasının malını. Meşhur Hoca Nasreddin letaifi içinde, zekâtı –yani, onda biri onundur– asıl malı…
Rüstem-i Sistanî onun hayal-i şanı garet etti bir asır mefahir-i İran’ı. Gasb və garetle şişti o namdar hayali.
Hurafata karıştı, attı nev-i insanı.
* * *
Bu Jön Türk’ün hatası, bilmedi o bizdeki din hayatın esası. Millet və İslâmiyet ayrı ayrı zannetti.
Medeniyet müstemir, müstevli vehmeyledi. Saadet-i həyatı içinde görürdü. Indi zaman gösterdi,
Medeniyet sistemi bozuktu hem muzırdı, tecrübe-i kat’iye bizə bunu gösterdi.
Din hayatın həyatı hem nuru hem esası. İhya-yı din ilə olur bu milletin ihyası. İslâm bunu anladı.
Başqa dinin aksine, dinimize temessük derecesi nisbeten milletin terakkisi. İhmali nisbetinde idi
Milletin tedennisi. Tarihî bir həqiqət, ondan olmuş tenasi.
* * *
Dalalet vehmidir, mevti dehşetlendirir. Mevt, tebdil-i câmedir ya tahvil-i mekândır. Sicinden bostana çıkar.
Kim həyatı istəyirsə şehadet isteməli. Şehidin hayatına Kur’an işarə edər. Sekeratı tatmamış hər bir şehit, özünü
Hay bilir, görür. Lâkin yeni həyatı daha nezih bulur. Zanneder ki ölmemiş. Meyyitlere nisbeti, dikkat et buna benzer:
İki adam, rüyada lezaiz envaına câmi’ güzel bahçede ikisi gezirlər. Biri rüya olduğunu bilir, ləzzət almır.
Onu müferrah etməz, bəlkə teessüf edər. Öbürüsü bilir ki âlem-i yakazadır; həqiqi ləzzət alır, ona həqiqi olur.
Rüya misalin zılli, misal isə berzahın zılli olmuşdur. Ondan onların düsturları birbirine benzir.
* * *
Siyaset-i medeni, ekserin rahatına feda edər ekalli. Bəlkə ekall-i zalim, özünə kurban edər ekserîn-i avamı.
Adalet-i Kur’anî; tək masumun həyatı, kanı heder göremez, onu feda edə bilməz deyil ekseriyete, hattâ nev’in umumu…
Âyet-i مَن۟ قَتَلَ نَف۟سًا بِغَي۟رِ نَف۟سٍ iki sırr-ı azîmi vaz’edir nazara. Biri: Mahz-ı adalet. Bu düstur-u azîmi
Ki fert ilə cemaat, şahıs ilə nev-i beşer, qüdrət necə bir görür; adalet-i İlahî, ikisine bir bakar. Bir sünnet-i daimî.
Şahs-ı vâhid, hakkını öz feda edir. Lâkin feda edilmez, hattâ umum insana. Onun iptal-i hakkı hem irâka-i demi,
Hem zeval-i ismeti iptal-i hakk-ı nev’in hem ismet-i beşerin mislidir hem naziri. İkinci sırrı budur: Hodgâmî bir âdemî
Hırs və heves yolunda bir masumu öldürse, əgər elinden gelse, hevesine mani isə harap edər dünyayı, imha edər mənî-Âdem’i.
* * *
Ey hâif və hem zayıf! Havf və zaafın beyhude hem sənin aleyhinde tesirat-ı haricî teşci edər, celbeder.
Ey vesveseli vehham! Mütləq bir maslahat, mazarrat-ı mevhume üçün feda edilmez. Sənə lâzım hərəkət, netice Allah’ındır.
İşine karışılmaz. Allah çeker abdini meydan-ı imtihana. “Belə yaparsan əgər, belə yaparım mən.” deyər.
Abd isə heç yapamaz Allah’ını tecrübe. “Rabb’im muvaffak etsin, mən də bunu işlerim.” dese tecavüz edər.
İsa’ya demiş şeytan: “Madam hər şeyi o yapar; qədər birdir, değişmez. Dağdan özünü at. O da sənə ne yapar?”
İsa dedi: “Ey mel’un! Abd edə bilməz Rabb’ini tecrübe və imtihan!”
* * *
Bir derdin dermanı, başqa derde dert olur. Panzehiri zehir olur. Derman hadden geçerse dert getirir, öldürür.
* * *
İnadın işi budur: Şeytan yardım ederse birisine “melek” deyər, rəhməti də okutur.
Muhalif tarafında əgər meleği görse libasını değişmiş, onu şeytan zanneder; adâvet, lanet edər.
* * *
Ey talib-i həqiqət, madam ki hakta ittifak, ehakta ihtilaftır. Bazen hak, ehaktan ehaktır. Hem də olur hasen, ahsenden ahsen.
* * *
Ey âlem-i İslâmî! Hayatın ittihatta. Ger ittihat istersen düsturun bu olmalı:
“Hüvə’l-Hakku” yerine “Hüvə Hakkun” olmalı. “Hüvə’l-Hasen” yerine “Hüvə’l-Ahsen” olmalı.
Hər müslim öz meslek, mezhebine deməli: “İşte bu haktır, başkasına ilişmem. Başkaları güzelse mənim en güzelidir.”
Dememəli: “Budur hak, başkaları battaldır.” Ya “Yalnız benimkidir güzeli, başkaları yanlıştır hem çirkindir.”
Zihniyet-i inhisar, hubb-u nefisten gəlir, sonra maraz olur, nizâ ondan çıkır. Dert ilə dermanlar
Taaddüdü hak olur, hak da taaddüd edər. Hâcat və ağdiyenin tenevvüü hak olur, hak da tenevvü edər.
İstidat, terbiyeler tekessürü hak olur, hak da tekessür edər. Bir madde-i vâhide hem zehir və hem panzehir.
İki mizaca göre. Mesail-i fer’îde həqiqət sabit deyil, izafî və mürekkeb, mükellefîn mizaçlar
Ona bir hisse verib ona göre edərək tahakkuk və terekküp, hər mezhebin sahibi mühmel mutlak hükmeder.
Mezhebinin hududu, tayinini bırakır temayül-ü mizaca; taassub-u mezhebî ta’mime səbəb olur.
Ta’mimin iltizamı səbəb olur nizâya. İslâmiyet’ten evvel tabakat-ı beşerde derin uçurumlar,
Hem tebâud-ü acibi istedi bir vakitte taaddüd-ü enbiya, tenevvü-ü şerâyi’, müteaddid mezhepler.
Beşerde bir inkılab İslâmiyet yaptırdı, beşer tekarüb etti, şer’ etti ittihat, vâhid oldu peygamber.
Seviye bir olmadı, mezhep taaddüd etti. Terbiye-i vâhide kâfi geldiyi zaman, ittihat edər mezhepler…
* * *
Qüdrət elinde şems və zerre birdir.
Ey birader-i kalb-hüşyar! Ezdadın cem’indendir tecelli-i iktidar; ləzzət içinde elem, hayrın içinde şerri,
Hüsnün içinde kubhu, nef’in içinde darrı, nemət içinde nıkmet, nurun içinde nârı bilir misin ki sırrı?
Həqiqətlər-i nisbiye, sübut takarrur etsin, bir şeyde çox şey olsun, bulsun vücud, görünsün. Sürat-i hareketle bir nöqtə bir hat olur.
Çevirmenin sürati yapar bir lem’a-i nur, daire-i nurani. Həqiqətlər-i nisbiye vazifesi, dünyada taneler sümbül olur.
Kainatın çamuru, revabıt-ı nizamı, alâik-ı nakşını odur teşkil edir. Âhirette bu nisbî emirler orada həqiqətlər olur.
Hararette meratib, ona olmuşdur səbəb tahallül-ü bürudet. Hüsündeki derecat kubhun tedahülüdür. Səbəb, illet olur.
Ziya zulmete borçlu, ləzzət eleme medyun; sıhhat, marazsız olmaz. Cənnət olmazsa bəlkə cəhənnəm tazip etməz. Zemherirsiz olmur.
Ger zemherir olmazsa o da ihrak edə bilməz. O Hallak-ı Lemyezel, halk-ı ezdad içinde hikmetini gösterdi. Haşmeti etti zuhur.
O Kadîr-i Lâyezal, cem’-i ezdad içinde iktidarı gösterdi. Azamet etti zuhur. Madam ki o qüdrət-i İlahî lâzıme-i zatî olur
O Zat-ı Ezelî’ye hem zarure-i nâşie; onda zıddı ola bilməz, acizlik tahallül edə bilməz, onda meratib ola bilməz, hər şeye nisbeti bir, heç bir şey ağır olmur.
O qüdrətin ziyasına güneş mişkât olmuşdur. Bu mişkâtın nuruna deniz yüzü âyenə, şebnemlerin gözleri birer mir’at olmuşdur.
Denizin geniş yüzü, gösterdiyi güneşi çin-i cebînindeki katreler də gösterir, şebnemin kiçik gözü yıldız kimi parlır.
Eyni hüviyet tutar; şebnem, deniz bir olur güneşin nazarında, qüdrəti tanzir edər; şebnemin göz bebeği küçücük bir güneştir.
Bu muhteşem güneş də küçücük bir şebnemdir; göz bebeği bir nurdur ki şems-i kudretten gəlir, o qüdrətə kamer olur.
