İman ve Küfür Muvazeneleri

Ləmaat

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

مِن۟ بَي۟نِ هِلَالِ الصَّو۟مِ وَ هِلَالِ ال۟عٖيدِ

§2

Risale-i Nur şakirdlerine kiçik bir mesnevî və imanî bir divandır.

§3

Müellifi

§4

Bediüzzaman Said Nursî

§5

Bu Lemaat namındaki eserin sair divanlar kimi bir tarzda bir iki mevzu ilə gitmediğinin səbəbi: Eski eserlerinden Həqiqət Çekirdekleri namındaki kısacık vecizeleri bir derece izah etmək üçün hem nesir tarzında yazılmış hem də sair divanlar kimi hayalata, mizansız hissiyata girilmemiş olmasıdır. Baştan aşağıya mantık ilə həqiqətlər-i Kur’aniye və imaniye olaraq, yanında bulunan biraderzadesi kimi bazı talebelerine bir ders-i ilmîdir, bəlkə bir ders-i imanî və Kur’anîdir. Üstadımızın baştaki ifadesinde dediyi kimi biz də anlamışızdır ki nazma və şiire heç meyli və onlarla iştigali də yoxdur. وَمَا عَلَّم۟نَاهُ الشِّع۟رَ sırrının bir numunesini gösterir.

§6

Bu eser, bir çox meşâgil və Dârülhikmetteki vazife içinde iyirmi gün ramazanda, günde iki və ya iki buçuk saat çalışmak suretiyle manzum kimi yazılmışdır. Bu qədər qısa zamanda və manzum bir sahife on sahife qədər müşkül olduğu cihetle, birden dikkatsiz, tashihsiz belə söylenmiş, tabedilmişdir. Bizce Risale-i Nur hesabına bir hârikadır. Heç bir nazımlı divan, bunun kimi tekellüfsüz, nesren okunabilir görülmür. İnşâallah bu eser bir zaman Risale-i Nur şakirdlerine bir nevi mesnevî olacaq. Hem bu eser, özündən on sene sonra çıkan və iyirmi üç senede tamamlanan Risale-i Nur’un mühim eczalarına bir işarə-i gaybiye nevinden müjdeli bir fihrist hükmündedir.

§7

Risale-i Nur şakirdlerinden

§8

Sungur, Mehmed Feyzi, Hüsrev

§9

* * *

§10

اَلْمَرْءُ عَدُوٌّ لِمَا جَهِلَ kaidesiyle, mən də nazım və kafiyeyi bilmediğimden ona qiymət vermezdim. Safiye’yi kafiyeye feda etmək tarzında, həqiqətin suretini nazmın keyfine göre tağyir etmək heç istemezdim. Bu kafiyesiz, nazımsız kitabda en âlî həqiqətlərə, en müşevveş bir libas giydirdim.

§11

Evvela: Daha iyisini bilmezdim. Yalnız manayı düşünüyordum.

§12

Sâniyen: Cəsədi libasa göre yontmakla rendeleyen şuaraya tenkidimi göstermek istədim.

§13

Sâlisen: Ramazanda qəlb ilə birlikdə nefsi də hakikatlerle meşgul etmək üçün belə çocukça bir üslup ihtiyar edildi.

§14

Lakin ey kāri! Mən hata ettim, itiraf ederim. Əsla sən hata etme! Yırtık üsluba baxıb o âlî həqiqətlərə qarşı dikkatsizlik ilə hürmetsizlik etme!

§15

Ey kāri! Peşinen bunu itiraf ederim ki: Sanat-ı hat və nazımda istidadımdan çox müştekiyim. Hattâ indi ismimi də düzgün yazamıram. Nazım, vezin isə ömrümde bir fıkra yapamamışdım. Birdenbire zihnime, nazma musırrane bir arzu geldi. Sahabelerin gazevatına dair Kürtçe قَو۟لِ نَوَالَاسٖيسَبَان۟ namında bir destan vardı. Onun ilahî tarzındaki tabiî nazmına ruhum hoşlanırdı. Mən də özümə mahsus onun tarz-ı nazmını ihtiyar ettim. Nazma benzer bir nesir yazdım. Lakin vezin üçün kat’iyen tekellüf yapmadım. İsteyen adam, nazmı hatıra getirmeden zahmetsiz, nesren okuyabilir. Hem nesren olaraq bakmalı, tâ mana anlaşılsın. Hər kıtada ittisal-i mana vardır. Kafiyede tevakkuf edilmesin. Külah püskülsüz olur, vezin də kafiyesiz olur, nazım da kaidesiz olur. Zannımca lafız və nazım, sanatça cazibedar olsa nazarı kendiyle meşgul edər. Nazarı manadan çevirmemek üçün pərişan olması daha iyidir.

§16

Bu eserimde üstadım, Kur’an’dır. Kitabım, hayattır. Muhatabım, yenə mənim. Sən isə ey kāri müstemisin. Müstemiin tenkide hakkı yoxdur; beğendiğini alır, beğenmediğine ilişmez. Bu eserim, bu mübarək ramazanın feyzi olduğundan, ümit ederim ki inşâallah din kardeşimin kalbine təsir edər də dili mənə bir dua-i mağfiret bahşedər və ya bir Fatiha okur.

§17

Yıkılmış bir mezarım ki yığılmışdır içinde

§18

Said’den yetmiş doqquz emvat bâ-âsam âlâma.

§19

Sekseninci olmuşdur, mezara bir mezar taş

§20

Birlikdə ağlır hüsran-ı İslâm’a.

§21

Mezar taşımla pür-emvat enîndar o mezarımla

§22

Revanım saha-i ukba-yı ferdâma.

§23

Yakînim var ki istikbal semavatı, zemin-i Asya

§24

Bâhem olur teslim, yed-i beyza-yı İslâm’a.

§25

Çünki yemin-i yümn-ü imandır

§26

Verir emni eman ilə enama…

§27

* * *

§28

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

§29

اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ وَالصَّلَاةُ عَلٰى سَيِّدِ ال۟مُر۟سَلٖينَ

§30

وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ

§31

Bu kainat tamamıyla bir bürhan-ı muazzamdır. Lisan-ı gayb, şehadetle müsebbihtir, muvahhiddir. Bəli, tevhid-i Rahman’la, böyük bir sesle zâkirdir ki:

§32

Lâ İlahe İllâ Hû…

§33

Bütün zerrat hüceyratı, bütün erkân və azası birer lisan-ı zâkirdir; o böyük sesle birlikdə deyər ki:

§34

Lâ İlahe İllâ Hû…

§35

O dillerde tenevvü var, o seslerde meratib var. Lakin bir noktada toplar, onun zikri, onun savtı ki:

§36

Lâ İlahe İllâ Hû…

§37

Bu bir insan-ı ekberdir, böyük sesle edər zikri; bütün eczası, zerratı, küçücük sesleriyle, o bülend sesle birlikdə deyər ki:

§38

Lâ İlahe İllâ Hû…

§39

Bu âlem halka-i zikri içinde okur aşrı, bu Kur’an maşrık-ı nuru. Bütün ruh sahibi edər fikri ki:

§40

Lâ İlahe İllâ Hû…

§41

Bu Furkan-ı Celilüşşan, o tevhide nâtık bürhan, bütün âyât sadık dil. Şuâat-bârika-i iman. Birlikdə deyər ki:

§42

Lâ İlahe İllâ Hû…

§43

Kulağı ger yapıştırsan bu Furkan’ın sinesine, derinden tâ derine, sarîhan işitirsin semavî bir sadâ deyər ki:

§44

Lâ İlahe İllâ Hû…

§45

O sestir gayeten ulvi, nihayet derece ciddi, həqiqi çox samimi hem nihayet munis və mukni və bürhanla mücehhezdir. Mükerrer deyər ki:

§46

Lâ İlahe İllâ Hû…

§47

Bu bürhan-ı münevverde, cihat-ı sittesi şeffaf ki üstünde münakkaştır, müzehher sikke-i i’caz. İçinde parlayan nur-u hidayet deyər ki:

§48

Lâ İlahe İllâ Hû…

§49

Bəli, altında nescolmuş mühefhef mantık və bürhan, sağında aklı istintak; mürefref hər taraf, ezhan “Sadakte” deyər ki:

§50

Lâ İlahe İllâ Hû…

§51

Yemîn olan şimalinde, edər vicdanı istişhad. Emamında hüsn-ü hayırdır, hedefinde saadettir. Onun miftahıdır hər dem ki:

§52

Lâ İlahe İllâ Hû…

§53

Emam olan verasında ona mesned semavîdir ki vahy-i mahz-ı Rabbanî. Bu şeş cihet ziyadardır, burucunda tecellidar ki:

§54

Lâ İlahe İllâ Hû…

§55

Bəli vesvese-i sârık, bâvehm-i şübhə-i târık, ne haddi var ki o mârık, girebilsin bu bârık kasra. Hem şârık ki sur surələr şâhik, hər kəlmə bir melek-i nâtık ki:

§56

Lâ İlahe İllâ Hû…

§57

O Kur’an-ı Azîmüşşan necə bir bahr-i tevhiddir. Bir tək katre, misal üçün bir tək Sure-i İhlas, lakin qısa bir tək remzi, nihayətsiz rumuzundan.

§58

Bütün enva-ı şirki reddeder hem də yeddi enva-ı tevhidi edər ispat; üçü menfî, üçü müsbet bu altı cümlede birden:

§59

Birinci cümle: قُل۟ هُوَ karinesiz işarətir. Demək ıtlakla tayindir. O tayinde taayyün var. Ey

§60

Lâ Hüvə İllâ Hû…

§61

Bu tevhid-i şuhuda bir işarətir. Hakikatbîn nazar tevhide müstağrak olursa deyər ki:

§62

Lâ Meşhude İllâ Hû…

§63

İkinci cümle: اَللّٰهُ اَحَدٌ dir ki tevhid-i uluhiyete tasrihtir. Həqiqət, hak dili deyər ki:

§64

Lâ Mabude İllâ Hû…

§65

Üçüncü cümle: اَللّٰهُ الصَّمَدُ dir. İki cevher-i tevhide sadeftir. Birinci dürrü: Tevhid-i rububiyet. Bəli, nizam-ı kevn dili deyər ki:

§66

Lâ Hâlıka İllâ Hû…

§67

İkinci dürrü: Tevhid-i kayyumiyet. Bəli, serâser kainatta, vücud və hem bekada, müessire ihtiyaç dili deyər ki:

§68

Lâ Kayyume İllâ Hû…

§69

Dördüncü: لَم۟ يَلِد۟ dir. Bir tevhid-i celalî müstetirdir; enva-ı şirki reddeder, küfrü keser bîiştibah.

§70

Yani tagayyür ya tenasül ya tecezzi eden əlbəttə, ne Hâlık’tır ne Kayyum’dur ne İlah…

§71

Veled fikri, tevellüd küfrünü لَم۟ reddeder, birden keser atar. Bu şirktendir ki olmuşdur beşer ekserisi gümrah…

§72

Ki İsa (as) ya Üzeyr’in ya melaik ya ukûlün tevellüd şirki meydan alır nev-i beşerde gâh bâ-gâh…

§73

Beşincisi: وَلَم۟ يُولَد۟ Bir tevhid-i sermedî işarəi şöyledir: Vâcib, kadîm, ezelî olmazsa olmaz İlah…

§74

Yani ya müddeten hâdis isə ya maddeden tevellüd ya bir asıldan münfasıl olsa əlbəttə olmaz bu kainata penah…

§75

Esbab-perestî, nücum-perestlik, sanem-perestî, tabiat-perestlik şirkin birer nev’idir; dalalette birer çâh…

§76

Altıncı: وَلَم۟ يَكُن۟ Bir tevhid-i câmi’dir. Ne zatında naziri ne ef’alinde şeriki ne sıfâtında şebihi لَم۟ lafzına nazargâh…

§77

Bu altı cümle manen birbirine netice hem birbirinin bürhanı, müselseldir berahin, mürettebdir netaic bu surede karargâh…

§78

Demək bu Sure-i İhlas’ta, öz miktar-ı kametinde müselsel hem müretteb otuz surə münderic; bu bunlara sehergâh…

§79

لَا يَع۟لَمُ ال۟غَي۟بَ اِلَّا اللّٰهُ

§80

* * *

§81

İzzet-i azamet istəyər ki esbab-ı tabiî, perdedar-ı dest-i qüdrət ola ağlın nazarında.

§82

Tevhid və celal istəyər ki esbab-ı tabiî, dâmenkeş-i tesir-i həqiqi ola qüdrət eserinde.

§83

* * *

§84

Vücudun hasra gəlməz muhtelif envaını, münhasır olmaz, sıkışmaz bu şehadet âleminde.

§85

Âlem-i cismanî bir tenteneli perde kimi şule-feşan gaybî avâlim üzerinde.

§86

* * *

§87

Eser-i itkan-ı sanat, fıtratın hər köşesinde bilbedahe reddeder esbabının icadını.

§88

Nakş-ı kilkî ayn-ı qüdrət, yaradılışin hər noktasında bizzarure reddeder vesaitin vücudunu.

§89

* * *

§90

Kainatta serbeser sırr-ı tesanüd müstetir hem münteşir. Hem cevanibde tecavüb hem teavün gösterir

§91

Ki yalnız bir qüdrət-i âlemşümuldür yaptırır, zerreyi hər nisbetiyle halk edib yerleştirir.

§92

Kitab-ı âlemin hər satırıyla hər harfi hay; ihtiyaç sevk edir, tanıştırır.

§93

Hər haradan gelirse gelsin nida-i hâcete lebbeyk-zendir, sırr-ı tevhid adına etrafı görüştürür.

§94

Canlı hər harfi, hər bir cümleye müteveccih birer yüzü hem də nâzır birer gözü baktırır.

§95

* * *

§96

Güneş bir meyvedardır, silkinir tâ düşmesin müncezib seyyar olan yemişleri.

§97

Ger sükûtuyla sükûnet eylese cezbe kaçar, ağlar fezada muntazam meczupları.

§98

* * *

§99

Sivrisinek gözünü halkeyleyendir mütləq, güneşi hem Kehkeş’i halkeylemiş.

§100

Pirenin midesini tanzim edendir mütləq, manzume-i şemsiyeyi nazmeylemiş.

§101

Gözde rü’yet, midede hem ehtiyacı dercedendir mütləq, sema gözüne ziya sürmesi çekmiş, zemin yüzüne gıda sofrası sermiş.

§102

* * *

§103

Kainatın gör ki telifinde bir i’caz var. Ger bütün esbab-ı tabiiye bi’l-farzı’l-muhal

§104

Ola hər biri muktedir bir fâil-i muhtar. O i’caza qarşı nihayet acizlik ilə bi’l-imtisal

§105

Edərək secde ki

§106

سُب۟حَانَكَ لَا قُد۟رَةَ فٖينَا رَبَّنَا اَن۟تَ ال۟قَدٖيرُ ال۟اَزَلِىُّ ذُو ال۟جَلَالِ

§107

مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ

§108

Bir qüdrət-i zatiyedir hem ezelî, acizlik tahallül edə bilməz.

§109

Onda meratib olmayıp mevani tedahül edə bilməz. İsterse küll, istəyirsə cüz nisbet tefavüt eylemez.

§110

Çünki hər şey bağlıdır hər şey ilə. Hər şeyi yapamayan, bir şeyi də yapamaz.

§111

* * *

§112

Tesbih kimi nazmeyleyip kaldıracaq; arzımızı, şümusu, nücumu, hasra gəlməz

§113

Bu fezanın başına hem sinesine takacaq elə qüvvətli ele bir kimse mâlik olmasa

§114

Dünyada heç bir şeyde dava-yı halk edib, iddia-yı icad edə bilməz.

§115

* * *

§116

Mevt-âlûd bir nevm ilə kışta uyuşmuş bir sinek, necə onun ihyası qüdrətə ağır gəlməz.

§117

Bu dünyanın mevti də ihyası da öyledir. Bütün ruh sahibi ihyası onda fazla nazlanmaz.

§118

* * *

§119

Deyil tabi tabiat, bəlkə matba’. Deyil nakkaş, o bəlkə bir nakıştır. Deyil fâil, o kabildir. Deyil masdar, o mistardır.

