وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا عِن۟دَنَا خَزَٓائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُٓ اِلَّا بِقَدَرٍ مَع۟لُومٍ وَ كُلَّ شَى۟ءٍ اَح۟صَي۟نَاهُ فٖٓى اِمَامٍ مُبٖينٍ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İman ve Küfür Muvazeneleri
İyirmi Altıncı Söz
Qədər ilə cüz-i ihtiyarî, iki mesele-i mühimmedir. Ona dair dörd mebhas içinde bir neçə sırlarını açmaya çalışacağız.
Qədər və cüz-i ihtiyarî, İslâmiyet’in və imanın nihayet hududunu gösteren, halî və vicdanî bir imanın cüzlerindendir. Yoxsa ilmî və nazarî değillerdir. Yani mü’min hər şeyi, hattâ fiilini, nəfsini Cənabı-Haqq’a vere vere, tâ nihayette teklif və mes’uliyetten kurtulmamak üçün “cüz-i ihtiyarî” önüne çıkır. Ona “Mes’ul və mükellefsin.” deyər. Sonra, ondan sudûr eden iyilikler və kemalât ilə mağrur olmamaq üçün “qədər” qarşısına gəlir. Deyər: “Haddini bil, yapan sən değilsin.”
Bəli qədər, cüz-i ihtiyarî; iman və İslâmiyet’in nihayet meratibinde qədər, nefsi gururdan və cüz-i ihtiyarî, adem-i mes’uliyetten kurtarmak içindir ki mesail-i imaniyeye girmişler. Yoxsa mütemerrid nüfus-u emmarenin işledikleri seyyiatının mes’uliyetinden özlərini kurtarmak üçün kadere yapışmak və onlara in’am olunan mehasinle iftihar etmək, gururlanmak, cüz-i ihtiyarîye istinad etmək; bütün bütün sırr-ı kadere və hikmet-i cüz-i ihtiyariyeye zıt bir harekete sebebiyet veren ilmî meseleler deyildir.
Bəli, manen terakki etmeyen sadə xalq içinde kaderin cây-ı istimali var. Lakin o da maziyat və mesaibdedir ki yeisin və hüznün ilacıdır. Yoxsa maâsi və istikbaliyatta deyildir ki sefahete və atalete səbəb olsun.
Demək qədər meselesi, teklif və mes’uliyetten kurtarmak üçün deyil bəlkə fahir və gururdan kurtarmak içindir ki imana girmiş. Cüz-i ihtiyarî, seyyiata merci olmaq içindir ki akideye dâhil olmuş. Yoxsa mehasine masdar olaraq tefer’un etmək üçün deyildir.
Bəli, Kur’an’ın dediyi kimi insan seyyiatından tamamen mes’uldür. Çünki seyyiatı isteyen odur. Seyyiat tahribat nevinden olduğu üçün insan, bir seyyie ilə çox tahribat yapabilir. Müthiş bir cezaya kesb-i istihkak edər. Bir kibrit ilə bir evi yakmak kimi.
Lakin hasenatta iftihara hakkı yoxdur. Onda onun hakkı çox azdır. Çünki hasenatı isteyen, iktiza eden rahmet-i İlahiye və icad eden qüdrət-i Rabbaniyedir. Sual və cavab, dâî və səbəb, ikisi də Hak’tandır. İnsan yalnız dua ilə iman ilə şuur ilə rıza ilə onlara sahib olur.
Lakin seyyiatı isteyen, nefs-i insaniyedir (ya istidat ilə ya ihtiyar ilə). Necə ki beyaz, güzel güneşin ziyasından bazı maddeler siyahlık və taaffün alır. O siyahlık, onun istidadına aittir. Lakin o seyyiatı, çox mesalihi tazammun eden bir kanun-u İlahî ilə icad eden yenə Hak’tır. Demək, sebebiyet və sual nefistendir ki mes’uliyeti o çeker. Hakk’a ait olan halk və icad isə daha başqa güzel netice və meyvələri olduğu üçün güzeldir, hayırdır.
İşte bu sırdandır ki: Kesb-i şer, şerdir; halk-ı şer, şer deyildir. Necə ki çoxlu mesalihi tazammun eden bir yağmurdan zərər gören tembel bir adam diyemez: “Yağmur rəhmət deyil.” Bəli, halk və icadda bir şerr-i cüz’î ilə birlikdə hayr-ı kesîr vardır. Bir şerr-i cüz’î üçün hayr-ı kesîri terk etmək, şerr-i kesîr olur. Onun üçün o şerr-i cüz’î, xeyr hükmüne geçer. İcad-ı İlahîde şer və çirkinlik yoxdur. Bəlkə abdin kesbine və istidadına aittir.
Hem necə qədər-i İlahî, netice və meyvələr itibarıyla şerden və çirkinlikten münezzehtir. Elə də illet və səbəb itibarıyla də zulümden və kubuhtan mukaddestir. Çünki qədər, həqiqi illetlere bakar, adalet edər. İnsanlar, zâhirî gördükleri illetlere hükümlerini bina edər, kaderin eyni adaletinde zulme düşerler. Mesela, hâkim səni sirkatle mahkûm edib hapsetti. Halbuki sən sârık değilsin. Lakin kimse bilməz gizli bir katlin var. İşte qədər-i İlahî də səni o hapisle mahkûm etmiş. Lakin qədər, o gizli katlin üçün mahkûm edib adalet etmiş. Hâkim isə sən ondan masum olduğun sirkate binaen mahkûm ettiği üçün zulmetmişdir. İşte şey-i vâhidde iki cihetle qədər və icad-ı İlahînin adaleti və insan kesbinin zulmü göründüğü kimi başqa şeyleri buna kıyas et. Demək, qədər və icad-ı İlahî; mebde və münteha, asıl və fer’, illet və neticeler itibarıyla şerden və kubuhtan və zulümden münezzehtir.
Əgər denilse: Madam ki cüz-i ihtiyarînin icada kabiliyeti yox. Bir emr-i itibarî hükmünde olan kesbden başqa insanın elinde bir şey bulunmur. Necə olur ki Bəyanı Möcüzə Quran’da, Hâlık-ı semavat və arz’a qarşı, insana âsi və düşman vaziyeti verilmiş. Hâlık-ı arz və semavat, ondan azîm şikâyetler edir. O âsi insana qarşı abd-i mü’mine yardım üçün özünü və melâikesini tahşid edir. Ona azîm bir ehemmiyet verir.
Cavab: Çünki küfür və isyan və seyyie tahriptir, ademdir. Halbuki azîm tahribat və hədsiz ademler, bir tək emr-i itibarîye və ademîye terettüp edə bilər. Necə ki bir azîm sefinenin dümencisi, vazifesinin adem-i îfasıyla, sefine gark olub bütün hademelerin netice-i sa’yleri iptal olur. Bütün o tahribat, bir ademe terettüp edir. Elə də küfür və masiyet, adem və tahrip nevinden olduğu üçün cüz-i ihtiyarî bir emr-i itibarî ilə onları tahrik edib müthiş netaice sebebiyet verebilir. Çünki küfür, çendan bir seyyiedir. Lakin bütün kainatı kıymetsizlikle və abesiyetle tahkir və delail-i vahdaniyeti gösteren bütün mövcudatı tekzip və bütün tecelliyat-ı esmayı tezyif olduğundan, bütün kainat və mevcudat və esma-i İlahiye adına Cənabı-Haqq kâfirden şedit şikâyet və dehşetli tehdidat etmək; ayn-ı hikmettir və ebedî azap vermək, ayn-ı adalettir.
Madam ki insan, küfür və isyanla tahribat tarafına gidir. Az bir hizmetle çoxlu işleri yapar. Onun üçün ehl-i iman, onlara qarşı Cənabı-Haqqın inayet-i azîmine möhtacdır. Çünki on qüvvətli adam, bir evin muhafazasını və tamiratını deruhte etse haylaz bir çocuğun o haneye ateş vermeye çalışmasına qarşı, o çocuğun velisine, bəlkə padşahına müracaata, yalvarmaya mecbur olması kimi; mü’minlerin də belə edepsiz ehl-i isyana qarşı dayanmak üçün Cənabı-Haqqın çox inayatına möhtactırlar.
Elhasıl: Əgər qədər və cüz-i ihtiyarîden bahseden adam, ehl-i huzur və kemal-i iman sahibi isə kainatı və nəfsini Cənabı-Haqq’a verir, onun tasarrufunda bilir. O vaxt hakkı var, kaderden və cüz-i ihtiyarîden bahsetsin. Çünki madam ki nəfsini və hər şeyi Cənabı-Haqq’tan bilir, o vaxt cüz-i ihtiyarîye istinad edərək mes’uliyeti deruhte edər. Seyyiata merciiyeti qəbul edib Rabb’ini takdis edər. Daire-i bəndəlikte kalıp teklif-i İlahiyeyi zimmetine alır. Hem özündən sudûr eden kemalât və hasenat ilə gururlanmamak üçün kadere bakar, fahir yerine şükreder. Başına gelen musibetlerde kaderi görür, sabreder.
Əgər qədər və cüz-i ihtiyarîden bahseden adam, ehl-i gaflet isə o vaxt kaderden və cüz-i ihtiyarîden bahse hakkı yoxdur. Çünki nefs-i emmaresi, gaflet və ya dalalet sâikasıyla kainatı esbaba verib Allah’ın malını onlara taksim edər, özünü də özünə temlik edər. Fiilini özünə və esbaba verir. Mes’uliyeti və kusuru kadere havale edər. O vaxt, nihayette Cənabı-Haqq’a veriləcək olan cüz-i ihtiyarî və en nihayette medar-ı nazar olacaq olan qədər bahsi manasızdır. Yalnız, bütün bütün onların hikmetine zıt və mes’uliyetten kurtulmak üçün bir desise-i nefsiyedir.
Ehl-i ilme mahsus (Hâşiye ) ince bir tetkik-i ilmîdir.
Əgər desen: “Qədər ilə cüz-i ihtiyarî, necə tevfik edilebilir?”
Cavab: Yeddi vecihle…
Birincisi: Əlbəttə kainatın nizam-nizam-intizam və mizan dili ilə hikmət və adaletine şehadet ettiği bir Âdil-i Hakîm, insan üçün medar-ı sevap və ikab olacaq, mahiyeti meçhul bir cüz-i ihtiyarî vermişdir. O Âdil-i Hakîm’in çoxlu hikmetini bilmediyimiz kimi bu cüz-i ihtiyarînin kaderle necə tevfik edildiğini bilmediyimiz, olmamasına delâlet etməz.
İkincisi: Bizzarure hər kəs özündə bir ihtiyar hisseder. O ihtiyarın vücudunu vicdanen bilir. Mevcudatın mahiyetini bilmək ayrıdır, vücudunu bilmək ayrıdır. Çox şeyler var; vücudu bizce bedihî olduğu halde, mahiyeti bizce meçhul. İşte bu cüz-i ihtiyarî, öyleler sırasına girebilir. Hər şey, malûmatımıza münhasır deyildir. Adem-i ilmimiz, onun ademine delâlet etməz.
Üçüncüsü: Cüz-i ihtiyarî, kadere münafî deyil. Bəlkə qədər, ihtiyarı teyid edər. Çünki qədər, ilm-i İlahînin bir nev’idir. İlm-i İlahî, ihtiyarımıza taalluk etmiş. Elə isə ihtiyarı teyid edir, iptal etmir.
Dördüncüsü: Qədər, ilim nevindendir. İlim, malûma tabidir. Yani necə olacaq, elə taalluk edir. Yoxsa malûm, ilme tabi deyil. Yani ilim desatiri; malûmu, haricî vücud noktasında idare etmək üçün esas deyil. Çünki malûmun zatı və vücud-u haricîsi, iradeye bakar və qüdrətə istinad edər.
Hem ezel, mazi silsilesinin bir ucu deyil ki eşyanın vücudunda esas tutulup ona göre bir mecburiyet tasavvur edilsin. Bəlkə ezel; mazi və hal və istikbali birden tutar, yüksekten bakar bir âyenə-misaldir. Elə isə daire-i mümkinat içinde uzanıp giden zamanın mazi tarafında bir uç tahayyül edib, ona ezel deyip o ezel ilmine, eşyanın tertip ilə girmesini və özünü onun haricinde tevehhüm etmesi, ona göre muhakeme etmək həqiqət deyildir.
Bu sırrın keşfi üçün bu misale bak: Sənin elinde bir âyenə bulunsa, sağ tarafındaki mesafe mazi, sol tarafındaki mesafe müstakbel farz edilse o âyenə yalnız mukabilini tutar. Sonra o iki tarafı bir tertip ilə tutar, çoğunu tutamaz. O âyenə ne qədər aşağı isə o qədər az görür. Lakin o âyenə ilə yükseğe çıktıkça o âyinenin mukabil dairesi genişlenir. Gitgide, bütün iki taraf mesafeyi birden bir anda tutar. İşte bu âyenə bu vaziyette onun irtisamında, o mesafelerde cereyan eden hâlât birbirine mukaddem, muahhar, muvafık, muhalif denilmez.
İşte qədər, ilm-i ezelîden olduğu üçün ilm-i ezelî, hadîsin tabiriyle “Manzar-ı a’lâdan, ezelden ebede qədər hər şey, olmuş və olacaq, birden tutar, ihata edər bir makam-ı a’lâdadır.” Biz və muhakematımız, onun haricinde ola bilməz ki mazi mesafesinde bir âyenə tarzında olsun.
Beşincisi: Qədər, sebeple müsebbebe bir taalluku var. Yani bu müsebbeb, bu sebeple vukua geləcək. Elə isə denilmesin ki: “Madam filan adamın ölmesi, filan vakitte mukadderdir. Cüz-i ihtiyarıyla tüfek atan adamın ne kabahati var, atmasaydı yenə ölecekti?”
Sual: Niyə denilmesin?
Cavab: Çünki qədər, onun ölmesini onun tüfeğiyle tayin etmişdir. Əgər onun tüfek atmamasını farz etsen o vaxt kaderin adem-i taallukunu farz edirsən. O vaxt ölmesini ne ilə hükmedəcəksən? Ya Cebrî kimi sebebe ayrı, müsebbebe ayrı birer qədər tasavvur etsen veyahut Mutezile kimi kaderi inkâr etsen, Ehl-i Sünnet və Cemaat’i buraxıb fırka-i dâlleye girersin. Elə isə biz ehl-i hak deriz ki: “Tüfek atmasaydı ölmesi bizce meçhul.” Cebrî deyər: “Atmasaydı yenə ölecekti.” Mutezile deyər: “Atmasaydı ölmeyecekti.”
Altıncısı: (Hâşiye-1 ) Cüz-i ihtiyarînin üssü’l-esası olan meyelan, Matüridîce bir emr-i itibarîdir, abde verilebilir. Lakin Eş’arî, ona mevcud nazarıyla baktığı üçün abde vermemiş. Lakin o meyelandaki tasarruf, Eş’ariyece bir emr-i itibarîdir. Elə isə o meyelan, o tasarruf, bir emr-i nisbîdir. Mütləq bir vücud-u haricîsi yoxdur. Emr-i itibarî isə illet-i tamme istəməz ki illet-i tamme vücudu üçün lüzum və zaruret və vücub ortaya girip ihtiyarı ref’etsin. Bəlkə o emr-i itibarînin illeti, bir rüçhaniyet derecesinde bir vaziyet alsa, o emr-i itibarî sübut bulabilir. Elə isə o anda onu terk edə bilər. Kur’an ona o anda diyebilir ki: “Şu şerdir, yapma.”
Bəli, əgər abd hâlık-ı ef’ali bulunsaydı və icada iktidarı olsaydı o vaxt ihtiyarı ref’ olurdu. Çünki ilm-i usûl və hikmette مَا لَم۟ يَجِب۟ لَم۟ يُوجَد۟ kaidesince mukarrerdir ki: “Bir şey vâcib olmazsa vücuda gəlməz.” Yani illet-i tamme bulunacaq, sonra vücuda gelebilir. İllet-i tamme isə ma’lulü, bizzarure və bi’l-vücub iktiza edir. O vaxt ihtiyar kalmaz.
Əgər desen: Tercih bilâ-müreccih muhaldir. Halbuki o emr-i itibarî dediyimiz kesb-i insanî, bazen etmək və bazen yapmamak, əgər mûcib bir müreccih bulunmazsa tercih bilâ-müreccih lâzım gəlir. Bu isə usûl-ü kelâmiyenin en mühim bir esasını hedmeder?
Cavab: Tereccuh bilâ-müreccih muhaldir. (Hâşiye-2 ) Yani müreccihsiz, sebepsiz rüçhaniyet muhaldir. Yoxsa, tercih bilâ-müreccih caizdir və vakidir. İrade bir sıfattır; onun şe’ni, belə bir işi görmektir.
Əgər desen: Madam ki katli halk eden Hak’tır. Niyə mənə kātil denilir?
Cavab: Çünki ilm-i sarf kaidesince ism-i fâil, bir emr-i nisbî olan masdardan müştaktır. Yoxsa bir emr-i sabit olan hasıl-ı bi’l-masdardan inşikak etməz. Masdar kesbimizdir, kātil unvanını da biz alırız. Hasıl-ı bi’l-masdar, Hakk’ın mahlukudur. Mes’uliyeti işmam eden bir şey, hasıl-ı bi’l-masdardan müştak kılınmaz.
Yedincisi: İrade-i cüz’iye-i insaniye və cüz-i ihtiyariyesi çendan zayıftır, bir emr-i itibarîdir lakin Cənabı-Haqq və Hakîm-i Mutlak, o zayıf cüz’î iradeyi, irade-i külliyesinin taallukuna bir şart-ı âdi yapmışdır. Yani manen deyər: “Ey abdim! İhtiyarınla hangi yolu istersen səni o yolda götürürüm. Elə isə mes’uliyet sənə aittir!” Teşbihte hata olmasın, sən bir iktidarsız çocuğu omuzuna alsan, onu muhayyer buraxıb “Nereyi istersen səni oraya götürəcəyəm.” desen o çocuk yüksək bir dağı istedi, götürdün. Çocuk üşüdü yaxud düştü. Əlbəttə “Sen istədin!” deyərək itab edib üstünde bir tokat vuracaqsan.
İşte Cənabı-Haqq, Ahkemü’l-Hâkimîn, nihayet zaafta olan abdin iradesini bir şart-ı âdi yapıp irade-i külliyesi ona nazar edər.
Elhasıl: Ey insan! Sənin elinde gayet zayıf lakin seyyiatta və tahribatta eli gayet uzun və hasenatta eli gayet qısa, cüz-i ihtiyarî namında bir iraden var. O iradenin bir eline duayı ver ki silsile-i hasenatın bir meyvəsi olan cənnətə eli yetişsin və bir çiçeği olan saadet-i ebediyeye eli uzansın. Digər eline istiğfarı ver ki onun eli seyyiattan kısalsın və o şecere-i mel’unenin bir meyvəsi olan zakkum-u cəhənnəmə yetişmesin.
Demək dua və təvəkkül, meyelan-ı hayra böyük bir qüvvət verdiyi kimi; istiğfar və tövbe də meyelan-ı şerri keser, tecavüzatını kırar.
Kadere iman, imanın erkânındandır. Yani “Her şey, Cənabı-Haqqın takdiriyledir.” Kadere delail-i kat’iye o qədər çoktur ki hadd ü hesaba gəlməz. Biz, basit və zâhir bir tarz ilə bu rükn-ü imanîyi, ne derece qüvvətli və geniş olduğunu, bir mukaddime ilə göstereceğiz.
Mukaddime: Hər şey vücudundan evvel və vücudundan sonra yazıldığını وَلَا رَط۟بٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ kimi çoxlu âyât-ı Kur’aniye tasrih edir və bu kainat denilen, qüdrətin Kur’an-ı kebirinin âyâtı də bu hükm-ü Kur’anîyi, nizam və mizan və nizam-nizam-intizam və tasvir və tezyin və imtiyaz kimi âyât-ı tekviniyesiyle tasdik edir.
Bəli, bu kainat kitabının manzum mektubatı və mevzun âyâtı şehadet edər ki hər şey yazılıdır.
Amma vücudundan evvel hər şey mukadder və yazılı olduğuna delil, bütün mebâdi və çərdəklər və mekadîr və suretler, birer şahittir. Çünki hər bir toxum və çərdəklər, “kâf-nun” tezgâhından çıkan birer latîf sandukçadır ki kaderle tersim edilen bir fihristecik, ona tevdi edilmişdir ki qüdrət, o kaderin hendesesine göre zerratı istihdam edib, o tohumcuklar üstünde koca mu’cizat-ı qüdrəti bina edir. Demək, bütün ağacın başına geləcək bütün vakıatı ilə çekirdeğinde yazılı hükmündedir. Çünki toxumlar maddeten basittir, birbirinin aynıdır, maddeten bir şey yoxdur.
Hem hər şeyin miktar-ı muntazaması, kaderi vâzıhan gösterir. Bəli, hangi canlıa bakılsa görünür ki gayet hikmetli və sanatlı bir kalıptan çıkmış kimi bir miktar, bir şəkil var ki o miktarı, o surəti, o şekli almaq ya hârika və nihayet derecede eğri büğrü maddî bir kalıp bulunmalı veyahut kaderden gelen mevzun, ilmî bir kalıb-ı manevî ilə qüdrət-i ezeliye o surəti, o şekli biçip giydirir.
Mesela, sən bu ağaca, bu hayvana dikkat ilə bak ki camid, sağır, kör, şuursuz, birbirinin misli olan zerreler, onun neşv ü nemasında hərəkət edər. Bazı eğri büğrü hududlarda meyvə və faydaların yerini tanır, görür, bilir kimi durur, tevakkuf edər. Sonra başqa bir yerde, böyük bir gayeyi takip edər kimi yolunu değiştirir. Demək, kaderden gelen miktar-ı manevînin və o miktarın emr-i manevîsiyle zerreler hərəkət edərlər.
Madam ki maddî və görünəcək eşyada bu derece kaderin tecelliyatı var. Əlbəttə eşyanın mürur-u zamanla giydikleri suretler və ettikleri harekât ilə hasıl olan vaziyetler də bir nizam-nizam-intizam-ı kadere tabidir. Bəli, bir çekirdekte hem bedihî olaraq irade və evamir-i tekviniyenin unvanı olan “Kitab-ı Mübin”den haber veren və işarə eden hem nazarî olaraq emir və ilm-i İlahînin bir unvanı olan “İmam-ı Mübin”den haber veren və remzeden iki qədər tecellisi var:
Bedihî qədər isə o çekirdeğin tazammun ettiği ağacın, maddî keyfiyat və vaziyetleri və heyetleridir ki sonra göz ilə görünəcək.
Nazarî isə o çekirdekte, ondan halk olunacaq ağacın müddet-i hayatındaki geçireceği tavırlar, vaziyetler, şəkillər, hareketler, tesbihatlardır ki tarihçe-i həyat adı ilə tabir edilen vaxt be-vaxt değişen tavırlar, vaziyetler, şəkillər, fiiller; o ağacın dalları, yarpaqları kimi nizam-nizam-intizamlı birer qədərî miktarı vardır.
Madam ki en âdi və basit eşyada belə kaderin tecellisi var. Əlbəttə umum eşyanın vücudundan evvel yazılı olduğunu ifade edər və az bir dikkatle anlaşılır.
Indi, vücudundan sonra hər şeyin sergüzeşt-i həyatı yazıldığına delil isə âlemde “Kitab-ı Mübin” və “İmam-ı Mübin”den haber veren bütün meyvələr və “Levh-i Mahfuz”dan haber veren və işarə eden insandaki bütün kuvve-i hâfızalar birer şahittir, birer emaredir. Bəli, hər bir meyvə, bütün ağacın mukadderat-ı həyatı onun qəlbi hükmünde olan çekirdeğinde yazılır. İnsanın sergüzeşt-i hayatıyla birlikdə kısmen âlemin hâdisat-ı maziyesi, kuvve-i hâfızasında elə bir surette yazılır ki güya hardal küçüklüğünde bu kuvvecikte dest-i qüdrət, qələm-i kaderiyle insanın sahife-i a’malinden kiçik bir senet istinsah edərək, insanın eline verib dimağının cebine koymuş. Tâ muhasebe vaxtında onunla hatırlatsın. Hem tâ mutmain olsun ki bu fena və zeval herc ü mercinde beka üçün çoxlu âyineler var ki Kadîr-i Hakîm zâillerin hüviyetlerini onlarda tersim edib ibka edir. Hem beka üçün çoxlu levhalar var ki Hafîz-i Alîm fânilerin manalarını onlarda yazır.
Elhasıl: Madam ki en basit və en aşağı derece-i həyat olan nebatat həyatı, bu derece kaderin nizamına tabidir. Əlbəttə en yüksək derece-i həyat olan hayat-ı insaniye, bütün teferruatıyla kaderin mikyasıyla çizilmişdir və kalemiyle yazılır. Bəli necə katreler, buluttan haber verir; reşhalar, su menbaını gösterir; senetler, cüzdanlar, bir defter-i kebirin vücuduna işarə edərlər. Elə də bu meşhudumuz olan, canlılardaki nizam-nizam-intizam-ı maddî olan bedihî qədər və nizam-nizam-intizam-ı manevî və hayatî olan nazarî kaderin reşhaları, katreleri, senetleri, cüzdanları hükmünde olan meyvələr, nutfeler, toxumlar, çərdəklər, suretler, şəkillər; bilbedahe “Kitab-ı Mübin” denilen irade və evamir-i tekviniyenin defterini və “İmam-ı Mübin” denilen ilm-i İlahînin bir divanı olan Levh-i Mahfuz’u gösterir.
Netice-i meram: Madam ki bilmüşahede görürük ki hər bir canlıın neşv ü nema zamanında, zerreleri eğri büğrü hududlara gedər, durur. Zerreler yolunu değiştirir. O hududların nihayetlerinde birer hikmət, birer fayda, birer maslahatı semere verirler. Bilbedahe o şeyin miktar-ı surîsi, bir qədər kalemiyle tersim edilmişdir. İşte meşhud, bedihî qədər, o canlıın manevî hâlâtında də bir qədər kalemiyle çizilmiş muntazam meyvedar hududları, nihayetleri var olduğunu gösterir. Qüdrət masdardır, qədər mistardır. Qüdrət o maânî kitabını, o mistar üstünde yazar.
Madam ki maddî və manevî qədər kalemiyle tersim edilmiş müsmir hudutlar, hikmetli nihayetler olduğunu kat’iyen anlırıq. Əlbəttə hər bir canlıın müddet-i hayatında geçireceği ahval və etvarı, o kaderin kalemiyle tersim edilmiş. Çünki sergüzeşt-i həyatı, bir nizam-nizam-intizam və mizan ilə cereyan edir. Suretler değiştirir, şəkillər alır.
Madam ki belə umum canlıta qələm-i qədər hükümrandır. Əlbəttə âlemin en mükemmel meyvəsi və arzın halifesi və emanet-i kübranın hâmili olan insanın sergüzeşt-i hayatiyesi, hər şeyden ziyade kaderin kanununa tabidir.
Əgər desen: “Qədər bizi belə bağlamış, hürriyetimizi selbetmişdir. İnbisat və cevelana müştak olan qəlb və ruh üçün kadere iman bir ağırlık, bir sıkıntı vermir mu?”
Cavab: Kat’â və aslâ! Sıkıntı vermediyi kimi nihayətsiz bir hiffet, bir rahatlık və revh u reyhanı veren və emn ü emanı temin eden bir sürur, bir nur verir. Çünki insan kadere iman etmezse kiçik bir dairede cüz’î bir serbestiyet, muvakkat bir hürriyet içinde, dünya qədər ağır bir yükü, biçarə ruhun omuzunda taşımaya mecburdur. Çünki insan bütün kainatla alâkadardır. Nihayətsiz makasıd və metalibi var. Qüdrəti, iradesi, hürriyeti milyondan birisine kâfi gelmediyi üçün çektiği manevî sıkıntı ağırlığı, ne qədər müthiş və muvahhiş olduğu anlaşılır.
İşte kadere iman, bütün o ağırlığı kaderin sefinesine atar, kemal-i rahat ilə ruh və qəlbin kemal-i hürriyetiyle kemalâtında serbest cevelanına meydan verir. Yalnız nefs-i emmarenin cüz’î hürriyetini selbeder və firavuniyetini və rububiyetini və keyfe-mâyeşa hareketini kırar.
Kadere iman o qədər ləzzətli, saadetlidir ki təsvir edilməz. Yalnız bu təmsil ilə o lezzete və o saadete bir işarə edeceğiz. Belə ki:
İki adam, bir padşahın payitahtına gedərlər. O padşahın mahall-i garaib olan has sarayına girerler. Biri, padşahı bilməz; o yerde gasıbane, sârıkane tavattun etmək istəyər. Lakin o bahçe, o sarayın iktiza ettikleri idare və tedbir və vâridat və makinelerini işlettirmek və garib hayvanatın erzakını vermək kimi zahmetli külfetleri görür, mütemadiyen ızdırap çeker. O cənnət kimi bahçe, başına bir cəhənnəm kimi olur. Hər şeye acır. İdare edemir. Teessüfle vaktini geçirir. Sonra da o hırsız edepsiz adam, te’dib suretiyle hapse atılır. İkinci adam, padşahı tanır, padşaha özünü misafir bilir. Bütün o bahçede, o sarayda olan işler, bir nizam-ı kanunla cereyan ettiğini, hər şey bir programla, tam bir asanlıqla işlediğini itikad edər. Zəhmət və külfetleri, padşahın kanununa buraxıb kemal-i safa ilə o cennet-misal bahçenin bütün lezzetlerinden istifadə edib padşahın merhametine və idare kanunlarının güzelliğine istinaden hər şeyi hoş görür, kemal-i ləzzət və saadetle hayatını geçirir. İşte مَن۟ اٰمَنَ بِال۟قَدَرِ اَمِنَ مِنَ ال۟كَدَرِ sırrını anla.
Əgər desen: “Birinci Mebhas’ta ispat ettin ki: Kaderin hər şeyi güzeldir, hayırdır. Ondan gelen şer də hayırdır, çirkinlik də güzeldir. Halbuki bu dâr-ı dünyadaki musibetler, beliyyeler, o hükmü cerh edir.”
Cavab: Ey şiddet-i şefkatten şedit bir elemi hisseden nəfsim və arkadaşım! Vücud, hayr-ı mahz; adem, şerr-i mahz olduğuna; bütün mehasin və kemalâtın vücuda rücûu və bütün maâsi və mesaib və nekaisin esası adem olduğu, delildir. Madam ki adem şerr-i mahzdır. Ademe müncer olan və ya ademi işmam eden hâlât də şerri tazammun edər. Onun üçün vücudun en parlak nuru olan həyat, ahval-i muhtelife içinde yuvarlanıp qüvvət bulur. Mütebayin vaziyetlere girip tasaffi edir. Və müteaddid keyfiyatı alıb matlub semeratı verir. Və müteaddid tavırlara girip Vâhib-i Hayat’ın nukuş-u esmasını güzelce gösterir.
İşte bu hakikattendir ki canlılara âlâm və mesaib və meşakkat və beliyyat surətində bazı hâlât ârız olur ki o hâlât ilə hayatlarına envar-ı vücud teceddüd edib zulümat-ı adem tebâud edərək hayatları tasaffi edir. Çünki tevakkuf, sükûnet, sükût, atalet, istirahat, yeknesaklık; keyfiyatta və ahvalde birer ademdir. Hattâ en böyük bir ləzzət, yeknesaklık içinde hiçe iner.
Elhasıl: Madam ki həyat, Əsmaül-Hüsnanın nukuşunu gösterir. Hayatın başına gelen hər şey hasendir.
Mesela gayet zengin, nihayet derecede sanatkâr və çox sanatlarda mahir bir zat; âsâr-ı sanatını hem qiymətli servetini göstermek üçün âdi bir miskin adamı, modellik vazifesini gördürmek üçün bir ücrete mukabil bir saatte murassa, musanna yaptığı gömleği giydirir, onun üstünde işler və vaziyetler verir, tebdil edər. Hem hər nevi sanatını göstermek üçün keser, değiştirir, uzaltır, kısaltır. Əcəba bu ücretli miskin adam o zata dese: “Mənə zəhmət verirsən. Eğilip kalkmakla vaziyet verirsən. Məni güzelleştiren bu gömleği kesip kısaltmakla güzelliğimi bozursan.” demeye hak kazanabilir mi? “Merhametsizlik, insafsızlık ettin.” diyebilir mi?
İşte onun kimi Sâni’-i Zülcelal, Fâtır-ı Bîmisal; canlıa göz, kulak, ağıl, qəlb kimi havas və letaif ilə murassa olaraq giydirdiyi vücud gömleğini Əsmaül-Hüsnanın nakışlarını göstermek üçün çox hâlât içinde çevirir, çox vaziyetlerde değiştirir. Elemler, musibetler nevinde olan keyfiyat; bazı esmasının ahkâmını göstermek üçün lemaat-ı hikmət içinde bazı şuâat-ı rəhmət və o şuâat-ı rəhmət içinde latîf güzellikler vardır.
Eski Said’in serkeş, müftehir, mağrur, ucublu, riyakâr nəfsini susturan, teslime mecbur eden beş fıkradır.
Birinci Fıkra: Madam ki eşya var və sanatlıdır. Əlbəttə bir ustaları var. Iyirmi İkinci Söz’de gayet kat’î ispat edildiyi kimi əgər hər şey birinin olmazsa o vaxt hər bir şey, bütün eşya qədər müşkül və ağır olur. Əgər hər şey birinin olsa o zaman bütün eşya, bir şey qədər âsân və kolay olur. Madam ki zemin və âsumanı biri yapmış, yaratmış. Əlbəttə o çox hikmetli və çox sanatkâr zat, zemin və âsumanın meyvələri və neticeleri və gayeleri olan canlıları başkalara buraxıb işi bozmayacaq. Başqa əllərə teslim edib bütün hikmetli işlerini abes etmeyəcək, hiçe indirmeyəcək, şükür və ibadətlerini başkasına vermeyəcəkdir.
İkinci Fıkra: Sən ey mağrur nəfsim! Üzüm ağacına benzersin. Fahirlenme! Salkımları o ağac öz takmamış, başqası onları ona takmış.
Üçüncü Fıkra: Sən ey riyakâr nəfsim! “Dine hizmet ettim.” deyə gururlanma. اِنَّ اللّٰهَ لَيُؤَيِّدُ هٰذَا الدّٖينَ بِالرَّجُلِ ال۟فَاجِرِ sırrınca: Müzekkâ olmadığın üçün bəlkə sən özünü o recül-ü fâcir bilmelisin. Hizmetini, bəndəlikini; geçen nemətlərin şükrü və yaradılış vəzifəsi və farîza-i yaradılış və netice-i sanat bil, ucub və riyadan kurtul!
Dördüncü Fıkra: Həqiqət ilmini, həqiqi hikməti istersen Cənabı-Haqqın marifetini qazan. Çünki bütün həqiqətlər-i mevcudat, ism-i Hakk’ın şuâatı və esmasının tezahüratı və sıfâtının tecelliyatıdırlar. Maddî və manevî, cevherî, arazî hər bir şeyin, hər bir insanın həqiqəti, birer ismin nuruna dayanır və hakikatine istinad edər. Yoxsa hakikatsiz, ehemmiyetsiz bir surettir. Iyirminci Söz’ün âhirinde, bu sırra dair bir nebze bahsi geçmişdir.
Ey nəfs! Əgər bu dünya hayatına müştaksan, mevtten kaçarsan kat’iyen bil ki: Həyat zannetdiyin hâlât, yalnız bulunduğun dakikadır. O dakikadan evvel bütün zamanın və o zaman içindeki eşya-i dünyeviye, o dakikada meyyittir, ölmüşdür. O dakikadan sonra bütün zamanın və onun mazrufu, o dakikada ademdir, hiçtir. Demək, güvendiyin hayat-ı maddiye, yalnız bir dakikadır. Hattâ bir kısım ehl-i tetkik “Bir âşiredir bəlkə bir ân-ı seyyaledir.” demişler. İşte bu sırdandır ki bazı ehl-i velayet, dünyanın dünya cihetiyle ademine hükmetmişler.
Madam ki böyledir, hayat-ı maddiye-i nefsiyeyi bırak. Qəlb və ruh və sırrın derece-i hayatlarına çık, bak; ne qədər geniş bir daire-i hayatları var. Sənin üçün meyyit olan mazi, müstakbel; onlar üçün haydır, hayattar və mevcuddur. Ey nəfsim! Madam ki belədir, sən də kalbim kimi ağla və bağır və də ki:
“Fâniyim, fâni olanı istemem. Âcizim, âciz olanı istemem. Ruhumu Rahman’a teslim eyledim, gayr istemem. İsterim lakin bir yâr-ı bâki isterim. Zerreyim lakin bir şems-i sermed isterim. Hiç-ender hiçim lakin bu mevcudatı birden isterim.”
Beşinci Fıkra: Bu fıkra, Arabî geldiyi üçün Arabî yazıldı. Hem bu fıkra-i Arabiye, “Allahu ekber” zikrinde otuz üç mertebe-i təfəkkürden bir mertebeye işarətir.
اَللّٰهُ اَكْبَرُ اِذْ هُوَ الْقَدِيرُ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ الْكَرِيمُ الرَّحِيمُ الْجَمِيلُ النَّقَّاشُ الْاَزَلِىُّ الَّذِي مَاحَقِيقَةُ هٰذِهِ الْكَائِنَاتِ كُلًّا وَجُزْءًا وَصَحَائِفَ وَطَبَقَاتٍ، وَمَا حَقَائِقُ هٰذِهِ الْمَوْجُودَاتِ كُلِّيًّا وَجُزْئِيًّا وَوُجُودًا وَبَقَاءً، اِلَّا خُطُوطُ قَلَمِ قَضَائِهِ وَقَدَرِهِ، وَتنْظِيمِهِ وَتقْدِيرِهِ بِعِلْمٍ وَحِكْمَةٍ، وَنقُوشُ پَرْكَارِ عِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ وَتصْوِيرِهِ وَتدْبِيرِهِ بِصُنْعٍ وَعِنَايَةٍ، وَتزْيِينَاتُ يَدِ بَيْضَاءِ صُنْعِهِ وَعِنَايَتِهِ وَتَزْيِينِهِ وَتَنْوِيرِهِ بِلُطْفٍ وَكَرَمٍ، وَاَزَاهِيرُ لَطَائِفِ لُطْفِهِ وَكَرَمِهِ وَتَوَدُّدِهِ وَتَعَرُّفِهِ بِرَحْمَةٍ وَنِعْمَةٍ، وَثَمَرَاتُ فَيَّاضِ رَحْمَتِهِ وَنِعْمَتِهِ وَتَرَحُّمِهِ وَتَحَنُّنِهِ بِجَمَالٍ وَكَمَالٍ، وَلمَعَاتُ وَتَجَلِّيَاتُ جَمَالِهِ وَكَمَالِهِ بِشَهَادَاتِ تَفَانِيَةِ الْمَرَايَا، وَسَيَّالِيَةِ الْمَظَاهِرِ مَعَ بَقَاءِ الْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ السَّرْمَدِىِّ الدَّائِمِ التَّجَلِّى، وَالظُّهُورِ عَلٰى مَرِّ الْفُصُولِ وَالْعُصُورِ وَالدُّهُورِ، وَدَائِمِ الْاِنْعَامِ عَلٰى مَرِّ الْاَنَامِ وَالْاَيَّامِ وَالْاَعْوَامِ
نَعَمْ فَالْاَثَرُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ ذَا عَقْلٍ عَلٰى الْفِعْلِ الْمُكَمَّلِ، ثُمَّ الْفِعْلُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ ذَا فَهْمٍ عَلٰى الْاِسْمِ الْمُكَمَّلِ، ثُمَّ الْاِسْمُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْبَدَاهَةِ عَلٰى الْوَصْفِ الْمُكَمَّلِ، ثُمَّ الْوَصْفُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالضَّرُورَةِ عَلٰى الشَّأْنِ الْمُكَمَّلِ، ثُمَّ الشَّأْنُ الْمُكَمَّلُ يَدُلُّ بِالْيَقِينِ عَلٰى كَمَالِ الذَّاتِ بِمَا يَلِيقُ بِالذَّاتِ وَهُوَ الْحَقُّ الْيَقِينِ نَعَمْ تَفَانِي الْمِرْآةِ، زَوَالُ الْمَوْجُودَاتِ مَعَ التَّجَلِّى الدَّائِمِ مَعَ الْفَيْضِ الْمُلَازِمِ، مِنْ اَظْهَرِ الظَّوَاهِرِ، اَنَّ الْجَمَالَ الظَّاهِرَ لَيْسَ مُلْكُ الْمَظَاهِرِ، مِنْ اَفْصَحِ تِبْيَانٍ، مِنْ اَوْضَحِ بُرْهَانٍ لِلْجَمَالِ الْمُجَرَّدِ لِلْاِحْسَانِ الْمُجَدَّدِ لِلْوَاجِبِ الْوُجُودِ، لِلْبَاقِي الْوَدُودِ اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ عَدَدَ مَا فِي عِلْمِ اللّٰهِ وَعَلٰى آلِهِ وَصَحْبِهِ وَسَلِّمْ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
(Bu küçücük zeylin böyük bir ehemmiyeti var. Hər kəsə menfaatlidir.)
Cənabı-Haqq’a vâsıl olacaq tarîkler çox çoktur. Bütün hak tarîkler Kur’an’dan alınmışdır. Lakin tarîkatların bazısı, bazısından daha qısa, daha selâmetli, daha umumiyetli olur. O tarîkler içinde, kāsır fehmimle Kur’an’dan istifadə etdiyim acizlik və möhtaclıq və şəfqət və təfəkkür tarîkıdır.
Bəli, acizlik də aşk kimi bəlkə daha eslem bir tarîktir ki bəndəlik tarîkıyla mahbubiyete qədər gedər.
Möhtaclıq də Rahman ismine îsal edər.
Hem şəfqət də aşk kimi bəlkə daha keskin və daha geniş bir tarîktir ki Rahîm ismine îsal edər.
Hem təfəkkür də aşk kimi bəlkə daha zengin, daha parlak, daha geniş bir tarîktir ki Hakîm ismine îsal edər.
Bu tarîk, hafî tarîkler misillü “Letaif-i Aşere” kimi on hatve deyil və tarîk-i cehriye kimi “Nüfus-u Seb’a” yeddi mertebeye atılan adımlar deyil bəlkə dörd hatveden ibarettir. Tarîkattan ziyade hakikattir, şeriattır. Yanlış anlaşılmasın, acizlik və möhtaclıq və kusurunu Cənabı-Haqq’a qarşı görmək deməkdir. Yoxsa onları etmək və ya halka göstermek demək deyildir.
Bu qısa tarîkın evradı: İttiba-ı sünnettir, feraizi işlemek, kebairi terk etmektir. Və bilhassa namazı ta’dil-i erkân ilə kılmak, namazın arkasındaki tesbihatı yapmaktır.
Birinci hatveye فَلَا تُزَكُّٓوا اَن۟فُسَكُم۟ ayəsi işarə edir.
İkinci hatveye وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَن۟سٰيهُم۟ اَن۟فُسَهُم۟ âyeti işaret ediyor.
Üçüncü hatveye مَٓا اَصَابَكَ مِن۟ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِن۟ سَيِّئَةٍ فَمِن۟ نَف۟سِكَ âyeti işaret ediyor.
Dördüncü hatveye كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ ayəsi işarə edir.
Bu dörd hatvenin qısa bir izahı şudur ki:
Birinci hatvede فَلَا تُزَكُّٓوا اَن۟فُسَكُم۟ ayəsi işarə ettiği kimi: Tezkiye-i nəfs etməmək. Çünki insan, cibilliyeti və fıtratı hasebiyle nəfsini sever. Bəlkə evvela və bizzat yalnız zatını sever, başqa hər şeyi nəfsinə feda edər. Mabuda lâyık bir tarzda nəfsini medheder. Mabuda lâyık bir tenzih ilə nəfsini meayibden tenzih və tebrie edər. Elden geldiyi qədər kusurları özünə lâyık görməz və qəbul etməz. Nəfsinə perestiş edər tarzında şiddetle müdafaa edər. Hattâ fıtratında tevdi edilen və Mabud-u Həqiqi’nin həmd və tesbihi üçün ona verilen cihazat və istidadı, öz nəfsinə sarf edərək مَنِ اتَّخَذَ اِلٰهَهُ هَوٰيهُ sırrına mazhar olur. Özünü görür, özünə güvenir, özünü beğenir.
İşte bu mertebede, bu hatvede tezkiyesi, tathiri: Onu tezkiye etməmək, tebrie etmemektir.
İkinci hatvede وَلَا تَكُونُوا كَالَّذٖينَ نَسُوا اللّٰهَ فَاَن۟سٰيهُم۟ اَن۟فُسَهُم۟ dersini verdiyi kimi: Özünü unutmuş, özündən haberi yox. Mevti düşünse başkasına verir. Fena və zevali görse özünə almaz. Və külfet və hizmet makamında nəfsini unutmaq lakin ahz-ı ücret və istifade-i huzuzat makamında nəfsini düşünmək, şiddetle iltizam etmək, nefs-i emmarenin muktezasıdır.
Bu makamda tezkiyesi, tathiri, terbiyesi bu haletin aksidir. Yani nisyan-ı nəfs içinde nisyan etməmək. Yani huzuzat və ihtirasatta unutmaq və mevtte və hizmette düşünmək.
Üçüncü hatvede مَٓا اَصَابَكَ مِن۟ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِن۟ سَيِّئَةٍ فَمِن۟ نَف۟سِكَ dersini verdiyi kimi: Nəfsin muktezası, daima iyiliği özündən bilib fahir və ucbe girer. Bu hatvede nəfsində yalnız kusuru və naksı və acizlik və möhtaclıq görüb bütün mehasin və kemalâtını, Fâtır-ı Zülcelal tarafından ona ihsan edilmiş nemətlər olduğunu anlayıp, fahir yerinde şükür və temeddüh yerinde hamdetmektir.
Bu mertebede tezkiyesi قَد۟ اَف۟لَحَ مَن۟ زَكّٰيهَا sırrıyla şudur ki: Kemalini kemalsizlikte, kudretini aczde, gınasını fakrda bilmektir.
Dördüncü hatvede كُلُّ شَى۟ءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَج۟هَهُ dersini verdiyi kimi: Nəfs, özünü serbest və müstakil və bizzat mevcud bilir. Ondan bir nevi rububiyet dava edər. Mabud’una qarşı adâvetkârane bir isyanı daşıyır. İşte geləcək bu həqiqəti derk etmekle ondan kurtulur.
Həqiqət şöyledir ki: Hər şey nəfsində mana-yı adı ilə fânidir, mefkuddur, hâdistir, ma’dumdur. Lakin mana-yı harfiyle və Sâni’-i Zülcelal’in esmasına âyinedarlık cihetiyle və vazifedarlık itibarıyla şahittir, meşhuddur, vâciddir, mevcuddur.
Bu makamda tezkiyesi və tathiri şudur ki: Vücudunda adem, ademinde vücudu vardır. Yani özünü bilse, vücud verse kainat qədər bir zulümat-ı adem içindedir. Yani vücud-u şahsîsine güvenip Mûcid-i Həqiqi’den gaflet etse yıldız böceği kimi bir şahsî ziya-yı vücudu, nihayətsiz zulümat-ı adem və firaklar içinde bulunur, boğulur. Lakin enaniyeti buraxıb, bizzat nefsi heç olduğunu və Mûcid-i Həqiqi’nin bir âyenə-i tecellisi bulunduğunu gördüğü vaxt, bütün mövcudatı və nihayətsiz bir vücudu kazanır. Çünki bütün mövcudat, esmasının cilvelerine mazhar olan Zat-ı Vâcibü’l-vücud’u bulan, hər şeyi bulur.
Bu acizlik, möhtaclıq, şəfqət, təfəkkür tarîkındaki dörd hatvenin izahatı; həqiqətin ilmine, şeriatın hakikatine, Kur’an’ın hikmetine dair olan iyirmi altı adet Sözlerde geçmişdir. Yalnız şurada bir iki noktaya qısa bir işarə edeceğiz. Belə ki:
Bəli, bu tarîk daha kısadır. Çünki dörd hatvedir. Acizlik, elini nefisten çekse doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelal’e verir. Halbuki en keskin tarîk olan aşk, nefisten elini çeker lakin maşuk-u mecazîye yapışır. Onun zevalini bulduktan sonra Mahbub-u Həqiqi’ye gedər.
Hem bu tarîk daha eslemdir. Çünki nəfsin şatahat və bâlâ-pervazane davaları bulunmaz. Çünki acizlik və möhtaclıq və kusurdan başqa nəfsində bulmur ki haddinden fazla geçsin.
Hem bu tarîk daha umumî və cadde-i kübradır. Çünki kainatı ehl-i vahdetü’l-vücud kimi huzur-u daimî kazanmak üçün idama mahkûm zannedip لَا مَو۟جُودَ اِلَّا هُوَ hükmetmeye veyahut ehl-i vahdetü’ş-şuhud kimi huzur-u daimî üçün kainatı nisyan-ı mutlak hapsinde hapse mahkûm tahayyül edib لَا مَش۟هُودَ اِلَّا هُوَ demeye mecbur olmur. Bəlkə idamdan və hapisten gayet zâhir olaraq Kur’an affettiğinden, o da sarf-ı nazar edib və mevcudatı özləri hesabına hizmetten azlederek Fâtır-ı Zülcelal hesabına istihdam edib, Əsmaül-Hüsnasının mazhariyet və âyinedarlık vazifesinde istimal edərək mana-yı harfî nazarıyla onlara baxıb, mutlak gafletten kurtulup huzur-u daimîye girmektir; hər şeyde Cənabı-Haqq’a bir yol bulmaktır.
Elhasıl: Mevcudatı mevcudat hesabına hizmetten azlederek, mana-yı adı ilə bakmamaktır.