Semavat bir denizdir, bir nefes-i Rahman’la çin-i cebînlerinde mevcelenip, katarat ki nücum və hem şümustur.
Qüdrət tecelli etti, o katarata serpti nurani lemaatı. Hər bir güneş bir katre, hər bir yıldız bir şebnem, hər bir lem’a timsaldir.
O feyz-i tecellinin küçücük bir aksidir o katre-misal güneş. Edər mücella camını o lümey’a zücace dürri-misal parlır
O şebnem-misal yıldız latîf gözü içinde, bir yer yapar lem’aya, lem’a olur bir sirac, gözü olur zücace, misbahı nurlanır.
Ey zîhâssa-i meşhure! Taayyünle zulmetme, ger perde-i hafânın altında sən kalırsan ihvanına verirsin ihsan və bereketi.
Hər bir ihvanın altında sən çıkması hem də o sən olması imkân və ihtimali, hər birine celbeder bir nazar-ı hörməti.
Əgər taayyün edib perde altından çıksan mükrim iken altında, üstünde zalim olursun. Güneş iken orada, burada gölge edersin.
İhvanını düşürttürüp hem nazar-ı hürmetten. Demək taayyün və teşahhus, zalim birer emirdir, sahih doğru belə isə hem də belə görürsün.
Harada kaldı yalancı tasannu və riya ilə kesb-i teşahhus-u şöhret? İşte bir sırr-ı azîm ki hikmet-i İlahî hem o nizam-ı ahsen
Bir ferd-i fevkalâde, öz nev’i içinde setr ilə perde çeker, bununla qiymət verdirir hem də edər müstahsen.
İşte sənə misali: İnsan içinde veli, ömür içinde ecel, olmuş meçhul və mühmel. Cumada müstetirdir bir saat, qəbul olur dua edersen.
Ramazanda münteşir bir leyle-i zû-kadir, esmaü’l-hüsnada muzmer iksir-i ism-i a’zam. Bu misallerin haşmeti hem də o sırr-ı hasen
İbhamda izhar edər, ihfada ispat edər. Mesela, ecelin ibhamında bir muvazene vardır; hər dakikada tutar ne vaziyet alırsan.
Kefeteyn-i havf və reca, hizmet-i ukba, dünya; tevehhüm-ü bekaî, lezzet-i ömrü verir. Iyirmi sene mübhem bir ömür olsa ahsen
Nihayeti muayyen min senelik bir ömre. Çünki nısfı geçerse, hər saati geldikçe güya adım atarak darağacına gidersin
Şey’en şey’en üzülmek, vehim də teselli verməz, sən də rahat etmezsin…
* * *
Allah’ın rahmetinden fazla rəhmət edilmez. Allah’ın gazabından fazla gazap edilmez.
Elə isə işi bırak o Âdil-i Rahîm’e. Fazla şəfqət elemdir, fazla gazap zemîme…
* * *
Ey müsrifli qardaşım! Tagaddi noktasında bir iken iki lokma; bir lokma bir kuruşa, bir lokma on kuruşa.
Hem ağza girmeden hem boğazdan geçtikten, müsavi bir olurlar. Yalnız ağızda, o da kaç saniyede bîhuşe verir nûşe.
Zevkî bir fark bulunur, daim onu aldatır o kuvve-i zaika; bedene hem mideye kapıcı, müfettişe.
Onun təsiri menfî, müsbet deyil! Vazife yalnız kapıcıyı taltif və memnun etmək! Nûş verirsin o bîhuşe
Aslî vazifesinde onu müşevveş etmək, tək bir kuruş yerine on bir kuruşu vermək, olur şeytanî pîşe.
İsrafın en sefihi, tebzirin en sakîmi, bir tarzdır bir çeşidi; heves etme bu işe…
* * *
Rububiyet-i İlah hikmət və inayəti, ağızla hem burunla iki merkezi teşkil eylemişdir, içinde hudut karakolu, hem
Muhbirleri də koymuş. Bu âlem-i sağirde damarları telefon, âsabları telgraf hükmüne vaz’eylemiş. Şâmme telefonu, hem
Telgrafa zaika inayət memur etmiş. O Rezzak-ı Həqiqi, erzak üstüne koymuş rahmetten bir tarife; təam və levn və hem
Rayiha. İşte bu havass-ı selâse, o Rezzak canibinden birer ilannamesi, birer davetnamesi, bir izinnamesi, hem
Bir dellâldır ki möhtac və müşteriler həmişə onlarla celbolur. Mürtezik heyvanlara zevk və rü’yet və şemm, birer âlet vermiş. Hem
Taamları muhtelif ziynetlerle süsletmiş, hevaî gönülleri avutup lâkaytları tehyic ilə cezbetmiş. Vaktâ təam girse hem
Ağza, birdenbire zaika hər tarafa bir telgraf çekir bedenin aktarına. Şâmme telefon verir, gelen təam nev’i, hem
Çeşitleri də söyler. Hâcetleri muhtelif, ayrı ayrı mürtezik, ona göre davranır, ona da hazırlanır ya cevab-ı red gəlir. Hem
Kapı dışarı atar, yüzüne də tükürür. İnayet tarafından madam ki buna memurdur, zevki baştan çıkarma. Hem
Telziz ilə aldatma. Sonra o da unutur doğru iştiha nedir; bir iştiha-yı kâzib gəlir, başına çatar. Hatası, maraz ilə hem
İlletlerle cezalar gəlir. Həqiqi ləzzət həqiqi iştihadan çıkar, doğru iştiha sadık bir ihtiyaçtan. Bu lezzet-i kâfide, şah hem
Geda birlikdə. Hem bâhemdir bir dinar və bir dirhem o ləzzət berhem-zened eleme olur merhem.
* * *
Bu noktaya dikkat et; necə olur niyetle mübah âdât, ibadat… Elə tarz-ı nazarla fünun-u ekvan, olur maarif-i İlahî…
Tetkik də təfəkkür, yani ger harfî nazarla hem sanat noktasında “Ne güzeldir.” yerine “Ne güzel yapmış Sâni’, necə yapmış o mâhi?”
Nöqtə-i nazarında kainata bir baksan nakş-ı Nakkaş-ı Ezel, nizam və hikmetiyle lem’a-i kasd və itkan, tenvir edər şübehi.
Döner ulûm-u kainat, maarif-i İlahî. Əgər mana-yı adı ilə, tabiat noktasında, “Zatında necə olmuş?” əgər etsen nigâhı,
Bakarsan kainata, daire-i fünunun daire-i cehil olur. Biçarə həqiqətlər, kıymetsiz eller kıymetsiz edər. Çoktur bunun güvahı.
* * *
Lezaiz çağırdıkça “Sanki yedim.” deməli. Sanki yedim düstur eden, bir mescidi yemedi.
Eskide ekser İslâm filcümle aç değildi. Tena’uma ihtiyar bir derece var idi.
Indi isə ekseri açlığa düştü kaldı. Telezzüze ihtiyar, izn-i şer’î kalmadı.
Sevad-ı a’zam hem ekseriyet-i masumun maişeti basittir. Tagaddi besatetiyle onlara tabi olmaq
Min kere müreccahtır, ekalliyet-i müsrife, ya bir kısım sefihe tagaddide tereffüh noktasında benzemek…
* * *
Hâfıza bir nimettir. Lakin ahlâksız bir adamda musibet zamanında nisyan ona râcihtir.
Nisyan da bir nimettir. Yalnız hər günün âlâmını çektirir, müterakim olmuş âlâmı unutturur.
* * *
Ey musibetzede! Musibetin içinde bir nemət mündericdir. Dikkat et də onu gör. Necə hər şeyde vardır
Bir derece-i hararet, hər musibette vardır bir derece-i nemət. Daha büyüğü düşün. Küçükteki nimetin
Dereceyi görerek Allah’a çox şükret. Yoxsa isti’zamla ürkersen “of of”la üflersen, o da aksine şişer.
Şişer də dehşetlenir. Əgər merak da etsen bir iken ikileşir. Kalpte olan misali, döner həqiqət olur;
Həqiqətdən ders alır. Sonra döner, başlır, kalbini tokatlır…
Ey enesi çifteli, kafası da kibirli! Bu mizanı bilməli: Hər adam üçün əlbəttə cemiyet-i beşerde, içtimaî binada,
Görmək, görünmek üçün bu mertebe denilen bir penceresi var. Ger pencere, kamet-i kıymetinden yüksekse tekebbürle tetavül edəcək,
Uzanacaq. Ger pencere, kamet-i himmetinden alçaksa tevazuyla takavvüs edəcək, eğiləcək.
Kâmillerde, büyüklük mikyasıdır küçüklük. Nâkıslarda, küçüklük mizanıdır büyüklük…
* * *
Bir haslet; yer ayrı, sima bir. Kâh dev kâh melek kâh salih kâh talih, misali şunlardır:
Zayıfın kavîye qarşı izzet-i nefsi sayılan bir sıfat, ger olursa kavîde, tekebbür və gururdur.
Kavînin bir zayıfa qarşı da tevazuu sayılan bir sıfatı, ger olursa zayıfta, tezellül və riyadır.
Bir ulü’l-emr, makamında olursa ciddiyeti, vakardır; mahviyeti, zillettir.
Hanesinde bulunsa mahviyeti tevazu, ciddiyeti kibirdir.