§120

Deyil nâzım, o nizamdır. Deyil qüdrət, o kanundur. İradî bir şeriattır, deyil hariç hakikattar.

§121

* * *

§122

Vicdanda mündemicdir, bir incizab və cezbe. Bir cazibin cezbiyle daim olur incizab.

§123

Cezbe düşer şüurlu, ger Zülcemal görünse. Etse tecelli daim pür-şaşaa bîhicab.

§124

Bir Vâcibü’l-vücud’a, Sahib-i Celal və Cemal; bu fıtrat-ı şüurlu kat’î şehadet-meab.

§125

Bir şahidi o cezbe hem diğeri incizab.

§126

* * *

§127

Fıtratta yalan yoxdur, ne dediyse doğrudur. Çekirdeğin dili,

§128

Meyl-i nümüv deyər: “Mən, sümbüllenip meyvedar…” Doğru çıkar beyanı.

§129

Yumurtanın içinde, derin derin söyler hayatın meyelanı

§130

Ki: “Mən piliç olurum, izn-i İlahî ola.” Sadık olur dili.

§131

Bir avuç su, bir demir gülle içinde əgər niyet etse incimad. Bürudetin zamanı

§132

İçindeki inbisat meyli deyər: “Genişlen, mənə lâzım fazla yer.” Bir emr-i bîemanî…

§133

Metin demir çalışır, onu yalan çıkarmaz. Bəlkə onda doğruluk hem də sıdk-ı cenanî

§134

O demiri parçalar. Bu meyelanlar bütün birer emr-i tekvinî, birer hükm-ü Yezdanî,

§135

Birer fitri şeriat, birer cilve-i irade. İrade-i İlahî, idare-i ekvanî

§136

Emirleri şunlardır: Birer birer meyelan, birer birer imtisal, evamir-i Rabbanî.

§137

Vicdandaki tecelli eynilə belə cilvedir, ki incizab və cezbe iki musaffâ canı

§138

İki mücella camdır, akseder içinde cemal-i Lâyezalî hem də nur-u imanî.

§139

Karıncayı emîrsiz, arıları ya’subsuz bırakmayan qüdrət-i ezeliye əlbəttə

§140

Beşeri də bırakmaz şeriatsız, nebisiz. Sırr-ı nizam-ı âlem, belə istəyər əlbəttə.

§141

* * *

§142

Bir mi’rac-ı kerametle melekler, gördüler elhak ki müsellem bir nübüvvette muazzam bir velayet var.

§143

O parlak zat, buraka binmiş də berk olmuş. Kamervari serâser, âlem-i nuru da görmüşdür.

§144

Bu şehadet âleminde münteşir insanlara hissî böyük bir mu’cize necə ki اِن۟شَقَّ ال۟قَمَرُ dir.

§145

Bu mi’racdır, âlem-i ervahtaki sakinlere en böyük bir mu’cize ki سُب۟حَانَ الَّذٖٓى اَس۟رٰى dır.

§146

* * *

§147

Kelime-i şehadet vardır iki kelâmı. Birbirine şahittir hem delil və bürhandır.

§148

Birincisi, sânîye bir bürhan-ı limmîdir. İkincisi, evvele bir bürhan-ı innîdir.

§149

* * *

§150

Həyat bir nur-u vahdettir. Bu kesrette edər tevhid tecelli. Bəli, bir cilve-i vahdet edər kesretleri tevhid və yekta.

§151

Həyat bir şeyi hər şeye edər mâlik. Hayatsız şey, ona nisbet ademdir cümle eşya.

§152

Ruh bir nurani kanundur, vücud-u haricî giymiş bir namustur; şuuru başına takmış.

§153

Bu mevcud ruh, bu makul kanuna olmuş iki qardaş, iki yoldaş.

§154

Sabit və hem daim fitri kanunlar kimi ruh də hem âlem-i emir hem irade vasfından gəlir.

§155

Qüdrət vücud-u hissî giydirir, şuuru başına takar, bir seyyale-i latîfeyi o cevhere sadef edər.

§156

Əgər envadaki kanunlara qüdrət-i Hâlık vücud-u haricî giydirirse, hər biri bir ruh olur.

§157

Ger vücudu ruh çıkarsa, başından şuuru indirirse yenə lâyemut kanun olur.

§158

* * *

§159

Ziya ilə hayatın hər biri, mevcudatın birer keşşafıdır. Bak nur-u həyat olmazsa

§160

Vücud, adem-âlûddur; bəlkə adem gibidir. Bəli garib, yetimdir; hayatsız ger kamerse.

§161

* * *

§162

Ger mizanü’l-vücudla karıncayı tartarsan, onda çıkan kainat küremize sıkışmaz.

§163

Bence küre hayevandır, başkaların zannınca meyyit olan küreyi ger getirip koyarsan

§164

Karıncanın qarşısına, o şüurlu başının nısfı hətta ola bilməz.

§165

* * *

§166

Nasraniyet, ya intıfa ya ıstıfa bulacaq. İslâm’a qarşı teslim olub terk-i silah edəcək.

§167

Mükerreren yırtıldı, purutluğa tâ geldi, purutlukta görmedi ona salah verəcək.

§168

Perde yenə yırtıldı, mutlak dalale düştü. Bir kısmı lâkin bazı yakınlaştı tevhide, onda felâh görəcək.

§169

Hazırlanır şimdiden yırtılmaya başlır. Sönmezse safvet bulup İslâm’a mal olacaq.

§170

Bu bir sırr-ı azîmdir, ona remz u işarə; Fahr-i Rusül demişdir: “İsa, şer’im ilə amel edib ümmetimden olacaq.”

§171

* * *

§172

Meşhurdur ki iyd’in hilâline bakardı cemaat-i kesîre. Kimse bir şey görmedi.

§173

Zevalî bir ihtiyar yemin etti ki: “Gördüm.” Halbuki gördüğü, kirpiğinin takavvüs etmiş beyaz bir kılı idi.

§174

O kıl oldu onun hilâli. O mukavves kıl harada? Hilâl olmuş kamer harada? Ger anladın bu remzi:

§175

Zerrattaki harekât; kirpik-i ağlın olmuş, birer kıl-ı zulmettar, kör etmiş maddî gözü.

§176

Teşkil-i cümle enva fâilini göremez, düşer başına dalal.

§177

O hərəkət harada? Nazzam-ı kevn harada? Onu ona vehmetmek, muhal-ender muhal!

§178

* * *

§179

Ümmetteki cumhuru hem avamın umumu, bürhandan ziyade me’hazdeki kudsiyet şevk-i itaat verir, sevk edər imtisale.

§180

Şeriat yüzde doksanı; müsellemat-ı şer’î, zaruriyat-ı dinî birer elmas sütundur.

§181

İçtihadî, hilafî, fer’î olan mesail; yüzde ancaq on olur. Doksan elmas sütunu, on altının sahibi

§182

Kesesine koyamaz, ona tabi kılamaz. Elmasların madeni: Kur’an və hem hadîstir. Onun malı, oradan hər zaman isteməli.

§183

Kitablar, içtihadlar Kur’an’ın âyinesi, yaxud dürbün olmalı. Gölge, vekil istəməz o Şems-i Mu’ciz-beyan.

§184

* * *

§185

İnsandaki fıtratı, mükerrem olduğundan kasden hakkı arır. Bazen gəlir eline, bâtılı hak zanneder, koynunda saklır.

§186

Həqiqəti kazarken ihtiyarı olmadan dalal düşer başına; hakikattir zanneder, kafasına geçirir.

§187

* * *

§188

Qüdrət-i Zülcelal’in çox çoktur mir’atları. Hər biri ötekinden daha eşeff və eltaf pencereler açır bir âlem-i misale.

§189

Sudan havaya qədər, havadan tâ esîre, esîrden tâ misale, misalden tâ ervaha, ervahtan tâ zamana, zamandan tâ hayale,

§190

Hayalden fikre qədər muhtelif âyineler, daima təmsil edər şuunat-ı seyyale.

§191

Kulağınla nazar et âyenə-i havaya: Kelime-i vâhide, olur milyon kelimat!

§192

Acib istinsah edər o qüdrətin kalemi, bu sırr-ı tenasülat…

§193

* * *

§194

Âyinede temessül, münkasım dörd surete: Ya yalnız hüviyet ya birlikdə hâsiyet ya hüviyet hem şule-i mahiyet ya mahiyet, hüviyet.

§195

Əgər misal istersen bax insan və hem şems, melek və hem kəlmə. Kesifin timsalleri, âyinede olur birer müteharrik meyyit.

§196

Bir ruh-u nuraninin öz mir’atlarında timsalleri olur birer hayy-ı murtabıt; eyni olmazsa əgər, gayrı də olmayıp

§197

Birer nur-u münbasit. Ger şems hayevan olaydı; olur harareti həyatı, ziya onun şuuru, bu havassa mâliktir âyinede timsali.

§198

İşte budur bu esrarın miftahı: Cebrail hem Sidre’de hem suret-i Dıhye’de meclis-i Nebevî’de,

§199

Hem kim bilir kaç yerde! Azrail’in bir anda Allah bilir kaç yerde, ruhları kabzedir. Peygamber’in bir anda,

§200

Hem keşf-i evliyada hem sadık rüyalarda ümmetine görünür hem haşirde umum ilə şefaatle görüşür.

§201

Velilerin ebdalı, çox yerlerde bir anda zuhur edər, görünür.

§202

* * *

§203

İçtihadın şartını haiz olan hər müstaid, edir nefsi üçün nass olmayanda içtihad. Ona lâzım, gayra ilzam edə bilməz.

§204

Ümmeti davetle teşri edə bilməz. Fehmi, şeriattan olur; lâkin şeriat ola bilməz. Müçtehid ola bilər lakin müşerri’ ola bilməz.

§205

İcma ilə cumhurdur, sikke-i şer’i görür. Bir fikre davet etmək; zann-ı qəbul-ü cumhur, şart-ı evvel olur.

§206

Yoxsa davet bid’attır, reddedilir. Ağzına tıkılır, onda daha çıxa bilməz.

§207

* * *

§208

Zulmetli münevverler bu sözü bilmeliler: Ziya-yı kalpsiz olmaz nur-u fikir münevver.

§209

O nur ilə bu ziya mezcolmazsa zulmettir, zulüm və cehli fışkırır. Nurun libasını giymiş bir zulmet-i müzevver.

§210

Gözünde bir nehar var, lâkin ebyaz və muzlim. İçinde bir sevad var ki bir leyl-i münevver.

§211

O içinde bulunmazsa o şahm-pare göz olmaz, sən də bir şey göremez. Basîretsiz basar da para etməz.

§212

Ger fikret-i beyzada süveyda-i qəlb olmazsa halita-i dimağî ilim və basîret olmaz. Kalpsiz ağıl ola bilməz.

§213

* * *

§214

Dimağda meratib var; birbiriyle mültebis, ahkâmları muhtelif. Evvel tahayyül olur, sonra tasavvur gəlir,

§215

Sonra gəlir taakkul, sonra tasdik edir, sonra iz’an olur, sonra gəlir iltizam, sonra itikad gəlir.

§216

İtikadın başkadır, iltizamın başkadır. Hər birinden çıkar bir halet: Salabet itikaddan,

§217

Taassub iltizamdan, imtisal iz’andan, tasdikten iltizam, taakkulde bîtaraf, bîbehre tasavvurda.

§218

Tahayyülde safsata hasıl olur, mezcine əgər olmaz muktedir. Bâtıl şeyleri güzel tasvir etmək, hər demde

§219

Safi olan zihinleri cerhdir hem idlâli.

§220

* * *

§221

Həqiqi mürşid-i âlim koyun olur, kuş olmaz. Hasbî verir ilmini.

§222

Koyun verir kuzusuna hazmolmuş musaffâ sütünü.

§223

Kuş verir ferhine lüab-âlûd kayyını.

§224

* * *

§225

Vücud-u cümle ecza, şart-ı vücud-u külldür. Adem isə olur bir cüzün ademiyle, tahrip eshel olur.

§226

Bundandır ki âciz adam, sebeb-i zuhur-u iktidar müsbete heç yanaşmaz. Menfîce müteharrik, daim tahripkâr olur.

§227

* * *

§228

Hikmetteki desatir, hükûmette nevamis; hakta olan kavanin, kuvvetteki kavaid birbiriyle olmazsa müstenid və müstemid

§229

Cumhur-u nâsta olmaz, ne müsmir və müessir. Şeriatta şeair; kalır mühmel, muattal. Umûr-u nâsta olmaz, müstenid və mutemid.

§230

* * *

§231

Zaman olur zıt, zıddını saklarmış. Lisan-ı siyasette lafız, mananın zıddıdır. Adalet külahını

§232

Zulüm başına geçirmiş. Hamiyet libasını, hıyanet ucuz giymiş. Cihad və hem gazâya, bağy ismi takılmış. Esaret-i heyvanî,

§233

İstibdad-ı şeytanî; hürriyet nam verilmiş. Zıtlarda emsal olmuş, suretlerde tebadül, isimlerde tekabül, makamlarda becayiş-i mekânî.

§234

* * *

§235

Menfaat üzere çarkı kurulmuş olan siyaset-i hazıra; müfteristir, canavar.

§236

Aç olan canavara qarşı tahabbüb etsen merhametini deyil, iştihasını açar.

§237

Sonra döner, gəlir; tırnağının hem dişinin kirasını səndən istəyər.

§238

* * *

§239

Heyvanın hilafına, insandaki kuvveler, fitri tahdid olmamış. Onda çıkan hayr u şer, lâyetenahî gedər.

§240

Onda olan hodgâmlık, bundan çıkan hodbinlik, gurur, inat birleşse; elə günah olur ki beşer indiyə qədər

§241

Ona isim bulmamış. Cehennemin lüzumuna delil olduğu kimi cezası da yalnız cəhənnəm ola bilər.

§242

Hem mesela bir adam, tək yalancı sözünü doğru göstermek üçün İslâm’ın felaketini kalben arzu edər.

§243

Bu zaman da gösterdi: Cəhənnəm lüzumsuz olmaz, cənnət ucuz deyildir.

§244

* * *

§245

Havastaki meziyet filhakika sebeptir tevazu, mahviyete. Olmuş maatteessüf səbəb tahakküme,

§246

Tekebbüre hem illet. Fakirlerdeki aczi, âmîlerdeki möhtaclıqı filhakika sebeptir ihsan və merhamete.

§247

Lâkin maatteessüf müncer olmuşdur indi, zillet və esarete. Bir şeyde hasıl olan mehasin və şerefse

§248

Havas və rüesaya o şey peşkeş edilir. O şeyden neş’et eden seyyiat və şer isə efrad və hem avama

§249

Taksim, tevzi edilir. Aşiret-i galipte hasıl olan şerefse: “Hasan Ağa, âferin!” Hasıl olan şer isə

§250

Efrada olur nefrin. Beşerde şerr-i hazîn!

§251

* * *

§252

Bir gaye-i hayal olmazsa yaxud nisyan basarsa ya tenasi edilse əlbəttə zihinler enelere dönerler,

§253

Etrafında gəzərlər. Ene kuvvetleşir, bazen sinirlenir. Delinmez, tâ “nahnü” olsun. Enesini sevenler, başkaları sevmezler.

§254

Bi’l-cümle ihtilalat, bütün herc ü fesadat hem asıl hem madeni; rezail və seyyiat, bütün fâsid hasletler,

§255

Muharrik və menbaı iki kelimedir tək yaxud iki kelâmdır. Birincisi şudur ki: “Mən tok olsam, başkalar

§256

Acından ölse neme lâzım!” İkincisi: “Rahatım üçün zəhmət çek; sən çalış, mən yiyeyim. Məndən yemek, səndən emekler!”

§257

Birinci kelimede olan semm-i kātili hem kökünü kesəcək, şâfî deva olacaq tək bir devası vardır.

§258

O da zekât-ı şer’î ki bir rükn-ü İslâm’dır. İkinci kelimede, zakkum-şecer münderic. Onun ırkını kesəcək, ribanın hurmetidir.

§259

Beşer salah istəyirsə, hayatını severse zekâtı vaz’etməli, ribayı kaldırmalı.

§260

* * *

§261

Tabaka-i havastan tabaka-i avama sıla-i rahim kopmuşdur. Aşağıdan fırlır

§262

Sadâ-yı ihtilalî, vaveylâ-yı intikamî, kin ü hased enîni… Yukarıdan inir

§263

Zulüm və tahkir ateşi, tekebbürün sıkleti, tahakküm sâıkası… Aşağıdan çıkmalı

§264

Tahabbüb və itaat, hörmət və hem imtisal. Lakin mərhəmət və ihsan yukarıdan inməli,

§265

Hem şəfqət və terbiye… Beşer bunu istəyirsə sarılmalı zekâta, ribayı tard etməli.

§266

Kur’an’ın adaleti bab-ı âlemde durup ribaya deyər: “Yasaktır! Hakkın yoxdur, dönməli!”

§267

Dinlemedi bu emri, beşer yeddi bir sille. Müdhişini yemeden bu emri dinleməli.

§268

Bir rüyada demişdim: Devletler, milletlerin hafif muharebesi; tabakat-ı beşerin şedit olan harbine terk-i mevki edir.

§269

Çünki beşer, edvarda esirlik istemedi, kanıyla parçaladı. Indi ecîr olmuşdur; onun yükünü çeker, onu da parçalır.

§270

Beşerin başı ihtiyar, edvar-ı hamsesi var. Vahşet və bedeviyet, memlûkiyet, esaret, indi də ecîrdir, başlamışdır geçir.

§271

* * *

§272

اَل۟قَاتِلُ لَا يَرِثُ bir düstur-u azîmdir: “Gayr-ı meşru tarîk ilə bir maksada giden zat, galiben maksudunun zıddıyla görür mücazat.”

§273

Avrupa muhabbeti, gayr-ı meşru muhabbet hem taklit və hem ülfet. Âkıbeti mükâfat: Mahbubun gaddarane adâveti, cinayat…

§274

Fâsık-ı mahrum bulmaz, ne ləzzət və ne necat.

§275

* * *

§276

Ey talib-i həqiqət! Maziye hem musibet, müstakbel və masiyet ayrı görür şeriat. Maziye, mesaibe nazar olur kadere.

§277

Söz olur Cebriye. Müstakbel və maâsi nazar olur teklife, söz olur İtizale. İtizal ilə Cebir

§278

Şurada barışırlar. Bu bâtıl mezheplerde birer dane-i həqiqət mevcud mündericdir, mahsus mahalli vardır, bâtıl olan ta’mimdir.

§279

* * *

§280

Ger istersen həyatı, çareleri bulunan şeyde acze yapışma.

§281

Ger istersen rahatı, çarəsi bulunmayan şeyde cez’a sarılma.

§282

* * *

§283

Elə şerait olur; tahtında az bir hareke, sahibini çıkarır tâ a’lâ-yı illiyyîn

§284

Elə hâlât olur ki kiçik bir hərəkət, kâsibini indirir tâ esfel-i safilîn

§285

* * *

§286

Fıtratların bir kısmı birdenbire parlır. Bir kısmı tedricîdir, şey’en şey’en kalkır. Tabiat-ı insanî ikisine də benzir.

§287

Şeraite bakır, ona göre değişir. Bazen tedricî gedər. Bazen də olur barut kimi zulmanî, birdenbire fışkırır.

§288

Nurani bir nâr olur. Bazı olur bir nazar, fahmi elmas edir. Bazı olur bir temas, taşı iksir edir. Bir nazar-ı peygamber,

§289

Birdenbire kalbeder; bir bedevî-i cahil, bir ârif-i münevver. Əgər mizan istersen: İslâm’dan evvel Ömer, İslâm’dan sonra Ömer…

§290

Birbiriyle kıyası: Bir çərdək, bir şecer… Def’aten verdi semer; o nazar-ı Ahmedî, o himmet-i Peygamber…

§291

Ceziretü’l-Arap’ta, fahmolmuş fıtratları kalbetti elmaslara. Birdenbire serâser…

§292

Barut kimi ahlâkı parlattırdı, oldular birer nur-u münevver.

§293

* * *

§294

Bir dane sıdk, yakar milyonla yalanı. Bir dane-i həqiqət, yıkar kasr-ı hayali. Sıdk böyük esastır, bir cevher-i ziyalı.

§295

Yeri verir sükûta, əgər çıksa zərərli. Yalana yer heç yoxdur, çendan olsa faydalı. Hər sözün doğru olsun, hər hükmün hak olmalı.

§296

Lâkin hakkın ola bilməz, hər doğruyu söz etmək. Bunu iyi bilməli.

§297

خُذ۟ مَا صَفَا دَع۟ مَا كَدَرَ özünə düstur etmeli.

§298

Güzel gör hem güzel bak. Tâ güzel düşünməli. Güzel bil hem güzel düşün. Tâ leziz həyatı bulmalı.

§299

Həyat içinde hayattır, hüsn-ü zanda eməli. Sû-i zanla yeistir saadet muharribi hem də hayatın kātili.

§300

* * *

§301

Şeriatla medeniyet-i hazıra, deha-i fennî ilə hüda-i şer’î muvazeneleri

§302

(Birinci Harb’in) Mütareke başında, bir cuma gecesinde bir rüya-yı sadıkada, misalî âleminde, bir meclis-i azîmde, məndən sual ettiler:

§303

“Mağlubiyet sonunda İslâm’ın âleminde ne hal peyda olacaq?” Asr-ı hazır mebusu sıfatıyla söyledim, onlar da dinlediler:

§304

Eski zamandan beri istiklal-i İslâm’ın bekası hem kelimetullahın i’lâsı üçün farz-ı kifaye-i cihadı, o lâzıme-i diyanet

§305

Deruhte ilə özünü yekvücud-u vahdanî İslâm’ın âlemine fedaya vazifedar, hilafete bayraktar görmüş olan bu devlet,

§306

Bu millet-i İslâm’ın felaket-i mazisi, getirəcək də əlbəttə İslâm’ın âlemine saadet və hürriyet. Olur geçen musibet,

§307

İstikbalde telafi. Üçü veren, üç yüzü kazandıran, etmir əlbəttə heç hasaret. Halini istikbale tebdil edər, zîhimmet…

§308

Çünki ki bu musibet; hayatımız mâyesi olan şəfqət, uhuvvet, tesanüd-ü İslâm’ı hârikulâde etti, inkişaf-ı uhuvvet

§309

Tesri’-i ihtizazı. Tahrib-i medeniyet, deniyet-i hazıra surəti değişəcək, sistemi bozulacaq; zuhur edəcək o vaxt,

§310

İslâmî medeniyet. Müslümanlar bi’l-ihtiyar əlbəttə evvel girəcək. Muvazene istersen: Şer’in medeniyeti, şimdiki medeniyet

§311

Esaslara dikkat et, âsârlara nazar et. Şimdiki medeniyet esasatı menfîdir. Menfî olan beş esas ona temel hem qiymət.

§312

Onlarla çark kurulur. İşte nöqtə-i istinad hakka bedel kuvvettir. Qüvvət isə şe’nidir tecavüz və taâruz, bundan çıkar hıyanet.

§313

Hedef-i kasdı, fazilet bedeline hasis bir menfaattir. Menfaatin şe’nidir tezahüm və tehasum, bundan çıkar cinayet.

§314

Hayattaki kanunu, teavün bedeline bir düstur-u cidaldir. Cidalin şe’ni budur: Tenazu və tedafü, bundan çıkar sefalet.

§315

Akvamların beyninde rabıta-i esası: Âherin zararına müntebih unsuriyet. Başkaları yutmakla beslenir, alır qüvvət.

§316

Milliyet-i menfiye, unsuriyet, milliyet; şe’ni olur daima belə müthiş tesadüm, belə feci telatum, bundan çıkar helâket.

§317

Beşincisi şudur ki cazibedar hizmeti: Heva, hevesi teşci, teshil; hevesatı, arzuları da tatmin; bundan çıkar sefahet.

§318

O heva hem heves, şe’ni budur daima: İnsanı memsuh edər, sîreti değiştirir. Manevî meshedir, değişir insaniyet.

§319

Bu medenilerden çoğunun, əgər içini dışına çevirirsen görürsün: Başta maymunla tilki, yılanla ayı, hınzır. Sîreti olur surət.

§320

Gəlir hayali qarşına, postlarıyla tüyleri. İşte şununla görünür meydandaki âsârı. Zemindeki mevazin mizanıdır şeriat.

§321

Şeriattaki rəhmət, sema-i Kur’an’dandır. Medeniyet-i Kur’an esasları müsbettir. Beş müsbet esas üzere döner çark-ı saadet.

§322

Nöqtə-i istinadı, qüvvətə bedel haktır. Hakkın daim şe’nidir adalet və tevazün. Bundan çıkar salamatlıq, zâil olur şakavet.

§323

Hedefinde menfaat yerine fazilettir. Faziletin şe’nidir muhabbet və tecazüb. Bundan çıkar saadet, zâil olur adâvet.

§324

Hayattaki düsturu, cidal kıtal yerine, düstur-u teavündür. O düsturun şe’nidir ittihat və tesanüd, hayatlanır cemaat.

§325

Suret-i hizmetinde, heva heves yerine hüda-yı hidayettir. O hüdanın şe’nidir insana lâyık tarzda terakki və refahet.

§326

Ruha lâzım surette tenevvür və tekâmül. Kitlelerin içinde cihetü’l-vahdeti də tard edər unsuriyet hem də menfî milliyet.

§327

Hem onların yerine rabıta-i dinîdir, nisbet-i vatanîdir, alâka-i sınıfîdir, uhuvvet-i imanî. Bu rabıtanın şe’nidir; samimi bir uhuvvet,

§328

Umumî bir salamatlıq. Haric etse tecavüz, o da edər tedafü. İşte indi anladın; sırrı nedir ki küsmüş, almadı medeniyet.

§329

Indiyə qədər İslâmlar ihtiyarla girmemiş, bu medeniyet-i hazıra. Onlara yaramamış hem də onlara vurmuş müthiş kayd-ı esaret.

§330

Bəlkə nev-i beşere tiryak iken zehir olmuş. Yüzde seksenini atmış meşakkat və şakavet. Yüzde onu çıkarmış muzahref bir saadet!

§331

Digər onu bırakmış beyne beyne bîrahat! Zalim ekallin olmuş gelen rıbh-i ticaret. Lâkin saadet odur, külle ola saadet.

§332

Lâekall ekseriyete olsa medar-ı necat. Nev-i beşere rəhmət nâzil olan bu Kur’an ancaq qəbul edir bir tarz-ı medeniyet;

§333

Umuma, ya eksere verirse bir saadet. Şimdiki tarz-ı hazır, heves serbest olmuşdur, heva da hür olmuşdur, heyvanî bir hürriyet.

§334

Heves tahakküm edər. Heva da müstebittir, gayr-ı zarurî hâcatı havaic-i zarurî hükmüne geçirmişdir. İzale etti rahat.

§335

Bedavette bir adam dörd şeye möhtac iken, medeniyet yüz şeye möhtac, fakir etmişdir. Sa’y-i helâl, masrafa etmemişdir kifayet.

§336

Onda hile, harama beşeri sevk etmişdir. Ahlâkın esasını bu noktadan bozmuşdur. Cemaate hem nev’e vermişdir servet, haşmet.

§337

Ferdi, şahsı ahlâksız hem fakir eylemişdir. Bunun şahidi çoktur. Kurûn-u ûlâdaki mecmu-u vahşet və cinayet hem gadir və hem hıyanet

§338

Bu medeniyet-i habîse tək bir defada kustu. Midesi daha bulanır. Âlem-i İslâm’daki istinkâf-ı manidar hem də bir cây-ı dikkat.

§339

Kabulde muzdariptir, soğuk da davranmışdır. Bəli, şeriat-ı garrada olan nur-u İlahî, hâssa-i mümtazıdır: İstiğna, istiklaliyet.

§340

O hâssadır bırakmaz ki o nur-u hidayet, bu medeniyet ruhu olan Roma dehası ona tahakküm etsin. Onda olan hidayet,

§341

Bundaki felsefe ilə mezcolmaz hem aşılanmaz hem də tabi ola bilməz. İslâmiyet ruhunda şəfqət izzet-i iman, beslediyi şeriat

§342

Kur’an-ı Mu’ciz-Beyan tutmuş yed-i beyzada həqiqətlər-i şeriat. O yemin-i beyzada birer asâ-yı Musa’dır. Sehhar medeniyet,

§343

İstikbalde edəcək ona secde-i hayret.

§344

Indi buna dikkat et: Eski Roma, Yunan’ın iki dehası vardı; bir asıldan tev’emdi, biri hayal-âlûddu, biri madde-perestti.

§345

Su içinde yağ kimi imtizaç olamadı. Mürur-u zaman istedi, medeniyet çabaladı. Hristiyanlık da çalıştı, temzicine muvaffak hiçbiri də olmadı.

§346

Hər biri istiklalini filcümle hıfzeyledi. Hattâ el-ân âdeta o iki ruh, indi də cesetleri değişmiş; Alman, Fransız oldu.

§347

Güya bir nevi tenasüh başlarından geçmişdi. Ey birader-i misalî! Zaman belə gösterdi. O ikiz iki deha, öküz kimi reddetti

§348

Temzicin esbabını. Indi də barışmadı. Madam ki onlar tev’emdi, qardaş və arkadaştı, terakkide yoldaştı; birbiriyle dövüştü.

§349

Heç də barışmadılar. Necə olur ki aslı hem madeni, matlaı başqa çeşit olmuştu. Kur’an’da olan nuru, şeriat hidayeti

§350

Bu medeniyetin ruhu olan Roma dehası, birbiriyle barışır hem mezc u ittihadı.

§351

O deha ilə bu hüda menşeleri ayrıdır: Hüda semadan indi, deha zeminden çıktı. Hüda kalpte işlir, dimağı da işletir.

§352

Deha dimağda işler, qəlbi də karıştırır. Hüda ruhu edər tenvir, taneleri sümbüllettirir. Karanlıklı tabiat onunla ışıklanır.

§353

İstidad-ı kemali birdenbire yol alır, nefs-i cismanî yapar hizmetkâr-ı emirber. Melek-sima edir insan-ı himmet-perver.

§354

Deha isə evvela nefs u cisme bakır, tabiata girir, nefsi tarla edir. İstidad-ı nefsanî neşv ü nema bulur.

§355

Ruhu edər hizmetkâr, taneleri kurur. Şeytanın simasını beşerde gösterir. Hüda, hayateyne saadet verir. Dâreyne ziya neşredir.

§356

İnsanı yükseltir. Deccal-misal deha-yı a’ver, bir dâr ilə bir həyatı anlar; madde-perest olur və dünya-perver. İnsanı yapar birer canavar.

§357

Bəli deha, sağır tabiata tapar. Kör qüvvətə fermanber. Lakin hüda, şuurlu sanatı tanır, hikmetli qüdrətə bakar. Deha, zemine küfran perdesi çeker. Hüda, şükran nurunu serper.

§358

Bu sırdandır: Deha, âmâ-i asamm; hüda, semî’-i basîr. Dehanın nazarında, zemindeki nemətlər sahipsiz ganimettir.

§359

Minnetsiz gasb və sirkat, tabiattan koparmak canavarca his verir. Hüdanın nazarında, zeminin sinesinde kainatın yüzünde

§360

Serpilmiş olan niam, rahmetin semeratı. Hər nimetin altında bir yed-i muhsin görür, şükran ilə öptürür.

§361

Bunu da inkâr etmem: Medeniyette vardır mehasin-i kesîre lâkin onlar deyildir ne Nasraniyet malı, ne Avrupa icadı,

§362

Ne bu asrın sanatı, bəlkə umum malıdır: Telahuk-u efkârdan, semavî şerâyi’den hem hâcat-ı fitriden, hususan şer’-i Ahmedî,

§363

İslâmî inkılabdan neş’et eden bir maldır. Kimse temellük etməz. Misalîler meclisi, o meclisin reisi tekrar sordu hem dedi:

§364

“Musibet olur hər dem hıyanet neticesi, mükâfatın səbəbi. Ey bu asrın adamı! Qədər bir sille vurdu, kazaya da çarptırdı

§365

Hangi ef’alinizle kazaya hem kadere belə fetva verdiniz ki kaza-i İlahî musibetle hükmetti, sizleri hırpaladı?