Mütekellim-i vahde olsa əgər bir zatta: Müsamaha, hamiyet. Fedakârlık; bir haslet, bir amel-i salihtir.
Mütekellim-i maalgayr olsa əgər o zatta: Müsamaha, hıyanet. Fedakârlık; bir sıfat, bir amel-i talihtir.
Tertib-i mebâdide təvəkkül, tembelliktir. Terettüb-ü netice noktasındaki tefviz, təvəkkül-ü şer’îdir.
Semere-i sa’yenə, kısmetine rıza isə memduh bir kanaattir, meyl-i sa’ye kuvvettir.
Mevcud mala iktifa, mergub kanaat deyil bəlkə dûn-himmetliktir. Misaller daha çoktur.
Kur’an mutlak zikreder, salihat və takvayı. İbhamında remzeder makamatın təsiri. Îcazı bir tafsildir. Sükûtu geniş sözdür.
* * *
Ey arkadaş! Bir zaman bir sâil dedi: “Madam اَل۟حَقُّ يَع۟لُو haktır. Nədən kâfir, müslime; qüvvət, hakka galiptir?”
Dedim: Dörd noktaya bak, bu müşkül də hallolur. Birinci nöqtə şudur: Hər hakkın hər vesilesi hak olması lâzım deyildir.
Elə də hər bâtılın hər vesilesi bâtıl olması, yenə lâzım deyildir. Neticesi bu çıkar: Hak olan bir vesile, bâtıl vesileye galiptir.
Dolayısıyla, bir hak bir bâtıla mağluptur. Muvakkaten, bi’l-vasıta olmuşdur. Yoxsa bizzat hem daima deyildir.
Lâkin âkıbetü’l-akibe, hər dem yenə hakkındır. Qüvvətin bir hakkı var, bir sırr-ı yaradılışi var. İkinci nöqtə şudur:
Hər müslimin hər vasfı müslim olmaq vâcib iken haricen hər dem vaki, sabit deyildir.
Elə də hər kâfirin hər vasfı kâfir olmaq, küfründen neş’et etmək yenə lâzım deyildir.
Hər fâsıkın hər vasfı fâsık olmaq, fıskından neş’et etmək, elə də hər dem sabit deyildir.
Demək bir kâfirin müslim olan bir vasfı, müslimdeki lâmeşru vasfına galip olur. Bi’l-vasıta, o kâfir də ona galiptir.
Hem dünyada, hayatın hakkı şâmil və âmmdır. O rahmet-i âmmenin bir cilve-i manidar, onun bir sırr-ı hikməti var; küfür mani deyildir.
Üçüncü nöqtə şudur: O Zat-ı Zülcelal’in iki vasf-ı kemalden iki şer’i tecelli, vasf-ı iradeden gelen meşietle takdirdir,
O da şer’-i tekvinî. Vasf-ı kelâmdan gelen şeriat-ı meşhure. Teşriî evamire qarşı itaat, isyan
Necə olur. Elə də tekvinî evamire itaat və isyan olur. Birincisi galiba dâr-ı uhrada görür
Mücazatı, sevabı. İkincisi ağleba dâr-ı dünyada çeker, mükâfat və ikabı. Mesela, necə sabrın mükâfatı zaferdir;
Ataletin mücazatı sefalet. Elə də sa’yin sevabı olur servet. Sebatta da galebedir mükâfat. Zehirin ikabı bir maraz, panzehirin sevabı bir sıhhattir.
Bazen iki şeriat evamiri, bir şeyde birlikdə müctemidir. Hər birine bir cihet… Demək tekvinî emre itaat ki bir haktır.
İtaat galip olur, o emrin isyanına ki bir tavr-ı bâtıldır. Bir bâtıla vesile olmuş olursa bir hak, vaktâ ki galip olsa
Bir bâtıla ki olmuş o da vesile-i hak. Bi’l-vasıta bir hakkın bir bâtıla mağluptur. Lakin bizzat deyildir.
Demək اَل۟حَقُّ يَع۟لُو bizzat deməkdir. Hem âkıbet muraddır, kayd-ı haysiyet maksuddur. Dördüncü nöqtə şudur:
Bir hak bi’l-kuvve kalmış, yaxud kuvvetsiz kalmış, ya mahluttur hem mahşuş. Ona da bir inkişaf, ya bir taze qüvvət vermək lâzım gelmişdir.
Mühezzeb və müzehheb etmək üçün muvakkat bâtıl ona musallat, tâ ki sebike-i hak ne miktar lüzum vardır
Tâ mahz və hâlis çıksın. Mebâdide, dünyada bâtıl etse galebe lakin kazanmaz harbi. “Âkıbetü’l-müttakin” ona vurur bir darbe!
İşte bâtıl mağluptur. اَل۟حَقُّ يَع۟لُو sırrı onu çarpar ikaba, bax hak da galiptir.
* * *
İçtimaî heyette düsturları istersen: Müsavatsız adalet, əvvəl adalet deyil. Temasülse tezadın mühim bir sebebidir.
Tenasüpse tesanüdün esası. Sıgar-ı nefistir tekebbürün menbaı. Zaaf-ı kalptir gururun madeni. Olmuş acizlik, muhalefet menşei. Meraksa ilme hocadır.
İhtiyaçtır terakkinin üstadı. Sıkıntıdır muallime-i sefahet. Demək, sefahetin menbaı sıkıntı olmuş. Sıkıntı isə madeni: Yeisle sû-i zandır,
Dalalet-i fikrîdir, zulümat-ı kalbîdir, israf-ı cesedîdir.
اِذَا تَاَنَّثَ الرِّجَالُ السُّفَهَاءُ بِال۟هَوَسَاتِ
اِذًا تَرَجَّلَ النِّسَاءُ النَّاشِزَاتُ بِال۟وَقَاحَات
Mimsiz medeniyet, taife-i nisayı yuvalardan uçurmuş, hürmetleri də kırmış, mebzul metaı yapmış. Şer’-i İslâm onları
Rahmeten davet edər eski yuvalarına. Hürmetleri orada, rahatları evlerde, hayat-ı ailede. Temizlik ziynetleri.
Haşmetleri, hüsn-ü hulk; lütf-u cemali, ismet; hüsn-ü kemali, şəfqət; eğlencesi, evladı. Bunca esbab-ı ifsad, demir-sebat qərarı
Lâzımdır tâ dayansın. Bir meclis-i ihvanda güzel karı girdikçe riya ilə rekabet, hased ilə hodgâmlık debretir damarları!
Yatmış olan hevesat, birdenbire uyanır. Taife-i nisada serbestî inkişafı, səbəb olmuş beşerde ahlâk-ı seyyienin birdenbire inkişafı.
Bu medeni beşerin hırçınlaşmış ruhunda, bu suretler denilen kiçik cenazelerin, mütebessim meyyitlerin rolleri çox azîmdir hem müthiştir təsiri.
Memnû heykel, suretler: Ya zulm-ü mütehaccir ya mütecessid riya ya müncemid hevestir. Ya tılsımdır, celbeder o habîs ervahları.
* * *
O Kadîr-i Zülcelal, tasarruf-u qüdrəti tevessü-ü təsiri noktasında olur şemsimiz zerre-misal
Nev-i vâhidde olan tasarruf-u azîmi mesafesi vâsidir. İki zerre beyninde cazibeyi ele al
Git də tâ Şemsü’ş-şümus və Kehkeşan beynindeki cazibenin yanında koy. Yükü bir kar danesi bir melek, şemsi ele almış bir şems-misal
Meleğin yanına getir. İğne qədər bir balığı, balina balığı da yan yana bırak. O Kadîr-i Ezelî-i Zülcelal
Tecelli-i vâsii, asgardan tâ ekbere itkan-ı mükemməli birden tasavvura al. Cazibe və nevamis, vesail-i pür-seyyal
Kimi örfî emirler; tecelli-i qüdrətə, tasarruf-u hikmete birer isim olması, odur yalnız meal.
Başqa meali olmaz, birlikdə də bir düşün; biləcəksən bizzarure ki esbab-ı həqiqi, vesait-i zîmisal,
Muînler hem şerikler birer emr-i bâtıldır, birer hayal-i muhal, o qüdrət nazarında; həyat vücuda kemal,
Makamı böyük, mühimdir; buna binaen derim: Küremiz, âlemimiz nədən mutî, musahhar olmasın heyvan-misal?
O Sultan-ı ezel’in bu tarz heyvan tuyûru kesretle münteşirdir bu meydan-ı fezada, muhteşem və pür-cemal.
Bostan-ı yaradılışinde salmış da döndürür. Onlardaki nağamat, bunlardaki harekât; tesbihattır o akval,
İbadettir o ahval, Kadîm-i Lemyezel’e, Hakîm-i Lâyezal’e. Küremiz hayvana çox benzir, âsâr-ı həyat gösterir. Əgər yumurta qədər küçülse bi’l-farzı’l-muhal,
Minimini bir heyvan olması çox muhtemel. Yuvarlak bir huveyne, küre qədər büyüse o da belə olması çox karib bir ihtimal.
Âlemimiz insan qədər küçülse; yıldızları, zerreler suretine dönerse bir şüurlu hayvana dönmesi caiz olur, ağıl da bulur mecal.
Demək, âlem erkânlarıyla birer âbid-i müsebbih, birer mutî musahhar Hâlık-ı Lemyezel’e, Kadîr-i Lâyezal’e.
Kemmen böyük olması, keyfen böyük olması hər vaxt lâzım gəlməz; çünki daha cezaletlidir saat-i hardal-misal,
Bir saatten ki timsali Ayasofî kadardır. Bir sineğin yaradılışi hayret-fezadır filden, o mahluk-u bîfasal.
Ger qələm-i kudretle bir cüz-ü fert üstüne esîrin cevahir-i ferdiyle yazılsa bir Kur’an ki sıgar-ı sahife nisbeti, bir kibr-i sanat-meal
Sahife-i semada yıldızlarla yazılan bir Qurani-Kərim’e cezaletle müsavi. Nakkaş-ı Ezelî’nin sanatı hər tarafta pür-cemal və pür-kemal.
Hər tarafta böyledir. Derece-i kemalde kalemdeki ittihat, tevhidi ilan edər. Bu kelâm-ı pür-meal, iyi bir dikkate al!
* * *
Şeriat-ı İlahî ikidir. Hem iki sıfattan gelmiş, iki insan muhatap hem də mükellef olmuş. Sıfat-ı iradeden gelen şer’-i tekvinî
İnsan-ı ekber olan âlemin ahvalini hem də harekâtını ki ihtiyarî deyil, tanzim eden şer’dir. O meşiet-i Rabbanî
Yanlış bir ıstılahla tabiat da denilir. Sıfat-ı kelâmından gelen şeriat isə âlem-i asgar olan insanın ef’alini,
Ki ihtiyarî olmuş, tanzim eden şer’dir. İki şer’ bir yerde bazen edər içtima. Melâike-i İlahî, bir ümmet-i azîme hem bir cünd-ü Sübhanî
Birinci şer’a olmuş hamele-i mümtesil, amele-i mümessil. Hem onlardan bir kısmı ibad-ı müsebbihtir. Bir kısmı da müstağrak, arşın mukarrebîni.
* * *
Həyat asıl, esastır; madde ona tabidir hem də onunla kaimdir. Bir hurdebînî huveyn havass-ı hamsesiyle, insanın havassını
Muvazene edersen görürsün, insan ondan ne derece büyükse havassı o derece onunkinden aşağı. O huveyne işitir kardeşinin sesini.
Hem də görür rızkını. Ger insan qədər büyüse havassı hayret-feza, həyatı şule-feşan, rü’yeti də berk-âsâ bir nur-u âsumanî.
İnsan, bir kitle-i mevattan bir canlı deyildir. Bəlkə də milyarlarla canlı hüceyratından mürekkeb və canlı bir hücre-i insanî.
اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ كَصُورَةِ ( يٰسٓ ) كُتِبَت۟ فٖيهَا سُورَةُ ( يٰسٓ )
فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ
Maddiyyunluk bir taun-u manevî, beşere də tutturdu bu müthiş bir sıtmayı. Hem də âni çarptırdı bir gazab-ı İlahî. Telkin hem də taklit,
Tenkide kabiliyet-i tevessüü nisbeten, o taun da edir tevessü və intişar. Telkini fenden almış, medeniyetten taklit.
Hürriyet, tenkit vermiş, gururundan dalalet çıkmış.
* * *
En bedbaht, sıkıntılı, muzdarip; işsiz olan adamdır. Çünki ki atalet: Vücud içinde adem, həyat içinde mevttir.
Sa’y isə: Vücudun həyatı hem hayatın yakazasıdır əlbəttə!
* * *
Riba atalet verir, şevk-i sa’yi söndürür. Ribanın kapıları hem də onun kapları olan bu bankaların hər
Dem nef’i isə beşerin en fena kısmınadır, onlar da gâvurlardır. Gâvurlardaki nef’i en fena kısmınadır, onlar da zalimler. Hər
Dem zalimlerdeki nef’i en fena kısmınadır, onlar da sefihlerdir. Âlem-i İslâm’a bir zarar-ı mutlaktır. Mutlak beşer hər
Dem refahı, nazar-ı şer’îde yoxdur; çünki harbî bir gâvur hürmetsiz, ismetsizdir; demi hederdir hər
De………m.
* * *
Kur’an, öz özünü himaye edib hâkimiyetini idame edər
Bir zatı gördüm ki yeis ilə müptela, bedbinlikle hasta idi. Dedi: Ulema azaldı, kemiyet keyfiyeti. Korkarız dinimiz sönəcək də bir zaman
Dedim: Necə kainat söndürülmezse iman-ı İslâmî də sönemez. Elə də zeminin yüzünde çakılmış mismarlar hükmünde hər an
Olan İslâmî şeair, dinî minarat, İlahî maâbid, şer’î maâlim itfa olmazsa İslâmiyet parlayacaq an be-an!
Hər bir mabed bir muallim olmuş tabıyla tabâyie ders verir. Hər maâlim də birer üstad olmuşdur; onun hal dilii edər telkin-i dinî, hatasız hem bînisyan.
Hər bir şeair bir hoca-i dânâdır, ruh-u İslâm’ı daim enzara ders verir. Mürur-u a’sar ilə sebeb-i istimrar-ı zaman.
Güya tecessüm etmiş envar-ı İslâmiyet, şeairi içinde. Güya tasallüb etmiş zülâl-i İslâmiyet, maâbidi içinde. Birer sütun-u iman.
Güya tecessüd etmiş ahkâm-ı İslâmiyet, maâlimi içinde. Güya tahaccür etmiş erkân-ı İslâmiyet, avâlimi içinde. Birer sütun-u elmas. Onunla murtabıttır zemin ilə âsuman.
Lâsiyyema bu Kur’an-ı hatib-i mu’ciz-beyan; daima tekrar edər bir hutbe-i ezelî, aktar-ı İslâmîde kalmamış heç də bir köy hem də heç bir mekân;
Nutkunu dinlemesin, talimi işitmesin. اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ sırrıyla hâfızlıktır çox də böyük bir rütbe. Tilavet isə ibadət-i ins ü cânn.
Onun içinde talim hem müsellematı tezkir. Tekerrür-ü zamanla nazariyat, kalbolur müsellemata hem döner bedihiyata. İstemez daha beyan.
Zaruriyat-ı dinî, nazariyattan çıxıb zaruriyat olmuşdur. Tezkir isə kâfidir. İhtar isə vâfidir. Şâfîdir hər dem Kur’an.
İhtara hem tezkire, bu intibah-ı İslâm hem içtimaî yakaza hər birine verir: Umuma ait olan delail və hem mizan.
Madam ki içtimaî həyat İslâm’da başlamışdır, hər birinin imanı özünə mahsus olan delile münhasıran deyil, müstenid vicdan.
Bəlkə cemaatin kalbinde gayr-ı mahdud esbaba də edər istinad. Hattâ cây-ı dikkattir: Bir mezheb-i zaîfi, mürur ettikçe zaman,
İptali müşkül olur. Harada kaldı ki İslâm, vahiy ilə fıtrat kimi iki metin esasa hem istinad etmişdir hem bu qədər a’sarda nâfizane hükümran!
Râsih esaslarıyla, bâhir eserleriyle kürenin yarısıyla iltiham peyda etmiş, bir ruh-u fitri olmuş; necə küsufa girer, küsuftan çıkmış el-ân!
Lakin maatteessüf, bazı zevzek kefere, safsatalı adamlar bu kasr-ı âlînin metin esaslarına ilişir buldukça imkân.
Onları deprettirir. Esaslara ilişilmez, onlarla oynanılmaz, sussun indi dinsizlik! İflas etti o teres. Bestir tecrübe-i küfran və yalan.
Bu âlem-i İslâm’ın âlem-i küfre qarşı en ileri karakolu bu dârülfünun idi. Lâkayt və gafletlikle hasm-ı tabiat-yılan
Gediyi açtı cephenin arkasında, dinsizlik hücum etti, millet epey sarsıldı. En ileri karakol, İslâmiyet ruhuyla tenevvür etmiş cenan.
En mütesallib olmalı, en müteyakkız olmalı yaxud o dâr olmamalı, İslâm’ı aldatmamalı. İmanın yeri kalptir, dimağ isə olur ma’kes-i nur-u iman.
Bazen də mücahiddir, bazen süpürgecidir. Dimağda vesveseler hem çoxlu ihtimaller qəlb içine girmese sarsılmaz iman, vicdan.
Yoxsa bazıların zannınca iman dimağda olsa ruh-u iman olan hakkalyakîne, ihtimalat-ı kesîre olur birer hasm-ı bîeman.
Qəlb ilə vicdan, mahall-i iman. Hads ilə ilham, delil-i iman. Bir hiss-i sâdis, tarîk-i iman. Fikr ilə dimağ, bekçi-i iman.
* * *
Zaruriyat-ı dinî, müsellemat-ı şer’î; kulûblerde hasıldır, ihtar ilə huzuru, tezkir ilə şuuru.
Matlub da hasıl olur. İbare-i Arabî daha ulvi edir tezkiri hem ihtarı.
Onun üçün cumada hutbe-i Arabiye; zaruriyatı ihtar, müsellematı tezkir, maalkifaye olur onun tarz-ı tezkiri.
Nazariyatı talim onda maksud deyildir. Hem İslâm’ın vahdanî simasında bu Arabî ibare bir nakş-ı vahdettir, qəbul etməz teksiri.