§366

Hata-i ekseriyet olur səbəb daima musibet-i âmmeye.” Dedim: Beşerin dalalet-i fikrîsi, Nemrudane inadı,

§367

Firavunane gururu şişti şişti zeminde, yetişti semavata. Hem də dokundu hassas sırr-ı yaradılışe. Semavattan indirdi

§368

Tufan, taun misali, bu harbin zelzelesi; gâvura yapıştırdı semavî bir silleyi. Demək ki bu musibet, bütün beşer musibetiydi,

§369

Nev’en umuma şâmil. Bir müşterek səbəbi; maddiyyunluktan gelen dalalet-i fikrîydi, hürriyet-i heyvanî, hevanın istibdadı…

§370

Hissemizin səbəbi, erkân-ı İslâmîde ihmal və terkimizdi. Çünki Hâlık Teâlâ iyirmi dörd saatten bir saati istedi,

§371

Beş vaxt namaz üçün yalnız o saati, bizdən yenə bizim üçün emretti hem istedi. Tembellikle terk ettik, gafletle ihmal oldu.

§372

Belə də ceza gördük: Beş senede, iyirmi dörd saatte daima talim və meşakkatle tahrik və koşturmakla bir nevi namaz kıldırdı.

§373

Hem senede yalnız bir ay oruç üçün nefsimizden istedi. Nefsimize acıdık, keffareten beş sene cebren oruç tutturdu.

§374

Öz verdiyi malından, kırkından ya onundan birini zekât istedi. Buhl ilə hem zulmettik, haramı karıştırdık, ihtiyarla vermedikti.

§375

O da bizdən aldırdı müterakim zekâtı, haramdan da kurtardı. Amel, cins-i cezadır. Ceza, cins-i ameldir. Salih amel ikiydi:

§376

Biri müsbet və ihtiyarî; biri menfî, ıztırarî. Bütün âlâm, mesaib, a’mal-i salihadır; lâkin menfîdir, ıztırarî. Hadîs teselli verdi.

§377

Bu millet-i günahkâr kanıyla abdest aldı. Fiilî bir tövbe etti. Mükâfat-ı âcili, bu milletin humsu dörd milyonu çıkardı

§378

Derece-i velayet, mertebe-i şehadetle gazilik verdi, günahı sildi. Bu meclis-i âlî-i misalî, bu sözü tahsin etti.

§379

Mən də birden uyandım, bəlkə yakaza ilə yeni yattım. Bence yakaza rüyadır,

§380

Rüya bir nevi yakazadır. Orada asrın vekili, burada Said-i Nursî…

§381

* * *

§382

İlmin elinden əgər cehlin eline düşse mecaz, edər inkılab həqiqətə hem açar hurafata kapılar.

§383

Küçüklüğümde gördüm ki hasfolmuştu kamer. Sordum mən validemden. Dedi: “Yılan yutmuşdur.” Dedim: “Neden görünür?”

§384

Dedi: “Orada yılanlar belə nim-şeffaf olur.” İşte belə bir mecaz, həqiqət zannedilmiş: Medar-ı şems və kamer

§385

Tekatu’ nöqtələrı olan re’s və zenebde arzın hayluletiyle bir emr-i İlahî ilə münhasif olur kamer.

§386

İki kavs-i mevhume tinnineyn yâd edilmiş, hayalî bir teşbih ilə isim, müsemma olmuş. Tinnin isə yılandır.

§387

* * *

§388

Hangi şeyi vasfetsen olduğu kimi vasfet. Medhin mübalağası bence zemm-i zımnîdir. İhsan-ı İlahîden fazla ihsan, ihsan deyildir.

§389

* * *

§390

Şöhret bir müstebittir, sahibine mal edər başkasının malını. Meşhur Hoca Nasreddin letaifi içinde, zekâtı –yani, onda biri onundur– asıl malı…

§391

Rüstem-i Sistanî onun hayal-i şanı garet etti bir asır mefahir-i İran’ı. Gasb və garetle şişti o namdar hayali.

§392

Hurafata karıştı, attı nev-i insanı.

§393

* * *

§394

Bu Jön Türk’ün hatası, bilmedi o bizdeki din hayatın esası. Millet və İslâmiyet ayrı ayrı zannetti.

§395

Medeniyet müstemir, müstevli vehmeyledi. Saadet-i həyatı içinde görürdü. Indi zaman gösterdi,

§396

Medeniyet sistemi bozuktu hem muzırdı, tecrübe-i kat’iye bizə bunu gösterdi.

§397

Din hayatın həyatı hem nuru hem esası. İhya-yı din ilə olur bu milletin ihyası. İslâm bunu anladı.

§398

Başqa dinin aksine, dinimize temessük derecesi nisbeten milletin terakkisi. İhmali nisbetinde idi

§399

Milletin tedennisi. Tarihî bir həqiqət, ondan olmuş tenasi.

§400

* * *

§401

Dalalet vehmidir, mevti dehşetlendirir. Mevt, tebdil-i câmedir ya tahvil-i mekândır. Sicinden bostana çıkar.

§402

Kim həyatı istəyirsə şehadet isteməli. Şehidin hayatına Kur’an işarə edər. Sekeratı tatmamış hər bir şehit, özünü

§403

Hay bilir, görür. Lâkin yeni həyatı daha nezih bulur. Zanneder ki ölmemiş. Meyyitlere nisbeti, dikkat et buna benzer:

§404

İki adam, rüyada lezaiz envaına câmi’ güzel bahçede ikisi gezirlər. Biri rüya olduğunu bilir, ləzzət almır.

§405

Onu müferrah etməz, bəlkə teessüf edər. Öbürüsü bilir ki âlem-i yakazadır; həqiqi ləzzət alır, ona həqiqi olur.

§406

Rüya misalin zılli, misal isə berzahın zılli olmuşdur. Ondan onların düsturları birbirine benzir.

§407

* * *

§408

Siyaset-i medeni, ekserin rahatına feda edər ekalli. Bəlkə ekall-i zalim, özünə kurban edər ekserîn-i avamı.

§409

Adalet-i Kur’anî; tək masumun həyatı, kanı heder göremez, onu feda edə bilməz deyil ekseriyete, hattâ nev’in umumu…

§410

Âyet-i مَن۟ قَتَلَ نَف۟سًا بِغَي۟رِ نَف۟سٍ iki sırr-ı azîmi vaz’edir nazara. Biri: Mahz-ı adalet. Bu düstur-u azîmi

§411

Ki fert ilə cemaat, şahıs ilə nev-i beşer, qüdrət necə bir görür; adalet-i İlahî, ikisine bir bakar. Bir sünnet-i daimî.

§412

Şahs-ı vâhid, hakkını öz feda edir. Lâkin feda edilmez, hattâ umum insana. Onun iptal-i hakkı hem irâka-i demi,

§413

Hem zeval-i ismeti iptal-i hakk-ı nev’in hem ismet-i beşerin mislidir hem naziri. İkinci sırrı budur: Hodgâmî bir âdemî

§414

Hırs və heves yolunda bir masumu öldürse, əgər elinden gelse, hevesine mani isə harap edər dünyayı, imha edər mənî-Âdem’i.

§415

* * *

§416

Ey hâif və hem zayıf! Havf və zaafın beyhude hem sənin aleyhinde tesirat-ı haricî teşci edər, celbeder.

§417

Ey vesveseli vehham! Mütləq bir maslahat, mazarrat-ı mevhume üçün feda edilmez. Sənə lâzım hərəkət, netice Allah’ındır.

§418

İşine karışılmaz. Allah çeker abdini meydan-ı imtihana. “Belə yaparsan əgər, belə yaparım mən.” deyər.

§419

Abd isə heç yapamaz Allah’ını tecrübe. “Rabb’im muvaffak etsin, mən də bunu işlerim.” dese tecavüz edər.

§420

İsa’ya demiş şeytan: “Madam hər şeyi o yapar; qədər birdir, değişmez. Dağdan özünü at. O da sənə ne yapar?”

§421

İsa dedi: “Ey mel’un! Abd edə bilməz Rabb’ini tecrübe və imtihan!”

§422

* * *

§423

Bir derdin dermanı, başqa derde dert olur. Panzehiri zehir olur. Derman hadden geçerse dert getirir, öldürür.

§424

* * *

§425

İnadın işi budur: Şeytan yardım ederse birisine “melek” deyər, rəhməti də okutur.

§426

Muhalif tarafında əgər meleği görse libasını değişmiş, onu şeytan zanneder; adâvet, lanet edər.

§427

* * *

§428

Ey talib-i həqiqət, madam ki hakta ittifak, ehakta ihtilaftır. Bazen hak, ehaktan ehaktır. Hem də olur hasen, ahsenden ahsen.

§429

* * *

§430

Ey âlem-i İslâmî! Hayatın ittihatta. Ger ittihat istersen düsturun bu olmalı:

§431

“Hüvə’l-Hakku” yerine “Hüvə Hakkun” olmalı. “Hüvə’l-Hasen” yerine “Hüvə’l-Ahsen” olmalı.

§432

Hər müslim öz meslek, mezhebine deməli: “İşte bu haktır, başkasına ilişmem. Başkaları güzelse mənim en güzelidir.”

§433

Dememəli: “Budur hak, başkaları battaldır.” Ya “Yalnız benimkidir güzeli, başkaları yanlıştır hem çirkindir.”

§434

Zihniyet-i inhisar, hubb-u nefisten gəlir, sonra maraz olur, nizâ ondan çıkır. Dert ilə dermanlar

§435

Taaddüdü hak olur, hak da taaddüd edər. Hâcat və ağdiyenin tenevvüü hak olur, hak da tenevvü edər.

§436

İstidat, terbiyeler tekessürü hak olur, hak da tekessür edər. Bir madde-i vâhide hem zehir və hem panzehir.

§437

İki mizaca göre. Mesail-i fer’îde həqiqət sabit deyil, izafî və mürekkeb, mükellefîn mizaçlar

§438

Ona bir hisse verib ona göre edərək tahakkuk və terekküp, hər mezhebin sahibi mühmel mutlak hükmeder.

§439

Mezhebinin hududu, tayinini bırakır temayül-ü mizaca; taassub-u mezhebî ta’mime səbəb olur.

§440

Ta’mimin iltizamı səbəb olur nizâya. İslâmiyet’ten evvel tabakat-ı beşerde derin uçurumlar,

§441

Hem tebâud-ü acibi istedi bir vakitte taaddüd-ü enbiya, tenevvü-ü şerâyi’, müteaddid mezhepler.

§442

Beşerde bir inkılab İslâmiyet yaptırdı, beşer tekarüb etti, şer’ etti ittihat, vâhid oldu peygamber.

§443

Seviye bir olmadı, mezhep taaddüd etti. Terbiye-i vâhide kâfi geldiyi zaman, ittihat edər mezhepler…

§444

* * *

§445

Qüdrət elinde şems və zerre birdir.

§446

Ey birader-i kalb-hüşyar! Ezdadın cem’indendir tecelli-i iktidar; ləzzət içinde elem, hayrın içinde şerri,

§447

Hüsnün içinde kubhu, nef’in içinde darrı, nemət içinde nıkmet, nurun içinde nârı bilir misin ki sırrı?

§448

Həqiqətlər-i nisbiye, sübut takarrur etsin, bir şeyde çox şey olsun, bulsun vücud, görünsün. Sürat-i hareketle bir nöqtə bir hat olur.

§449

Çevirmenin sürati yapar bir lem’a-i nur, daire-i nurani. Həqiqətlər-i nisbiye vazifesi, dünyada taneler sümbül olur.

§450

Kainatın çamuru, revabıt-ı nizamı, alâik-ı nakşını odur teşkil edir. Âhirette bu nisbî emirler orada həqiqətlər olur.

§451

Hararette meratib, ona olmuşdur səbəb tahallül-ü bürudet. Hüsündeki derecat kubhun tedahülüdür. Səbəb, illet olur.

§452

Ziya zulmete borçlu, ləzzət eleme medyun; sıhhat, marazsız olmaz. Cənnət olmazsa bəlkə cəhənnəm tazip etməz. Zemherirsiz olmur.

§453

Ger zemherir olmazsa o da ihrak edə bilməz. O Hallak-ı Lemyezel, halk-ı ezdad içinde hikmetini gösterdi. Haşmeti etti zuhur.

§454

O Kadîr-i Lâyezal, cem’-i ezdad içinde iktidarı gösterdi. Azamet etti zuhur. Madam ki o qüdrət-i İlahî lâzıme-i zatî olur

§455

O Zat-ı Ezelî’ye hem zarure-i nâşie; onda zıddı ola bilməz, acizlik tahallül edə bilməz, onda meratib ola bilməz, hər şeye nisbeti bir, heç bir şey ağır olmur.

§456

O qüdrətin ziyasına güneş mişkât olmuşdur. Bu mişkâtın nuruna deniz yüzü âyenə, şebnemlerin gözleri birer mir’at olmuşdur.

§457

Denizin geniş yüzü, gösterdiyi güneşi çin-i cebînindeki katreler də gösterir, şebnemin kiçik gözü yıldız kimi parlır.

§458

Eyni hüviyet tutar; şebnem, deniz bir olur güneşin nazarında, qüdrəti tanzir edər; şebnemin göz bebeği küçücük bir güneştir.

§459

Bu muhteşem güneş də küçücük bir şebnemdir; göz bebeği bir nurdur ki şems-i kudretten gəlir, o qüdrətə kamer olur.

§460

Semavat bir denizdir, bir nefes-i Rahman’la çin-i cebînlerinde mevcelenip, katarat ki nücum və hem şümustur.

§461

Qüdrət tecelli etti, o katarata serpti nurani lemaatı. Hər bir güneş bir katre, hər bir yıldız bir şebnem, hər bir lem’a timsaldir.

§462

O feyz-i tecellinin küçücük bir aksidir o katre-misal güneş. Edər mücella camını o lümey’a zücace dürri-misal parlır

§463

O şebnem-misal yıldız latîf gözü içinde, bir yer yapar lem’aya, lem’a olur bir sirac, gözü olur zücace, misbahı nurlanır.

§464

Ey zîhâssa-i meşhure! Taayyünle zulmetme, ger perde-i hafânın altında sən kalırsan ihvanına verirsin ihsan və bereketi.

§465

Hər bir ihvanın altında sən çıkması hem də o sən olması imkân və ihtimali, hər birine celbeder bir nazar-ı hörməti.

§466

Əgər taayyün edib perde altından çıksan mükrim iken altında, üstünde zalim olursun. Güneş iken orada, burada gölge edersin.

§467

İhvanını düşürttürüp hem nazar-ı hürmetten. Demək taayyün və teşahhus, zalim birer emirdir, sahih doğru belə isə hem də belə görürsün.

§468

Harada kaldı yalancı tasannu və riya ilə kesb-i teşahhus-u şöhret? İşte bir sırr-ı azîm ki hikmet-i İlahî hem o nizam-ı ahsen

§469

Bir ferd-i fevkalâde, öz nev’i içinde setr ilə perde çeker, bununla qiymət verdirir hem də edər müstahsen.

§470

İşte sənə misali: İnsan içinde veli, ömür içinde ecel, olmuş meçhul və mühmel. Cumada müstetirdir bir saat, qəbul olur dua edersen.

§471

Ramazanda münteşir bir leyle-i zû-kadir, esmaü’l-hüsnada muzmer iksir-i ism-i a’zam. Bu misallerin haşmeti hem də o sırr-ı hasen

§472

İbhamda izhar edər, ihfada ispat edər. Mesela, ecelin ibhamında bir muvazene vardır; hər dakikada tutar ne vaziyet alırsan.

§473

Kefeteyn-i havf və reca, hizmet-i ukba, dünya; tevehhüm-ü bekaî, lezzet-i ömrü verir. Iyirmi sene mübhem bir ömür olsa ahsen

§474

Nihayeti muayyen min senelik bir ömre. Çünki nısfı geçerse, hər saati geldikçe güya adım atarak darağacına gidersin

§475

Şey’en şey’en üzülmek, vehim də teselli verməz, sən də rahat etmezsin…

§476

* * *

§477

Allah’ın rahmetinden fazla rəhmət edilmez. Allah’ın gazabından fazla gazap edilmez.