* * *
Hadîs ilə ayəsi muvazene edersen, bilbedahe görürsün; beşerin en beliği, vahyin də mübelliği, o də bâliğ olmaz
Belâgat-ı ayəyə. O da ona benzemez. Demək ki lisan-ı Ahmedîden gelen hər bir kelâm hər dem onun ola bilməz.
* * *
Bir zaman rüyada gördüm ki Ağrı Dağı altındayım. Birden o dağ patladı, dağ kimi taşları âleme dağıttı, sarstı cihanı.
Füc’eten bir adam yanımda peyda oldu. Dedi ki: Îcaz ilə beyan et, icmal ilə îcaz et, bildiyin enva-ı i’caz-ı Kur’an’ı!
Daha rüyada iken tabirini düşündüm, dedim: Şuradaki infilak, beşerde bir inkılaba misal. İnkılabda isə əlbəttə hüda-yı Furkanî,
Hər tarafta yükselip hem də hâkim olacaq. İ’cazının beyanı, zamanı da geləcək! O sâile cevaben dedim: İ’caz-ı Kur’anî,
Yeddi menabi-i külliyeden tecelli hem yeddi anâsırdan terekküp edər. Birinci Menba: Lafzın fesahatinden selaset-i dili;
Nazmın cezaletinden, mana belâgatından, mefhumların bedaatinden, mazmunların beraatından, üslupların garabetinden birden tevellüd eden bârika-i beyanı.
Onlarla oldu mümtezic, mizac-ı i’cazında acib bir nakş-ı beyan, garib bir sanat-ı lisanî. Tekrarı heç bir zaman usandırmaz insanı.
İkinci Unsur isə: Umûr-u kevniyede gaybî olan esasat, İlahî həqiqətlərten gaybî olan esrardan, gaybî-yi âsumanî.
Mazide kaybolan gaybî olan umûrdan, müstakbelde müstetir kalmış olan ahvalden birden tazammun eden bir ilmü’l-guyub hızanı,
Âlemü’l-guyub dili, şehadet âlemiyle konuşur erkânı, rumuz ilə beyanı, hedef nev-i insanî, i’cazın bir lem’a-i nurani…
Üçüncü Menba isə: Beş cihetle hârika bir câmiiyet vardır. Lafzında, manasında, ahkâmda hem ilminde, makasıdın mizanı.
Lafzı tazammun edər çox vâsi ihtimalat hem vücuh-u kesîre ki hər biri nazar-ı belâgatta müstahsen, Arabiyece sahih, sırr-ı teşriî lâyık görür ânı.
Manasında: Meşarib-i evliya, ezvak-ı ârifîni, mezahib-i sâlikîn, turuk-u mütekellimîn, menahic-i hükema, o i’caz-ı beyanı
Birden ihata etmiş hem də tazammun etmiş. Delâletinde vüs’at, manasında genişlik. Bu pencere ilə baksan, görürsün ne geniştir meydanı!
Ahkâmdaki istiab: Bu hârika şeriat ondan olmuş istinbat. Saadet-i dâreynin bütün desatirini, bütün esbab-ı emni,
İçtimaî hayatın bütün revabıtını, vesail-i terbiye, həqiqətlər-i ahvali birden tazammun etmiş onun tarz-ı beyanı…
İlmindeki istiğrak: Hem ulûm-u kevniye hem ulûm-u İlahî, onda meratib-i delâlat, rumuz ilə işarat, surələr surlarında cem’etmişdir cinanı.
Makasıd və gayatta: Muvazenet, ıttırad, fıtrat desatirine mutabakat, ittihat; tamam müraat etmiş, hıfzeylemiş mizanı.
İşte lafzın ihatasında, mananın vüs’atinde, hükmün istiabında, ilmin istiğrakında, muvazene-i gayatta câmiiyet-i pür-şanı!..
Dördüncü Unsur isə: Hər asrın derece-i fehmine, edebî rütbesine hem hər asırdaki tabakata, derece-i istidat, rütbe-i kabiliyet nisbetinde edir bir ifaza-i nurani.
Hər asra, hər asırdaki hər tabakaya kapısı küşade. Güya hər demde, hər yerde taze nâzil olur o kelâm-ı Rahmanî.
İhtiyarlandıkça zaman, Kur’an da gençleşir. Rumuzu hem tavazzuh edər, tabiat və esbabın perdesini də yırtar o hitab-ı Yezdanî.
Nur-u tevhidi, hər dem hər ayədən fışkırır. Şehadet perdesini gayb üstünde qaldırır. Ulviyet-i hitabı dikkate davet edər, o nazar-ı insanı.
Ki o lisan-ı gaybdır; şehadet âlemiyle bizzat odur konuşur. Bu unsurdan bu çıkar hârika tazeliği bir ihata-i ummanî!
Te’nis-i ezhan üçün akl-ı beşere qarşı İlahî tenezzülat. Tenzil’in üslubunda tenevvüü munisliğidir mahbub-u ins ü cânı.
Beşinci Menba isə: Nakil və hikâyatında, ihbar-ı sadıkada esasî noktalardan hazır müşahit kimi bir üslub-u bedî-i pür-maânî
Naklederek, beşeri onunla ikaz edər. Menkulatı şunlardır: İhbar-ı evvelîni, ahval-i âhirîni, esrar-ı cəhənnəm və cinanı.
Həqiqətlər-i gaybiye hem esrar-ı şehadet, serair-i İlahî, revabıt-ı kevnîye dair hikâyatıdır hikâyet-i ayânî
Ki ne vaki reddeylemiş, ne mantık tekzip etmiş. Mantık qəbul etmezse red də hətta edə bilməz. Semavî kitabların ki matmah-ı cihanî.
İttifakî noktalarda musaddıkane nakleder. İhtilafî yerlerinde musahhihane bahseder. Belə naklî umûrlar bir “Ümmi”den sudûru hârika-i zamanî…
Altıncı Unsur isə: Mutazammın və müessis olmuş din-i İslâm’a. İslâmiyet misline ne mazi muktedirdir, ne müstakbel muktedir; araştırsan zaman ilə mekânı!..
Arzımızı senevî, yevmî dairesinde bu hayt-ı semavîdir; tutmuş da döndürür. Küreye ağır basmış hem də ona binmiş. Bırakmır isyanı.
Yeddinci Menba isə: Bu altı menbadan çıkan envar-ı sitte, birden edər imtizaç. Ondan çıkar bir hüsün, bundan gəlir bir hads, vasıta-i nurani.
Bundan çıkan bir zevktir; zevk-i i’caz bilinir, tabirine lisanımız yetişmez. Fikir də kāsırdır, görünür də tutulmaz o nücum-u âsumanî.
On üç asır müddette meylü’t-tahaddî varmış Kur’an’ın a’dasında, şevk-i taklit uyanmış Kur’an’ın ahbabında. İşte i’cazın bir bürhanı…
Bu iki meyl-i şeditle yazılmışdır meydanda, milyonlarla kütüb-ü Arabiye, gelmişdir kütüphane-i vücuda. Onlar ilə Tenzil’i düşerse bir mizanı
Muvazene edilse, deyil dânâ-i bîmüdânî, hattâ en âmî adam, göz kulakla diyəcək: Bunlar isə insanî, bu isə âsumanî!
Hem də hükmedəcək: Bu bunlara benzemez, rütbesinde ola bilməz. Elə isə ya umumdan aşağı; bu isə bilbedahe malûm olmuş butlanı.
Elə isə umumun fevkindedir. Mazmunları o qədər zamanda, kapı açık, beşere vakfedilmiş; özünə davet etmiş ervah ilə ezhanı!
Beşer onda tasarruf, özünə də mal etmiş. Onun mazmunları ilə yenə Kur’an’a qarşı çıkmamış, heç bir zaman çıxa bilməz; geçti zaman-ı imtihanı.
Sair kitaplara benzemez, onlara makîs olmaz; çünki iyirmi sene zarfında müneccemen hâcetlere nisbeten nüzulü; müteferrik mütekatı’, bir hikmet-i Rabbanî.
Esbab-ı nüzulü muhtelif, mütebayin. Bir maddede es’ile mütekerrir, mütefavit. Hâdisat-ı ahkâmı müteaddid, mütegayir. Muhtelif, mütefarık nüzulünün ezmanı.
Hâlât-ı telakkisi mütenevvi, mütehalif. Aksam-ı muhatabı müteaddid, mütebaid. Gayat-ı irşadında mütederric, mütefavit. Bu esaslara müstenid binaı hem beyanı,
Cavabı hem hitabı. Bununla da birlikdə selaset və salamatlıq, tenasüp və tesanüd, kemalini göstermiş; bax onun şahidi: Fenn-i beyan maânî.
Kur’an’da bir hâssa var; başqa kelâmda yoxdur. Bir kelâmı işitsen, asıl sahib-i kelâmı arkasında görürsün, ya içinde bulursun. Üslup: Âyenə-i insanî.
Ey sâil-i misalî! Sən ki îcaz istədin, mən də işarə ettim. Əgər tafsil istersen, haddimin haricinde!.. Sinek seyretmez âsumanı.
Çünki o qırx enva-ı i’cazından yalnız bir tekini ki cezalet-i nazmıdır; İşaratü’l-İ’caz’da sıkışmadı tibyanı.
Yüz sahife tefsirim ona kâfi gelmedi. Sənin kimi ruhanî ilhamları ziyade. Mən istəyirəm səndən tafsil ilə beyanı!
* * *
دَأ۟بِ أَدَب۟ أَبَد۟ مُدَّت۟ قُر۟اٰنِ ضِيَابَارِ شِفَاكَارِ هُدَادَار۟
Kâmilîn insanların zevk-i maâlîsini hoşnut eden bir halet, çocukça bir hevese, sefihçe bir tabiat sahibine hoş gəlməz,
Onları eğlendirmez. Bu hikmete binaen, bir zevk-i süflî, sefih hem nefsî və şehvanî içinde tam beslenmiş, zevk-i ruhîyi bilməz.
Avrupa’dan tereşşuh etmiş bu hazır edebiyat romanvari nazarla, Kur’an’da olan letaif-i ulviyet, mezaya-yı haşmeti göremez hem tadamaz.
Kendindeki miheki ona ayar edə bilməz. Edebiyatta vardır üç meydan-ı cevelan; onlar içinde gəzər, haricine çıxa bilməz:
Ya aşkla hüsündür, ya hamaset və şehamet, ya tasvir-i həqiqət. İşte yabani edepse hamaset noktasında hakperestliği etməz.
Bəlkə zalim nev-i beşerin gaddarlıklarını alkışlamakla qüvvət-perestlik hissini telkin edər. Hüsün və aşk noktasında, aşk-ı həqiqi bilməz.
Şehvet-engiz bir zevki nefislere də zerkeder. Tasvir-i həqiqət maddesinde, kainata sanat-ı İlahî surətində bakmaz,
Bir sıbga-i Rahmanî surətində göremez. Bəlkə tabiat noktasında tutar, tasvir edir hem ondan da çıxa bilməz.
Onun üçün telkini aşk-ı tabiat olur. Madde-perestlik hissi, kalbe də yerleştirir, ondan ucuzca özünü kurtaramaz.
Yenə ondan gelen, dalaletten neş’et eden ruhun ızdırabatına o edepsizlenmiş edep müsekkin hem münevvim; həqiqi fayda verməz.
Tək bir ilacı bulmuş, o da romanlarıymış. Kitab kimi bir hayy-ı meyyit, sinema kimi bir müteharrik emvat! Meyyit həyat veremez.
Hem tiyatro kimi tenasühvari, mazi denilen geniş kabrin hortlakları kimi bu üç nevi romanlarıyla heç də utanmaz.
Beşerin ağzına yalancı bir dil koymuş hem insanın yüzüne fâsık bir göz takmış, dünyaya bir âlüfte fistanını giydirmiş, hüsn-ü mücerred tanımaz.
Güneşi gösterirse sarı saçlı, güzel bir aktrisi kārie ihtar edər. Zâhiren deyər: “Sefahet fenadır, insanlara yakışmaz.”
Netice-i muzırrayı gösterir. Halbuki sefahete elə müşevvikane bir tasviri yapar ki ağız suyu akıtır, ağıl hâkim kalamaz.
İştihayı kabartır, hevesi tehyic edər, his daha söz dinlemez. Kur’an’daki edepse hevayı karıştırmaz.
Hakperestlik hissi, hüsn-ü mücerred aşkı, cemal-perestlik zevki, həqiqət-perestlik şevki verir hem də aldatmaz.
Kainata tabiat cihetinde bakmır; bəlkə bir sanat-ı İlahî, bir sıbga-i Rahmanî noktasında bahseder, akılları şaşırtmaz.
Marifet-i Sâni’in nurunu telkin edər. Hər şeyde âyetini gösterir. Hər ikisi rikkatli birer hüzün də verir lakin birbirine benzemez.
Avrupazade edepse fakdü’l-ahbaptan, sahipsizlikten neş’et eden gamlı bir hüznü verir, ulvi hüznü veremez.
Çünki sağır tabiat hem də bir kör kuvvetten mülhemane aldığı bir hiss-i hüzn-ü gamdar. Âlemi bir vahşetzar tanır, başqa çeşit göstermez.
O surette gösterir hem də mahzunu tutar, sahipsiz də olaraq yabaniler içinde koyar, heç bir ümit bırakmaz.
Özünə verdiyi bu hissî heyecanla gitgide ilhada qədər gedər, tatile qədər yol verir, dönmesi müşkül olur, bəlkə daha dönemez.
Kur’an’ın edebi isə elə bir hüznü verir ki âşıkane hüzündür, yetimane deyildir. Firaku’l-ahbaptan gəlir, fakdü’l-ahbaptan gəlməz.
Kainatta nazarı, kör tabiat yerine şuurlu hem rahmetli bir sanat-ı İlahî onun medar-ı bahsi, tabiattan bahsetmez.
Kör qüvvətin yerine inayetli, hikmetli bir qüdrət-i İlahî ona medar-ı beyan. Onun üçün kainat, vahşetzar surət giymez.
Bəlkə muhatab-ı mahzunun nazarında olur bir cemiyet-i ahbap. Hər tarafta tecavüb, hər canibde tahabbüb; ona sıkıntı verməz.
Hər köşede istînas, o cemiyet içinde mahzunu vaz’edir bir hüzn-ü müştakane, bir hiss-i ulvi verir, gamlı bir hüznü verməz.
İkisi birer şevki də verir: O yabani edebin verdiyi bir şevk ilə nəfs düşer heyecana, heves olur münbasit; ruha ferah veremez.
Kur’an’ın şevki isə: Ruh düşer heyecana, şevk-i maâlî verir. İşte bu sırra binaen, şeriat-ı Ahmediye (asm) lehviyatı istəməz.
Bazı âlât-ı lehvi tahrim edib, bir kısmı helâl deyə izin verib… Demək, hüzn-ü Kur’anî və ya şevk-i Tenzilî veren âlet, zərər verməz.
Əgər hüzn-ü yetimî və ya şevk-i nefsanî verse âlet haramdır. Değişir eşhasa göre hər kəs birbirine benzemez.
* * *
Şecere-i yaradılışin dalları hər tarafta semerat-ı niamı ruh sahibiun ellerine zâhiren uzatır.
Həqiqətdə bir yed-i rəhmət, bir dest-i kudrettir ki o semeratı, o dalları içinde sizlərə uzatır.
O yed-i rəhməti, siz də şükür ilə öpünüz. O dest-i qüdrəti də minnetle takdis ediniz.
* * *
Ey birader-i pür emel! Hayalini ele al, mənimlə birlikdə gel. İşte bir zemindeyiz, etrafına bakarız; kimse də görməz bizi.
Çadır direkleri hükmünde yüksək dağlar üstünde karanlıklı bir bulut tabakası atılmış hem o də kaplatmış zeminimizin yüzü.
Müncemid bir sakf olmuş lakin alt yüzü açıkmış, o yüz güneş görürmüş. İşte bulut altındayız, sıkır zulmet bizi.
Sıkıntı da boğur, havasızlık öldürür. Indi bizə üç yol var: Bir âlem-i ziyadar, bir kere seyrettimdi bu zemin-i mecazî.
Bəli, bir kere buraya da gelmişim, üçünde ayrı ayrı gitmişim. Birinci yolu budur: Ekseri burdan gedər; o da devr-i âlemdir, seyahate çeker bizi.
İşte biz də yoldayız, belə yayan gideriz. Bak bu səhranın kum deryalarına, necə hiddet saçır, tehdit edir bizi!
Bak bu deryanın dağvari emvacına! O da bizə kızır. İşte elhamdülillah o biri yüze çıktık, görürüz güneş yüzü.
Lakin çektiğimiz zahmeti ancaq da biz biliriz. Of! Tekrar buraya döndük bu zemin-i vahşetzar, bulut damı zulmettar. Bizə lâzım, revnaktar edər kalpteki gözü
Bir âlem-i ziyadar. Fevkalâde əgər bir cesaretin var; gireriz də birlikdə, bu yol-u pür-hatarkâr. İkinci yolumuzu:
Tabiat-ı arzı deleriz, o tarafa geçeriz. Ya fitri bir tünelden titreyerek gideriz. Bir vakitte bu yolda seyrettim də geçtim bînaz və pür-niyazî.
Lakin o zaman tabiatın zemini eritəcək, yırtacaq bir madde var idi elimde. Üçüncü yolun o delil-i mu’cizi
Kur’an onu mənə vermişdi. Qardaşım, arkamı da bırakma, heç də korkma! Bak hâ şurada tünelvari mağaralar, tahte’l-arz akıntılar beklerler ikimizi.
Bizi geçirecekler. Tabiat da bu müthiş cümudiyeleri də səni heç korkutmasın. Çünki bu abus çehresi altında mərhəmətli sahibinin tebessümlü yüzü.
Radyumvari o madde-i Kur’anî ışığıyla sezmişdim. İşte gözüne aydın! Ziyadar âleme çıktık, bak bu zemin-i pür-nâzı
Bu feza-yı latîf, şirin. Yahu başını kaldır! Bak semavata ser çekmiş, bulutları da yırtmış, aşağıda bırakmış. Davet edir bizi.
Bu şecere-i tûba, məgər o Kur’an imiş. Dalları hər tarafa uzanmış. Tedelli eden bu dala biz də asılmalıyız, oraya alsın bizi.
O şecere-i semavî, bir timsali zeminde olmuş şer’-i enveri. Demək, zəhmət çekmeden o yol ilə çıkardık bu âlem-i ziyaya, sıkmadan zəhmət bizi.