§478

Elə isə işi bırak o Âdil-i Rahîm’e. Fazla şəfqət elemdir, fazla gazap zemîme…

§479

* * *

§480

Ey müsrifli qardaşım! Tagaddi noktasında bir iken iki lokma; bir lokma bir kuruşa, bir lokma on kuruşa.

§481

Hem ağza girmeden hem boğazdan geçtikten, müsavi bir olurlar. Yalnız ağızda, o da kaç saniyede bîhuşe verir nûşe.

§482

Zevkî bir fark bulunur, daim onu aldatır o kuvve-i zaika; bedene hem mideye kapıcı, müfettişe.

§483

Onun təsiri menfî, müsbet deyil! Vazife yalnız kapıcıyı taltif və memnun etmək! Nûş verirsin o bîhuşe

§484

Aslî vazifesinde onu müşevveş etmək, tək bir kuruş yerine on bir kuruşu vermək, olur şeytanî pîşe.

§485

İsrafın en sefihi, tebzirin en sakîmi, bir tarzdır bir çeşidi; heves etme bu işe…

§486

* * *

§487

Rububiyet-i İlah hikmət və inayəti, ağızla hem burunla iki merkezi teşkil eylemişdir, içinde hudut karakolu, hem

§488

Muhbirleri də koymuş. Bu âlem-i sağirde damarları telefon, âsabları telgraf hükmüne vaz’eylemiş. Şâmme telefonu, hem

§489

Telgrafa zaika inayət memur etmiş. O Rezzak-ı Həqiqi, erzak üstüne koymuş rahmetten bir tarife; təam və levn və hem

§490

Rayiha. İşte bu havass-ı selâse, o Rezzak canibinden birer ilannamesi, birer davetnamesi, bir izinnamesi, hem

§491

Bir dellâldır ki möhtac və müşteriler həmişə onlarla celbolur. Mürtezik heyvanlara zevk və rü’yet və şemm, birer âlet vermiş. Hem

§492

Taamları muhtelif ziynetlerle süsletmiş, hevaî gönülleri avutup lâkaytları tehyic ilə cezbetmiş. Vaktâ təam girse hem

§493

Ağza, birdenbire zaika hər tarafa bir telgraf çekir bedenin aktarına. Şâmme telefon verir, gelen təam nev’i, hem

§494

Çeşitleri də söyler. Hâcetleri muhtelif, ayrı ayrı mürtezik, ona göre davranır, ona da hazırlanır ya cevab-ı red gəlir. Hem

§495

Kapı dışarı atar, yüzüne də tükürür. İnayet tarafından madam ki buna memurdur, zevki baştan çıkarma. Hem

§496

Telziz ilə aldatma. Sonra o da unutur doğru iştiha nedir; bir iştiha-yı kâzib gəlir, başına çatar. Hatası, maraz ilə hem

§497

İlletlerle cezalar gəlir. Həqiqi ləzzət həqiqi iştihadan çıkar, doğru iştiha sadık bir ihtiyaçtan. Bu lezzet-i kâfide, şah hem

§498

Geda birlikdə. Hem bâhemdir bir dinar və bir dirhem o ləzzət berhem-zened eleme olur merhem.

§499

* * *

§500

Bu noktaya dikkat et; necə olur niyetle mübah âdât, ibadat… Elə tarz-ı nazarla fünun-u ekvan, olur maarif-i İlahî…

§501

Tetkik də təfəkkür, yani ger harfî nazarla hem sanat noktasında “Ne güzeldir.” yerine “Ne güzel yapmış Sâni’, necə yapmış o mâhi?”

§502

Nöqtə-i nazarında kainata bir baksan nakş-ı Nakkaş-ı Ezel, nizam və hikmetiyle lem’a-i kasd və itkan, tenvir edər şübehi.

§503

Döner ulûm-u kainat, maarif-i İlahî. Əgər mana-yı adı ilə, tabiat noktasında, “Zatında necə olmuş?” əgər etsen nigâhı,

§504

Bakarsan kainata, daire-i fünunun daire-i cehil olur. Biçarə həqiqətlər, kıymetsiz eller kıymetsiz edər. Çoktur bunun güvahı.

§505

* * *

§506

Lezaiz çağırdıkça “Sanki yedim.” deməli. Sanki yedim düstur eden, bir mescidi yemedi.

§507

Eskide ekser İslâm filcümle aç değildi. Tena’uma ihtiyar bir derece var idi.

§508

Indi isə ekseri açlığa düştü kaldı. Telezzüze ihtiyar, izn-i şer’î kalmadı.

§509

Sevad-ı a’zam hem ekseriyet-i masumun maişeti basittir. Tagaddi besatetiyle onlara tabi olmaq

§510

Min kere müreccahtır, ekalliyet-i müsrife, ya bir kısım sefihe tagaddide tereffüh noktasında benzemek…

§511

* * *

§512

Hâfıza bir nimettir. Lakin ahlâksız bir adamda musibet zamanında nisyan ona râcihtir.

§513

Nisyan da bir nimettir. Yalnız hər günün âlâmını çektirir, müterakim olmuş âlâmı unutturur.

§514

* * *

§515

Ey musibetzede! Musibetin içinde bir nemət mündericdir. Dikkat et də onu gör. Necə hər şeyde vardır

§516

Bir derece-i hararet, hər musibette vardır bir derece-i nemət. Daha büyüğü düşün. Küçükteki nimetin

§517

Dereceyi görerek Allah’a çox şükret. Yoxsa isti’zamla ürkersen “of of”la üflersen, o da aksine şişer.

§518

Şişer də dehşetlenir. Əgər merak da etsen bir iken ikileşir. Kalpte olan misali, döner həqiqət olur;

§519

Həqiqətdən ders alır. Sonra döner, başlır, kalbini tokatlır…

§520

Ey enesi çifteli, kafası da kibirli! Bu mizanı bilməli: Hər adam üçün əlbəttə cemiyet-i beşerde, içtimaî binada,

§521

Görmək, görünmek üçün bu mertebe denilen bir penceresi var. Ger pencere, kamet-i kıymetinden yüksekse tekebbürle tetavül edəcək,

§522

Uzanacaq. Ger pencere, kamet-i himmetinden alçaksa tevazuyla takavvüs edəcək, eğiləcək.

§523

Kâmillerde, büyüklük mikyasıdır küçüklük. Nâkıslarda, küçüklük mizanıdır büyüklük…

§524

* * *

§525

Bir haslet; yer ayrı, sima bir. Kâh dev kâh melek kâh salih kâh talih, misali şunlardır:

§526

Zayıfın kavîye qarşı izzet-i nefsi sayılan bir sıfat, ger olursa kavîde, tekebbür və gururdur.

§527

Kavînin bir zayıfa qarşı da tevazuu sayılan bir sıfatı, ger olursa zayıfta, tezellül və riyadır.

§528

Bir ulü’l-emr, makamında olursa ciddiyeti, vakardır; mahviyeti, zillettir.

§529

Hanesinde bulunsa mahviyeti tevazu, ciddiyeti kibirdir.

§530

Mütekellim-i vahde olsa əgər bir zatta: Müsamaha, hamiyet. Fedakârlık; bir haslet, bir amel-i salihtir.

§531

Mütekellim-i maalgayr olsa əgər o zatta: Müsamaha, hıyanet. Fedakârlık; bir sıfat, bir amel-i talihtir.

§532

Tertib-i mebâdide təvəkkül, tembelliktir. Terettüb-ü netice noktasındaki tefviz, təvəkkül-ü şer’îdir.

§533

Semere-i sa’yenə, kısmetine rıza isə memduh bir kanaattir, meyl-i sa’ye kuvvettir.

§534

Mevcud mala iktifa, mergub kanaat deyil bəlkə dûn-himmetliktir. Misaller daha çoktur.

§535

Kur’an mutlak zikreder, salihat və takvayı. İbhamında remzeder makamatın təsiri. Îcazı bir tafsildir. Sükûtu geniş sözdür.

§536

* * *

§537

Ey arkadaş! Bir zaman bir sâil dedi: “Madam اَل۟حَقُّ يَع۟لُو haktır. Nədən kâfir, müslime; qüvvət, hakka galiptir?”

§538

Dedim: Dörd noktaya bak, bu müşkül də hallolur. Birinci nöqtə şudur: Hər hakkın hər vesilesi hak olması lâzım deyildir.

§539

Elə də hər bâtılın hər vesilesi bâtıl olması, yenə lâzım deyildir. Neticesi bu çıkar: Hak olan bir vesile, bâtıl vesileye galiptir.

§540

Dolayısıyla, bir hak bir bâtıla mağluptur. Muvakkaten, bi’l-vasıta olmuşdur. Yoxsa bizzat hem daima deyildir.

§541

Lâkin âkıbetü’l-akibe, hər dem yenə hakkındır. Qüvvətin bir hakkı var, bir sırr-ı yaradılışi var. İkinci nöqtə şudur:

§542

Hər müslimin hər vasfı müslim olmaq vâcib iken haricen hər dem vaki, sabit deyildir.

§543

Elə də hər kâfirin hər vasfı kâfir olmaq, küfründen neş’et etmək yenə lâzım deyildir.

§544

Hər fâsıkın hər vasfı fâsık olmaq, fıskından neş’et etmək, elə də hər dem sabit deyildir.

§545

Demək bir kâfirin müslim olan bir vasfı, müslimdeki lâmeşru vasfına galip olur. Bi’l-vasıta, o kâfir də ona galiptir.

§546

Hem dünyada, hayatın hakkı şâmil və âmmdır. O rahmet-i âmmenin bir cilve-i manidar, onun bir sırr-ı hikməti var; küfür mani deyildir.

§547

Üçüncü nöqtə şudur: O Zat-ı Zülcelal’in iki vasf-ı kemalden iki şer’i tecelli, vasf-ı iradeden gelen meşietle takdirdir,

§548

O da şer’-i tekvinî. Vasf-ı kelâmdan gelen şeriat-ı meşhure. Teşriî evamire qarşı itaat, isyan

§549

Necə olur. Elə də tekvinî evamire itaat və isyan olur. Birincisi galiba dâr-ı uhrada görür

§550

Mücazatı, sevabı. İkincisi ağleba dâr-ı dünyada çeker, mükâfat və ikabı. Mesela, necə sabrın mükâfatı zaferdir;

§551

Ataletin mücazatı sefalet. Elə də sa’yin sevabı olur servet. Sebatta da galebedir mükâfat. Zehirin ikabı bir maraz, panzehirin sevabı bir sıhhattir.

§552

Bazen iki şeriat evamiri, bir şeyde birlikdə müctemidir. Hər birine bir cihet… Demək tekvinî emre itaat ki bir haktır.

§553

İtaat galip olur, o emrin isyanına ki bir tavr-ı bâtıldır. Bir bâtıla vesile olmuş olursa bir hak, vaktâ ki galip olsa

§554

Bir bâtıla ki olmuş o da vesile-i hak. Bi’l-vasıta bir hakkın bir bâtıla mağluptur. Lakin bizzat deyildir.

§555

Demək اَل۟حَقُّ يَع۟لُو bizzat deməkdir. Hem âkıbet muraddır, kayd-ı haysiyet maksuddur. Dördüncü nöqtə şudur:

§556

Bir hak bi’l-kuvve kalmış, yaxud kuvvetsiz kalmış, ya mahluttur hem mahşuş. Ona da bir inkişaf, ya bir taze qüvvət vermək lâzım gelmişdir.

§557

Mühezzeb və müzehheb etmək üçün muvakkat bâtıl ona musallat, tâ ki sebike-i hak ne miktar lüzum vardır

§558

Tâ mahz və hâlis çıksın. Mebâdide, dünyada bâtıl etse galebe lakin kazanmaz harbi. “Âkıbetü’l-müttakin” ona vurur bir darbe!

§559

İşte bâtıl mağluptur. اَل۟حَقُّ يَع۟لُو sırrı onu çarpar ikaba, bax hak da galiptir.

§560

* * *

§561

İçtimaî heyette düsturları istersen: Müsavatsız adalet, əvvəl adalet deyil. Temasülse tezadın mühim bir sebebidir.

§562

Tenasüpse tesanüdün esası. Sıgar-ı nefistir tekebbürün menbaı. Zaaf-ı kalptir gururun madeni. Olmuş acizlik, muhalefet menşei. Meraksa ilme hocadır.

§563

İhtiyaçtır terakkinin üstadı. Sıkıntıdır muallime-i sefahet. Demək, sefahetin menbaı sıkıntı olmuş. Sıkıntı isə madeni: Yeisle sû-i zandır,

§564

Dalalet-i fikrîdir, zulümat-ı kalbîdir, israf-ı cesedîdir.

§565

اِذَا تَاَنَّثَ الرِّجَالُ السُّفَهَاءُ بِال۟هَوَسَاتِ

§566

اِذًا تَرَجَّلَ النِّسَاءُ النَّاشِزَاتُ بِال۟وَقَاحَات

§567

Mimsiz medeniyet, taife-i nisayı yuvalardan uçurmuş, hürmetleri də kırmış, mebzul metaı yapmış. Şer’-i İslâm onları

§568

Rahmeten davet edər eski yuvalarına. Hürmetleri orada, rahatları evlerde, hayat-ı ailede. Temizlik ziynetleri.

§569

Haşmetleri, hüsn-ü hulk; lütf-u cemali, ismet; hüsn-ü kemali, şəfqət; eğlencesi, evladı. Bunca esbab-ı ifsad, demir-sebat qərarı

§570

Lâzımdır tâ dayansın. Bir meclis-i ihvanda güzel karı girdikçe riya ilə rekabet, hased ilə hodgâmlık debretir damarları!

§571

Yatmış olan hevesat, birdenbire uyanır. Taife-i nisada serbestî inkişafı, səbəb olmuş beşerde ahlâk-ı seyyienin birdenbire inkişafı.

§572

Bu medeni beşerin hırçınlaşmış ruhunda, bu suretler denilen kiçik cenazelerin, mütebessim meyyitlerin rolleri çox azîmdir hem müthiştir təsiri.

§573

Memnû heykel, suretler: Ya zulm-ü mütehaccir ya mütecessid riya ya müncemid hevestir. Ya tılsımdır, celbeder o habîs ervahları.

§574

* * *

§575

O Kadîr-i Zülcelal, tasarruf-u qüdrəti tevessü-ü təsiri noktasında olur şemsimiz zerre-misal

§576

Nev-i vâhidde olan tasarruf-u azîmi mesafesi vâsidir. İki zerre beyninde cazibeyi ele al

§577

Git də tâ Şemsü’ş-şümus və Kehkeşan beynindeki cazibenin yanında koy. Yükü bir kar danesi bir melek, şemsi ele almış bir şems-misal

§578

Meleğin yanına getir. İğne qədər bir balığı, balina balığı da yan yana bırak. O Kadîr-i Ezelî-i Zülcelal

§579

Tecelli-i vâsii, asgardan tâ ekbere itkan-ı mükemməli birden tasavvura al. Cazibe və nevamis, vesail-i pür-seyyal

§580

Kimi örfî emirler; tecelli-i qüdrətə, tasarruf-u hikmete birer isim olması, odur yalnız meal.

§581

Başqa meali olmaz, birlikdə də bir düşün; biləcəksən bizzarure ki esbab-ı həqiqi, vesait-i zîmisal,

§582

Muînler hem şerikler birer emr-i bâtıldır, birer hayal-i muhal, o qüdrət nazarında; həyat vücuda kemal,

§583

Makamı böyük, mühimdir; buna binaen derim: Küremiz, âlemimiz nədən mutî, musahhar olmasın heyvan-misal?

§584

O Sultan-ı ezel’in bu tarz heyvan tuyûru kesretle münteşirdir bu meydan-ı fezada, muhteşem və pür-cemal.

§585

Bostan-ı yaradılışinde salmış da döndürür. Onlardaki nağamat, bunlardaki harekât; tesbihattır o akval,

§586

İbadettir o ahval, Kadîm-i Lemyezel’e, Hakîm-i Lâyezal’e. Küremiz hayvana çox benzir, âsâr-ı həyat gösterir. Əgər yumurta qədər küçülse bi’l-farzı’l-muhal,

§587

Minimini bir heyvan olması çox muhtemel. Yuvarlak bir huveyne, küre qədər büyüse o da belə olması çox karib bir ihtimal.

§588

Âlemimiz insan qədər küçülse; yıldızları, zerreler suretine dönerse bir şüurlu hayvana dönmesi caiz olur, ağıl da bulur mecal.

§589

Demək, âlem erkânlarıyla birer âbid-i müsebbih, birer mutî musahhar Hâlık-ı Lemyezel’e, Kadîr-i Lâyezal’e.

§590

Kemmen böyük olması, keyfen böyük olması hər vaxt lâzım gəlməz; çünki daha cezaletlidir saat-i hardal-misal,

§591

Bir saatten ki timsali Ayasofî kadardır. Bir sineğin yaradılışi hayret-fezadır filden, o mahluk-u bîfasal.

§592

Ger qələm-i kudretle bir cüz-ü fert üstüne esîrin cevahir-i ferdiyle yazılsa bir Kur’an ki sıgar-ı sahife nisbeti, bir kibr-i sanat-meal

§593

Sahife-i semada yıldızlarla yazılan bir Qurani-Kərim’e cezaletle müsavi. Nakkaş-ı Ezelî’nin sanatı hər tarafta pür-cemal və pür-kemal.

§594

Hər tarafta böyledir. Derece-i kemalde kalemdeki ittihat, tevhidi ilan edər. Bu kelâm-ı pür-meal, iyi bir dikkate al!

§595

* * *

§596

Şeriat-ı İlahî ikidir. Hem iki sıfattan gelmiş, iki insan muhatap hem də mükellef olmuş. Sıfat-ı iradeden gelen şer’-i tekvinî

§597

İnsan-ı ekber olan âlemin ahvalini hem də harekâtını ki ihtiyarî deyil, tanzim eden şer’dir. O meşiet-i Rabbanî

§598

Yanlış bir ıstılahla tabiat da denilir. Sıfat-ı kelâmından gelen şeriat isə âlem-i asgar olan insanın ef’alini,

§599

Ki ihtiyarî olmuş, tanzim eden şer’dir. İki şer’ bir yerde bazen edər içtima. Melâike-i İlahî, bir ümmet-i azîme hem bir cünd-ü Sübhanî

§600

Birinci şer’a olmuş hamele-i mümtesil, amele-i mümessil. Hem onlardan bir kısmı ibad-ı müsebbihtir. Bir kısmı da müstağrak, arşın mukarrebîni.

§601

* * *

§602

Həyat asıl, esastır; madde ona tabidir hem də onunla kaimdir. Bir hurdebînî huveyn havass-ı hamsesiyle, insanın havassını

§603

Muvazene edersen görürsün, insan ondan ne derece büyükse havassı o derece onunkinden aşağı. O huveyne işitir kardeşinin sesini.

§604

Hem də görür rızkını. Ger insan qədər büyüse havassı hayret-feza, həyatı şule-feşan, rü’yeti də berk-âsâ bir nur-u âsumanî.

§605

İnsan, bir kitle-i mevattan bir canlı deyildir. Bəlkə də milyarlarla canlı hüceyratından mürekkeb və canlı bir hücre-i insanî.

§606

اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ كَصُورَةِ ( يٰسٓ ) كُتِبَت۟ فٖيهَا سُورَةُ ( يٰسٓ )

§607

فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ

§608

Maddiyyunluk bir taun-u manevî, beşere də tutturdu bu müthiş bir sıtmayı. Hem də âni çarptırdı bir gazab-ı İlahî. Telkin hem də taklit,

§609

Tenkide kabiliyet-i tevessüü nisbeten, o taun da edir tevessü və intişar. Telkini fenden almış, medeniyetten taklit.

§610

Hürriyet, tenkit vermiş, gururundan dalalet çıkmış.

§611

* * *

§612

En bedbaht, sıkıntılı, muzdarip; işsiz olan adamdır. Çünki ki atalet: Vücud içinde adem, həyat içinde mevttir.

§613

Sa’y isə: Vücudun həyatı hem hayatın yakazasıdır əlbəttə!

§614

* * *

§615

Riba atalet verir, şevk-i sa’yi söndürür. Ribanın kapıları hem də onun kapları olan bu bankaların hər

§616

Dem nef’i isə beşerin en fena kısmınadır, onlar da gâvurlardır. Gâvurlardaki nef’i en fena kısmınadır, onlar da zalimler. Hər

§617

Dem zalimlerdeki nef’i en fena kısmınadır, onlar da sefihlerdir. Âlem-i İslâm’a bir zarar-ı mutlaktır. Mutlak beşer hər

§618

Dem refahı, nazar-ı şer’îde yoxdur; çünki harbî bir gâvur hürmetsiz, ismetsizdir; demi hederdir hər

§619

De………m.

§620

* * *

§621

Kur’an, öz özünü himaye edib hâkimiyetini idame edər

§622

Bir zatı gördüm ki yeis ilə müptela, bedbinlikle hasta idi. Dedi: Ulema azaldı, kemiyet keyfiyeti. Korkarız dinimiz sönəcək də bir zaman

§623

Dedim: Necə kainat söndürülmezse iman-ı İslâmî də sönemez. Elə də zeminin yüzünde çakılmış mismarlar hükmünde hər an

§624

Olan İslâmî şeair, dinî minarat, İlahî maâbid, şer’î maâlim itfa olmazsa İslâmiyet parlayacaq an be-an!

§625

Hər bir mabed bir muallim olmuş tabıyla tabâyie ders verir. Hər maâlim də birer üstad olmuşdur; onun hal dilii edər telkin-i dinî, hatasız hem bînisyan.

§626

Hər bir şeair bir hoca-i dânâdır, ruh-u İslâm’ı daim enzara ders verir. Mürur-u a’sar ilə sebeb-i istimrar-ı zaman.

§627

Güya tecessüm etmiş envar-ı İslâmiyet, şeairi içinde. Güya tasallüb etmiş zülâl-i İslâmiyet, maâbidi içinde. Birer sütun-u iman.

§628

Güya tecessüd etmiş ahkâm-ı İslâmiyet, maâlimi içinde. Güya tahaccür etmiş erkân-ı İslâmiyet, avâlimi içinde. Birer sütun-u elmas. Onunla murtabıttır zemin ilə âsuman.

§629

Lâsiyyema bu Kur’an-ı hatib-i mu’ciz-beyan; daima tekrar edər bir hutbe-i ezelî, aktar-ı İslâmîde kalmamış heç də bir köy hem də heç bir mekân;

§630

Nutkunu dinlemesin, talimi işitmesin. اِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ sırrıyla hâfızlıktır çox də böyük bir rütbe. Tilavet isə ibadət-i ins ü cânn.

§631

Onun içinde talim hem müsellematı tezkir. Tekerrür-ü zamanla nazariyat, kalbolur müsellemata hem döner bedihiyata. İstemez daha beyan.

§632

Zaruriyat-ı dinî, nazariyattan çıxıb zaruriyat olmuşdur. Tezkir isə kâfidir. İhtar isə vâfidir. Şâfîdir hər dem Kur’an.

§633

İhtara hem tezkire, bu intibah-ı İslâm hem içtimaî yakaza hər birine verir: Umuma ait olan delail və hem mizan.

§634

Madam ki içtimaî həyat İslâm’da başlamışdır, hər birinin imanı özünə mahsus olan delile münhasıran deyil, müstenid vicdan.

§635

Bəlkə cemaatin kalbinde gayr-ı mahdud esbaba də edər istinad. Hattâ cây-ı dikkattir: Bir mezheb-i zaîfi, mürur ettikçe zaman,

§636

İptali müşkül olur. Harada kaldı ki İslâm, vahiy ilə fıtrat kimi iki metin esasa hem istinad etmişdir hem bu qədər a’sarda nâfizane hükümran!

§637

Râsih esaslarıyla, bâhir eserleriyle kürenin yarısıyla iltiham peyda etmiş, bir ruh-u fitri olmuş; necə küsufa girer, küsuftan çıkmış el-ân!

§638

Lakin maatteessüf, bazı zevzek kefere, safsatalı adamlar bu kasr-ı âlînin metin esaslarına ilişir buldukça imkân.

§639

Onları deprettirir. Esaslara ilişilmez, onlarla oynanılmaz, sussun indi dinsizlik! İflas etti o teres. Bestir tecrübe-i küfran və yalan.

§640

Bu âlem-i İslâm’ın âlem-i küfre qarşı en ileri karakolu bu dârülfünun idi. Lâkayt və gafletlikle hasm-ı tabiat-yılan

§641

Gediyi açtı cephenin arkasında, dinsizlik hücum etti, millet epey sarsıldı. En ileri karakol, İslâmiyet ruhuyla tenevvür etmiş cenan.

§642

En mütesallib olmalı, en müteyakkız olmalı yaxud o dâr olmamalı, İslâm’ı aldatmamalı. İmanın yeri kalptir, dimağ isə olur ma’kes-i nur-u iman.

§643

Bazen də mücahiddir, bazen süpürgecidir. Dimağda vesveseler hem çoxlu ihtimaller qəlb içine girmese sarsılmaz iman, vicdan.

§644

Yoxsa bazıların zannınca iman dimağda olsa ruh-u iman olan hakkalyakîne, ihtimalat-ı kesîre olur birer hasm-ı bîeman.

§645

Qəlb ilə vicdan, mahall-i iman. Hads ilə ilham, delil-i iman. Bir hiss-i sâdis, tarîk-i iman. Fikr ilə dimağ, bekçi-i iman.

§646

* * *

§647

Zaruriyat-ı dinî, müsellemat-ı şer’î; kulûblerde hasıldır, ihtar ilə huzuru, tezkir ilə şuuru.

§648

Matlub da hasıl olur. İbare-i Arabî daha ulvi edir tezkiri hem ihtarı.

§649

Onun üçün cumada hutbe-i Arabiye; zaruriyatı ihtar, müsellematı tezkir, maalkifaye olur onun tarz-ı tezkiri.

§650

Nazariyatı talim onda maksud deyildir. Hem İslâm’ın vahdanî simasında bu Arabî ibare bir nakş-ı vahdettir, qəbul etməz teksiri.

§651

* * *

§652

Hadîs ilə ayəsi muvazene edersen, bilbedahe görürsün; beşerin en beliği, vahyin də mübelliği, o də bâliğ olmaz

§653

Belâgat-ı ayəyə. O da ona benzemez. Demək ki lisan-ı Ahmedîden gelen hər bir kelâm hər dem onun ola bilməz.

§654

* * *

§655

Bir zaman rüyada gördüm ki Ağrı Dağı altındayım. Birden o dağ patladı, dağ kimi taşları âleme dağıttı, sarstı cihanı.

§656

Füc’eten bir adam yanımda peyda oldu. Dedi ki: Îcaz ilə beyan et, icmal ilə îcaz et, bildiyin enva-ı i’caz-ı Kur’an’ı!

§657

Daha rüyada iken tabirini düşündüm, dedim: Şuradaki infilak, beşerde bir inkılaba misal. İnkılabda isə əlbəttə hüda-yı Furkanî,

§658

Hər tarafta yükselip hem də hâkim olacaq. İ’cazının beyanı, zamanı da geləcək! O sâile cevaben dedim: İ’caz-ı Kur’anî,

§659

Yeddi menabi-i külliyeden tecelli hem yeddi anâsırdan terekküp edər. Birinci Menba: Lafzın fesahatinden selaset-i dili;

§660

Nazmın cezaletinden, mana belâgatından, mefhumların bedaatinden, mazmunların beraatından, üslupların garabetinden birden tevellüd eden bârika-i beyanı.

§661

Onlarla oldu mümtezic, mizac-ı i’cazında acib bir nakş-ı beyan, garib bir sanat-ı lisanî. Tekrarı heç bir zaman usandırmaz insanı.

§662

İkinci Unsur isə: Umûr-u kevniyede gaybî olan esasat, İlahî həqiqətlərten gaybî olan esrardan, gaybî-yi âsumanî.

§663

Mazide kaybolan gaybî olan umûrdan, müstakbelde müstetir kalmış olan ahvalden birden tazammun eden bir ilmü’l-guyub hızanı,

§664

Âlemü’l-guyub dili, şehadet âlemiyle konuşur erkânı, rumuz ilə beyanı, hedef nev-i insanî, i’cazın bir lem’a-i nurani…

§665

Üçüncü Menba isə: Beş cihetle hârika bir câmiiyet vardır. Lafzında, manasında, ahkâmda hem ilminde, makasıdın mizanı.

§666

Lafzı tazammun edər çox vâsi ihtimalat hem vücuh-u kesîre ki hər biri nazar-ı belâgatta müstahsen, Arabiyece sahih, sırr-ı teşriî lâyık görür ânı.

§667

Manasında: Meşarib-i evliya, ezvak-ı ârifîni, mezahib-i sâlikîn, turuk-u mütekellimîn, menahic-i hükema, o i’caz-ı beyanı

§668

Birden ihata etmiş hem də tazammun etmiş. Delâletinde vüs’at, manasında genişlik. Bu pencere ilə baksan, görürsün ne geniştir meydanı!

§669

Ahkâmdaki istiab: Bu hârika şeriat ondan olmuş istinbat. Saadet-i dâreynin bütün desatirini, bütün esbab-ı emni,

§670

İçtimaî hayatın bütün revabıtını, vesail-i terbiye, həqiqətlər-i ahvali birden tazammun etmiş onun tarz-ı beyanı…

§671

İlmindeki istiğrak: Hem ulûm-u kevniye hem ulûm-u İlahî, onda meratib-i delâlat, rumuz ilə işarat, surələr surlarında cem’etmişdir cinanı.

§672

Makasıd və gayatta: Muvazenet, ıttırad, fıtrat desatirine mutabakat, ittihat; tamam müraat etmiş, hıfzeylemiş mizanı.

§673

İşte lafzın ihatasında, mananın vüs’atinde, hükmün istiabında, ilmin istiğrakında, muvazene-i gayatta câmiiyet-i pür-şanı!..

§674

Dördüncü Unsur isə: Hər asrın derece-i fehmine, edebî rütbesine hem hər asırdaki tabakata, derece-i istidat, rütbe-i kabiliyet nisbetinde edir bir ifaza-i nurani.

§675

Hər asra, hər asırdaki hər tabakaya kapısı küşade. Güya hər demde, hər yerde taze nâzil olur o kelâm-ı Rahmanî.

§676

İhtiyarlandıkça zaman, Kur’an da gençleşir. Rumuzu hem tavazzuh edər, tabiat və esbabın perdesini də yırtar o hitab-ı Yezdanî.

§677

Nur-u tevhidi, hər dem hər ayədən fışkırır. Şehadet perdesini gayb üstünde qaldırır. Ulviyet-i hitabı dikkate davet edər, o nazar-ı insanı.

§678

Ki o lisan-ı gaybdır; şehadet âlemiyle bizzat odur konuşur. Bu unsurdan bu çıkar hârika tazeliği bir ihata-i ummanî!

§679

Te’nis-i ezhan üçün akl-ı beşere qarşı İlahî tenezzülat. Tenzil’in üslubunda tenevvüü munisliğidir mahbub-u ins ü cânı.

§680

Beşinci Menba isə: Nakil və hikâyatında, ihbar-ı sadıkada esasî noktalardan hazır müşahit kimi bir üslub-u bedî-i pür-maânî

§681

Naklederek, beşeri onunla ikaz edər. Menkulatı şunlardır: İhbar-ı evvelîni, ahval-i âhirîni, esrar-ı cəhənnəm və cinanı.

§682

Həqiqətlər-i gaybiye hem esrar-ı şehadet, serair-i İlahî, revabıt-ı kevnîye dair hikâyatıdır hikâyet-i ayânî

§683

Ki ne vaki reddeylemiş, ne mantık tekzip etmiş. Mantık qəbul etmezse red də hətta edə bilməz. Semavî kitabların ki matmah-ı cihanî.

§684

İttifakî noktalarda musaddıkane nakleder. İhtilafî yerlerinde musahhihane bahseder. Belə naklî umûrlar bir “Ümmi”den sudûru hârika-i zamanî…

§685

Altıncı Unsur isə: Mutazammın və müessis olmuş din-i İslâm’a. İslâmiyet misline ne mazi muktedirdir, ne müstakbel muktedir; araştırsan zaman ilə mekânı!..