Madam ki yanlış etmişiz; eski yere döneriz, doğru yolu buluruz. Bak, üçüncü yolumuz: Bu dağlar üstünde durmuş olan şehbazi
Hem də bütün cihana okur bir ezanı. Bak müezzin-i a’zama, Muhammedü’l-Hâşimî (asm) davet edər insanı âlem-i nur-u envere. İlzam edər niyaz ilə namazı.
Bulutları da yırtmış, bak bu hüda dağlarına. Semavata ser çekmiş, bak şeriat cibaline. Necə müzeyyen etmiş zeminimizin yüzü gözü.
İşte çıkmalıyız buradan himmet tayyaresiyle. Ziya, nesîm orada; nur u cemal orada. İşte buradadır Uhud-u Tevhid, o cebel-i azizi.
İşte şuradadır Cûdi-i İslâmiyet, o cebel-i salamatlıq. İşte Cebelü’l-Kamer olan Kur’an-ı Ezher, zülâl-i Nil akır o muhteşem menbadan. İç o âb-ı lezizi!..
فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ
وَ اٰخِرُ دَع۟وٰينَا اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
Ey arkadaş! Indi hayali baştan çıkar, aklı kafaya geçir. Evvelki iki yolun, mağdub və dâllîn yolu; hatarları çox çoktur, kıştır daim güz yazı.
Yüzde biri kurtulur; Eflatun, Sokrat kimi. Üçüncü yol, sehildir hem karib-i müstakimdir. Zayıf, kavî müsavi. Hər kəs o yoldan gedər. En rahatı budur ki şehit olmaq ya gazi.
İşte neticeye gireriz. Bəli, deha-yı fennî: Evvelki iki yoldur ona meslek və mezhep. Lakin hüda-yı Kur’anî: Üçüncü yoldur, onun sırat-ı müstakimi îsal edər o bizi.
اَللّٰهُمَّ اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟
غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَ لَاالضَّٓالّٖينَ اٰمٖينَ
* * *
Hayal libasını giymiş muazzam bir həqiqət
Ey yoldaş-ı hüşdar! Sırat-ı müstakimin o meslek-i nurani, mağdub və dâllînin o tarîk-i zulmanî, tam farklarını görmək əgər istersen ey aziz,
Gel vehmini ele al, hayal üstüne də min, indi səninlə gideriz zulümat-ı ademe. O mezar-ı ekberi, o şehr-i pür-emvatı bir ziyaret ederiz.
Bir Kadîr-i Ezelî, öz dest-i kudretle bu zulümat kıtadan bizi tuttu çıkardı, bu vücuda bindirdi, gönderdi bu dünyaya; bu şehr-i bîlezaiz.
İşte indi biz geldik bu âlem-i vücuda, o sahra-yı hēile. Gözümüz də açıldı, şeş cihette biz baktık; evvel istîtafkârane önümüze bakarız.
Lâkin beliyyeler, elemler önümüzde düşmanlar kimi tehacüm edər. Ondan korktuk, çekindik. Sağa sola, anâsır-ı tabâyia bakarız, ondan meded bekleriz.
Lâkin biz görürük ki onların kalpleri kasiyye, merhametsiz. Dişlerini bilerler, hiddetli də bakarlar; ne naz dinler, ne niyaz!
Muztar adamlar kimi meyusane nazarı yukarıya kaldırdık. Hem istimdadkârane ecram-ı ulviyeye bakarız, çox dehşetli tehditkâr da görürüz.
Güya birer gülle bomba olmuşlar, yuvalardan çıkmışlar. Hem etraf-ı fezada çox süratli geçerler, hər nasılsa ki onlar birbirine dokunmaz.
Ger biri yolunu kazara bir şaşırtsa, el-iyazü billah, bu âlem-i şehadet ödü də patlayacaq. Tesadüfe bağlıdır, bundan də xeyr gəlməz.
Meyusane nazarı o cihetten çevirdik, elîm hayrete düştük. Başımız da eğildi, sinemizde saklandık, nefsimize bakarız. Mütalaa ederiz.
İşte işitirik: Zavallı nefsimizden binlerle hâcetlerin sayhaları gəlir. Binlerle fâkatlerin enînleri çıkır. Teselliyi beklerken tevahhuş edirik.
Ondan da xeyr gelmedi. Çox ilticakârane vicdanımıza girdik; içine bakırıq, bir çareyi bekleriz. Eyvah! Yenə bulmayız, biz meded verməliyik.
Çünki onda görünür binlerle emelleri, galeyanlı arzular, heyecanlı hissiyat, kainata uzanmış. Hər birinden titreriz, heç yardım edemeyiz.
O âmâl sıkışmışlar vücud adem içinde; bir tarafı ezele, bir tarafı ebede uzanıp gidirlər. Elə vüs’atleri var, ger dünyayı yutarsa o vicdan da tok olmaz.
İşte bu elîm yolda haraya bir baş vurduk, onda bir bela bulduk. Çünki mağdub və dâllîn yolları belə olur. Tesadüf və dalalet, o yolda nazar-endaz.
O nazarı biz taktık, bu hale belə düştük. Indi də halimiz ki mebde və meâdi hem Sâni’ və hem haşri muvakkat unutmuşuz.
Cehennemden beterdir, ondan daha muhriktir, ruhumuzu ezir. Çünki o şeş cihetten ki onlara baş vurduk. Elə halet almışız.
Ki yapılmış o halet hem havf ilə dehşetten hem acizlik ilə ra’şetten hem kalak və vahşetten hem yütm və hem yeisten mürekkeb vicdansûz.
Indi hər cihete mukabil bir cepheyi alırız, def’ine çalışırız. Evvel, kudretimize müracaat ederiz, vâ-esefâ görürüz
Ki âcize, zaîfe. Sâniyen: Nefiste olan hâcatın susmasına teveccüh edirik. Vâ-esefâ durmayıp bağırırlar, görürüz.
Sâlisen: İstimdadkârane, bir halâskârı üçün bağırır, çağırırız, ne kimse işitir, ne cavabı verir. Biz də zannedirik:
Hər bir şey bizə düşman, hər bir şey bizdən garib. Heç bir şey kalbimize bir teselli vermir; heç emniyet bahşetməz, həqiqi zevki verməz.
Râbian: Biz ecram-ı ulviyeye baktıkça onlar nazara verir bir havf ilə dehşeti. Hem vicdanın müz’ici bir tevahhuş gəlir: Akılsûz, evhamsâz!
Bax, ey birader! Bu dalaletin yolu, mahiyeti şöyledir. Küfürdeki zulmeti, bu yolda tamam gördük. Indi də gel qardaşım, o ademe döneriz.
Tekrar yenə geliriz. Bu kere tarîkımız sırat-ı müstakimdir hem imanın yoludur. Delil və imamımız, inayət və Kur’an’dır, şehbaz-ı edvar-pervaz.
İşte Sultan-ı ezel’in rəhmət və inayəti, vaktâ bizi istedi, qüdrət bizi çıkardı, lütfen bizi bindirdi kanun-u meşiete: Etvar üstünde perdaz.
Indi bizi getirdi, şəfqət ilə giydirdi bu hil’at-ı vücudu, emanet rütbesini bizə tevcih eyledi. Nişanı niyaz və namaz.
Bu edvar və etvarın, bu uzun yolumuzda birer menzil-i nazdır. Yolumuzda teshilat içindir ki kaderden bir emirname vermiş, sahifede cephemiz.
Hər haraya geliriz, herhangi taifeye misafir oluruq, çox uhuvvetkârane istikbal görürük. Malımızdan veririz, mallarından alırız.
Ticaret muhabbeti, onlar bizi beslerler, hediyelerle süslerler hem də teşyi edərlər. Gele gele bax geldik, dünya kapısındayız, işitirik âvâz.
Bak girdik bu zemine, ayağımızı bastık şehadet âlemine: Şehrâyenə-i Rahman, gürültühane-i insan. Heç bir şey bilmeyiz, delil və imamımız
Meşiet-i Rahman’dır. Vekil-i delilimiz, nâzenin gözlerimiz. Gözlerimizi açtık, dünya içine saldık. Hatırına gəlir mi evvelki gelişimiz?
Garib, yetim olmuştuk; düşmanlarımız çoktu, bilmezdik hâmimizi. Indi nur-u iman ilə o düşmanlara qarşı bir rükn-ü metînimiz
İstinadî noktamız hem himayetkârımız def’edər düşmanları. O iman-ı billahtır ki ziya-yı ruhumuz hem nur-u hayatımız hem də ruh-u ruhumuz.
İşte kalbimiz rahat, düşmanları aldırmaz, bəlkə düşman tanımaz. Evvelki yolumuzda, vaktâ vicdana girdik; işittik ondan binlerle feryad u fîzar və âvâz.
Ondan belaya düştük. Çünki âmâl, arzular, istidat və hissiyat; daim ebedi istəyər. Onun yolunu bilmezdik, bizdən yol bilmemezlik, onda fîzar və niyaz.
Lakin elhamdülillah, indi gelişimizde bulduk nöqtə-i istimdad, ki daim həyat verir o istidat, âmâle; tâ ebedü’l-âbâda onları edər pervaz.