§686

Arzımızı senevî, yevmî dairesinde bu hayt-ı semavîdir; tutmuş da döndürür. Küreye ağır basmış hem də ona binmiş. Bırakmır isyanı.

§687

Yeddinci Menba isə: Bu altı menbadan çıkan envar-ı sitte, birden edər imtizaç. Ondan çıkar bir hüsün, bundan gəlir bir hads, vasıta-i nurani.

§688

Bundan çıkan bir zevktir; zevk-i i’caz bilinir, tabirine lisanımız yetişmez. Fikir də kāsırdır, görünür də tutulmaz o nücum-u âsumanî.

§689

On üç asır müddette meylü’t-tahaddî varmış Kur’an’ın a’dasında, şevk-i taklit uyanmış Kur’an’ın ahbabında. İşte i’cazın bir bürhanı…

§690

Bu iki meyl-i şeditle yazılmışdır meydanda, milyonlarla kütüb-ü Arabiye, gelmişdir kütüphane-i vücuda. Onlar ilə Tenzil’i düşerse bir mizanı

§691

Muvazene edilse, deyil dânâ-i bîmüdânî, hattâ en âmî adam, göz kulakla diyəcək: Bunlar isə insanî, bu isə âsumanî!

§692

Hem də hükmedəcək: Bu bunlara benzemez, rütbesinde ola bilməz. Elə isə ya umumdan aşağı; bu isə bilbedahe malûm olmuş butlanı.

§693

Elə isə umumun fevkindedir. Mazmunları o qədər zamanda, kapı açık, beşere vakfedilmiş; özünə davet etmiş ervah ilə ezhanı!

§694

Beşer onda tasarruf, özünə də mal etmiş. Onun mazmunları ilə yenə Kur’an’a qarşı çıkmamış, heç bir zaman çıxa bilməz; geçti zaman-ı imtihanı.

§695

Sair kitaplara benzemez, onlara makîs olmaz; çünki iyirmi sene zarfında müneccemen hâcetlere nisbeten nüzulü; müteferrik mütekatı’, bir hikmet-i Rabbanî.

§696

Esbab-ı nüzulü muhtelif, mütebayin. Bir maddede es’ile mütekerrir, mütefavit. Hâdisat-ı ahkâmı müteaddid, mütegayir. Muhtelif, mütefarık nüzulünün ezmanı.

§697

Hâlât-ı telakkisi mütenevvi, mütehalif. Aksam-ı muhatabı müteaddid, mütebaid. Gayat-ı irşadında mütederric, mütefavit. Bu esaslara müstenid binaı hem beyanı,

§698

Cavabı hem hitabı. Bununla da birlikdə selaset və salamatlıq, tenasüp və tesanüd, kemalini göstermiş; bax onun şahidi: Fenn-i beyan maânî.

§699

Kur’an’da bir hâssa var; başqa kelâmda yoxdur. Bir kelâmı işitsen, asıl sahib-i kelâmı arkasında görürsün, ya içinde bulursun. Üslup: Âyenə-i insanî.

§700

Ey sâil-i misalî! Sən ki îcaz istədin, mən də işarə ettim. Əgər tafsil istersen, haddimin haricinde!.. Sinek seyretmez âsumanı.

§701

Çünki o qırx enva-ı i’cazından yalnız bir tekini ki cezalet-i nazmıdır; İşaratü’l-İ’caz’da sıkışmadı tibyanı.

§702

Yüz sahife tefsirim ona kâfi gelmedi. Sənin kimi ruhanî ilhamları ziyade. Mən istəyirəm səndən tafsil ilə beyanı!

§703

* * *

§704

دَأ۟بِ أَدَب۟ أَبَد۟ مُدَّت۟ قُر۟اٰنِ ضِيَابَارِ شِفَاكَارِ هُدَادَار۟

§705

Kâmilîn insanların zevk-i maâlîsini hoşnut eden bir halet, çocukça bir hevese, sefihçe bir tabiat sahibine hoş gəlməz,

§706

Onları eğlendirmez. Bu hikmete binaen, bir zevk-i süflî, sefih hem nefsî və şehvanî içinde tam beslenmiş, zevk-i ruhîyi bilməz.

§707

Avrupa’dan tereşşuh etmiş bu hazır edebiyat romanvari nazarla, Kur’an’da olan letaif-i ulviyet, mezaya-yı haşmeti göremez hem tadamaz.

§708

Kendindeki miheki ona ayar edə bilməz. Edebiyatta vardır üç meydan-ı cevelan; onlar içinde gəzər, haricine çıxa bilməz:

§709

Ya aşkla hüsündür, ya hamaset və şehamet, ya tasvir-i həqiqət. İşte yabani edepse hamaset noktasında hakperestliği etməz.

§710

Bəlkə zalim nev-i beşerin gaddarlıklarını alkışlamakla qüvvət-perestlik hissini telkin edər. Hüsün və aşk noktasında, aşk-ı həqiqi bilməz.

§711

Şehvet-engiz bir zevki nefislere də zerkeder. Tasvir-i həqiqət maddesinde, kainata sanat-ı İlahî surətində bakmaz,

§712

Bir sıbga-i Rahmanî surətində göremez. Bəlkə tabiat noktasında tutar, tasvir edir hem ondan da çıxa bilməz.

§713

Onun üçün telkini aşk-ı tabiat olur. Madde-perestlik hissi, kalbe də yerleştirir, ondan ucuzca özünü kurtaramaz.

§714

Yenə ondan gelen, dalaletten neş’et eden ruhun ızdırabatına o edepsizlenmiş edep müsekkin hem münevvim; həqiqi fayda verməz.

§715

Tək bir ilacı bulmuş, o da romanlarıymış. Kitab kimi bir hayy-ı meyyit, sinema kimi bir müteharrik emvat! Meyyit həyat veremez.

§716

Hem tiyatro kimi tenasühvari, mazi denilen geniş kabrin hortlakları kimi bu üç nevi romanlarıyla heç də utanmaz.

§717

Beşerin ağzına yalancı bir dil koymuş hem insanın yüzüne fâsık bir göz takmış, dünyaya bir âlüfte fistanını giydirmiş, hüsn-ü mücerred tanımaz.

§718

Güneşi gösterirse sarı saçlı, güzel bir aktrisi kārie ihtar edər. Zâhiren deyər: “Sefahet fenadır, insanlara yakışmaz.”

§719

Netice-i muzırrayı gösterir. Halbuki sefahete elə müşevvikane bir tasviri yapar ki ağız suyu akıtır, ağıl hâkim kalamaz.

§720

İştihayı kabartır, hevesi tehyic edər, his daha söz dinlemez. Kur’an’daki edepse hevayı karıştırmaz.

§721

Hakperestlik hissi, hüsn-ü mücerred aşkı, cemal-perestlik zevki, həqiqət-perestlik şevki verir hem də aldatmaz.

§722

Kainata tabiat cihetinde bakmır; bəlkə bir sanat-ı İlahî, bir sıbga-i Rahmanî noktasında bahseder, akılları şaşırtmaz.

§723

Marifet-i Sâni’in nurunu telkin edər. Hər şeyde âyetini gösterir. Hər ikisi rikkatli birer hüzün də verir lakin birbirine benzemez.

§724

Avrupazade edepse fakdü’l-ahbaptan, sahipsizlikten neş’et eden gamlı bir hüznü verir, ulvi hüznü veremez.

§725

Çünki sağır tabiat hem də bir kör kuvvetten mülhemane aldığı bir hiss-i hüzn-ü gamdar. Âlemi bir vahşetzar tanır, başqa çeşit göstermez.

§726

O surette gösterir hem də mahzunu tutar, sahipsiz də olaraq yabaniler içinde koyar, heç bir ümit bırakmaz.

§727

Özünə verdiyi bu hissî heyecanla gitgide ilhada qədər gedər, tatile qədər yol verir, dönmesi müşkül olur, bəlkə daha dönemez.

§728

Kur’an’ın edebi isə elə bir hüznü verir ki âşıkane hüzündür, yetimane deyildir. Firaku’l-ahbaptan gəlir, fakdü’l-ahbaptan gəlməz.

§729

Kainatta nazarı, kör tabiat yerine şuurlu hem rahmetli bir sanat-ı İlahî onun medar-ı bahsi, tabiattan bahsetmez.

§730

Kör qüvvətin yerine inayetli, hikmetli bir qüdrət-i İlahî ona medar-ı beyan. Onun üçün kainat, vahşetzar surət giymez.

§731

Bəlkə muhatab-ı mahzunun nazarında olur bir cemiyet-i ahbap. Hər tarafta tecavüb, hər canibde tahabbüb; ona sıkıntı verməz.

§732

Hər köşede istînas, o cemiyet içinde mahzunu vaz’edir bir hüzn-ü müştakane, bir hiss-i ulvi verir, gamlı bir hüznü verməz.

§733

İkisi birer şevki də verir: O yabani edebin verdiyi bir şevk ilə nəfs düşer heyecana, heves olur münbasit; ruha ferah veremez.

§734

Kur’an’ın şevki isə: Ruh düşer heyecana, şevk-i maâlî verir. İşte bu sırra binaen, şeriat-ı Ahmediye (asm) lehviyatı istəməz.

§735

Bazı âlât-ı lehvi tahrim edib, bir kısmı helâl deyə izin verib… Demək, hüzn-ü Kur’anî və ya şevk-i Tenzilî veren âlet, zərər verməz.

§736

Əgər hüzn-ü yetimî və ya şevk-i nefsanî verse âlet haramdır. Değişir eşhasa göre hər kəs birbirine benzemez.

§737

* * *

§738

Şecere-i yaradılışin dalları hər tarafta semerat-ı niamı ruh sahibiun ellerine zâhiren uzatır.

§739

Həqiqətdə bir yed-i rəhmət, bir dest-i kudrettir ki o semeratı, o dalları içinde sizlərə uzatır.

§740

O yed-i rəhməti, siz də şükür ilə öpünüz. O dest-i qüdrəti də minnetle takdis ediniz.

§741

* * *

§742

Ey birader-i pür emel! Hayalini ele al, mənimlə birlikdə gel. İşte bir zemindeyiz, etrafına bakarız; kimse də görməz bizi.

§743

Çadır direkleri hükmünde yüksək dağlar üstünde karanlıklı bir bulut tabakası atılmış hem o də kaplatmış zeminimizin yüzü.

§744

Müncemid bir sakf olmuş lakin alt yüzü açıkmış, o yüz güneş görürmüş. İşte bulut altındayız, sıkır zulmet bizi.

§745

Sıkıntı da boğur, havasızlık öldürür. Indi bizə üç yol var: Bir âlem-i ziyadar, bir kere seyrettimdi bu zemin-i mecazî.

§746

Bəli, bir kere buraya da gelmişim, üçünde ayrı ayrı gitmişim. Birinci yolu budur: Ekseri burdan gedər; o da devr-i âlemdir, seyahate çeker bizi.

§747

İşte biz də yoldayız, belə yayan gideriz. Bak bu səhranın kum deryalarına, necə hiddet saçır, tehdit edir bizi!

§748

Bak bu deryanın dağvari emvacına! O da bizə kızır. İşte elhamdülillah o biri yüze çıktık, görürüz güneş yüzü.

§749

Lakin çektiğimiz zahmeti ancaq da biz biliriz. Of! Tekrar buraya döndük bu zemin-i vahşetzar, bulut damı zulmettar. Bizə lâzım, revnaktar edər kalpteki gözü

§750

Bir âlem-i ziyadar. Fevkalâde əgər bir cesaretin var; gireriz də birlikdə, bu yol-u pür-hatarkâr. İkinci yolumuzu:

§751

Tabiat-ı arzı deleriz, o tarafa geçeriz. Ya fitri bir tünelden titreyerek gideriz. Bir vakitte bu yolda seyrettim də geçtim bînaz və pür-niyazî.

§752

Lakin o zaman tabiatın zemini eritəcək, yırtacaq bir madde var idi elimde. Üçüncü yolun o delil-i mu’cizi

§753

Kur’an onu mənə vermişdi. Qardaşım, arkamı da bırakma, heç də korkma! Bak hâ şurada tünelvari mağaralar, tahte’l-arz akıntılar beklerler ikimizi.

§754

Bizi geçirecekler. Tabiat da bu müthiş cümudiyeleri də səni heç korkutmasın. Çünki bu abus çehresi altında mərhəmətli sahibinin tebessümlü yüzü.

§755

Radyumvari o madde-i Kur’anî ışığıyla sezmişdim. İşte gözüne aydın! Ziyadar âleme çıktık, bak bu zemin-i pür-nâzı

§756

Bu feza-yı latîf, şirin. Yahu başını kaldır! Bak semavata ser çekmiş, bulutları da yırtmış, aşağıda bırakmış. Davet edir bizi.

§757

Bu şecere-i tûba, məgər o Kur’an imiş. Dalları hər tarafa uzanmış. Tedelli eden bu dala biz də asılmalıyız, oraya alsın bizi.

§758

O şecere-i semavî, bir timsali zeminde olmuş şer’-i enveri. Demək, zəhmət çekmeden o yol ilə çıkardık bu âlem-i ziyaya, sıkmadan zəhmət bizi.

§759

Madam ki yanlış etmişiz; eski yere döneriz, doğru yolu buluruz. Bak, üçüncü yolumuz: Bu dağlar üstünde durmuş olan şehbazi

§760

Hem də bütün cihana okur bir ezanı. Bak müezzin-i a’zama, Muhammedü’l-Hâşimî (asm) davet edər insanı âlem-i nur-u envere. İlzam edər niyaz ilə namazı.

§761

Bulutları da yırtmış, bak bu hüda dağlarına. Semavata ser çekmiş, bak şeriat cibaline. Necə müzeyyen etmiş zeminimizin yüzü gözü.

§762

İşte çıkmalıyız buradan himmet tayyaresiyle. Ziya, nesîm orada; nur u cemal orada. İşte buradadır Uhud-u Tevhid, o cebel-i azizi.

§763

İşte şuradadır Cûdi-i İslâmiyet, o cebel-i salamatlıq. İşte Cebelü’l-Kamer olan Kur’an-ı Ezher, zülâl-i Nil akır o muhteşem menbadan. İç o âb-ı lezizi!..

§764

فَتَبَارَكَ اللّٰهُ اَح۟سَنُ ال۟خَالِقٖينَ

§765

وَ اٰخِرُ دَع۟وٰينَا اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ

§766

Ey arkadaş! Indi hayali baştan çıkar, aklı kafaya geçir. Evvelki iki yolun, mağdub və dâllîn yolu; hatarları çox çoktur, kıştır daim güz yazı.

§767

Yüzde biri kurtulur; Eflatun, Sokrat kimi. Üçüncü yol, sehildir hem karib-i müstakimdir. Zayıf, kavî müsavi. Hər kəs o yoldan gedər. En rahatı budur ki şehit olmaq ya gazi.

§768

İşte neticeye gireriz. Bəli, deha-yı fennî: Evvelki iki yoldur ona meslek və mezhep. Lakin hüda-yı Kur’anî: Üçüncü yoldur, onun sırat-ı müstakimi îsal edər o bizi.

§769

اَللّٰهُمَّ اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟

§770

غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَ لَاالضَّٓالّٖينَ اٰمٖينَ

§771

* * *

§772

Hayal libasını giymiş muazzam bir həqiqət

§773

Ey yoldaş-ı hüşdar! Sırat-ı müstakimin o meslek-i nurani, mağdub və dâllînin o tarîk-i zulmanî, tam farklarını görmək əgər istersen ey aziz,

§774

Gel vehmini ele al, hayal üstüne də min, indi səninlə gideriz zulümat-ı ademe. O mezar-ı ekberi, o şehr-i pür-emvatı bir ziyaret ederiz.

§775

Bir Kadîr-i Ezelî, öz dest-i kudretle bu zulümat kıtadan bizi tuttu çıkardı, bu vücuda bindirdi, gönderdi bu dünyaya; bu şehr-i bîlezaiz.

§776

İşte indi biz geldik bu âlem-i vücuda, o sahra-yı hēile. Gözümüz də açıldı, şeş cihette biz baktık; evvel istîtafkârane önümüze bakarız.