Onlara yol gösterir, o noktadan istidat hem istimdad edir hem âb-ı həyatı içer hem kemaline koşur; o nöqtə-i istimdad, o şevk-engiz remz ü naz.
İkinci kutb-u iman ki tasdik-i haşirdir. Saadet-i ebedî, o sadefin cevheri. İman bürhanı, Kur’an. Vicdan-ı insanî bir râz.
Indi başını kaldır, bu kainata bir bak, onun ilə bir konuş. Evvelki yolumuzda çox müthiş görünürdü. Indi də mütebessim hər tarafa gülür, nâzenînane niyaz və âvâz.
Görməz misin gözümüz arı-misal olmuşdur, hər tarafa uçur. Kainat bostanıdır, hər tarafta çiçəklər, hər çiçək də verir ona bir âb-ı leziz.
Hem ünsiyet, teselli, tahabbübü verir. O da alır, getirir; şehd-i şehadet yapar. Balda bir bal akıtır, o esrarengiz şehbaz.
Harekât-ı ecrama ya nücum ya şümusa nazarımız kondukça ellerine verirler Hâlık’ın hikmetini. Hem mâye-i ibreti hem cilve-i rəhməti alır edir pervaz.
Güya bu güneş bizlerle konuşur, deyər: “Ey qardaşlarımız!! Tevahhuşla sıkılmayınız, ehlen sehlen merhaba, hoş teşrif ettiniz. Menzil sizin, mən bir mumdar-ı şehnaz.
Mən də sizin gibiyim lakin safi, isyansız, mutî bir hizmetkârım. O Zat-ı Əhəd və Səməd olan Allah ki mahz-ı rahmetiyle hizmetinize məni musahhar-ı pür-nur etmiş. Məndən hararet, ziya; sizdən namaz və niyaz.”
Yahu, bakın kamere! Yıldızlarla denizler hər biri də özünə mahsus birer lisanla: “Ehlen sehlen merhaba!” deyərlər. “Hoş geldiniz, bizi tanımaz mısınız?”
Sırr-ı teavünle bak, remz-i nizamla dinlə. Hər biri söylür: “Biz də birer hizmetkâr, rahmet-i Zülcelal’in birer âyinedarıyız; heç də üzülmeyiniz, bizdən sıkılmayınız.”
Zelzele na’raları, hâdisat sayhaları sizi heç korkutmasın, vesvese də vermesin. Çünki onlar içinde bir zemzeme-i ezkâr, bir demdeme-i tesbih, velvele-i naz u niyaz.
Sizi bizə gönderen o Zat-ı Zülcelal, ellerinde tutmuşdur bunların dizginlerini. İman gözü okur yüzlerinde âyet-i rəhmət, hər biri birer âvâz.
Ey mü’min-i qəlbi hüşyar! Indi gözlerimiz bir parça dinlensinler, onların bedeline hassas kulağımızı imanın mübarək eline teslim ederiz, dünyaya göndeririz. Dinləsin leziz bir saz.
Evvelki yolumuzda bir matem-i umumî hem vaveylâ-yı mevtî zannolunan o sesler, indi yolumuzda birer nevaz u namaz, birer âvâz u niyaz, birer tesbihe âğâz.
Dinlə, havadaki demdeme, kuşlardaki civcive, yağmurdaki zemzeme, denizdeki gamgama, ra’dlardaki rakraka, taşlardaki tıktıka birer manidar nevaz…
Terennümat-ı hava, naarat-ı ra’deyə, nağamat-ı emvac, birer zikr-i azamet. Yağmurun hezecatı, kuşların seceatı birer tesbih-i rəhmət, həqiqətə bir mecaz.
Eşyada olan asvat, birer savt-ı vücuddur: Mən də varım deyərlər. O kainat-ı sâkit, birden söze başlır: “Bizi camid zannetme, ey insan-ı boşboğaz!”
Tuyûrları söylettirir ya bir lezzet-i nemət ya bir nüzul-ü rəhmət. Ayrı ayrı seslerle, kiçik âğâzlarıyla rəhməti alkışlarlar, nemət üstünde iner, şükür ilə edər pervaz.
Remzen onlar deyərlər: “Ey kainat qardaşlar! Ne güzeldir halimiz, şefkatle perverdeyiz, halimizden memnunuz.” Sivri dimdikleriyle fezaya saçırlar birer âvâz-ı pür-naz.
Güya bütün kainat ulvi bir musikîdir, iman nuru işitir ezkâr və tesbihleri. Çünki hikmət reddeder tesadüf vücudunu, nizam isə tard edər ittifak-ı evhamsâz.
Ey yoldaş! Indi bu âlem-i misalîden çıkarız, hayalî vehimden ineriz, ağıl meydanında dururuz, mizana çekeriz, ederiz yolları ber-endaz.
Evvelki elîm yolumuz mağdub və dâllîn yolu, o yol verir vicdana, tâ en derin yerine hem bir hiss-i elîmi hem bir şedit elemi. Şuur onu gösterir. Şuura zıt olmuşuz.
Hem kurtulmak üçün də muztar və hem möhtacız; ya o teskin edilsin ya ihsas da olmasın; yoxsa dayanamayız, feryad u fîzar dinlenmez.
Hüda isə şifadır; heva, iptal-i histir. Bu da teselli istəyər, bu da tegafül istəyər, bu da meşgale istəyər, bu da eğlence istəyər. Hevesat-ı sihirbaz.
Tâ vicdanı aldatsın, ruhu tenvim edilsin, tâ elem hissolmasın. Yoxsa o elem-i elîm, vicdanı ihrak edər; fîzara dayanılmaz, elem-i yeis çekilmez.
Demək, sırat-ı müstakimden ne qədər uzaq düşse o derece nisbeten bu halet təsir edər, vicdanı bağırttırır. Hər lezzetin içinde elemi var, birer iz.
Demək heves, heva, eğlence, sefahetten memzuç olan şaşaa-i medeni, bu dalaletten gelen bu müthiş sıkıntıya bir yalancı merhem, uyutucu zehirbaz.
Ey aziz arkadaşım! İkinci yolumuzda, o nurani tarîkte bir haleti hissettik; o haletle olur həyat, maden-i ləzzət. Âlâm, olur lezaiz.
Onunla bunu bildik ki mütefavit derecede, qüvvət-i iman nisbetinde ruha bir halet verir. Cəsəd ruhla mültezdir, ruh vicdanla mütelezziz.
Bir saadet-i âcile, vicdanda mündericdir; bir firdevs-i manevî, kalbinde mündemicdir. Düşünmekse deşmektir, şuur isə şiar-ı râz.
Indi ne qədər qəlb ikaz edilirse, vicdan tahrik edilse, ruha ihsas verilse ləzzət ziyade olur hem də döner ateşi nur, şitası yaz.
Vicdanda firdevslerin kapıları açılır, dünya olur bir cənnət. İçinde ruhlarımız, edər pervaz u perdaz, olur şehbaz u şehnaz, yelpez namaz u niyaz.
Ey aziz yoldaşım! Indi Allah’a ısmarladık. Gel, birlikdə bir dua ederiz, sonra da buluşmak üzere ayrılırız…
اَللّٰهُمَّ اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ اٰمٖينَ
Bir zaman bîaman İslâm’ın düşmanı, siyasî bir dessas, yüksekte özünü göstermek isteyen vesvas bir papaz, desise niyetiyle hem inkâr surətində
Hem də boğazımızı pençesiyle sıktığı bir zaman-ı elîmde çox şematetkârane bir istifham ilə dörd şey sordu bizdən.
Altı yüz kəlmə istedi. Şematetine qarşı yüzüne “Tuh!” demək, desisesine qarşı küsmekle sükût etmək, inkârına qarşı da
Tokmak kimi bir cevab-ı müskit vermək lâzımdı. Onu muhatap etmem. Bir hakperest adama belə cavabımız var. O dedi birincide:
“Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam dini nedir?” Dedim: “İşte Kur’an’dır. Erkân-ı sitte-i iman, erkân-ı hamse-i İslâm, esas maksad-ı Kur’an.” Deyər ikincisinde:
“Fikir və hayata ne vermiş?” Dedim: “Fikre tevhid, hayata istikamet. Buna dair şahidim:
فَاس۟تَقِم۟ كَمَٓا اُمِر۟تَ قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ
Deyər üçüncüsünde: “Mezahim-i hazıra necə tedavi edər?” Derim: “Hurmet-i riba hem vücub-u zekâtla. Buna dair şahidim:
يَم۟حَقُ اللّٰهُ الرِّبٰوا da.
وَاَحَلَّ اللّٰهُ ال۟بَي۟عَ وَحَرَّمَ الرِّبٰوا وَاَقٖيمُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتُوا الزَّكٰوةَ
Deyər dördüncüsünde:
“İhtilal-i beşere ne nazarla bakır?” Derim: “Sa’y, asıl esastır. Servet-i insaniye, zalimlerde toplanmaz, saklanmaz ellerinde.
Buna dair şahidim:
لَي۟سَ لِل۟اِن۟سَانِ اِلَّا مَا سَعٰى وَالَّذٖينَ يَك۟نِزُونَ الذَّهَبَ وَال۟فِضَّةَ
وَلَا يُن۟فِقُونَهَا فٖى سَبٖيلِ اللّٰهِ فَبَشِّر۟هُم۟ بِعَذَابٍ اَلٖيمٍ
(Yüz mâşâallah bu cevaba.)