§777

Lâkin beliyyeler, elemler önümüzde düşmanlar kimi tehacüm edər. Ondan korktuk, çekindik. Sağa sola, anâsır-ı tabâyia bakarız, ondan meded bekleriz.

§778

Lâkin biz görürük ki onların kalpleri kasiyye, merhametsiz. Dişlerini bilerler, hiddetli də bakarlar; ne naz dinler, ne niyaz!

§779

Muztar adamlar kimi meyusane nazarı yukarıya kaldırdık. Hem istimdadkârane ecram-ı ulviyeye bakarız, çox dehşetli tehditkâr da görürüz.

§780

Güya birer gülle bomba olmuşlar, yuvalardan çıkmışlar. Hem etraf-ı fezada çox süratli geçerler, hər nasılsa ki onlar birbirine dokunmaz.

§781

Ger biri yolunu kazara bir şaşırtsa, el-iyazü billah, bu âlem-i şehadet ödü də patlayacaq. Tesadüfe bağlıdır, bundan də xeyr gəlməz.

§782

Meyusane nazarı o cihetten çevirdik, elîm hayrete düştük. Başımız da eğildi, sinemizde saklandık, nefsimize bakarız. Mütalaa ederiz.

§783

İşte işitirik: Zavallı nefsimizden binlerle hâcetlerin sayhaları gəlir. Binlerle fâkatlerin enînleri çıkır. Teselliyi beklerken tevahhuş edirik.

§784

Ondan da xeyr gelmedi. Çox ilticakârane vicdanımıza girdik; içine bakırıq, bir çareyi bekleriz. Eyvah! Yenə bulmayız, biz meded verməliyik.

§785

Çünki onda görünür binlerle emelleri, galeyanlı arzular, heyecanlı hissiyat, kainata uzanmış. Hər birinden titreriz, heç yardım edemeyiz.

§786

O âmâl sıkışmışlar vücud adem içinde; bir tarafı ezele, bir tarafı ebede uzanıp gidirlər. Elə vüs’atleri var, ger dünyayı yutarsa o vicdan da tok olmaz.

§787

İşte bu elîm yolda haraya bir baş vurduk, onda bir bela bulduk. Çünki mağdub və dâllîn yolları belə olur. Tesadüf və dalalet, o yolda nazar-endaz.

§788

O nazarı biz taktık, bu hale belə düştük. Indi də halimiz ki mebde və meâdi hem Sâni’ və hem haşri muvakkat unutmuşuz.

§789

Cehennemden beterdir, ondan daha muhriktir, ruhumuzu ezir. Çünki o şeş cihetten ki onlara baş vurduk. Elə halet almışız.

§790

Ki yapılmış o halet hem havf ilə dehşetten hem acizlik ilə ra’şetten hem kalak və vahşetten hem yütm və hem yeisten mürekkeb vicdansûz.

§791

Indi hər cihete mukabil bir cepheyi alırız, def’ine çalışırız. Evvel, kudretimize müracaat ederiz, vâ-esefâ görürüz

§792

Ki âcize, zaîfe. Sâniyen: Nefiste olan hâcatın susmasına teveccüh edirik. Vâ-esefâ durmayıp bağırırlar, görürüz.

§793

Sâlisen: İstimdadkârane, bir halâskârı üçün bağırır, çağırırız, ne kimse işitir, ne cavabı verir. Biz də zannedirik:

§794

Hər bir şey bizə düşman, hər bir şey bizdən garib. Heç bir şey kalbimize bir teselli vermir; heç emniyet bahşetməz, həqiqi zevki verməz.

§795

Râbian: Biz ecram-ı ulviyeye baktıkça onlar nazara verir bir havf ilə dehşeti. Hem vicdanın müz’ici bir tevahhuş gəlir: Akılsûz, evhamsâz!

§796

Bax, ey birader! Bu dalaletin yolu, mahiyeti şöyledir. Küfürdeki zulmeti, bu yolda tamam gördük. Indi də gel qardaşım, o ademe döneriz.

§797

Tekrar yenə geliriz. Bu kere tarîkımız sırat-ı müstakimdir hem imanın yoludur. Delil və imamımız, inayət və Kur’an’dır, şehbaz-ı edvar-pervaz.

§798

İşte Sultan-ı ezel’in rəhmət və inayəti, vaktâ bizi istedi, qüdrət bizi çıkardı, lütfen bizi bindirdi kanun-u meşiete: Etvar üstünde perdaz.

§799

Indi bizi getirdi, şəfqət ilə giydirdi bu hil’at-ı vücudu, emanet rütbesini bizə tevcih eyledi. Nişanı niyaz və namaz.

§800

Bu edvar və etvarın, bu uzun yolumuzda birer menzil-i nazdır. Yolumuzda teshilat içindir ki kaderden bir emirname vermiş, sahifede cephemiz.

§801

Hər haraya geliriz, herhangi taifeye misafir oluruq, çox uhuvvetkârane istikbal görürük. Malımızdan veririz, mallarından alırız.

§802

Ticaret muhabbeti, onlar bizi beslerler, hediyelerle süslerler hem də teşyi edərlər. Gele gele bax geldik, dünya kapısındayız, işitirik âvâz.

§803

Bak girdik bu zemine, ayağımızı bastık şehadet âlemine: Şehrâyenə-i Rahman, gürültühane-i insan. Heç bir şey bilmeyiz, delil və imamımız

§804

Meşiet-i Rahman’dır. Vekil-i delilimiz, nâzenin gözlerimiz. Gözlerimizi açtık, dünya içine saldık. Hatırına gəlir mi evvelki gelişimiz?

§805

Garib, yetim olmuştuk; düşmanlarımız çoktu, bilmezdik hâmimizi. Indi nur-u iman ilə o düşmanlara qarşı bir rükn-ü metînimiz

§806

İstinadî noktamız hem himayetkârımız def’edər düşmanları. O iman-ı billahtır ki ziya-yı ruhumuz hem nur-u hayatımız hem də ruh-u ruhumuz.

§807

İşte kalbimiz rahat, düşmanları aldırmaz, bəlkə düşman tanımaz. Evvelki yolumuzda, vaktâ vicdana girdik; işittik ondan binlerle feryad u fîzar və âvâz.

§808

Ondan belaya düştük. Çünki âmâl, arzular, istidat və hissiyat; daim ebedi istəyər. Onun yolunu bilmezdik, bizdən yol bilmemezlik, onda fîzar və niyaz.

§809

Lakin elhamdülillah, indi gelişimizde bulduk nöqtə-i istimdad, ki daim həyat verir o istidat, âmâle; tâ ebedü’l-âbâda onları edər pervaz.

§810

Onlara yol gösterir, o noktadan istidat hem istimdad edir hem âb-ı həyatı içer hem kemaline koşur; o nöqtə-i istimdad, o şevk-engiz remz ü naz.

§811

İkinci kutb-u iman ki tasdik-i haşirdir. Saadet-i ebedî, o sadefin cevheri. İman bürhanı, Kur’an. Vicdan-ı insanî bir râz.

§812

Indi başını kaldır, bu kainata bir bak, onun ilə bir konuş. Evvelki yolumuzda çox müthiş görünürdü. Indi də mütebessim hər tarafa gülür, nâzenînane niyaz və âvâz.

§813

Görməz misin gözümüz arı-misal olmuşdur, hər tarafa uçur. Kainat bostanıdır, hər tarafta çiçəklər, hər çiçək də verir ona bir âb-ı leziz.

§814

Hem ünsiyet, teselli, tahabbübü verir. O da alır, getirir; şehd-i şehadet yapar. Balda bir bal akıtır, o esrarengiz şehbaz.

§815

Harekât-ı ecrama ya nücum ya şümusa nazarımız kondukça ellerine verirler Hâlık’ın hikmetini. Hem mâye-i ibreti hem cilve-i rəhməti alır edir pervaz.

§816

Güya bu güneş bizlerle konuşur, deyər: “Ey qardaşlarımız!! Tevahhuşla sıkılmayınız, ehlen sehlen merhaba, hoş teşrif ettiniz. Menzil sizin, mən bir mumdar-ı şehnaz.

§817

Mən də sizin gibiyim lakin safi, isyansız, mutî bir hizmetkârım. O Zat-ı Əhəd və Səməd olan Allah ki mahz-ı rahmetiyle hizmetinize məni musahhar-ı pür-nur etmiş. Məndən hararet, ziya; sizdən namaz və niyaz.”

§818

Yahu, bakın kamere! Yıldızlarla denizler hər biri də özünə mahsus birer lisanla: “Ehlen sehlen merhaba!” deyərlər. “Hoş geldiniz, bizi tanımaz mısınız?”

§819

Sırr-ı teavünle bak, remz-i nizamla dinlə. Hər biri söylür: “Biz də birer hizmetkâr, rahmet-i Zülcelal’in birer âyinedarıyız; heç də üzülmeyiniz, bizdən sıkılmayınız.”

§820

Zelzele na’raları, hâdisat sayhaları sizi heç korkutmasın, vesvese də vermesin. Çünki onlar içinde bir zemzeme-i ezkâr, bir demdeme-i tesbih, velvele-i naz u niyaz.

§821

Sizi bizə gönderen o Zat-ı Zülcelal, ellerinde tutmuşdur bunların dizginlerini. İman gözü okur yüzlerinde âyet-i rəhmət, hər biri birer âvâz.

§822

Ey mü’min-i qəlbi hüşyar! Indi gözlerimiz bir parça dinlensinler, onların bedeline hassas kulağımızı imanın mübarək eline teslim ederiz, dünyaya göndeririz. Dinləsin leziz bir saz.

§823

Evvelki yolumuzda bir matem-i umumî hem vaveylâ-yı mevtî zannolunan o sesler, indi yolumuzda birer nevaz u namaz, birer âvâz u niyaz, birer tesbihe âğâz.

§824

Dinlə, havadaki demdeme, kuşlardaki civcive, yağmurdaki zemzeme, denizdeki gamgama, ra’dlardaki rakraka, taşlardaki tıktıka birer manidar nevaz…

§825

Terennümat-ı hava, naarat-ı ra’deyə, nağamat-ı emvac, birer zikr-i azamet. Yağmurun hezecatı, kuşların seceatı birer tesbih-i rəhmət, həqiqətə bir mecaz.

§826

Eşyada olan asvat, birer savt-ı vücuddur: Mən də varım deyərlər. O kainat-ı sâkit, birden söze başlır: “Bizi camid zannetme, ey insan-ı boşboğaz!”

§827

Tuyûrları söylettirir ya bir lezzet-i nemət ya bir nüzul-ü rəhmət. Ayrı ayrı seslerle, kiçik âğâzlarıyla rəhməti alkışlarlar, nemət üstünde iner, şükür ilə edər pervaz.

§828

Remzen onlar deyərlər: “Ey kainat qardaşlar! Ne güzeldir halimiz, şefkatle perverdeyiz, halimizden memnunuz.” Sivri dimdikleriyle fezaya saçırlar birer âvâz-ı pür-naz.

§829

Güya bütün kainat ulvi bir musikîdir, iman nuru işitir ezkâr və tesbihleri. Çünki hikmət reddeder tesadüf vücudunu, nizam isə tard edər ittifak-ı evhamsâz.

§830

Ey yoldaş! Indi bu âlem-i misalîden çıkarız, hayalî vehimden ineriz, ağıl meydanında dururuz, mizana çekeriz, ederiz yolları ber-endaz.

§831

Evvelki elîm yolumuz mağdub və dâllîn yolu, o yol verir vicdana, tâ en derin yerine hem bir hiss-i elîmi hem bir şedit elemi. Şuur onu gösterir. Şuura zıt olmuşuz.

§832

Hem kurtulmak üçün də muztar və hem möhtacız; ya o teskin edilsin ya ihsas da olmasın; yoxsa dayanamayız, feryad u fîzar dinlenmez.

§833

Hüda isə şifadır; heva, iptal-i histir. Bu da teselli istəyər, bu da tegafül istəyər, bu da meşgale istəyər, bu da eğlence istəyər. Hevesat-ı sihirbaz.

§834

Tâ vicdanı aldatsın, ruhu tenvim edilsin, tâ elem hissolmasın. Yoxsa o elem-i elîm, vicdanı ihrak edər; fîzara dayanılmaz, elem-i yeis çekilmez.

§835

Demək, sırat-ı müstakimden ne qədər uzaq düşse o derece nisbeten bu halet təsir edər, vicdanı bağırttırır. Hər lezzetin içinde elemi var, birer iz.

§836

Demək heves, heva, eğlence, sefahetten memzuç olan şaşaa-i medeni, bu dalaletten gelen bu müthiş sıkıntıya bir yalancı merhem, uyutucu zehirbaz.

§837

Ey aziz arkadaşım! İkinci yolumuzda, o nurani tarîkte bir haleti hissettik; o haletle olur həyat, maden-i ləzzət. Âlâm, olur lezaiz.

§838

Onunla bunu bildik ki mütefavit derecede, qüvvət-i iman nisbetinde ruha bir halet verir. Cəsəd ruhla mültezdir, ruh vicdanla mütelezziz.

§839

Bir saadet-i âcile, vicdanda mündericdir; bir firdevs-i manevî, kalbinde mündemicdir. Düşünmekse deşmektir, şuur isə şiar-ı râz.

§840

Indi ne qədər qəlb ikaz edilirse, vicdan tahrik edilse, ruha ihsas verilse ləzzət ziyade olur hem də döner ateşi nur, şitası yaz.

§841

Vicdanda firdevslerin kapıları açılır, dünya olur bir cənnət. İçinde ruhlarımız, edər pervaz u perdaz, olur şehbaz u şehnaz, yelpez namaz u niyaz.

§842

Ey aziz yoldaşım! Indi Allah’a ısmarladık. Gel, birlikdə bir dua ederiz, sonra da buluşmak üzere ayrılırız…

§843

اَللّٰهُمَّ اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ اٰمٖينَ

§844

Bir zaman bîaman İslâm’ın düşmanı, siyasî bir dessas, yüksekte özünü göstermek isteyen vesvas bir papaz, desise niyetiyle hem inkâr surətində

§845

Hem də boğazımızı pençesiyle sıktığı bir zaman-ı elîmde çox şematetkârane bir istifham ilə dörd şey sordu bizdən.

§846

Altı yüz kəlmə istedi. Şematetine qarşı yüzüne “Tuh!” demək, desisesine qarşı küsmekle sükût etmək, inkârına qarşı da

§847

Tokmak kimi bir cevab-ı müskit vermək lâzımdı. Onu muhatap etmem. Bir hakperest adama belə cavabımız var. O dedi birincide:

§848

“Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam dini nedir?” Dedim: “İşte Kur’an’dır. Erkân-ı sitte-i iman, erkân-ı hamse-i İslâm, esas maksad-ı Kur’an.” Deyər ikincisinde:

§849

“Fikir və hayata ne vermiş?” Dedim: “Fikre tevhid, hayata istikamet. Buna dair şahidim:

§850

فَاس۟تَقِم۟ كَمَٓا اُمِر۟تَ قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ

§851

Deyər üçüncüsünde: “Mezahim-i hazıra necə tedavi edər?” Derim: “Hurmet-i riba hem vücub-u zekâtla. Buna dair şahidim:

§852

يَم۟حَقُ اللّٰهُ الرِّبٰوا da.

§853

وَاَحَلَّ اللّٰهُ ال۟بَي۟عَ وَحَرَّمَ الرِّبٰوا وَاَقٖيمُوا الصَّلٰوةَ وَاٰتُوا الزَّكٰوةَ

§854

Deyər dördüncüsünde:

§855

“İhtilal-i beşere ne nazarla bakır?” Derim: “Sa’y, asıl esastır. Servet-i insaniye, zalimlerde toplanmaz, saklanmaz ellerinde.

§856

Buna dair şahidim:

§857

لَي۟سَ لِل۟اِن۟سَانِ اِلَّا مَا سَعٰى وَالَّذٖينَ يَك۟نِزُونَ الذَّهَبَ وَال۟فِضَّةَ

§858

وَلَا يُن۟فِقُونَهَا فٖى سَبٖيلِ اللّٰهِ فَبَشِّر۟هُم۟ بِعَذَابٍ اَلٖيمٍ

§859

(Yüz mâşâallah bu cevaba.)

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol