Sure-i Bakara Sual: Îcaz ilə i’caz sıfatlarını hâvi Kur’an-ı Azîmüşşan’da بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ və فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا...الخ və وَي۟لٌ يَو۟مَئِذٍ...الخ kimi çoxlu ayələr tekerrür etmektedir. Halbuki bu tekrarlar belâgata münafîdir, usanç verir?
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İşârâtü'l-İ'câz
Bakara Surəsi
Cavab: Ey arkadaş! Hər parlayan şey, yakıcı ateş deyildir. Bəli, tekrar və tekerrür bazen usanç verir lakin umumî deyildir. Hər yere, hər kelâma və hər kitaba şâmil deyildir. Usanç verici addedilen çoxlu zâhirî tekrarlar, belâgatça istihsan və takdir edilmektedir.
Bəli, insanın yediyi yemekler; biri gıda diğeri tefekküh (meyvə) olmaq üzere iki kısımdır. Birinci kısım tekerrür ettikçe memnuniyet verir, qüvvət verir, kat kat teşekkürlere səbəb olur. İkinci kısmın tekerrüründe usanç, teceddüdünde ləzzət vardır.
Kezalik kelâmlar da iki kısımdır. Bir kısmı ruhlara kut, fikirlere qüvvət verici hakikatlerdir ki tekerrür ettikçe güneşin ziyası kimi ruhlara, fikirlere həyat verir. Meyvə kabîlinden iştihayı açan kısımda tekerrür makbul deyildir, istihsan edilmez.
Buna binaen Kur’an, heyet-i mecmuasıyla kalplere kut və qüvvət olub tekrarı usanç deyil, halâvet və ləzzət verdiyi kimi; Kur’an’ın âyetlerinde də elə bir kısım vardır ki o qüvvətin ruhu hükmünde olub tekerrür ettikçe daha ziyade parlar, hak və həqiqət nurlarını saçar.
هُوَ ال۟مِس۟كُ مَا كَرَّر۟تَهُ يَتَضَوَّعُ
Ezcümle: بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ kimi ayələrdə bulunan ukde-i hayatiye və nurani esaslar, tekerrür ettikçe iştihaları açar; misk kimi karıştırıldıkça kokar. Demək tekerrür zannedilen, həqiqətdə tekerrür deyildir. Ancaq وَاُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا kabîlinden, o ayrı ayrı hikmetleri, nükteleri, gayeleri ifade eden tekrarlı kelâmlar yalnız ibarece, lafızca birbirine benzedikleri üçün tekrar zannedilir.
Hattâ kıssa-i Musa çox meziyetleri və hikmetleri müştemildir. Hər makamda o makama münasib bir vecihle zikredilmesi, ayn-ı belâgattır. Bəli Kur’an-ı Azîmüşşan, o kıssa-i meşhureyi, gümüş iken yed-i beyzasına alarak altın şekline ifrağıyla elə bir nakş-ı belâgata mazhar etmişdir ki bütün ehl-i belâgat, onun belâgatına hayran olmuşlar, secdeye varmışlardır.
Və keza teyemmün, teberrük və istiane kimi çox vecihleri hâvi; və tevhid, tenzih, sena, celal və cemal və ihsan kimi çox makamları tazammun; və tevhid və nübüvvet, haşir və adalet kimi makasıd-ı erbaaya işarə eden Besmele, zikredilen yerlerin hər birisinde bu vecihlerden, bu makamlardan biri itibarıyla zikredilmiş və edilmektedir.
Maahâzâ hangi surede tekerrür varsa o surenin ruhuyla münasib olan bir vecih bizzat kasdedilmekle, o biri vecihlerin istitradî və tebeî zikirleri, belâgata münafî deyildir.
Surelerin başlarında bulunan huruf-u mukattaaya ait izahatı dörd mebhasta zikredeceğiz.
الٓمٓ ilə surelerin evvellerinde bulunan huruf-u mukattaadan teneffüs eden i’caz hakkındadır. İ’caz, inci kimi incecik letaif-i belâgatın parıltılarının imtizaç və içtimaından tecelli eden bir nurdur. Bu mebhasta, bu nuru bir neçə letaif zımnında izah etmekle parlatacağız. Lakin hər bir latîfe ince və ziyası az isə də letaifin heyet-i mecmuasından hasıl olan tam bir ziya ilə fecr-i sadık çıkacaqdır.
1- Hece harflerinin adedi –elif-i sakine hariç kalmak şartıyla– iyirmi səkkiz harftir. Kur’an-ı Azîmüşşan, surelerin başında bu harflerin yarısını zikretmiş, yarısını da terk etmişdir.
2- Kur’an’ın almış olduğu nısıf, terk ettiği nısıftan daha ziyade kesîrü’l-istimaldir.
3- Kur’an, surelerin başında zikretdiyi kısım içinde, dil üzerine daha suhuletli olan “elif, lâm”ı çox tekrar etmişdir.
4- Kur’an aldığı harfleri, hece harflerinin adedince surelere tevzi etmişdir.
5- Hece harflerinin mehmuse, mechure, şedide, rahve, müsta’liye, münhafıza, müntabıka, münfetiha kimi çiftli cinslerinin hər birisinden yenə nısıf almışdır.
6- Çifti, yani eşi olmayan –evtar– kısmında sakîlden azı, hafiften çoğu almışdır. Kalkale, zelâka kimi.
7- Kur’an-ı Azîmüşşan’ın, surelerin başındaki huruf-u mukattaanın zikredilen minval üzerine tansifleri hakkında ihtiyar ettiği tarîk, beş yüz dörd ihtimalden intihab edilmişdir. Və intihab edilen bu tarîkten başqa heç bir ihtimal ilə mezkûr tansif mümkün deyildir. Çünki taksimler çoxlu birbirine girmiş və çox mütefavittir. Bu kimi i’caz lem’alarından hisse alamayan, zevkine levm və itab etsin.
Bu mebhasta da bir neçə letaif vardır:
1- الٓمٓ ilə emsalinde göze çarpan garabet, bu harflerin çox garib və acib bir şeyin mukaddimesi və keşif kolları olduklarına işarətir.
2- Bu surelerin başlarındaki taktî-i huruf ilə isimleri hecelemek, müsemmanın me’hazine və nədən neş’et ettiğine işarətir.
3- Bu harflerin taktîi, müsemmanın vâhid-i itibarî olub terkib-i mezcî olmadığına işarətir.
4- Bu harflerin taktî ilə ta’dadı, sanatın madde və me’hazini muhataba göstermekle muarazaya talip olanlara qarşı meydan okuyarak “İşte i’caz sanatını, bu gördüyünüz harflerin nazım və nakışlarından yaptım. Buyurunuz meydana!” deyə onların tahkirane tebkitlerine (tekdirlerine) işarətir.
5- Manadan soyulmuş bu hece harflerinin zikri, muarızları hüccetsiz bırakmaya işarətir. Bəli Bəyanı Möcüzə Quran, bu manasız harflerin hal dili ilə ilan edir ki: “Mən sizdən beliğ manaları, hükümleri, həqiqətləri ifade eden yüksək hutbeleri və nutukları istemirəm. Yalnız bu ta’dad etdiyim harflerden bir nazire yapınız, velev iftira və hikâyelerden ibaret hətta olursa olsun!”
6- Harfleri ta’dad ilə hecelemek, yeni kıraata və kitabete başlayan müptedilere mahsustur. Bundan anlaşılır ki Kur’an, ümmi bir kavme və müptedi bir muhite muallimlik yapır.
7- ا, ل, د kimi harfleri, mesela “elif, lâm, dal” kimi isimleriyle tabir və zikretmek, ehl-i kıraat və erbab-ı kitabetin ittihaz ettikleri bir usûldür. Bundan anlaşılır ki hem söyleyen hem dinleyen ümmi olduklarına nazaran bu tabirler, söyleyenden doğmur və onun malı deyildir ancaq başqa bir yerden ona gəlir.
Ey arkadaş! Bu letaifin ince iplerinden dokunan yüksək nakş-ı belâgatı göremeyen adam, belâgat ehlinden deyildir. Erbab-ı belâgata müracaat etsin.
الٓمٓ i’cazın esaslarından îcazın en yüksək və en ince derecesine bir misaldir. Bunda da bir neçə letaif vardır:
1- الٓمٓ üç harfiyle üç hükme işarətir. Belə ki:
Elif, هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ ال۟اَزَلِىِّ hükmüne və kaziyesine;
Lâm, نَزَلَ بِهٖ جِب۟رٖيلُ hükmüne və kaziyesine;
Mim, عَلٰى مُحَمَّدٍ ع ص م hükmüne və kaziyesine remzen və îmaen işarətir.
Bəli, necə ki Kur’an’ın hükümleri uzun bir surede, uzun bir surə qısa bir surede, qısa bir surə bir ayədə, bir ayə bir cümlede, bir cümle bir kelimede, o kəlmə də “sin, lâm, mim” kimi huruf-u mukattaada irtisam edər, görünür. Kezalik الٓمٓ in hər bir harfinde mezkûr hükümlerden biri temessül etmiş görünür.
2- Surelerin başlarındaki huruf-u mukattaa, İlahî bir şifredir. Beşer fikri ona yetişemir. Anahtarı ancaq Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdadır.
3- Şifrevari bu huruf-u mukattaanın zikri, Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın fevkalâde bir zekâya mâlik olduğuna işarətir ki Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam remizleri, îmaları və en gizli şeyleri sarîh kimi telakki edər, anlar.
4- Bu harflerin taktîi; harf və lafızların hâvi oldukları qiymət, yalnız ifade ettikleri manalara göre olmayıp ilm-i esrarü’l-hurufta beyan edildiyi kimi adet və sayılar misillü, harflerin arasında fitri münasebetlerin bulunduğuna işarətir. (Hâşiye )
5- الٓمٓ taktîiyle, bütün harflerin esas mahreçleri olan “halk, vasat, şefe” mahreçlerine işarətir. Və zihinlerin nazar-ı dikkatini bu mahreçlere çevirir ki zihinler, gerek bu üç mahreçte gerek bunlara bağlı kiçik kiçik mahreçlerde lafızların və harflerin necə vücuda geldiklerini hayret və ibretle mütalaa etsinler.
Ey zihnini belâgatın boyasıyla boyayan arkadaş! Bu letaifi sıkacaq olursan هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ içinden çıkacaqdır.
الٓمٓ emsaliyle birlikdə terkip şeklinden taktî surətində zikirleri, bu şeklin müstakil olub heç bir imama tabi olmadığına və heç kimseyi taklit etmiş olmadığına və üslupları acib, çeşitleri garib yeni saha-i vücuda gelen bir bedîa olduğuna işarətir. Bu mebhasta da bir neçə letaif vardır:
1- Hatip və beliğlerin âdetindendir ki mesleklerinde daima bir misale tabi olurlar və bir örnek üzerine nakış dokurlar və işlenmiş bir yolda yürürlər. Halbuki bu harflerden anlaşıldığına nazaran Kur’an, heç bir misale tabi olmamışdır və heç bir nakş-ı belâgat örneği üzerine nakış yapmamışdır və işlenmemiş bir yolda yürümüşdür.
2- Kur’an baştan aşağıya qədər, nâzil olduğu heyet üzerine bâkidir. Bu qədər Kur’an’ı taklit etmeye müştak olan dostlar və mütehacim düşmanlara rağmen, indiyə qədər Kur’an’ın ne taklidi yapılmış və ne də bir misali gösterilmişdir. Bəli Kur’an, milyonlarca Arabî kitaplarla mukayese edilirse benzeri bulunamaz. O halde Kur’an ya hepsinin altındadır, bu isə muhaldir; elə isə hepsinin fevkindedir, elə isə Allah’ın kelâmıdır.
3- Beşerin sanatı olan bir şey, bidayette çirkin və gayr-ı muntazam olur, sonra yavaş yavaş nizam-nizam-intizama sokulur. Kur’an isə ilk zuhurunda gösterdiyi halâveti, güzelliği, gençliği indi də öylece muhafaza etmektedir.
Ey belâgat letafetinin kokusunu koklayan arkadaş! Zihnini bu mebahis-i erbaaya gönder ki bal arısı اَش۟هَدُ اَنَّ هٰذَا كَلَامُ اللّٰهِ balını çıkarsın.
Arkadaş! Kelâmların hüsnünü artıran və güzelliğini fazlaca parlatan belâgatın esaslarından biri də şudur ki: Bir havuzu doldurmak üçün etrafından süzülen sular kimi beliğ kelâmlarda da zikredilen kelimelerin, kayıtların, heyetlerin tamamen o kelâmın takip ettiği esas maksada nâzır olmakla onun takviyesine hizmet etmeleri, belâgat mezhebinde lâzımdır.
Birinci Misal:
وَلَئِن۟ مَسَّت۟هُم۟ نَف۟حَةٌ مِن۟ عَذَابِ رَبِّكَ
olan âyet-i kerîme nazar-ı dikkate alınırsa görülür ki: Bu kelâmdaki maksat və esas, “çox az bir azap ilə fazla korkutmak”tır. Və bu kelâmda olan mezkûr kəlmələr və kayıtlar, tamamen o maksadı takviye üçün çalışırlar.
Ezcümle: Şek və ihtimali ifade eden اِن۟ şartiye olub azabın azlığına və ehemmiyetsizliğine işarətir.
Və keza نَف۟حَةٌ sîgasıyla və tenviniyle, azabın ehemmiyetsizliğine îmadır.
Və keza مَسَّ kəlməsi, azabın şedit olmadığına işarətir.
Və keza teb’izi ifade eden مِن۟ və şiddeti gösteren نَكَال۟ kelimesine bedel, hiffeti îma eden عَذَابِ kəlməsi və رَبِّ kelimesinden îma edilen şəfqət, hepsi də azabın kıllet və ehemmiyetsizliğine işarə etmekle, bu şiiri hal dilileriyle temessül edirlər:
عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَحُس۟نُكَ وَاحِدٌ وَكُلٌّ اِلٰى ذَاكَ ال۟جَمَالِ يُشٖيرُ
Yani “İbarelerimiz ayrı ayrı isə də hüsnün birdir. Hepsi də o hüsne işarə edirlər.”
İkinci Misal:
الٓمٓ ذٰلِكَ ال۟كِتَابُ لَا رَي۟بَ فٖيهِ هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ olan âyet-i kerîmedir. Bu ayədə maksad-ı esas, “Kur’an’ın yüksekliğini göstermek”tir. Və bu maksadı takviye eden الٓمٓ ، ذٰلِكَ ، اَل۟كِتَابُ ، لَا رَي۟بَ فٖيهِ kayıtlarıdır. Bəli bu kayıtlar, istinad ettikleri çox ince və gizli delillerine işarə etmekle birlikdə, o maksadın takviyesine koşurlar.
Ezcümle: الٓمٓ kasem olduğu cihetle Kur’an’ın azametine və altında müstetir, gizli o mezkûr letaif cihetiyle də davanın ispatına işarə edər.
Və keza ذٰلِكَ zat ilə sıfâtı gösteren bir işarə olması itibarıyla hem Kur’an’ın azametine hem azameti ispat eden sıfât-ı kemaliyeye işarə edər.
Və keza ذٰلِكَ işarə-i hissiyeye mahsus iken işarə-i akliyede kullanılması, tazim və ehemmiyeti ifade ettiği kimi makul olan Kur’an’ı mahsûs surətində göstermesi, Kur’an’ı ezhan və enzarın nazar-ı dikkatine arz etmekle, tesettürü icab eden hile, zafiyet və sair çirkin şeylerden münezzeh olduğunu izhar və itiraf ettirmektir.
Və keza ذٰلِكَ nin ل vasıtasıyla ifade ettiği bu’d, Kur’an’ın kemaline delâlet eden ulüvv-ü rütbesine işarətir.
Və keza اَل۟كِتَابُ deki اَل۟ hasr-ı örfîyi ifade ettiğinden, Kur’an’ın azametine və başqa kitabların mehasinini cem’etmekle onların fevkinde olduğuna işarətir.
Və keza كِتَابُ tabiri, ehl-i kıraat və kitabetten olmayan bir ümminin mahsulü olmadığına işarətir.
Və keza لَا رَي۟بَ فٖيهِ zamirinin hər iki ihtimaline binaen Kur’an’ın kemalini ispat və ya tekid edər. Və keza istiğrakı ifade eden لَا Kur’an’ın hər köşesinde rekz və hər yerinde zikredilen deliller, bürhanlar, hücuma gelen şek və şüpheleri def’ ilə Kur’an’ın o kimi lekelerden münezzeh olduğunu ilan edər. Və hal dili ilə bu şiiri okur:
وَكَم۟ مِن۟ عَائِبٍ قَو۟لًا صَحٖيحًا وَاٰفَتُهُ مِنَ ال۟فَه۟مِ السَّقٖيمِ
Yani “Kur’an’da ta’yib ediləcək heç bir nöqtə yoxdur. Kur’an kimi sahih kavilleri ta’yib etmək ancaq fehimlerin sekametinden ileri gəlir.” Və keza zarfiyeti ifade eden فٖى tabiri, Kur’an’ın sathına və zâhirine konan şek və şübhə varsa içerisindeki həqiqətlər ilə def’edilebileceğine işarətir.
Arkadaş! Tahlil vasıtasıyla terkibin kıymetini və küll ilə cüzler arasındaki farkı idrak edebildiysen, bu misallerdeki kuyud və hey’ata dikkat et. Və o kelimelerden nebean eden zülâl-i belâgatı və kevser-i fesahati doyuncaya qədər iç “Elhamdülillah!” də.
Sual:
الٓمٓ ذٰلِكَ ال۟كِتَابُ لَا رَي۟بَ فٖيهِ هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ âyet-i kerîmesinin cümleleri, atıf ilə birbiriyle bağlanmamış olması neye binaendir?
Cavab: O cümleler arasındaki şiddet-i ittisal, bağlılık və sarılmaktan bir ayrılık yoxdur ki birbiriyle bağlanmaya lüzum olsun. Çünki o cümlelerin hər biri, arkadaşlarına hem babadır hem oğul. Yani hem delildir hem neticedir.
Bəli الٓمٓ hal dili ilə hem muarazaya meydan okur hem mu’ciz olduğunu ilan edər.
ذٰلِكَ ال۟كِتَابُ hem bütün kitaplara faik olduğunu tasrih edər hem müstesna və mümtaz olduğunu izhar edər.
لَا رَي۟بَ فٖيهِ hem Kur’an’ın şek və şübhə yeri olmadığını tasrih edər hem müstesna və mümtaz olduğunu izhar edər.
هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ hem tarîk-i müstakimi irae etmekle muvazzaf olduğunu gösterir hem mücessem bir nur-u hidayet olduğunu ilan edər.
İşte bu cümlelerden hər biri, ifade ettiği birinci manasıyla arkadaşlarına delil olduğu kimi ikinci manasıyla da onlara neticedir.
Sonra bu ayənin bu cümleleri arasında i’caza menba, belâgata medar olan on iki münasibət, alâka və bağlılık vardır. Bunlardan misal olaraq üç taneyi zikir, ötekileri də sənə havale ederim.
1- الٓمٓ bütün muarızları, muarazaya davet edər. Elə isə en yüksək bir kitaptır. Elə isə bir yakîn sadefidir. Çünki kitabın kemali, yakîn iledir. Elə isə nev-i beşer üçün mücessem bir hidayettir.
2- ذٰلِكَ ال۟كِتَابُ yani emsaline tefevvuk etmişdir. Elə isə müstesnadır. Çünki şek və şübhə yeri deyildir. Çünki müttakilere doğru yolu gösterir. Elə isə mu’cizdir.
3- هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ yani tarîk-i müstakime irşad edər. Elə isə yakîniyattandır. Elə isə mümtazdır. Elə isə mu’cizdir.
Ey arkadaş! Bu هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ cümlesindeki nur-u belâgat və hüsn-ü kelâm, dörd noktadan tezahür etmişdir:
1- Bu cümlede “mübteda” mahzuftur. Bu hazf, cümleyi teşkil eden “mübteda” ilə “haber” arasındaki ittihat elə bir dereceye varmış ki sanki “mübteda” hazfolmayıp haberin içerisine girmiş. Haricen ikisi müttehid oldukları kimi zihnen də müttehid olduklarına işarətir.
2- هَادٖى yerinde هُدًى yani ism-i fâil mevkiinde masdarın kullanılması, tecessüm eden nur-u hidayetten cevher-i Kur’an’ın husule geldiğine işarətir.
3- هُدًى deki tenvin-i tenkirden anlaşılır ki hidayet-i Kur’an elə ince bir dereceye varmışdır ki həqiqəti idrak edilemez və elə geniş bir sahayı işgal etmişdir ki ihatası ilmen kabil deyildir. Çünki “marife”
nin zıddı olan “nekre” ya şiddet-i hafâdan olur və ya kesret-i zuhurdan neş’et edər. Buna binaendir ki “Tenkir, bazen tahkiri bazen tazimi ifade edər.” denilmişdir.
4- Müteaddid kelimelere bedel ism-i fâil sîgasıyla ihtiyar edilen مُتَّقٖينَ kəlməsi ilə yapılan îcaz, hidayetin semeresine və tesirine işarə olduğu kimi hidayetin vücuduna da bir delil-i innîdir.
Sual: Gayet mahdud, az bir neçə noktadan beşerin tâkatinden hariç denilen i’cazın doğması ihtimali var mıdır?
Cavab: Maddî və manevî hər şeyde yardımın və içtimaın böyük qüvvət və təsiri vardır. Bəli in’ikas sırrıyla, üç şeyin hüsnü içtima ederse beş olur. Beş içtima ederse on olur. On içtima ederse qırx olur. Çünki hər şeyde bir nevi in’ikas və bir nevi temessül vardır. Necə ki birbirine mukabil tutulan iki âyinede çox âyineler görünür; kezalik iki üç nükte və ya iki üç hüsün içtima ettikleri zaman çoxlu nükteler, çoxlu hüsünler tevellüd edər.
Bu sırra binaendir ki hər hüsün sahibinin və hər bir sahib-i kemalin emsaliyle içtima etmeye fitri bir meyli vardır ki içtimaları zamanında hüsünleri, kemalleri bir iken iki olur. Hattâ bir taş, taşlığıyla birlikdə kubbeli binalarda ustanın elinden çıkar çıxmaz başını əgər, arkadaşıyla birleşmeye meyleder ki sukut tehlikesinden kurtulsunlar. Maalesef insanlar, teavün sırrını idrak edememişler. Heç olmazsa taşlar arasındaki yardım vaziyetinden ders alsınlar.
Sual: Belâgat və hidayetten maksat, həqiqəti vâzıh bir şəkildə gösterip fikirleri və zihinleri ihtilaflardan kurtarmak iken müfessirlerin bu kimi ayələrdə yaptıkları ihtilafat, gösterdikleri ihtimaller, beyan ettikleri ayrı ayrı birbirine uymayan vecihler altında hak və həqiqət ne surətlə görülebilir?
Cavab: Malûmdur ki Kur’an-ı Azîmüşşan yalnız bir asra deyil, bütün asırlara nâzil olmuşdur. Hem bir tabaka insanlara mahsus deyil, bütün tabakat-ı beşere şümulü vardır. Hem bir sınıf insanlara ait deyil, bütün beşerin sınıflarına râcidir.
Binaenaleyh hər kəs, hər tabaka, hər zaman; fehmine, istidadına göre Kur’an’ın həqiqətlərinden hisse alabilir və hissedardır.
Halbuki nev-i beşer derece itibarıyla muhtelif və zevk cihetiyle mütefavit və keza meyil, istihsan, ləzzət, tabiat itibarıyla birbirine uymur. Mesela, bir taifenin istihsan ettiği bir şey, o biri taifenin zevkine muhaliftir. Bir kavmin meyletdiyi bir şeyden, o biri kavim nefret edir. Bu sırra binaendir ki Qurani-Kərim günahların cezası və ya hayırların mükâfatı hakkında zikretdiyi ayələrdə tahsisat yapmamış, âmm bir şəkildə bırakmışdır ki hər kəs zevkine göre fehmetsin.
Hülâsa: Bəyanı Möcüzə Quran âyetlerini, cümlelerini elə bir şəkildə nazmetmiş və vaz’etmişdir ki hər cihetten ihtimal yolları bulunsun ki muhtelif fehimler və istidatlar, zevklerine göre hisselerini alabilsinler.
Binaenaleyh ulûm-u Arabiyenin kaidelerine muvafık və belâgatın prensiplerine uygun və ilm-i usûle mutabık olmaq şartıyla, müfessirlerin birbirine muhalif olan beyanatı və ihtimalleri; zamanlara, tabakalara və fehimlere göre murad və caizdir deyə hükmedilebilir.
Bu nükteden anlaşıldı ki Kur’an’ın i’caz vecihlerinden biri odur ki nazmı, elə bir üsluptadır ki bütün asırlara, tabakalara intibak edə bilər.
Bu cümlenin evvelki cümle ilə nazmını icab ettiren münasibət vecihleri isə:
Bu cümle, mü’minleri medheder, evvelki cümle də Kur’an’ı medheder. Bu hər iki medih arasında bir insibab (dökülmek) vardır ki o onu istəyər, o onu istəyər. Çünki ikinci medih, birinci medhin neticesidir və birinci medhe bir bürhan-ı innîdir və hidayetin semeresi və şahididir. Və eyni zamanda hidayete bir yardımcı vazifesi görür. Çünki mü’minleri medhetmekte imana gəlmək üçün bir teşvik vardır. Teşvik isə bir nevi hidayettir.
اَلَّذٖينَ ilə مُتَّقٖينَ arasındaki münasebete gelince:
Bunların biri tahliye ( تَخ۟لِيَه ), diğeri tahliye ( تَح۟لِيَه ) dir. Tahliye ( تَخ۟لِيَه )
tathir etmək və temizlemektir. Tahliye ( تَح۟لِيَه ) isə tezyin etmək və süslendirmek manasınadır. Bunlar birbiriyle arkadaş olub burada olduğu kimi daima birbirini takip edirlər. Onun üçün qəlb, takva ilə seyyiattan temizlenir temizlenmez hemen onun ardında iman ilə tezyin edilmiş və süslendirilmişdir.
Qurani-Kərim, tahliye-i seyyiatı üç mertebesiyle zikretmişdir:
Birincisi, şirki terk.
İkincisi, maâsiyi terk.
Üçüncüsü, mâsivaullahı terk etmektir.
Tahliye ( تَح۟لِيَه ) isə hasenat ilə olur. Hasenat da ya qəlb ilə olur və ya kalıp və bədən ilə olur veyahut mal ilə olur.
A’mal-i kalbînin şemsi, imandır.
A’mal-i bedeniyenin fihristesi, namazdır.
A’mal-i maliyenin kutbu, zekâttır.
Sual: اَلَّذٖينَ يُؤ۟مِنُونَ بِال۟غَي۟بِ hal iktizasına göre îcaz isə də eyni manayı ifade eden اَل۟مُؤ۟مِنُونَ kelimesine nazaran itnabdır (uzundur). Bəli اَل۟ harfi اَلَّذٖينَ ilə; مُؤ۟مِنُونَ kəlməsi يُؤ۟مِنُونَ fiiliyle tebdil edilmişdir. Bu itnabın îcaza tercih səbəbi nedir?
Cavab: اَلَّذٖينَ esma-i mübhemeden olduğundan onu tayin və temyiz eden yalnız sılasıdır. Demək bütün qiymət, sılasına aittir. Başqa sıfatlarında heç qiymət yoxdur. Bu isə burada sılası olan imana böyük bir azamet vermekle insanları iman etmeye teşvik edər.
Amma مُؤ۟مِنُونَ kelimesine bedel, fiil sîgasıyla يُؤ۟مِنُونَ nin tercihi; iman fiilini hayal nazarına gösterip keyfiyetin tasvir edilmesine, dâhilî və haricî delillerin tecellisiyle imanın istimrar və devam ilə teceddüd etmesine işarətir. Bəli, delailin zuhuru nisbetinde iman ziyadeleşir, teceddüd edər.
بِال۟غَي۟بِ: Yani nifaksız, ihlas-ı qəlb ilə iman edirlər. Və ya iman edilen şeyler gayb olmakla birlikdə iman edirlər. Veyahut gaibe və ya âlem-i gayba iman edirlər.
İman, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın tebliğ ettiği zaruriyat-ı diniyeyi tafsilen və zaruriyatın gayrısını icmalen tasdik etmekten hasıl olan bir nurdur.
Sual: Avam-ı nâstan həqiqətlər-i diniyeyi tabir eden ancaq yüzde birdir?
Cavab: Tabir etmemesi, bilmemesine delil ola bilməz. Bəli çox defa dil, insanın tasavvuratından incelerini tabirden âciz olduğu kimi kalbindeki və vicdanındaki inceler də akla görünmez. Hattâ belâgat dâhîlerinden Sekkakî kimi bir zat; İmruu’l-Kays və ya başqa bir bedevînin ibraz ettiği belâgat incelerini kavramamışdır. Maahâzâ imanın var olub olmadığı sorgu ilə anlaşılır. Mesela âmî bir adama, bu âlem bütün cihetleri ilə, eczasıyla kudretinde, tasarrufunda bulunan Sâni’in, yarattığı bu âlemin bir cihetinde olub olmadığı kimi bir sorgu yapıldığı zaman “Heç bir cihette deyildir!” dese kâfidir. Çünki nefiy cihetinin onun vicdanında sabit olduğuna delâlet edər.
İman, Sa’d-ı Taftazanî’nin tefsirine göre: “Cənabı-Haqqın istediyi kulunun kalbine, cüz-i ihtiyarının sarfından sonra ilka ettiği bir nurdur.” denilmişdir. Elə isə iman, Şems-i Ezelî’den vicdan-ı beşere ihsan edilen bir nur və bir şuâdır ki vicdanın içyüzünü tamamıyla ışıklandırır. Və bu sayede bütün kainat ilə bir ünsiyet, bir emniyet peyda olur. Və hər şeyle kesb-i muarefe edər. Və insanın kalbinde elə bir kuvve-i maneviye husule gəlir ki insan o qüvvət ilə hər musibete, hər hâdiseye qarşı mukavemet edə bilər. Və elə bir vüs’at və genişlik verir ki insan o vüs’atle geçmiş və geləcək zamanları yutabilir.
Və keza iman, Şems-i Ezelî’den ihsan edilmiş bir nur olduğu kimi saadet-i ebediyeden də bir parıltıdır. Və o parıltı ilə vicdanında bulunan bütün emel və istidatlarının toxumları, bir şecere-i tûba kimi neşv ü nemaya başlar, ebed memleketine doğru hərəkət edər, gedər.
وَيُقٖيمُونَ الصَّلَاةَ
Bu cümlenin evvelki cümle ilə bağlılığı və münasebeti gün kimi aşikârdır. Lâkin bedenî ibadət və taatlerden namazın tahsisi, namazın bütün hasenata fihrist və örnek olduğuna işarətir.
Bəli necə ki Fatiha Kur’an’a, insan kainata fihristedir; namaz da hasenata fihristedir. Çünki namaz; savm, hac, zekât və sair həqiqətləri hâvi olduğu kimi idrakli və idraksiz mahlukatın ihtiyarî və fitri ibadətlerinin numunelerine də şâmildir. Mesela secdede, rükûda, kıyamda olan melâikenin ibadətlerini hem taş, ağac və heyvanların o ibadətlere benzeyen durumlarını andıran bir ibadəttir.
Sual: يُقٖيمُونَ nin fiil sîgasıyla zikrinde ne hikmət vardır?
Cavab: Ruha həyat veren namazın o geniş hareketini və âlem-i İslâm’a yayılmış olan o intibah-ı ruhanîyi muhataba ihtar edib göstermektir. Və o güzel vaziyeti və o muntazam haleti, hayale götürüp tasvir etmekle sâmi’lerin namaza meylini ikaz edib artırmaktır.
Bəli, dağınık bir vaziyette bulunan efradı böyük bir sevinçle içtimaya sevk ettiren malûm âletin sesi kimi âlem sahrasında dağılmış insanları, cemaate davet eden ezan-ı Muhammedî’nin (asm) o tatlı sesiyle, ibadəte və cemaate bir meyil, bir şevk husule gəlir.
Sual: يُصَلُّونَ kelimesine bedel, itnablı يُقٖيمُونَ الصَّلَاةَ nin zikrinde ne hikmət vardır?
Cavab: Namazda lâzım olan ta’dil-i erkân, müdavemet, muhafaza kimi ikamenin manalarını müraat etmeye işarətir.
Arkadaş! Namaz, kul ilə Allah arasında yüksək bir nisbet və ulvi bir münasibət və nezih bir hizmettir ki hər ruhu celb və cezbetmek namazın şe’nindendir. Namazın erkânı, Fütuhat-ı Mekkiye’nin şerh ettiği kimi elə esrarı hâvidir ki hər vicdanın muhabbetini celbetmek, namazın şe’nindendir.
Namaz, Hâlık-ı Zülcelal tarafından hər iyirmi dörd saat zarfında tayin edilen vaxtlarda manevî huzuruna yapılan bir davettir. Bu davetin şe’nindendir ki hər qəlb kemal-i şevk və iştiyakla icabet etsin. Və mi’racvari olan o yüksək münâcata mazhar olsun.
Namaz, kalplerde azamet-i İlahiyeyi tesbit və idame və akılları ona tevcih ettirmekle adalet-i İlahiyenin kanununa itaat və nizam-ı Rabbanîye imtisal ettirmek üçün yegâne İlahî bir vesiledir. Zaten insan medeni olduğu cihetle, şahsî və içtimaî hayatını kurtarmak üçün o kanun-u İlahîye möhtacdır. O vesileye müraat etmeyen və ya tembellikle namazı terk eden veyahut kıymetini bilmeyen; ne qədər cahil, ne derece hâsir, ne qədər zərərli olduğunu bilâhare anlar amma iş işten geçer.
وَمِمَّا رَزَق۟نَاهُم۟ يُن۟فِقُونَ
Bu kelâmın mâkabliyle nazmını icab ettiren münasibət isə:
Namaz عِمَادُ الدّٖينِ yani dinin direği və kıvamı olduğu kimi zekât da İslâm’ın kantarası yani köprüsüdür. Demək biri dini, diğeri asayişi muhafaza eden İlahî iki esastırlar. Bunun üçün birbiriyle bağlanmışlardır.
Zekât ilə sadakanın lâyık oldukları mevkilerini bulmak üçün bir neçə şart vardır:
1- Sadakayı vermekte israf olmaması.
2- Başkasından alıb başkasına vermək suretiyle halkın malından olmayıp öz malından olması.
3- Minnetle in’amın bozulmaması.
4- Fakir olmaq korkusuyla sadakanın terk edilmemesi.
5- Sadakanın yalnız mala və paraya münhasır olmadığı bilinmesiyle ilim, fikir, qüvvət, amel kimi şeylerde də möhtac olanlara sadakanın verilmesi.
6- Sadakayı alan adam, o sadakayı sefahette deyil, hâcat-ı zaruriyesinde sarf etmesi lâzımdır.
Qurani-Kərim bu şartları, bu nükteleri insanlara sadaka olaraq ihsan və ihsas etmək üçün يُزَكُّونَ və ya يَتَصَدَّقُونَ veyahut يُؤ۟تُونَ الزَّكَاةَ kimi îcazlı bir ifadeyi terk edib وَمِمَّا رَزَق۟نَاهُم۟ يُن۟فِقُونَ kimi itnablı bir cümleyi ihtiyar etmişdir.
1- Teb’izi ifade eden مِن۟ israfın reddine.
2- مِمَّا nın takdimi, sadakanın öz malından olduğuna.
3- رَزَق۟نَا minnetin olmamasına. Çünki veren Allah’tır, kul isə bir vasıtadır.
4- Rızkın نَا ya olan isnadı, fakirlikten korkulmamasına.
5- Rızkın âmm və mutlak olaraq zikredilmesi, sadakanın ilim və fikir kimi şeylere də şâmil olmasına.
6- نَفَقَ maddesi; alanın, sefahete deyil, hâcat-ı zaruriyesine sarf etmesine işarəlerdir.
Bütün muavenet və yardım nevilerini hâvi olan zekât hakkında sahih olaraq Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamdan
اَلزَّكَاةُ قَن۟طَرَةُ ال۟اِس۟لَامِ hadîs-i şerifi mervîdir. Yani Müslümanların birbirine yardımları ancaq zekât köprüsü üzerinden geçmekle yapılır. Çünki yardım vasıtası zekâttır. İnsanların heyet-i içtimaiyesinde nizam-nizam-intizam və asayişi temin eden köprü zekâttır. Âlem-i beşerde hayat-ı içtimaiyenin həyatı, muavenetten doğar. İnsanların terakkiyatına engel olan isyanlardan, ihtilallerden, ihtilaflardan meydana gelen felaketlerin tiryakı, ilacı muavenettir.
Bəli, zekâtın vücubu ilə ribanın hurmetinde böyük bir hikmət, yüksək bir maslahat, geniş bir rəhmət vardır.
Bəli, əgər tarihî bir nazarla sahife-i âleme bakacaq olursan və o sahifeyi lekelendiren beşerin mesavîsine, hatalarına dikkat edersen, heyet-i içtimaiyede görünen ihtilaller, fesatlar və bütün ahlâk-ı rezilenin iki kelimeden doğduğunu görürsün.
Biri: “Mən tok olayım da başqası açlığından ölürse ölsün mənə ne.”
İkincisi: “Sen zahmetler içinde boğul ki mən nemətlər və lezzetler içinde rahat edeyim.”
Âlem-i insaniyeti zelzelelere maruz bırakmakla yıkılmaya yaklaştıran birinci kelimeyi sildiren ancaq zekâttır.
Nev-i beşeri umumî felaketlere sürükleyen və Bolşevikliğe sevk edib terakkiyatı, asayişi mahveden ikinci kelimeyi kökünden kesip atan, hurmet-i ribadır.
Arkadaş! Heyet-i içtimaiyenin hayatını koruyan nizam-nizam-intizamın en böyük şartı, insanların tabakaları arasında boşluk kalmamasıdır. Havas kısmı avamdan, zengin kısmı fukaradan hatt-ı muvasalayı kesəcək derecede uzaklaşmamaları lâzımdır. Bu tabakalar arasında muvasalayı temin eden, zekât və muavenettir. Halbuki vücub-u zekât ilə hurmet-i ribaya müraat etmediklerinden tabakalar arası gittikçe gerginleşir, hatt-ı muvasala kesilir, sıla-i rahim kalmaz.
Bu yüzdendir ki aşağı tabakadan yuxarı tabakaya ihtiram, itaat, muhabbet yerine ihtilal sadâları, hased bağırtıları, kin və nefret vaveylâları yükselir. Kezalik yüksək tabakadan aşağı tabakaya mərhəmət, ihsan, taltif yerine zulüm ateşleri, tahakkümler, şimşek kimi tahkirler yağır.
Maalesef tabaka-i havastaki meziyetler, tevazu və terahhuma səbəb iken tekebbür və gurura bâis olur. Tabaka-i fukaradaki acizlik və fakirlik, ihsan və merhameti mûcib iken esaret və sefaleti intac edir. Əgər bu söylediklerime bir şahit istersen âlem-i medeniyete bak, istediyin qədər şahitler mevcuddur.
Hülâsa: Tabakalar arasında musalahanın temini və münasebetin tesisi ancaq və ancaq erkân-ı İslâmiyeden olan zekât və zekâtın yavruları olan sadaka və teberruatın heyet-i içtimaiyece yüksək bir düstur ittihaz edilmesiyle olur.
Qurani-Kərim, bu ayə kimi çox ayələrdə terkiplerin, kelâmların muhtemel bulundukları ihtimallerden, vecihlerden bir ihtimalini və ya bir vechini bir emare ilə tayin etmemekle, nazm-ı kelâmı mürsel və mutlak bırakmışdır. Bu da i’cazı intac eden îcaza menşe olaraq latîf bir sırdır. Belə ki:
Belâgat, mukteza-yı hale mutabakattan ibarettir. Kur’an’ın muhatapları, muhtelif asırlarda mütefavit tabakalardır. Bu tabakalara müraaten, muhavere və mükâlemeyi o asırlara teşmil etmək üzere, çox yerlerde ta'mim üçün hazf yapır; çox yerlerde nazm-ı kelâmı mutlak bırakır ki ehl-i belâgat və ulûm-u Arabiyece güzel görünen vecihler, ihtimaller çoğalsın ki hər asırda hər tabaka, fehimlerine göre hissesini alsın.
Bu ayəsi mâkabliyle nazım və rabteden münasibət:
Qurani-Kərim, evvelki âyetle ta'mim yaptıktan sonra, bu âyetle tahsis yapmışdır. Bəli bu ayə, ehl-i kitabdan iman edenleri tahsisle şereflerini ilan və imana gelmeyenleri imana teşvik edir. Abdullah İbn-i Selâm ele alınarak diğerlerinin Abdullah İbn-i Selâm kimi olmaları üçün yapılan teşvik kimi.
Və keza Qurani-Kərim’in bütün ümmetlere və risalet-i Muhammediyenin bütün milletlere şâmil olduklarını tasrih etmək üzere, hər iki اَلَّذٖينَ ilə مُتَّقٖينَ nin hər iki kısmına tansis edilmişdir.
Və keza يُؤ۟مِنُونَ بِال۟غَي۟بِ sadefinde bulunan imanın rükünlerini beyan etmək üçün icmalden sonra tafsile geçmişdir. Çünki bu ayə; kitaplara, kıyamete sarahaten; rusül və melâikeye zımnen delâlet edər.
Kur’an-ı Azîmüşşan burada وَال۟مُؤ۟مِنُونَ بِال۟قُر۟اٰنِ kimi îcazlı ifadeleri terk edib وَالَّذٖينَ يُؤ۟مِنُونَ بِمَٓا اُن۟زِلَ اِلَي۟كَ ilə itnabı ihtiyar etmişdir. Bu itnab, bu makamı yüksək nükte və letaifle tezyin etmək üçün ihtiyar edilmişdir:
1- Esma-i mevsule və mübhemeden bulunan اَلَّذٖينَ burada hükmün medarı və maksadın esası iman sıfatı olduğuna və mevsufu ilə sair sıfatları iman sıfatına tabi və altında görünmez bir durumda olduklarına işarətir.
2- Yalnız zamanların birinde sübutu ifade eden مُؤ۟مِنُونَ kelimesine bedel fiil sîgasıyla يُؤ۟مِنُونَ tabiri, nüzul və zuhur tekerrür ettikçe imanın teceddüd ettiğine işarətir.
3- İbhamı ifade eden مَا iman-ı icmalînin kâfi geldiğine və imanın, hadîs kimi bâtınî və Kur’an kimi zâhirî vahiylere şâmil olduğuna işarətir.
4- اُن۟زِلَ maddesi itibarıyla Kur’an’a iman, Kur’an’ın Allah’tan nüzulüne iman demək olduğunu gösterir. Kezalik Allah’a iman, Allah’ın vücuduna iman; âhirete iman, âhiretin gelmesine iman deməkdir.
5- اُن۟زِلَ maziye delâlet eden heyeti itibarıyla, henüz nâzil olmayanın nüzulü, nâzil olanın nüzulü qədər mütləq olduğuna işarətir. Maahâzâ يُؤ۟مِنُونَ deki istikbal اُن۟زِلَ nin maziliğinden neş’et eden noksanı telafi edər. Yani henüz nâzil olmayan kısım اُن۟زِلَ nin şümulü dâhilinde değilse də يُؤ۟مِنُونَ nin şümulü altındadır.
Bu tenzil meselesi, Kur’an’ın çox yerlerinde vuku bulmuşdur. Bazen mazi, istikbale misafir gedər. Bazen də muzari, mazinin memleketine gəlir. Bunda çox latîf bir belâgat vardır. Belə ki:
Bir adam, özünə göre henüz geçmemiş bir şeyi maziye delâlet eden bir sîga ilə işittiği zaman, zihni heyecana gəlir, ayılır; anlar ki muhatap yalnız o deyildir. Bəlkə arkasında muhtelif mesafelerde çoxlu ayrı ayrı taifeler, saflar bulunmakla özünə tevcih edilen hitapları, nidaları, İlahî hitabeleri, arkasında bulunan bütün o taifeler işitir kimi zihnine gəlir.
عَلَي۟كَ ye bedel اِلَي۟كَ nin zikri: Rəsuli-Əkrəm’in (asm) teklif edilen risalet vazifesini cüz-i ihtiyarîsiyle haml və qəbul etmiş olduğuna və bu hizmet Cibril tarafından görüldüyünden, Rəsuli-Əkrəm’in (asm) daha yüksək olduğuna işarətir. Çünki عَلٰى da ihtiyar olmadığı kimi vasıta-i nüzulün daha yüksək olduğuna delâlet edər.
اِلَي۟كَ deki zamirin ism-i zâhire tercih səbəbi, Kur’an və Kur’an’a ait hususat hususunda Hazret-i Muhammed (asm) yalnız muhatap olub kelâm, Allah’ın kelâmı olduğuna işarətir.
Bu kelâmın îcaz derecesi, bu zikredilen letaiften anlaşıldı.
وَمَٓا اُن۟زِلَ مِن۟ قَب۟لِكَ
Bu kimi sıfatlarda bir teşvik vardır. Və o teşvikten sâmi’leri imtisale sevk eden emirler və nehiyler doğur.
Bu cümlenin mâkabliyle nazmına dair “dört letaif” vardır.
1- Bu cümlenin mâkabline atfı, medlûlün delile olan bir atfıdır. Belə ki:
“Ey insanlar! Kur’an’a iman ettiğiniz kimi kütüb-ü sâbıkaya da iman ediniz. Çünki Kur’an, onların sıdkına delil və şahittir.”
2- Yaxud o atıf, delilin medlûle olan atfıdır. Belə ki:
“Ey ehl-i kitab! Geçmiş olan enbiya və kitaplara iman ettiğiniz kimi Hazret-i Muhammed (asm) ilə Kur’an’a da iman ediniz! Çünki onlar, Hazret-i Muhammed’in (asm) gelmesini tebşir ettikleri kimi onların və kitablarının sıdkına olan deliller, hakikatiyle, ruhuyla Kur’an’da və Hazret-i Muhammed’de (asm) bulunmuşdur. Elə isə Kur’an Allah’ın kelâmı və Hazret-i Muhammed (asm) də resulü olduğunu tarîk-i ûlâ ilə qəbul ediniz və etmelisiniz.”
3- Zaman-ı saadette, Kur’an’dan neş’et eden İslâmiyet sanki bir şeceredir. Kökü zaman-ı saadette sabit olmakla damarları, o zamanın âb-ı həyat menbalarından qüvvət və həyat alarak, hər tarafa intişar ettikleri kimi dal və budakları da istikbal semasına qədər uzanarak âlem-i beşere maddî və manevî semereleri yetiştirir.
Bəli İslâmiyet, mazi ilə istikbali kanatları altına almış, gölgelendirerek istirahat-i umumiyeyi temin edir.
4- Qurani-Kərim, o cümlede ehl-i kitabı imana teşvik etmekle onlara bir ünsiyet, bir suhulet gösterir. Belə ki:
“Ey ehl-i kitab! İslâmiyet’i qəbul etmekte sizə bir meşakkat yoxdur. Sizə ağır gelmesin! Çünki sizə bütün bütün dininizi terk etmenizi emretmir. Ancaq itikadatınızı ikmal və yanınızda bulunan esasat-ı diniye üzerine bina ediniz.” deyə teklifte bulunur. Çünki Kur’an, bütün kütüb-ü sâlifenin güzelliklerini və eski şeriatlarının kavaid-i esasiyelerini cem’etmiş olduğundan, usûlde muaddil və mükemmildir. Yani ta’dil və tekmil edicidir. Yalnız, zaman və mekânın tagayyür etmesi tesiriyle tahavvül və tebeddüle maruz olan füruat kısmında müessistir. Bunda aklî və mantıkî olmayan bir cihet yoxdur.
Bəli, mevasim-i erbaada giyəcək, yiyəcək və sair ilaçların tebeddülüne lüzum və ihtiyaç hasıl olduğu kimi bir şahsın yaşayış devrelerinde, talim və terbiye keyfiyeti tebeddül edər. Kezalik hikmət və maslahatın iktizası üzerine, ömr-ü beşerin mertebelerine göre ahkâm-ı fer’iyede tebeddül vardır. Çünki fer’î hükümlerden biri, bir zamanda maslahat iken digər bir zamana göre mazarrat olur. Və ya bir ilaç, bir şahsa deva iken şahs-ı âhere dâ’ olur. Bu sırdandır ki Kur’an fer’î hükümlerden bir kısmını nesh etmişdir. Yani “Vakitleri bitti, nöbet başqa hükümlere geldi.” deyə hükmetmişdir.
مِن۟ قَب۟لِكَ: Kur’an’da heç bir kəlmə bulunmur ki mevkiiyle münasebettar olmasın. Veyahut mevkiinin başqa bir kelimeye münasebeti daha çox olsun. Bəli, Kur’an’ın herhangi bir yerinde bulunan bir kəlmə, o mevkiin başında bir tac-ı zerrîn kimi görünür. Və aralarındaki münasebetlerden dolayı, aralarında geçimsizlik yeri yoxdur.
Ezcümle: مِن۟ قَب۟لِكَ kelimesine bak. Bu ayənin hər tarafından uçup bu kelimenin başına konan letaifi gör. Çünki bu ayə, nübüvvet hakkındadır. Nübüvvet meselesinde beş maksat vardır. Bu maksatlar, beş nükte və letaiften in’ikas etmişdir. Bu beş letaif مِن۟ قَب۟لِكَ nin sadefindedir. Maksatlar isə:
1- Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, resuldür.
2- Ekmelü’r-Rusüldür.
3- Hâtemü’l-enbiya’dır.
4- Risaleti, âmmedir.
5- Şeriatı, sair şeriatların mehasinini cem’ ilə onların nâsihidir.
Birinci maksadın مِن۟ قَب۟لِكَ den vech-i in’ikası: Meslekleri və yolları bir olan bir cemaat مِن۟ قَب۟لِكَ kelimesinden îmaen fehmolunur. Binaenaleyh Hazret-i Muhammed’in (asm) مِن۟ قَب۟لِكَ deki zamire merci olması, o cemaatten ma’dud olmasını iktiza edər. Və onların meslekleri olan nübüvvetlerine və kitablarının sıdkına olan bütün deliller, Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın risaletine və Kur’an’ın Allah’tan nâzil olduğuna bir hüccet-i kātıa olduğu kimi onların mu’cizeleri də Hazret-i Muhammed’in (asm) davasına bir mu’cize hükmüne geçer.
İkinci maksadın vech-i in’ikası: Üç kaideden tezahür edər.
1- Sultanlar daima halkın, cemaatin, ordunun sonunda çıkarlar.
2- Nev-i beşerde tekemmül vardır. Bu tekemmül kanunu, ikinci mürebbinin və ikinci mükemmilin evvelki mürebbilerden daha ekmel olmasını iktiza edər.
3- Ale’l-ekser, halefin mahareti, selefinden daha ziyadedir.
İşte bu üç kaideden, Hazret-i Muhammed’in (asm) ekmel-i enbiya olduğu tezahür edər.
Üçüncü maksadın vech-i in’ikası: Meşhur bir kaidedir ki bir vâhid çoğalsa teselsül edər, gittikçe gedər, bir yerde durmaz. Lakin çoklar və kesîr olanlar ittihat etse kuvvetlenir, istikrar peyda edər, yerinde kalır, daha değişmez. Demək Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, Hâtemü’l-enbiya’dır. Mefhum-u muhalifiyle işmam edər ki ondan sonra peygamber gəlməz. Hâtemiyetine hâtem və imza basar.
Dördüncü maksadın vech-i in’ikası: مِن۟ قَب۟لِكَ kelimesinin ifade ettiği kimi Hazret-i Muhammed (asm) onların halefidir. Və onlar, tamamen o Hazretin selefleridir. Binaenaleyh halefin selefe ait vazifeyi tamamıyla üzerine alarak onların yerine kaim olması, o Hazretin bütün seleflerine nâib və bütün ümmetlerine resul olduğunu iktiza edər.
Bəli bu kaide, hikmete uygun fitri bir kaidedir. Çünki zaman-ı saadetten evvel insan âleminin ihtiva ettiği ümmetler, milletler arasında maddeten və manen, istidaden və terbiyeten çox muhtelif və geniş mesafeler vardı. Bunun içindi ki terbiye-i vâhide və davet-i münferide kâfi gelmirdi. Vaktâ ki âlem-i insaniyet “zaman-ı saadet”in şems-i saadetiyle uyandı və müdavele-i efkâr ilə an’anelerinin terkiyle, tebdiliyle və kavimlerin birbirine ihtilatlarıyla ittihada meyil gösterdi və aralarında münakale və muhabere başladı; hattâ küre-i arz bir memleket, bəlkə bir vilayet, bəlkə bir köy kimi oldu; bir davet və bir nübüvvet umum insanlara kâfi görüldü.
Beşinci maksadın vech-i in’ikası: مِن۟ قَب۟لِكَ deki مِن۟ iptida manasını ifade edər. İptida isə bir intihaya bakar. İntiha, adem-i ehtiyaca delâlet edər. Elə isə o Hazret, Hâtemü’l-enbiya’dır və âlem-i insaniyetin başqa bir resule ehtiyacı yoxdur.
مِن۟ قَب۟لِكَ kelimesinin bu beş letaife ma’kes və mazhar olmasına nazar-ı belâgatça delâlet eden emare şudur ki: Bu beş maksat, bir nehir kimi bu ayələrin altında cereyan etmekle, ayədən ayəyə intikal neticesinde مِن۟ قَب۟لِكَ havuzunda içtima etmişdir. Bəli, kelimenin sathında görünen bir tereşşuh, bir yaşlık, kelimenin altında havuzun bulunduğuna delâlet və îma edər. Maahâzâ bu maksatların beyanına ayrı ayrı ayələr tahsis edilmişdir.
وَبِال۟اٰخِرَةِ هُم۟ يُوقِنُونَ
Bu ayə, haşir meselesine işarətir. Haşrin ispatı hakkında feyz-i Kur’an’dan fehmetdiyim və başqa bir risalede tafsilatıyla zikretdiyim on bürhanın hülâsasına burada işarə edeceğiz. Belə ki:
Kasd və iradeden doğan bir nizam-ı ekmel vardır.
Yaradılış və yaratılışta tam bir hikmət hüküm-fermadır.
Âlemde abes yox.
Fıtratta israf yox.
Bu şahitleri tezkiye eden, istikra-i tamdır ki hər fen, mevzuu bulunduğu nev’in nizamına bir şahid-i âdildir.
Və keza yevm və sene vesaire kimi hər nevide, nev’î bir kıyamet-i mükerrere vardır.
Və keza beşerdeki istidat, kıyamete bir remizdir.
Və keza beşerin gayr-ı mütenahî meyil və emelleri, kıyameti istəyər.
Və keza Sâni’-i Hakîm’in rəhmət hazinesinin mahall-i sarfı ancaq kıyamet və haşirdir.
Və keza sıdk və emanetle maruf Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, sarahaten ilan edir.
Və keza Bəyanı Möcüzə Quran وَقَد۟ خَلَقَكُم۟ اَط۟وَارًا وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِل۟عَبٖيدِ âyetleriyle və bu ayələrin emsaliyle haşrin vukuunu kat’iyetle ispat edir.
İşte tam on’a bâliğ olan şahitler, saadet-i ebediyenin anahtarı olub o cennetin kapılarını açarlar.
Birinci Bürhan: Bəli kainat, saadet-i ebediyeyi intac etmese akılları hayrette bırakan, kainatta görünen en bâriz en mükemmel bu nizam; aldatıcı, zayıf bir suretten ibaret kalır. Və bütün maneviyat və alâkalar, rabıtalar və nisbetler həmişə heba olur. Elə isə o nizamın nizam olması ancaq və ancaq saadet-i ebediyeyi intac etmekle olur. Yani o nizamdaki maneviyat və nükteler ancaq âlem-i âhirette sümbüllenəcəkdir. Yoxsa bütün maneviyat söner, rabıtalar kesilir, nisbetler darmadağınık olur, nizam da berheva olur. Halbuki o nizamda bulunan qüvvət, bütün qüvvəti ilə o nizamın berheva edilmeyeceğini ilan edir.
İkinci Bürhan: Hər bir nevide, hər bir fertte hikmetlere, maslahatlara riayet eden və inayet-i ezeliyenin timsali olan hikmet-i tamme, saadet-i ebediyenin gelmesini tebşir edir. Çünki aksi halde, bedahetle ikrar və tasdik ettiğimiz bu hikmetleri və faydaları inkâr etmemiz lâzım gəlir. Çünki o faydaların, o hikmetlerin, o maslahatların hər biri zıddına inkılab edərlər. Bu hal isə safsatadır.
Üçüncü Bürhan: İkinci Bürhan’ı tefsir edər. Fennin də şehadet ettiği kimi Sâni’-i Hakîm hər şeyde en qısa yolu en yaxın ciheti en güzel və en hafif surəti ihtiyar etmişdir. Bu ihtiyar, kainatta abesiyetin bulunmadığına delâlet edər. Bu isə ciddiyete delâlet edər. Ciddiyet isə saadet-i ebediyenin gelmesiyle olur, yoxsa bu varlık adem sayılır və hər şey abesiyete tahavvül edər. Halbuki abes və israf kimi bâtıldan pâk və münezzeh olduğunu bu سُب۟حَانَكَ مَا خَلَق۟تَ هٰذَا بَاطِلًا kelâmıyla i’lam və talim eden Zat-ı Zülcelal sözüne necə muhalefet edər?
Dördüncü Bürhan: Üçüncü Bürhan’ı izah edər. Bütün fenlerin şehadetiyle, fıtratta israf yoxdur. Əgər insan-ı ekber denilen âlemdeki hikmetleri idrakten âciz isen, âlem-i asgar denilen insandaki nüktelere, hikmetlere dikkat et.
Bəli “fenn-i menafiü’l-aza”nın şerh və beyan ettiği vecihle, insanın cisminde, hər biri bir menfaat üçün takriben iki yüz küsur kemik vardır. Və hər biri bir fayda üçün altı min damar vardır. Və hüceyrata hizmet eden [yüz] iyirmi dörd min mesame və pencere vardır. O hüceyratta cazibe, dâfia, mümsike, musavvire, müvellide adı ilə hər biri bir maslahat üçün beş qüvvət çalışır. Âlem-i asgar belə olsa insan-ı ekber ondan geri kalır mı? Ruha nisbeten ehemmiyetsiz olan cəsəd bu derece israftan uzaq bulunsa ne surətlə cevher-i ruhla âsârında, emellerinde, efkârında və maneviyatında israf olur? Çünki saadet-i ebediye olmasa bütün maneviyat kurur. O həqiqətlər, israf memleketine kaçarlar.
Əcəba dünya qədər qiymətli olan bir cevhere mâlik olmakla hem daima onun zarfını və gılafını muhafaza ettikten sonra, o cevheri birdenbire yere vurup kırmak ihtimali var mıdır? Hangi ağıl qəbul edər?
Hem bir şahsın bünyesindeki qüvvət, azasındaki sıhhat, istidadındaki kabiliyet, o şahsın yaşayışına və tekemmülüne delil olduğu kimi kainatın ruhuna qədər nüfuz eden həqiqət-i sabite və devam ilə yaşayışını îma eden nizam-nizam-intizamındaki qüvvət-i kâmile və tekemmülüne giden nizamındaki kemal əcəba haşr-i cismanî yoluyla saadet-i ebediyeye delil olmaz mı? Çünki nizam-nizam-intizamını ihtilalden və bozulmaktan kurtaran, saadet-i ebediyedir. Və tekemmüle vasıta odur və o qüvvəti inkişaf ettiren odur.
Beşinci Bürhan: Bəli, hər nevi mahlukatta bir nevi kıyametin və bir çeşit haşrin tekrar ilə vukua gelmekte olduğu, böyük kıyametin vukuuna və geleceğine işarətir. Buna bir misal: Bəli, haftalık saate bak. O saatte saniyeleri, dakikaları, saatleri, günleri sayan ibrelerden və millerden saniyeleri sayan ibre, dakikaları sayan ibrenin hareketini ihbar edir. Dakikaları sayan ibre, saatleri sayan ibrenin hareketini ilan edir. Saatleri sayan ibre də günleri gösteren ibrenin hareketini husule getirir və i’lam edir. İşte birincinin hareketinin tamam olması, ikincisinin də hareketinin tamam olacağına və ikincinin tamam-ı hərəkət etmesi, üçüncünün də itmam-ı hərəkət edeceğine işarətir.
Kezalik Sâni’-i Hakîm’in kainat denilen böyük bir saati vardır. Bu saatin milleri, feleklerin çeşit çeşit deveranından ibarettir. İşte bu deveranlar; günleri, seneleri, ömr-ü beşeri, dünyanın beka müddetini gösterirlər. Binaenaleyh hər geceden sonra sabahın, hər kıştan sonra baharın gelmesi kimi haşrin sabahı, o böyük saatten doğacağına delil və işarətir.
Sual: Kainatta görünen bu nev’î kıyametlerde eşya aynıyla iade edilmir. Halbuki böyük kıyamette nədən ecsam aynıyla iade edilir?
Cavab: İnsanın bir ferdi, başqa mahlukatın bir nev’i gibidir. Çünki insandaki o nur-u fikir; emellerine, ruhuna elə bir inkişaf, elə bir inbisat vermişdir ki bütün zamanları yutsa doymaz. Çünki ondaki o yüksək fikir, insanın mahiyetini ulvi, kıymetini umumî, nazarını küllî, kemalini gayr-ı mahsur, ləzzət və elemini daimî kılmışdır. Başqa nevilerin fertleri isə belə deyildir. Onların mahiyetleri cüz’î, kıymetleri şahsî, nazarları mahdud, kemalleri mahsur, ləzzət və elemleri ânidir.
Bundan anlaşılır ki insanın bir ferdi, sair mahlukatın bir nev’i hükmündedir. Binaenaleyh o nevilerde görünen bu kıyametlerin və haşir və neşirlerin keyfiyetleri nasılsa efrad-ı insaniye də öyledir.
Altıncı Bürhan: Saadet-i ebediyeye işarə eden bürhanlardan biri də insandaki gayr-ı mütenahî istidatlardır.
Bəli, Cənabı-Haqq tarafından mükerrem kılınan insanın cevher-i ruhunda ekilen və rakamlara sığmayan istidatlar var.
Bu istidatların altında, hesaba gelmeyen kabiliyetler var.
Və bunlardan neş’et eden hadde gelmeyen meyiller var.
Və bunlardan husule gelen gayr-ı mütenahî efkâr və tasavvurat var.
İşte bunların hər biri haşr-i cismanînin arkasındaki saadet-i ebediyeye, şehadet barmaqlarını uzatarak gösterirlər.
Yeddinci Bürhan: Bəli, Rahman və Rahîm olan Sâni’-i Hakîm’in rəhməti, rahmetlerin en büyüğü olan saadet-i ebediyenin geleceğini tebşir edir. Çünki rəhmət ancaq saadet-i ebediye ilə rəhmət olur. Və nemət ancaq o saadet ilə nemət olur. Bəli, bütün nimetleri nıkmetlere çeviren ebedî ayrılmaktan doğan və umumî matemlerden yükselen o belalardan, kainatı bilhassa şuurlu olan mahlukatı kurtaran şey, saadet-i ebediyenin gelmesidir. Çünki bütün nemətlərin, rahatların, lezzetlerin ruhu olan saadet-i ebediye gelmezse umum kainatın şehadetiyle sabit olan və güneş kimi parlayan rəhmət və şefkat-i İlahiyenin bedahetine qarşı mükâbere ilə inkâr lâzım gəlir.
Ey Habib-i Şefik və ey Şefik-i Habib! Ey Said-i Mecid və ey Mecid-i Said! Rahmet-i İlahiyenin en latîfi en zarifi en lezizi olan muhabbet və şefkate baxın. O muhabbet və şəfqəti, firak-ı ebedî və hicran-ı lâyezalî ilə qarşıladığınız takdirde; vicdan, hayal və ruh ne hale gireceklerdir. O muhabbet və o şəfqət en böyük en tatlı bir nemət iken en azîm bir musibete, bir belaya inkılab edər.
Əcəba göz önünde bilbedahe görünen rahmet-i İlahiye, firak-ı ebedînin muhabbet və şəfqət aleyhine hücum etmesine müsaade edər mi?
Vallahi xeyr! لَا وَاللّٰهِ
Ancaq o rahmetin şe’nindendir ki firak-ı ebedîyi hicran-ı lâyezalîye, hicran-ı lâyezalîyi firak-ı ebedîye və adem-i mutlakı da hər ikisine musallat edər ki o firakların, o hicranların kökleri ortadan kalksın.
Səkkizinci Bürhan: Bütün âlemce hər hususta sıdkı və doğruluğu malûm və müsellem olan Hazret-i Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalam, barmağıyla kameri şakketdiyi kimi dili ilə da saadet-i ebediyenin kapılarını açmışdır. Və bütün enbiya-yı izamın bu həqiqət üzerine icmaları, bir hüccet-i kātıadır.
Doqquzuncu Bürhan: On üç asırdan beri yeddi vecihle i’cazı tasdik edilen Bəyanı Möcüzə Quran’ın haşir hakkındaki beyanatı, saadet-i ebediyenin geleceğine kâfi bir delil deyil midir? Başqa bir delile ihtiyaç var mıdır?
Onuncu Bürhan: Bu bürhan, minlərlə bürhanları müctemidir. Bu bürhanları, çox ayələr tazammun etmişlerdir. Bəli Qurani-Kərim, çox âyetlerinden haşre nâzır pencereler açmışdır.
Ezcümle: وَقَد۟ خَلَقَكُم۟ اَط۟وَارًا âyetiyle, saadet-i ebediyeye yol açan bir “kıyas-ı temsilî”ye işarə etmişdir.
Kezalik وَمَا رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِل۟عَبٖيدِ âyet-i kerîmesiyle, o saadeti gösteren bir “kıyas-ı adlî”ye işarə etmişdir.
Birinci âyetle işarə edilen kıyas-ı temsilî:
Evvela insanın vücuduna bak. Necə tavırdan tavra, yani nutfeden alakaya, alakadan mudgaya, mudgadan et və kemiğe, et və kemikten insan suretine bir kasd, bir irade və bir ihtiyar altında mahsus kanunlarla, muayyen nizamlarla, muntazam hareketlerle intikal ettiğini və kalıptan kalıba girip çıktığını gör.
Sonra insanın bekasına dikkat et. İnsan, bu vücud libasını hər sene değiştirir. Bu vücud değişmesi, bedendeki hüceyratın yıkılıp yapılmasıyla olur. Bu tamirat da bütün azanın erzak mahzeni hükmünde olan, Cənabı-Haqqın bir kanun-u mahsusla ihzar ettiği o madde-i latîfeden alınan ecza ilə yapılır.
Sonra o madde-i latîfenin ahvaline bak. Necə azanın ihtiyaçlarına göre muayyen bir kanun ilə taksim edilir və bedenin hər tarafına mahsus bir nizam ilə muntazaman dağıtılır.
Yenə şâyan-ı dikkattir ki o madde-i latîfe, dörd matbahta pişirildikten sonra və dörd inkılabdan geçtikten sonra və dörd süzgeçten tasfiye edildikten sonra rızık olaraq taksim edilir.
Hem yenə şâyan-ı dikkattir ki o madde-i latîfe, yemeklerin ruhu və hülâsasıdır. O yemekler, âlem-i anâsırda dağınık menbalardan muntazam bir düstur ilə mahsus bir nizam ilə cem’ və tahsil edilirler.
İşte bütün bu nizamlar, bu kanunlar, bu nizam-nizam-intizamlar; həmişə bir kasd, bir irade, bir hikmetten çıkır. Bəli mesela, Habib’in gözünde yerleşen bir zerrenin, unsur-u havadan və ya unsur-u türabdan o garib, acib tavırlarda, inkılablarda yaptığı muntazam hareketinden anlaşılır ki o zerre, torpaqda iken Habib’in gözüne tayin edilmiş və bir memur kimi mahall-i memuriyetine muntazaman i’zam kılınmışdır (yükseltilmişdir).
Bəli, fennî bir nazarla dikkat edilirse anlaşılır ki o zerrenin hareketi, körü körüne, tesadüf eseri deyildir. Çünki o zerre, hangi mertebeye girerse o mertebenin nizamına tabi olur. Və hangi bir tavra intikal etmiş isə onun muayyen kanunuyla amel etmişdir. Və hangi bir tabakaya misafir gitmiş isə muntazam bir hərəkət ilə sevk edilmişdir.
Hülâsa: Neş’e-i ûlâya dikkat edenin, neş’e-i uhra hakkında tereddüdü kalmaz. Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın emretdiyi kimi: “Neş’e-i ûlâyı gören adam, neş’e-i uhrayı inkâr edə bilər mi?” Çünki ikinci teşekkül, yani ikinci yapılış; birinci teşekkülden daha kolaydır. Bunu yapan, onu daha kolay yapar.
Mesela, bir fırka askerin ilk teşekkülünde, efradın birbiriyle ünsiyetleri, muarefeleri olmadığından və talim və terbiye görmemeleri yüzünden, yontulmamış taşlar kimi olduklarından, o efrad o fırkanın bünyesinde yerleştirilinceye qədər çox zahmetler vardır. Lakin ba’de’t-teşekkül terhis edilip də bir daha taht-ı silaha davet edildiyi zaman, çox kolay içtima edər və fırkayı teşkil edərlər. Bu teşekkül, evvelki teşekkülden daha kolay olur.
Kezalik birbiriyle ülfet peyda eden və hər biri yerini tanıyan və bir derece yontulmuş taşlar kimi kesb-i letafet eden bedenin zerratı, ölüm ilə dağıldıktan sonra, haşirde Hâlık’ın izniyle, İsrafil’in borusuyla o zerrat-ı asliye və esasiye içtimaya davet edildikleri zaman, çox kolay içtima edərlər və beden-i insanîyi yenə eskisi kimi teşkil edərlər. Maahâzâ qüdrət-i ezeliyeye nisbeten en böyük en kiçik gibidir, heç bir şey o qüdrətə ağır gelemez.
Arkadaş! Zâhire nazaran, haşirde ecza-yı asliye ilə ecza-yı zâide birlikte iade edilir. Bəli, cünüb iken tırnakların, saçların kesilmesi mekruh və bedenden ayrılan hər bir cüzün bir yere gömülmesi sünnet olduğu ona işarətir. Lakin tahkike göre, nebatatın toxumları kimi “acbü’z-zeneb” tabir edilen bir kısım zerreler, insanın toxumu hükmünde olub haşirde o zerreler üzerine beden-i insanî neşv ü nema ilə teşekkül edər.
İkinci âyetle işarə edilen delil-i adlî isə:
Bəli, görürük ki ale’l-ekser gaddar, fâcir zalimler; lezzetler, nemətlər içinde çox rahat yaşırlar. Yenə görürük ki masum, mütedeyyin, fakir mazlumlar; zahmetler, zilletler, tahkirler, tahakkümler altında can verirlər. Sonra ölüm gəlir, ikisini də götürür. Bu vaziyetten bir zulüm kokusu gəlir. Halbuki kainatın şehadetiyle, adalet və hikmet-i İlahiye zulümden pâk və münezzehtirler.
Elə isə adalet-i İlahiyenin tam manasıyla tecelli etmesi üçün haşre və mahkeme-i kübraya lüzum vardır ki biri cezasını, diğeri mükâfatını görsün.
وَبِال۟اٰخِرَةِ هُم۟ يُوقِنُونَ
Bu cümledeki kelimelerin arasında bulunan nazım və nizam:
1- Bu cümlenin mâkabliyle bağlanmasını ifade eden و bu rükn-ü imanînin burada sarahaten zikredilmesi üçün âmm olaraq zikredilen evvelki cümleden bu cümlenin tahsis lüzumuna binaen atıf yapılmışdır.
2- Takdimiyle hasrı ifade eden بِال۟اٰخِرَةِ kəlməsi, bazı ehl-i kitabın iman ettikleri âhiret, həqiqi bir âhiret olmadığına ta’rizdir. Çünki onların لَن۟ تَمَسَّنَا النَّارُ اِلَّاۤ اَيَّامًا مَع۟دُودَةً âyet-i kerîmesinin hikâye ettiği kimi: “Cehennem ateşi, bizi daima yakacaq deyil ya! Ancaq bir neçə gün yakacaqdır.” kimi sözleriyle və bir cihette lezaiz-i cismaniyeyi nefiy və inkâr ettiklerinden anlaşıldığına göre, bildikleri âhiret, mecazî bir âhiret imiş.
3- Malûm və ma’hud olan şeye işarə üçün vaz’edilen اَل۟ edatı, bütün kütüb-ü semaviyenin lisanlarında deveran eden ma’hud âhirete işarətir. Veyahut mezkûr delail-i fitriye ilə akılların gözleri önünde hazır olan və âhiret ilə anılan həqiqətə işarətir.
4- Mukadder bulunan neş’enin sıfatına âhiret tabiri, zihinleri neş’e-i ûlâya çevirip ondan neş’e-i uhraya bi’l-intikal imkân yolunu göstermek üçün ihtiyar edilmişdir.
5- Yakîn ilə birlikdə tasdiki birlikte ifade eden يُؤ۟مِنُونَ kelimesine bedel يُوقِنُونَ tabiri, haşir meselesi şek və şüphelere bir mahşer və bir mecma olduğu üçün tasdikten fazla îkan və yakîn daha ehemmiyetli olduğuna işarətir. Və ya ehl-i kitabın iddia ettikleri iman, yakînden hâlî olduğundan onların imanı, iman olmadığına işarətir.
Bu cümledeki nüktelere işarə eden me’hazler şunlardır:
1- Evvelki cümle ilə bu cümlenin nazmı.
2- اُولٰٓئِكَ ilə işarə-i hissiye.
3- اُولٰٓئِكَ deki uzaklık.
4- عَلٰى daki ulviyet.
5- هُدًى deki tenkir.
6- مِن۟
7- رَبِّهِم۟ deki terbiyeden ibaret yeddi me’hazdir.
Birincisi:
Bu cümleyi mâkabliyle bağlayan münasebetlerdir.
Birinci münasibət: Bu cümle mâkablinden neş’et eden üç suale cevaptır.
Birincisi: Hidayetten neş’et eden o güzel vasıfları lâbis olaraq hidayet tahtı üstünde oturan o şahısları görmək isteyen sâile cevaptır.
İkincisi: “O adamların hidayete istihkak və ihtisasları nedendir?” deyə sual eden sâmi’e cevaptır. Yani illet və səbəb اُولٰٓئِكَ ilə işarə edilen vasıflardır.
Sual: Sâbıkan mezkûr vasıfların tafsilen zikirleri اُولٰٓئِكَ kelimesindeki icmalden daha vâzıh bir surette səbəbi gösterir?
Cavab: İcmal, bazen tafsilden daha vâzıh olur. Bilhassa matlub, bir neçə şeyden mürekkeb olduğu zaman, sâmi’in gabaveti və ya nisyanı dolayısıyla o mürekkebin eczasını mezcetmekle səbəbi çıkarmak müşkül olur.
Üçüncüsü: “Hidayetin neticesi, semeresi və hidayetteki ləzzət və nemət nedir?” deyə sual eden sâile cevaptır.
Yani hidayette saadet-i dâreyn vardır. Hidayetin neticesi, nefs-i hidayettir. Hidayetin semeresi, ayn-ı hidayettir. Çünki hidayet haddizatında böyük bir nimettir və vicdanî bir lezzettir, ruhun cennetidir (necə ki dalalet, ruhun cehennemidir) və bilâhare âhiretin felâh və saadetini intac edər.
İkinci Me’haz: اُولٰٓئِكَ ilə yapılan işarə-i hissiye.
Bir şeyin müteaddid sıfatlarını zikretmek, o şeyin zihinlerde tecessüm etmesine və akılda hazır və hayalde mahsûs olmasına səbəb olduğuna işarətir. Maahâzâ sâbıkan zikirlerinden bir ma’hudiyet çıkar. Bu ma’hudiyet-i zikriye, ma’hudiyet-i hariciyelerine kapı açar. Haricî olan ma’hudiyetlerinden, mümtaz və müstesna insanlar oldukları tebarüz edər ki nev-i beşer içinde gözünü açıp bakanların gözlerine en evvel onların parıltıları çarpar.
Üçüncü Me’haz:
Uzaklığı ifade eden اُولٰٓئِكَ onların filcümle yaxın oldukları halde uzaq gösterilmeleri, ulüvv-ü mertebelerine mecazî bir işarə olduğuna işarətir. Çünki uzaqda bulunanlara bakıldığı zaman, boyca en uzunları görünür. Maahâzâ zamanî və mekânî olan bu’d, həqiqi kasdedilirse belâgata daha uygun olur. Çünki bütün asırlar asr-ı saadet kimi bu ayəsi zikredirlər. Elə isə اُولٰٓئِكَ ilə yapılan işarə, safların evvellerine işarətir. Və bu itibarla bu’d, həqiqi olur, mecazî deyildir.
Binaenaleyh onların hakikaten zaman və mekânca uzaq oldukları halde işarə-i hissiye ilə gösterilmeleri, azametlerine və ulüvv-ü mertebelerine işarətir.
Dördüncü Me’haz: Ulviyeti ifade eden عَلٰى kelimesidir.
Arkadaş! Eşya və şeyler arasında elə münasebetler vardır ki onları âyenə kimi yapır. Hər biri, ötekisini gösterir. Birisine bakıldığı zaman, ötekisi görünür. Mesela bir parça cam, böyük bir sahrayı gösterdiyi kimi bazen olur ki bir kəlmə, uzun və hayalî bir macerayı sənə gösterir. Bir kəlmə, çox acib bir vukuatı sənin gözünün önüne getirir, temessül ettirir. Yaxud bir kelâm, zihnini alır, misalî âlem-i misallere qədər götürür, gezdirir. Mesela بَارَزَ kəlməsi, muharebe meydanını; ثَمَرَةٌ kəlməsi, böyük bir meyvə bahçesini insanın fikrine getirir.
Buna binaen buradaki عَلٰى kəlməsi, temsilî bir üsluba pencere açar, gösterir kasdıyla zikredilmişdir. Belə ki:
Sanki hidayet-i İlahî, bir burak olub mü’minlere gönderilmişdir. Mü’minler tarîk-i müstakimde ona binerek arş-ı kemalâta yürürler.
Beşinci Me’haz: هُدًى deki tenkirdir.
Bir nekre, marife olaraq mükerreren zikredilirse o marife, o nekrenin eyni olur. Lakin o nekre, nekre olaraq zikredildiyi takdirde, ale’l-ekser birbirinin eyni ola bilməz. Bu kaideye göre, nekre olaraq tekerrür eden هُدًى evvelki هُدًى in eyni deyildir. Ancaq evvelki هُدًى masdardır. İkincisi, hasıl-ı bi’l-masdardır və birincisinin semeresi hükmünde mahsus və sabit bir sıfattır.
Altıncı Me’haz:
Hidayetin Allah’tan olduğunu ifade eden مِن۟ kelimesinden burada bir cebir hissedilmekte isə də həqiqətdə cebir deyildir. Çünki onların cüz-i ihtiyarlarıyla hasıl-ı bi’l-masdar olan hidayete yürümeleri üzerine Cənabı-Haqq, o sıfat-ı sabite olan hidayeti halk və ihsan etmişdir.
Demək ihtida, yani hidayete doğru yürümek, onların kesb və ihtiyarları dâhilindedir. Lakin sıfat-ı sabite olan hidayet, Allah’tandır.
Yeddinci Me’haz: Terbiyeyi ifade eden رَبِّ kelimesidir.
Bu kelimenin burada ihtiyar edilmesi, onların rızık ilə terbiyeleri rububiyetin şe’ninden olduğu kimi hidayetle də tagaddileri rububiyetin şe’ninden olduğuna işarətir.
وَاُولٰٓئِكَ هُمُ ال۟مُف۟لِحُونَ
Bu cümledeki nüktelerin me’hazleri:
1- و ilə atıf.
2- اُولٰٓئِكَ nin tekrarı.
3- Zamirü’l-fasl olan هُم۟
4- اَل۟ edatı.
5- Felâh yollarının adem-i zikriyle مُف۟لِحُونَ nin âmm və mutlak bırakılması kimi beş me’hazdan ibarettir.
Birincisi: و ilə yapılan atıf, hər iki cümle arasında bulunan münasebete binaen yapılmışdır. Çünki birinci اُولٰٓئِكَ saadet-i âcile ( عَاجِلَه ) olan hidayet semeresine işarətir. İkinci اُولٰٓئِكَ hidayetin semere-i âcilesine ( اٰجِلَه ) işarətir.
Bəli, hər bir اُولٰٓئِكَ mâkabline bir fezleke, bir icmaldir. Lakin erkân-ı İslâmiye me’haz tutulmakla, birinci اُولٰٓئِكَ yi birinci اَلَّذٖينَ ye rabtı və ikisinin də ümmi mü’minlere tahsisi və keza erkân-ı imaniye ilə yakîn me’haz tutulmakla ikinci اُولٰٓئِكَ yi ikinci اَلَّذٖينَ ye rabtı və ikisinin də ehl-i kitab mü’minlere ircâı daha evlâdır.
İkincisi: اُولٰٓئِكَ nin tekrarı, hər iki saadetin gerek hidayete gerek onların medh ü senalarına müstakil və ayrı ayrı gayeler və səbəblər olduklarına işarətir. Lakin ikinci اُولٰٓئِكَ nin hükmüyle birlikdə, birinci اُولٰٓئِكَ ye işarəi daha evlâdır.
Üçüncüsü: Zamirü’l-fasl olan هُم۟ ehl-i kitabdan olub Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalama iman etmeyenlere bir ta’riz olmaq üzere bu cümle ilə yapılan hasrı tekid etmək ilə birlikdə, güzel bir nükteyi tazammun etmişdir. Belə ki:
Mübteda ilə haber arasında bulunan هُم۟ zamiri, mübtedayı çox haberlere mübteda yapar. Və bu kimi haberlerin tayinini də hayale havale edər. Yani haberlerin mahdud və muayyen olmadığını hayale arz etmekle hayali, münasib haberleri taharri etmeye teşvik edər.
Necə ki Zeyd’i ele almakla “Zeyd âlimdir, Zeyd fâzıldır, Zeyd güzeldir.” kimi Zeyd’in sıfatlarından çox hükümleri dizebilirsin. Kezalik اُولٰٓئِكَ den sonra gelen هُم۟ zamiri hayali harekete getirmekle “Onlar ateşten kurtulurlar.” “Onlar cənnətə girerler.” “Onlar rü’yete mazhar olurlar.” və daha bu kimi sıfatlarına münasib çox hükümleri və cümleleri hayale yaptırır.
Dördüncüsü: اَل۟مُف۟لِحُونَ kelimesindeki اَل۟ həqiqəti tasvire işarətir. Sanki hal dili ilə dir ki: “Eğer müflihlerin hakikatini görmək istersen اُولٰٓئِكَ nin âyinesine bak, sənə temessül edəcəkdir.” Yaxud onların tayin və temyizlerine işarətir. Sanki dir: “Ehl-i felâh olanları tanımak istersen اُولٰٓئِكَ ye bak, içindedirler.” Və ya hükmün zâhir və bedihî olduğuna işarətir.
Beşincisi: Felâh və necat yollarını tayin etmeyen اَل۟مُف۟لِحُونَ kelimesindeki ıtlak, ta'mim içindir. Belə ki:
Kur’an’a muhatap olan, matlubları və istekleri muhtelif çoxlu tabakalardır ki bir kısmı, ateşten necat istəyirlər; bir kısmı, cənnətə girmek istəyirlər; bir kısmı, rü’yete mazhar olmaq istəyirlər. Və bunlar kimi o tabakaların çoxlu dilekleri vardır. Qurani-Kərim اَل۟مُف۟لِحُونَ kelimesini âmm və mutlak bırakmışdır ki hər kəs istediğini takip etsin.
Bu cümlenin mâkabliyle cihet-i nazmı:
Arkadaş! Cənabı-Haqqın sıfât-ı ezeliye âleminde biri celalî, diğeri cemalî iki türlü tecellisi vardır.
Celal ilə Cemal’in sıfât-ı ef’al âleminde tecellisinden; lütuf və kahr, hüsün və heybet tezahür edər.
Ef’al âlemine tecelli edince tahliye (تَح۟لِيَه ) ilə tahliye (تَخ۟لِيَه ) (tezyin ilə tenzih) doğar.
Âsâr və a’mal âleminden âlem-i âhirete intıba edince lütuf, cənnət və nur olaraq; kahr da cəhənnəm və nâr olaraq tecelli edər.
Sonra âlem-i zikre in’ikas edince biri həmd, diğeri tesbih olmaq üzere iki kısma ayrılır.
Sonra âlem-i kelâmda tecelli edince kelâmın emir və nehye taksimine səbəb olur.
Sonra âlem-i irşada intikal edince irşadı tergib və terhib, tebşir və inzara taksim edər.
Sonra vicdana tecelli edince reca və havf husule gəlir.
Sonra irşadın iktizasındandır ki havf ilə reca arasındaki muvazene devamla muhafaza edilsin ki reca ilə doğru yollara sülûk edilsin, havf ilə də eğri yollara gidilmesin. Ne Allah’ın rahmetinden meyus ne də azabından emin olunsun.
İşte beləliklə teselsül eden bu hikmetten dolayı Qurani-Kərim, ale’d-devam tergibden sonra terhib və ebrarı medhettikten sonra füccarı zemmetmişdir.
Sual: Bu cümle ilə اِنَّ ال۟اَب۟رَارَ لَفٖى نَعٖيمٍ وَاِنَّ ال۟فُجَّارَ لَفٖى جَحٖيمٍ cümlesi arasında ne kimi bir fark vardır ki orada atıf var, burada yoxdur?
Cavab: Atfın hüsnü, münasebetin hüsnüne bakar. Hüsn-ü münasibət, hər iki cümleden takip edilen garaz və maksadın bir olmasına mütevakkıftır. Halbuki oradaki maksat, burada yoxdur. Burada birinci cümledeki maksat, Kur’an’ın medhine incirar eden mü’minlerin medhidir. İkinci cümleden maksat, yalnız tahvif və terhib üçün kâfirlerin zemmidir. Bu isə Kur’an’ın medhiyle alâkadar deyildir.
Sonra bu cümlenin ihtiva ettiği eczanın nazmında tezahür eden letaif cihetine bakalım:
اِنَّ ilə اَلَّذٖينَ mevkilere göre ifade ettikleri nüktelerden maada, belâgatça qiymətli sayılan iki nükteyi daha tazammun etmişlerdir ki Kur’an, çoxlu yerlerinde اِنَّ ilə اَلَّذٖينَ yi mükerreren zikretmişdir.
Tahkiki ifade eden اِنَّ deki nükte belə tasvir edilebilir ki:
اِنَّ herhangi bir cümlede bulunursa o cümlenin damını deler, həqiqətə nüfuz edər. Və o davayı və ya hükmü aşağıya indirir, həqiqətə yapıştırmakla o hükmün hayalî və ya zannî və ya mevzu və ya hurafe hükümlerden olmadığını və ancaq həqiqətlər-i sabiteden olduğunu ispat edər.
Bu cümlede اِنَّ nin hususi nüktesi: Bu ayənin muhatabı olan Hazret-i Muhammed’de (asm) şek və inkâr bulunmadığı halde şek və inkârı ref’etmək şe’ninde olan اِنَّ ilə qarşılanması, onların iman etmesi üçün Peygamber’in (asm) şiddet-i hırsına işarətir.
اَلَّذٖينَ kəlməsi isə göze görünmezden evvel akla görünen garib və yeni həqiqətlərə bir vasıta-i işarətir. Bunun içindir ki həqiqətləri tebdil və tecdid eden inkılabları tasvir üçün kullanılan işarə və vasıtalardan en çox kullanılan اَلَّذٖينَ və emsalidir.
Kur’an’ın tecellisiyle çox neviler silindi, həqiqətlər yıkıldı. Onlara bedel, yeni yeni neviler, həqiqətlər teşekkül etti. Bəli, zaman-ı cahiliyete bak! O zamanda bütün neviler millî rabıtalar üzerine teşekkül ettiği kimi içtimaî həqiqətlər də taassub-u kavmî üzerine bina edilmişdi. Kur’an’ın tecellisiyle o rabıtalar kesildi, o həqiqətlər tahrip edildi. Onlara bedel, dinî rabıtalar üzerine yeni neviler və həqiqətlər ihdas edildi.
Bəli, Şems-i Kur’an’ın tulûu ilə bazı qəlblər onun ziyasıyla tenevvür etti. Və mü’minlerin nevini temyiz və tayin eden bir həqiqət-i nuraniye meydana geldi. Kezalik o keskin ziya qarşısında, mezbeleye benzeyen bazı pis qəlblər də yanıp kömür oldular. Və o kâfirlerin nevini ilan eden zehirli bir həqiqət-i küfriye husule geldi. İşte bu həqiqət-i küfriyeye işarə üçün اَلَّذٖينَ zikredilmişdir.
Maahâzâ hər iki اَلَّذٖينَ arasında tam bir münasibət vardır. Çünki hər biri birbirine zıt olan bir həqiqətə işarətir.
Və keza harf-i tarif olan اَل۟ in ifade ettiği beş manayı اَلَّذٖينَ də ifade edir. O manaların en meşhuru, “ahd”dir. Yani gerek اَل۟ den gerek اَلَّذٖينَ den ma’hud və malûm bir şey kasdedilir. Binaenaleyh Ebucehil, Ebu Leheb, Ümeyye İbn-i Halef vesaire kimi ma’hud və meşhur böyük kâfirlere اَلَّذٖينَ ilə işarə edilmiş olduğu ihtimali çox kavîdir. Bu ihtimale binaen bu ayə, gaybdan ihbar eden ayələrdən biri olur. Çünki onlar küfür üzerine ölmüşlerdir. Və eyni zamanda i’caz-ı manevînin dörd nevinden bir nev’i, bu gaybî ihbarlardan tezahür edər.
Sual: Kur’an zaruriyat-ı diniyedendir. Zaruriyatta ihtilaf ola bilməz. Halbuki müfessirlerce verilen ayrı ayrı manaların bir kısmı, birbirine muhaliftir?
Cavab: Azizim! Kur’an’ın hər bir kelâmı, üç kaziyeyi müştemildir:
Birincisi: Bu, Allah’ın kelâmıdır.
İkincisi: Allahça murad olan mana haktır.
Üçüncüsü: Mana-yı murad, budur.
Əgər Kur’an’ın o kelâmı, başqa bir manaya ihtimali olmayan muhkemattan olursa və ya Kur’an’ın başqa bir yerinde beyan edilmiş isə birinci və ikinci kaziyeleri eynilə qəbul etmək lâzımdır və inkârları da küfürdür.
Əgər Kur’an’ın o kelâmı, başqa bir manaya ihtimali olan bir nass və ya zâhir olursa üçüncü kaziyeyi qəbul etmək lâzım olmadığı kimi inkârı da küfür deyildir. İşte müfessirlerin ihtilafları ancaq və ancaq bu kısma aittir.
İhtar: Mütevatir hadîsler də bu hususta, ayələr gibidir. Yalnız birinci kaziye, teemmül yeridir. Çünki هٰذَا ilə işarə edilen hadîsin, hakikaten hadîs olub olmadığında tereddüt yeri vardır.
Sual: Küfür, cehildir. Halbuki kâfirler, Hazret-i Muhammed’i (asm) evlatları qədər tanıyorlardı?
Cavab: Küfür, iki kısımdır. Bir kısmı, bilmediyi üçün inkâr edər; ikincisi, bildiyi halde inkâr edər. Bu da bir neçə şubedir. Birincisi, bilir lâkin qəbul etməz. İkincisi, yakîni var lâkin itikadı yoxdur. Üçüncüsü, tasdiki var lâkin vicdanî iz’anı yoxdur.
Sual: Şeytanın kalbinde marifet var mıdır?
Cavab: Yoxdur. Çünki sanat-ı fitriyesi iktizasınca qəlbi daima idlâl ilə telkin üçün, fikri daima küfrü tasavvur etmekle meşgul olduğundan kalbinde və ya fikrinde boş bir yer marifet üçün kalmır.
Sual: Küfür, kalbe ait bir sıfattır. Kalpte o sıfat bulunmadığı takdirde, zünnar bağlanmasından və ya ona kıyas edilen şapkanın giyilmesinden ne üçün küfür hasıl olsun?
Cavab: Gizli olan umûra, şeriat emarelere göre hükmeder. Hattâ illet olmayan esbab-ı zâhirîyi, illet yerine qəbul edər. Binaenaleyh itmam-ı rükûya mani olan bir kısım zünnarların bağlanması və secdenin ikmaline mani olan bazı şapkaların giyilmesi, bəndəlikten istiğna və küfre teşebbüh etmeye emarelerdir. Gizli olan o sıfat-ı küfriyenin yox olduğuna kat’iyetle hükmedilemediğinden bu kimi emarelere göre hükmedilir.
Sual: İnzar yapılmadıkça teklif necə yapılır?
Cavab: İnzar yapılmadığı takdirde teklif də yapılmazsa adem-i tecziyelerine bir hüccet olur. Çünki “Biz ne yapalım? Ne tebligat yapıldı və ne tekâliften haberimiz var.” deyə mücazattan kurtuluşlarına bir medar olur.
Sual: Cənabı-Haqqın onların küfür və temerrüdlerinden yaptığı ihbar, onların imana gelmelerini imtina derecesine çıkarır. Mümteni və muhal bir şey teklif edilir mi?
Cavab: Cənabı-Haqqın ihbarı, ilmi və iradesi, səbəbdən kat’-ı nazarla yalnız küfürlerine taalluk etməz. Ancaq ihtiyarlarıyla küfürlerine birlikte taalluk edər. Bu isə ihtiyarlarını nefyetmez ki teklif-i bilmuhal olsun. Bu bahsin tafsilatı geləcəkdir.
Sual: İman etmeyeceklerini ifade eden لَا يُؤ۟مِنُونَ və emsali ayələrə, onları iman etmeye davet etmekten; adem-i imana iman çıkır. Bu isə muhal-i aklîdir?
Cavab: Onlara teklif edilen iman, icmalîdir; tafsilî deyildir. Hər bir ayəyə, hər bir hükme ayrı ayrı, birer birer iman ediniz deyə teklif yapılmır ki bu mahzur lâzım gelsin.
Sonra küfürlerini sîga-i mazi ilə zikretmek, hakkın izhar və ispatından sonra onların küfrü kucaklayıp qəbul etmelerine işarətir. Bunun içindir ki onlara qarşı inzarın adem-i inzar kimi faydasız kaldığına سَوَٓاءٌ kelimesiyle işarə yapılmışdır.
Sonra fevkaniyeti ifade eden عَلَي۟هِم۟ deki عَلٰى onların yüzleri yere yapışmış kimi başlarını kaldırıp âmirlerinin sözünü dinleyemediklerine işarətir.
Və keza manaya bir zərər və bir halel îras etmeyen və terkine tercih edilen عَلَي۟هِم۟ in zikri, Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalama nazaran inzarın adem-i inzar kimi olmadığına işarətir. Çünki inzarda ecr ü sevap vardır.
ءَاَن۟ذَر۟تَهُم۟ اَم۟ لَم۟ تُن۟ذِر۟هُم۟ cümlesindeki hemze ilə اَم۟ müsavatı ifade ettiğinden سَوَٓاءٌ kelimesine tekiddir. Yaxud سَوَٓاءٌ kelimesinden müsavatın bir manası, hemze ilə اَم۟ den ikinci manası irade edilir. Çünki müsavatın medarı ya adem-i faydadır və ya mûcibin adem-i vücududur.
Sual: İstifham şekliyle müsavatı ifade etmekte ne mana vardır?
Cavab: Yapmış olduğu fiilinde bir faydası olmayan muhatabın fiilinin faydasız olduğuna latîf və mukniane bir vecihle ikaz edilmesi ancaq istifham ilə olur ki muhatap fiilini düşündükten sonra, pis neticesini nazara alarak qəlbi mutmain olsun.
Sual: سَوَٓاءٌ kəlməsi inzar və adem-i inzardan mecaz isə aralarındaki alâka nedir?
Cavab: İstifhamın müsavatı tazammun etmesidir. Çünki istifham eden adamın bilgisine göre, vücud ilə adem mütesavidir. Maahâzâ bu kimi istifhamlara verilen cavablar, ale’l-ekser bu müsavat-ı zımniye ilə verilir.
Sual: Mazi sîgasıyla inzardan yapılan tabir neye işarətir?
Cavab: İkinci və üçüncü inzarlara lüzum kalmadığına işarətir. Yani “Yaptığın inzar fayda vermedi, bundan sonra da faydasız kalır.”
Sual: İnzar etmemekte faydanın bulunmaması zâhirdir.
اَم۟ لَم۟ تُن۟ذِر۟هُم۟ kaydında ne fayda vardır?
Cavab: Sükût etmək, bazen muhatabın insafa gəlib matlub işe muvafakatına səbəb olur.
Sual: Qurani-Kərim, başqa makamlarda terhibden sonra tergib də yaptığı halde, burada tergibi terk etmişdir. Esbabı nedir?
Cavab: Küfür makamına ancaq terhib və tahvif münasiptir. Hem də küfür kimi mazarratları def’etmək, cenneti kazanmak kimi menfaatlerin celbinden daha evlâ və daha tesirlidir. Maahâzâ buradaki terhib, tergibi də andırır. Çünki inzar və adem-i inzarı gören hayal, zıddiyet münasibətilə, derhal tebşir və adem-i tebşire intikal edər.
Azizim! Hər bir hükmün başqa şeylere hizmet eden çox manaları olduğu və hər bir hükümden takip edilen gizli maksatlar bulunduğu və bu kelâmın da Hazret-i Muhammed’e (asm) işarə eden manaları olduğu kimi; küfrü takbih etmək maksadıyla, böyük bir ölçüde tenkiratta bulunmuşdur. Ezcümle:
Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın görmekte olduğu zahmetlerin tahfifine və göstermekte olduğu hırs və şiddetin tehvinine medar olmaq üçün mana-yı harfî kabîlinden bazen îmalarda bulunmuş və eski resullerin hallerini nazara alarak, onlara iktida ilə teselli yollarını göstermiş isə də bu bir kanun-u fitridir, tahammül və inkıyad lâzımdır deyə hal dili ilə ilan etmişdir.
Bu ayə وَلَهُم۟ عَذَابٌ عَظٖيمٌ cümlesine qədər bütün eczasıyla, küfrü takbih və tenfir ilə nehyeder. Və ehl-i küfrü tehdit və tahvif ilə küfürden terhib edər. Və keza bütün kelimatıyla, küfrün böyük bir musibet olmakla birlikdə, ləzzəti yox elemi var, neməti yox nıkmeti var deyə ilan edər. Və keza bütün cümleleriyle, küfrün hər şeyden zərərli olduğunu tasrih edər. Bəli, onlar iman etmediklerinden və cevher-i ruhu ifsad və bütün elemleri içine alan küfür musibetine maruz kaldıklarından
لَم۟ يُؤ۟مِنُوا ya bedel كَفَرُوا tabiriyle işarə edilmişdir. Və keza لَا يَت۟رُكُونَ ال۟كُف۟رَ kelimesine bedel لَا يُؤ۟مِنُونَ tabiriyle, onların böyük musibete maruz kaldıkları kimi pırlanta kimi cevher-i imanîyi də kaybettiklerine işarətir.
Və keza خَتَمَ اللّٰهُ عَلٰى قُلُوبِهِم۟ cümlesiyle qəlb ilə vicdan, nur-u iman sayesinde həqiqətlər-i İlahiyenin tecellisine mazhar olmakla menba-ı kemalât, hayattar və ziyadar oldukları halde, küfrün ihtiyar edilmesiyle zulmetli, ıssız, haşerat-ı muzırra yuvasına inkılab ettikleri üçün mühürlenmiş, kilitlenmiş ki o korkunç yuvadaki akreplerden və ya yılanlardan içtinab edilmesine işarə edilmişdir.
Və keza وَعَلٰى سَم۟عِهِم۟ kelimesiyle, küfür sebebiyle kulağa ait çox böyük bir neməti kaybettiklerine işarə edilmişdir. Hattâ kulaktaki zar, nur-u iman ilə ışıklandığı zaman, kainattan gelen manevî nidaları işitir. hal dili ilə yapılan zikirleri, tesbihatları fehmeder. Hattâ o nur-u iman sayesinde, rüzgârların terennümatını, bulutların na’ralarını, denizlerin dalgalarının nağamatını və hâkeza yağmur, kuş vesaire kimi hər neviden Rabbanî kelâmları və ulvi tesbihatı işitir. Sanki kainat, İlahî bir musikî dairesidir. Türlü türlü âvâzlarla, çeşit çeşit terennümatla kalplere hüzünleri və Rabbanî aşkları intıba ettirmekle kalpleri, ruhları nurani âlemlere götürür, çox garib misalî levhaları göstermekle, o ruhları və kalpleri lezzetlere, zevklere gark edər.
Lakin o kulak, küfür ilə tıkandığı zaman o leziz, manevî yüksək savtlardan mahrum kalır. Və o lezzetleri îras eden âvâzlar, matem seslerine inkılab edər. Kalpte, o ulvi hüzünler yerine, ahbabın fıkdanıyla ebedî yetimlikler, mâlikin ademiyle nihayətsiz vahşetler və sonsuz gurbetler hasıl olur.
Bu sırra binaendir ki şeriatça bazı savtlar helâl, bazıları da haram kılınmışdır. Bəli ulvi hüzünleri, Rabbanî aşkları îras eden sesler, helâldir. Yetimane hüzünleri, nefsanî şehevatı tahrik eden sesler, haramdır. Şeriatın tayin etmediyi kısım isə sənin ruhuna, vicdanına yaptığı tesire göre hüküm alır.
وَعَلٰى اَب۟صَارِهِم۟ غِشَاوَةٌ: Bu cümle ilə rü’yete, yani göze ait böyük bir nemət-i basariyenin küfür ilə kaybolduğuna işarə edilmişdir. Çünki gözün nuru, nur-u imanla ışıklanırsa və kavîleşirse bütün kainat gül və reyhanlar ilə müzeyyen bir cənnət şeklinde görünür. Gözün göz bebeği də bal arısı kimi bütün kainat safhalarında menkuş gül və çiçək kimi delillerinden, bürhanlarından alacağı ibret, fikret, ünsiyet kimi usare və şıralarından vicdanda o tatlı imanlı balları yapacaqdır.
Əgər o göz küfür zulmetiyle kör olursa dünya, genişliğiyle birlikdə bir hapishane şekline girer. Bütün həqiqətlər-i kevniye, nazarından gizlenir. Kainat ondan tevahhuş edər. Qəlbi ahzan və ekdar ilə dolar.
وَلَهُم۟ عَذَابٌ عَظٖيمٌ cümlesiyle küfür şeceresinin âhirete ait zakkum kimi semeresine işarə edilmişdir.
لَا يُؤ۟مِنُونَ kəlməsi isə inzar ilə adem-i inzar arasındaki müsavata nassederek سَوَٓاءٌ kelimesine tekiddir.
* * *
MUKADDİME
Bu ayənin üzerinde durmak icab edir. Ehl-i İtizal, Ehl-i Cebir, Ehl-i Sünnet və’l-Cemaat kimi ehl-i kelâmın bu âyet-i azîmenin altında yaptıkları muharebe-i ilmiyelerini dinleyelim. Çünki bu kimi fikrî harpler, ehl-i nazarı dikkate davet edər. Binaenaleyh onların bu ayədə takip ettikleri cihetleri kontrol lâzımdır.
Bəli, Ehl-i Sünnet və’l-Cemaat’in sırat-ı müstakim üzerine olduğunu, ötekilerin ya ifrata və ya tefrite maruz kaldıklarını ispat üçün bazı münasebetlerin zikri lâzımdır:
Birincisi: Tahakkuk etmiş həqiqətlərtendir ki tesir-i həqiqi, yalnız və yalnız Allah’ındır. Elə isə Ehl-i İtizal’in abde verdiyi tesir-i həqiqi hilaf-ı hakikattir.
İkincisi: Allah hakîmdir, elə isə sevap və ikab abes deyildir ancaq istihkaka göredir. Elə isə ıztırar və cebir yoxdur.
Üçüncüsü: Hər şeyin biri mülk diğeri melekût, yani biri dış diğeri iç olmaq üzere iki ciheti vardır.
Mülk ciheti, bazı şeylerde güzeldir, bazı şeylerde də çirkin görünür; âyinenin arka yüzü kimi.
Melekût ciheti isə hər şeyde güzeldir və şeffaftır. Âyinenin dış yüzü kimi. Elə isə çirkin görünen şeyin yaratılışı, çirkin deyildir, güzeldir. Və eyni zamanda o kimi çirkinlerin yaratılışı, mehasini ikmal içindir. Elə isə çirkinin də bir nevi güzelliği vardır. Binaenaleyh bu hususta Ehl-i İtizal’in “Çirkin şeylerin halkı Allah’a ait deyildir.” dedikleri safsataya mahal kalmadı.
Dördüncüsü: Mesela, darb və katle terettüp eden elem və ölüm kimi “hasıl-ı bi’l-masdar” ilə tabir edilen şey, mahluk və sabit olmakla birlikdə, camiddir. İlm-i sarfta malûmdur ki camidlerden ism-i fâil kimi sıfatlar yapılamaz. Ancaq kesbî, nisbî, itibarî olan mana-yı masdarîden yapılabilir. Elə isə ölümün hâlıkı kātil deyildir. Elə isə Ehl-i İtizal’in hatalarına, hata nazarıyla bakılmalıdır.
Beşincisi: İnsanın katl kimi zâhirî və ihtiyarî olan fiilleri, nəfsin meyelanına intiha edər. Cüz-i ihtiyarî denilen bu nəfs meyelanı üzerine münazaalar deveran edər.
Altıncısı: Âdetullah üzerine, irade-i külliye-i İlahiye abdin irade-i cüz’iyesine bakar. Yani bunun bir fiile taallukundan sonra, o taalluk edər. Elə isə cebir yoxdur.
Yedincisi: İlim, malûma tabidir. Bu kaziyeye göre malûm, ilme tabi deyildir çünki devir lâzım gəlir. Elə isə bir insan, amelen yaptığı bir fiilin esbabını kadere havale etmekle, taallül və bahaneler gösteremez.
Sekizincisi: Ölüm kimi hasıl-ı bi’l-masdar denilen şey, kesb kimi bir masdara mütevakkıftır. Yani âdetullah üzerine o, hasıl-ı bi’l-masdarın vücuduna şart kılınmışdır. Kesb denilen masdarda, çərdək və ukde-i hayatiye meyelandır. Bu düğümün açılmasıyla meseledeki düğüm də açılır.
Dokuzuncusu: Cənabı-Haqqın ef’alinde, tercih edici bir garaza, bir illete ihtiyaç yoxdur. Ancaq tercih edici, Cənabı-Haqqın ihtiyarıdır.
Onuncusu: Bir emrin, behemehal bir müessirin tesiriyle vücuda gelmesi lâzımdır ki tereccuh bilâ-müreccih lâzım gelmesin. Amma itibarî emirlerde tahsis edici bir şey bulunmasa hətta muhal lâzım gəlməz.
On Birincisi: Bir şey, vücudu vâcib olmadıkça vücuda gəlməz. Bəli, irade-i cüz’iyenin taallukuyla irade-i külliyenin taalluku bir şeyde içtima ettikleri zaman, o şeyin vücudu vâcib olur və derhal vücuda gəlir.
On İkincisi: Bir şeyi bilmekle, mahiyetini bilmək lâzım gəlməz. Və bir şeyi bilmemekle, o şeyin adem-i vücudu lâzım gəlməz. Binaenaleyh cüz-i ihtiyarînin mahiyetinin tabir edilememesi, vücudunun kat’iyetine münafî deyildir.
Nazar-ı dikkatinize arz etdiyim bu esasları tam manasıyla anladıktan sonra bu maruzatımı da dinləyin:
Biz Ehl-i Sünnet və’l-Cemaat, Ehl-i İtizal’e qarşı dirik ki: Abd, kesb denilen masdardan neş’et eden, hasıl-ı bi’l-masdar olan esere hâlık deyildir. Abdin elinde ancaq və ancaq kesb vardır. Çünki Allah’tan başqa müessir-i həqiqi yoxdur. Zaten tevhid də elə istəyər.
Sonra Ehl-i Cebir’e döner, söyleriz ki: Abd, bir ağac kimi bütün bütün ıztırar və cebir altında deyildir. Elinde kiçik bir ihtiyar vardır. Çünki Cənabı-Haqq hakîmdir; cebir kimi, zulümleri intac eden şeylerden münezzehtir.
Sual: Cüz-i ihtiyarî denilen şey nedir? Ne qədər etrafı kazılırsa altından cebir çıkır. Bu necə bir şeydir?
Cavab:
Birincisi: Fıtrat ilə vicdan; ihtiyarî emirleri, ıztırarî emirlerden tefrik eden gizli bir şeyin vücuduna şehadet edirlər. Tayin və tabirine olan acizlik, vücuduna halel getirmez.
İkincisi: Abdin bir fiile olan meyelanı Eş’arîlerin mezhebi kimi mevcud bir emir isə də o meyelanı bir fiilden digər bir fiile çevirmekle yapılan tasarruf, itibarî bir emir olub abdin elindedir. Əgər Matüridîlerin mezhebi kimi o meyelanın bizzat bir emr-i itibarî olduğuna hükmedilirse o emr-i itibarînin sübut və tayini, özünün bir illet-i tamme olduğunu istilzam etməz ki irade-i külliyeye ihtiyaç kalmasın. Çünki çox defalar meyelanın vukuunda fiil vaki olmaz.
Hülâsa: Âdetullahın cereyanı üzerine hasıl-ı bi’l-masdarın vücudu, masdara mütevakkıftır. Masdarın esası isə meyelandır. Meyelan və ya meyelandaki tasarruf mevcudattan deyildir ki bir müessire ehtiyacı olsun. Ma’dum da deyildir ki hasıl-ı bi’l-masdar kimi mevcud olan bir şeyin vücuduna şart kılınmasına və ya sevap və ikaba səbəb olmasına cevaz olmasın.
Sual: İlm-i ezelînin və ya irade-i ezeliyenin bir fiile taallukları, ihtiyara mahal bırakmır?
Cavab:
Birincisi: Abdin ihtiyarından neş’et eden bir fiile ilm-i ezelînin taalluku, o ihtiyara münafî və mani deyildir. Çünki müessir, ilim deyildir, kudrettir. İlim, malûma tabidir.
İkincisi: İlm-i ezelî muhit olduğu üçün müsebbebatla esbabı birlikte abluka edər, içine alır. Yoxsa ilm-i ezelî, zannedildiyi kimi uzun bir silsilenin başı deyildir ki esbabdan tegafül ilə yalnız müsebbebat o mebdee isnad edilsin.
Üçüncüsü: Malûm necə bir keyfiyet üzerine olursa ilim öylece taalluk edər. Elə isə malûmun mekayisi və esbabı, kadere isnad edilemez.
Dördüncüsü: Zannedildiyi kimi irade-i külliyenin bir defa müsebbebe, bir defa da sebebe ayrı ayrı taalluku yoxdur. Ancaq müsebbeble sebebe bir taalluku vardır.
Bu mezheplerin nöqtə-i nazarlarını bir misal ilə izah edelim:
Bir adam, bir âletle bir şahsı öldürse sebebin ma’dum olduğunu farz edersek müsebbebin keyfiyeti necə olur?
Ehl-i Cebir’in nöqtə-i nazarları: “Ölecekti.” Çünki onlarca taalluk ikidir və sebeple müsebbeb arasında inkıta caizdir.
Ehl-i İtizalce: “Ölmeyecekti.” Çünki onlarca muradın iradeden tahallüfü caizdir.
Ehl-i Sünnet və’l-Cemaatçe: Bu misalde sükût və tevakkuf lâzımdır. Çünki irade-i külliyenin sebeple müsebbebe bir taalluku vardır. Bu itibarla sebebin ademi farz edilirse müsebbebin də farz-ı ademi lâzım gəlir. Çünki taalluk birdir. Cebir və İtizal, ifrat və tefrittir.
İKİNCİ BİR MUKADDİME
Ehl-i tabiat, esbaba həqiqi bir təsir verir.
Mecusiler; biri şerre, diğeri hayra olmaq üzere iki hâlıka itikad edirlər.
Ehl-i İtizal də “Ef’al-i ihtiyariyenin hâlıkı abddir.” dir.
Bu üç mezhebin esası; bâtıl bir vehm-i mahz, bir hata və huduttan tecavüzdür. Bu vehmi izale üçün bir neçə meseleyi dinlemek lâzımdır.
Birincisi: İnsanın dinlemesi, konuşması, düşünmesi cüz’î olduğu üçün teakub suretiyle eşyaya taalluk ettiği kimi himmeti də cüz’îdir. Nöbetle, eşya ilə meşgul ola bilər.
İkincisi: İnsanın kıymetini tayin eden, mahiyetidir. Mahiyetin değeri isə himmeti nisbetindedir. Himmeti isə hedef ittihaz ettiği maksadın derece-i ehemmiyetine bakar.
Üçüncüsü: İnsan hangi bir şeye teveccüh ederse onun ilə bağlanır və onda fâni olur. Bu sırra binaendir ki insanlar, hasis və cüz’î şeyleri böyük adamlara isnad etmezler. Ancaq esbaba və vesaile atfederler. Sanki hasis işler ilə iştigal, onların vakarına münasib olmadığı kimi cüz’î şeyler də onların azîm himmetlerini işgal etmeye lâyık deyildir.
Dördüncüsü: İnsan bir şeyin ahvalini muhakeme ettiği zaman, o şeyin rabıtalarını, esbabını, esaslarını evvela öz nəfsində, sonra ebna-yı cinsinde, sonra etraftaki mümkinatta taharri edər. Hattâ heç bir surətlə mümkinata müşabeheti olmayan Cənabı-Haqq’ı düşünəcək olursa kuvve-i vahimesi ilə bir insanın mekayisini, esasatını, ahvalini mikyas yaparak Cənabı-Haqq’ı düşünmeye başlar. Halbuki Cənabı-Haqq’a bu kimi mikyaslar ilə bakılamaz. Çünki sıfâtı inhisar altında deyildir.
Beşincisi: Cənabı-Haqqın qüdrət, ilim, iradesi; şemsin ziyası kimi bütün mövcudata âmm və şâmil olub heç bir şeyle muvazene edilemez. Arş-ı a’zama taalluk ettikleri kimi zerrelere də taalluk edərlər. Cənabı-Haqq şems və kameri halk ettiği kimi sineğin gözünü də o halk etmişdir.
Cənabı-Haqq kainatta vaz’ettiği yüksək nizam kimi hurdebînî heyvanların bağırsaklarında da çox ince və latîf bir nizam vaz’etmişdir. Semadaki ecramı birbiriyle rabteden cazibe-i umumî kanunu kimi cevahir-i ferdi də yani zerratı da o kanunun bir misliyle nazmetmişdir. Sanki bu zerrat âlemi, o semavî âleme kiçik bir misaldir.
Hülâsa: Aczin müdahalesi ilə qüdrət mertebeleri ayrılır. Aczi mümteni olan qüdrətçe, böyük kiçik birdir.
Altıncısı: Qüdrət-i ezeliye, en evvel eşyanın melekût, yani içyüzüne taalluk edər. Bu yüz isə ale’l-umum güzel və şeffaftır. Bəli, şems və kamerin yüzleri parlak olduğu kimi gecenin və bulutların da içyüzleri ziyadardır.
Yedincisi: Beşerin zihni və fikri, Cənabı-Haqqın azametine bir mikyas, kemalâtına bir mizan, evsafının muhakemesine bir vasıta bulmak vüs’atinde deyildir. Ancaq cemi’ masnuatından və mecmu-u âsârından və bütün ef’alinden tahassül və tecelli eden bir vecihle bakılabilir. Bəli, zerre mir’at olur lakin mikyas ola bilməz.
Bu meselelerden tebarüz ettiği vecihle, Cənabı-Haqqın mümkinata kıyas edilmesi və mümkinatın onun şuunatına mikyas yapılması, en böyük cehalet və hamakattir. Çünki aralarındaki fark, yerden göğe kadardır. Bəli, vâcibi mümkine kıyas etmekten, çox garib və gülünç şeyler çıkar.
Mesela ehl-i tabiat, o aldatıcı kıyas ilə tesir-i həqiqiyi esbaba; Ehl-i İtizal, halk-ı ef’ali abde; Mecusiler, şerri ikinci bir hâlıka isnad etmeye mecbur olmuşlardır. Güya zu’mlarınca Cənabı-Haqq, azamet-i kibriya və tenezzühü dolayısıyla, bu kimi hasis və çirkin şeylere tenezzül etməz. Demək akılları vehimlerine esir olanlar, bu kimi gülünç şeyleri doğururlar.
İhtar: Mü’minlerden də vesvese cihetiyle bu vehme maruz kalanlar vardır, dikkat etmək lâzımdır.
Bu ayənin kelimeleri arasında nazmı icab eden münasebetlere gelelim:
خَتَمَ nin لَا يُؤ۟مِنُونَ ilə irtibatı və onun arkasında zikredilmesi, cezanın cürme terettübü kabîlindendir. Yani onlar, vaktâ ki cüz-i ihtiyarîlerini ifsad etmekle imana gelmediler, kalplerinin hatmiyle tecziye edildiler.
خَتَمَ tabiri, onların dalaletlerini tasvir eden temsilî bir üsluba işarətir. Belə ki:
Qəlb gözü, sanki cevahire bir hazine olmaq üzere Cənabı-Haqq tarafından yapılan bir binadır. Vaktâ ki sû-i ihtiyarlarıyla ifsada uğradı və cevherlere yapılan yerler, yılanlar və akreplerle doldu; kapısı hatmedildi ki o sâri hastalıktan başkaları mutazarrır olmasın.
اَللّٰهُ: Zamir-i mütekellimin yerine ism-i zâhirin gelmesi, tekellümden gaybete iltifattır. Və bu iltifatta latîf bir nükte vardır. Belə ki:
لَا يُؤ۟مِنُونَ den sonra بِاللّٰهِ mukadder və menvî (maksud) olduğuna nazaran, sanki nur-u marifet onların kalplerinin kapılarına geldiyi zaman kalplerini açıp qəbul etmediklerinden, Allah da gazaba gələrək kalplerini hatmetti.
عَلٰى: خَتَمَ fiili müteaddî olduğu halde عَلٰى ilə zikredilmesi, hatmedilen qəlbin dünyaya bakan kapısı deyil ancaq âhirete nâzır olan kapısı seddedilmiş olduğuna işarətir. Və keza hatmin “alâmet” manasını ifade eden “vesm”i (damga) tazammun ettiğine işarətir. Sanki o hatm, o mühür, kalplerinin üstünde sabit bir damgadır və silinmez bir alâmettir ki daima melâikeye görünür.
Sual: Bu ayədə qəlbin sem’ və basara takdimindeki hikmət nedir?
Cavab: Qəlb imanın mahalli olduğu kimi en evvel Sâni’i arayan və isteyen və Sâni’in vücudunu delailiyle ilan eden, qəlb ilə vicdandır. Çünki qəlb, həyat malzemesini düşünürken en böyük bir acze maruz kaldığını hisseder etməz, derhal bir nöqtə-i istinadı; kezalik emellerinin tenmiyesi (nemalandırmak) üçün bir çarə ararken, derhal bir nöqtə-i istimdadı aramaya başlar. Bu nöqtələr isə iman ilə elde edilebilir. Demək, qəlbin sem’ və basara hakk-ı takaddümü vardır.
İhtar: Kalpten maksat, sanevberî (çam kozalağı kimi) bir et parçası deyildir. Ancaq bir latîfe-i Rabbaniyedir ki mazhar-ı hissiyatı, vicdan; ma’kes-i efkârı, dimağdır. Binaenaleyh o latîfe-i Rabbaniyeyi tazammun eden o et parçasına qəlb tabirinden belə bir letafet çıkır ki o latîfe-i Rabbaniyenin insanın maneviyatına yaptığı hizmet, cism-i sanevberînin cesede yaptığı hizmet gibidir.
Bəli, necə ki bütün aktar-ı bedene mâü’l-hayatı neşreden o cism-i sanevberî bir makine-i hayattır və maddî həyat onun işlemesiyle kaimdir. Sekteye uğradığı zaman cəsəd də sukuta uğrar. Kezalik o latîfe-i Rabbaniye, âmâl və ahval və maneviyatın heyet-i mecmuasını həqiqi bir nur-u həyat ilə canlandırır, ışıklandırır; nur-u imanın sönmesiyle mahiyeti, meyyit-i gayr-ı müteharrik kimi bir heykelden ibaret kalır.
وَعَلٰى سَم۟عِهِم۟ də عَلٰى nın tekrarı, qəlb ilə sem’e vurulan hâtemlerin hər biri müstakil bir nevi delaile ait olduğuna işarətir. Bəli qəlbin hatmi, delail-i kalbiye və vicdaniyeye aittir. Sem’in hatmi, delail-i nakliye və hariciyeye aittir. Və keza hər iki hatmin bir cinsten olmadığına bir remizdir.
Sual: Qəlb ilə basarın cem’ sîgasıyla, sem’in müfred surətində zikirlerinde ne kimi bir hikmət vardır?
Cavab: Qəlb ilə basarın taalluk ettikleri şeyler mütehalif, yolları mütebayin, delilleri mütefavit, talim və telkin edicileri mütenevvidir. Sem’ isə qəlb və basarın hilafına, masdardır. İşittiren ferttir. Cemaatin işittikleri, ferttir. İşiten fert, fert olur. Bunun üçün müfred olaraq iki cem’in arasına düşmüşdür.
Sual: Kalpten sonra tercihen sem’in zikredilmesi neye binaendir?
Cavab: Melekât və malûmat-ı kalbiye, ale’l-ekser kulak penceresinden kalbe girerler. Bu itibarla sem’, kalbe yakındır. Və eyni zamanda, cihat-ı sitteden malûmat aldığı cihetle kalbe benzir. Çünki göz yalnız ön ciheti görür. Bunlar isə hər tarafı görürler.
وَعَلٰٓى اَب۟صَارِهِم۟ غِشَاوَةٌ də, üslubun tağyiriyle, cümle-i fiiliyeye tercihen cümle-i ismiyenin ihtiyar edilmesi, basar ilə görünen delillerin sabit olduklarına; qəlb və ya sem’ ilə alınan deliller isə müteceddid və gayr-ı sabit olduklarına işarətir.
Sual: خَتَمَ ilə غِشَاوَةٌ arasında ne fark vardır ki خَتَمَ اللّٰهُ isnad edilmişdir غِشَاوَةٌ isnadsız bırakılmışdır?
Cavab: خَتَمَ Allah tarafından onların kesblerine bir cezadır. غِشَاوَةٌ isə Allah tarafından olmayıp onların meksûbudur.
Və keza mebde itibarıyla rü’yette bir ıztırar vardır; sema’da, tahatturda ihtiyar vardır. Bəli, gözün açılmasıyla eşyayı görmemek mümkün deyildir. Lakin mesmuatı dinlemekte və ya hatıratı tahattur etmekte bu ıztırar yoxdur.
غِشَاوَةٌ tabiri, gözün yalnız ön cihete hâkim və nâzır olduğuna işarətir ki əgər bir perde ilə o cihetten alâkası kesilse bütün bütün kör kalır. Tenkiri ifade eden غِشَاوَةٌ deki tenvin, onların gözleri üstündeki perde, malûm olmayan bir perde olub ondan sakınmak onlar üçün mümkün olmadığına işarətir. Câr və mecrurun غِشَاوَةٌ üzerine takdim edilmesi, en evvel nazar-ı dikkati onların gözlerine çevirtmekle, kalplerindeki sırları göstermek içindir. Çünki göz, qəlbin âyinesidir.
وَلَهُم۟ عَذَابٌ عَظٖيمٌ
Bu cümlenin mâkabliyle cihet-i münasebeti şudur ki:
Evvelki cümledeki kelimat ilə şecere-i küfriyenin dünyaya ait acı semerelerine işarə edilmişdir. Bu cümle ilə o mel’un şecerenin âhirette vereceği semeresi zakkum-u cehennemden ibaret olduğuna işarə yapılmışdır.
Sual: Üslubun mecra-yı tabiîsi وَعَلَي۟هِم۟ عِقَابٌ شَدٖيدٌ cümlesi iken üslubun muktezası olan bu cümlenin terkiyle وَلَهُم۟ عَذَابٌ عَظٖيمٌ cümlesi ihtiyar edilmişdir. Halbuki bu cümledeki kəlmələr, nemət və lezzetler hakkında kullanılan kelimelerdir?
Cavab: Bu güzel kelimeleri hâvi olan bu cümlenin onlara qarşı zikredilmesi, bir tehekkümdür (istihza) bir tevbihtir, yüzlerine gülmektir. Yani onların menfaatleri, lezzetleri və böyük nimetleri ancaq ikabdır.
Menfaat və faydayı ifade eden وَلَهُم۟ deki ل hal dili ilə “Amelinizin faydalı olan ücretini alınız!” deyə yüzlerine gülür.
“Tatlı” manasını tazammun eden عَذَابٌ lafzı, onların küfür və musibetleriyle istilzaz ettiklerini tezkir ilə sanki hal dili ilə “Tatlı amelinizin acısını çekin!” deyə tevbih edir.
Ale’l-ekser böyük nemətlərə sıfat olan عَظٖيمٌ kəlməsi, cennette nemət-i azîm sahiplerinin hallerini o kâfirlere tezkir ettirmekle, kaybetdikləri o nemət-i azîmeye bedel elîm elemlere düştüklerini ihtar edir.
Sonra عَظٖيمٌ kəlməsi, tazimi ifade eden عَذَابٌ deki tenvine tekiddir.
Sual: Bir kâfirin masiyet-i küfriyesi mahduddur, qısa bir zamanı işgal edir. Ebedî və gayr-ı mütenahî bir ceza ilə tecziyesi, adalet-i İlahiyeye uygun olmadığı kimi hikmet-i ezeliyeye də muvafık deyildir. Merhamet-i İlahiye müsaade etməz?
Cavab: O kâfirin cezası gayr-ı mütenahî olduğu teslim edildiyi takdirde, qısa bir zamanda irtikâb edilen o masiyet-i küfriyenin gayr-ı mütenahî bir cinayet olduğu altı cihetle sabittir:
Birincisi: Küfür üzerine ölen bir kâfir, ebedî bir ömür ilə yaşayacaq olursa o gayr-ı mütenahî ömrünü behemehal küfür ilə geçireceği şüphesizdir. Çünki kâfirin cevher-i ruhu bozulmuşdur. Bu itibarla o bozulmuş olan qəlbin gayr-ı mütenahî bir cinayete istidadı vardır. Binaenaleyh ebedî cezası, adalete muhalif deyildir.
İkincisi: O kâfirin masiyeti, mütenahî bir zamanda isə də gayr-ı mütenahî olan umum kainatın vahdaniyete olan şehadetlerine gayr-ı mütenahî bir cinayettir.
Üçüncüsü: Küfür, gayr-ı mütenahî nemətlərə küfran olduğundan gayr-ı mütenahî bir cinayettir.
Dördüncüsü: Küfür, gayr-ı mütenahî olan zat və sıfât-ı İlahiyeye cinayettir.
Beşincisi: İnsanın vicdanı, zâhiren mütenahî isə də bâtınen ebede bakır və ebedi istəyir. Bu itibarla gayr-ı mütenahî hükmünde olan o vicdan, küfür ilə mülevves olaraq mahvolur gedər.
Altıncısı: Zıt zıddına muanid isə də çox hususlarda mümasil olur. Binaenaleyh iman lezaiz-i ebediyeyi ismar ettiği kimi küfür də âlâm-ı elîmeyi və ebediyeyi âhirette intac etmesi şe’nindendir.
Bu altı cihetten çıkan netice və gayr-ı mütenahî olan bir ceza, gayr-ı mütenahî bir cinayete qarşı ayn-ı adalettir.
Sual: Kâfirin o cezasının adalete uygun olduğunu teslim ettik. Lakin azapları intac eden şerlerden hikmet-i ezeliyenin gani olduğuna ne dirsən?
Cavab: Kavaid-i esasiyedendir ki “Ara sıra vukua gelen şerr-i kalil üçün hayr-ı kesîr terk edilmez. Terk edildiyi takdirde, şerr-i kesîr olur.” Binaenaleyh həqiqətlər-i nisbiyenin sübutunu izhar etmək, hikmet-i ezeliyenin iktizasındandır. Bu kimi həqiqətlərin tezahürü ancaq şerrin vücuduyla olur. Şerden, haddi tecavüz etməmək üçün terhib və tahvif lâzımdır. Terhibin vicdan üzerine təsiri, terhibi tasdik etmekle olur. Terhibin tasdiki isə haricî bir azabın vücuduna mütevakkıftır. Çünki vicdan, ağıl və vehim kimi haricî və ebedî həqiqət hükmüne geçmiş bir azaptan yapılan terhible müteessir olur. Elə isə dünyada olduğu kimi âhirette də ateşin vücudundan yapılan terhib, tahvif ayn-ı hikmettir.
Sual: Çoxâlâ o ebedî ceza hikmete muvafıktır, qəbul ettik. Amma mərhəmət və şefkat-i İlahiyeye ne dirsən?
Cavab: Azizim! O kâfir hakkında iki ihtimal var. O kâfir ya ademe gidəcəkdir və ya daimî bir azap içinde mevcud kalacaqdır. Vücudun velev cehennemde olsun, ademden daha hayırlı olduğu vicdanî bir hükümdür. Çünki adem, şerr-i mahz olduğu kimi bütün musibet və masiyetlerin də merciidir. Vücud isə velev cehennemde olsa hayr-ı mahzdır. Maahâzâ kâfirin meskeni cehennemdir və ebedî olaraq orada kalacaqdır.
Lakin kâfir, öz ameliyle bu duruma kesb-i istihkak etmiş isə də amelinin cezasını çektikten sonra, ateş ilə bir nevi ülfet peyda edər və evvelki şiddetlerden âzade olur. O kâfirlerin dünyada yaptıkları a’mal-i hayriyelerine mükâfaten, bu merhamet-i İlahiyeye mazhar olduklarına dair işarat-ı hadîsiye vardır.
Maahâzâ cinayetin lekesini izale və ya hacaletini tahfif veyahut icra-yı adalete iştiyak üçün cezayı hüsn-ü rıza ilə qəbul etmək, ruhun fitri olan şe’nidir. Bəli, dünyada çox namus sahipleri, cinayetlerinin hicabından kurtulmak üçün özlərinə cezanın tatbikini istemişlerdir və isteyenler də vardır.
* * *
Bu ayənin mâkabliyle vech-i nazmı:
Necə ki bir hükümde iki müfredin iştiraki və ya bir maksatta iki cümlenin ittihadı, atfı icab ettirir. Kezalik bir hedefi, bir garazı takip eden iki kıssanın da atıfları, belâgatın iktizasındandır. Binaenaleyh on iki ayənin hülâsasını tazammun eden münafıkların kıssası, kâfirler hakkında geçen iki ayənin mealine atfedilmişdir.
Bəli vaktâ ki en evvel Kur’an’ın senasıyla başlandı. Sonra mü’minlerin medhine intikal edildi. Sonra kâfirlerin zemmine incirar etti. İnsanların kısımlarını ikmal etmək üçün münafıkların kıssası da zikredildi.
Sual: Kâfirlerin zemmi hakkında yalnız iki âyetle iktifa edilmişdir. On iki ayənin hülâsasıyla, münafıklar hakkında yapılan itnab neye binaendir?
Cavab: Münafıklar hakkında itnabı, tatvili icab ettiren bir neçə nükte vardır:
1 - Düşman meçhul olduğu zaman daha zərərli olur. Kandırıcı olursa daha habîs olur. Aldatıcı olursa fesadı daha şedit olur. Dâhilî olursa zərəri daha azîm olur. Çünki dâhilî düşman; qüvvəti dağıtır, cesareti azaltır. Haricî düşman isə bilakis asabiyeti şiddetlendirir, salabeti artırır.
Nifakın cinayeti, İslâm üzerine çox büyüktür. Âlem-i İslâm’ı zelzeleye maruz bırakan nifaktır. Bunun içindir ki Kur’an-ı Azîmüşşan, fazlaca onlara teşniat və takbihatta bulunmuşdur.
2 - Münafığın mü’minler ilə ihtilatı dolayısıyla yavaş yavaş ünsiyet kesbeder, iman ilə ülfet peyda edər. Gerek Kur’an’dan, gerek mü’minlerden nifakın pislüğü hakkındaki sözleri işite işite pis halinden nefret edər. En-nihaye lisanından kelime-i tevhid kalbine damlamaya zemin hazırlamak üçün itnab yapılmışdır.
3 - İstihza, hud’a, ikiyüzlülük, hile, kizb, riya kimi pis ahlâk münafıkta var; kâfirde o derece yoxdur. Bu cihetten münafıklar hakkında itnab yapılmışdır.
4 - Ale’l-ekser münafıklar, ehl-i kitabdan oldukları üçün şeytanî bir zekâ sahibleri olub daha hilekâr, desiseci olurlar. İşte bu durumdaki münafıklar hakkında itnab yani tatvil-i kelâm, ayn-ı belâgattır.
Bu ayənin kelimeleri arasındaki münasebetlere gelelim:
مِنَ النَّاسِ
Câr və mecruru, münafıkları tabir eden مَن۟ kelimesine haber olduğu takdirde, belə bir sual vârid olur ki:
Münafıkların nâstan oldukları bedihîdir. Bu hüküm malûmu i’lam etmekten ibaret kalır?
Cavab: Malûmdur ki bir hüküm, bedihî olduğu zaman o hükmün lâzımı kasdedilir. Burada kasdedilen, o hükmün lâzımı olan taaccübdür. Sanki Kur’an-ı Azîmüşşan, zımnen “Münafıkların nâstan oldukları acib bir şeydir.” deyə halkı taaccüb etmeye davet etmişdir. Çünki insan mükerremdir. Mükerrem olan insan, nifaka tenezzül etməz.
Sual: Madam ki مِنَ النَّاسِ haberdir. Ne üçün مَن۟ üzerine takaddüm etmişdir?
Cavab: Madam ki o hükümden taaccüb kasdedilmişdir, taaccüb-ü inşaînin şe’ni, kelâmın evvelinde bulunmaktır.
Sonra نَاسٍ ın tabirinden bir neçə letaif çıkır:
1- Kur’an; münafıkların şahıslarını tayin etmeyerek umumî bir sıfatla onlara işarə ettiği, Rəsuli-Əkrəm’in (asm) siyasetine daha münasiptir. Çünki şahıslarının tayini ilə kabahatleri yüzlerine vurulsaydı, mü’minler nəfsin desisesiyle vesveseye düşerlerdi. Halbuki vesvese havfa, havf riyaya, riya nifaka incirar edər.
Və keza əgər Kur’an onları tayin ilə takbih etseydi “Rəsuli-Əkrəm (asm) mütereddiddir, etbaına emniyeti yoxdur.” denilecekti.
Və keza bazan pislük ifşa edilmese tedricen zâil olması ihtimali vardır. Lakin teşhir edildiyi takdirde, sahibinin hiddetini tahrik edər. Daha fazlasını yapmaya bâis olur.
Və keza نَاسٍ kimi umumî bir sıfatın, nifaka münafî olması hususi sıfatların daha ziyade münafî olmasına delâlet edər. Çünki insan mükerremdir. Bu kimi rezaletin şanında deyildir.
Sonra اٰمَنَّا və keza nâs tabiri: Nifakın bir taife və ya bir tabakaya mahsus olmayıp insanın nevinde bulunur, hangi taife olursa olsun.
Və keza نَاسٍ ın tabiri, nifak bütün insanların haysiyet və şereflerini ihlâl eden bir rezalet olduğundan, enzar-ı âmmeyi nifakın aleyhine çevirtmekle izale və adem-i intişarına çalışmaları lüzumuna işarətir.
Sual: يَقُولُ ilə اٰمَنَّا nın mercileri bir iken birisinin müfred, diğeri cem sîgasıyla zikirlerinde ne hikmət vardır?
Cavab: Zarif bir letafete işarətir ki imanın mevsufu cem isə də telaffuz edeni müfreddir.
يَقُولُ اٰمَنَّا cümlesi onların iman davalarını hikâyedir. Bu cümlede davalarının reddine iki cihetle işarə edildiyi kimi, davalarının takviyesine də iki vecihle îma edilmişdir. Belə ki:
يَقُولُ kəlməsi, madde cihetiyle onların iman davasının an-itikad olmayıp, ancaq sözden ibaret bir kavl olduğuna işarətir. Kezalik muzari sîgasıyla onların ale’d-devam yaptıkları müdafaaya sevk eden, vicdanî bir səbəb deyildir ancaq halka qarşı bir riyakârlık olduğuna işarətir.
Davalarının takviyesine yapılan işarəler isə:
اٰمَنَّا fiil-i mazinin heyetinden “Biz ehl-i kitab cemaatleri, eskiden beri mü’miniz. Indi imandan geri kalmamıza imkân yoxdur.” kimi takviye edici bir delil tereşşuh ettiği kimi, cem’e râci olan نَا zamirinden də “Bizler bir fert kimi değiliz. Ancaq muhteşem bir cemaatiz. Yalana tenezzül etmeyiz.” kimi ikinci bir takviye daha çıkır.
بِاللّٰهِ وَبِال۟يَو۟مِ ال۟اٰخِرِ
Qurani-Kərim, hikâye ettiği şeyleri ya aynıyla alır və ya mealinin ahziyle veyahut ibaresinin telhisiyle bir tasarruf yapar.
Birinci ihtimale göre, onların erkân-ı imaniyeden yalnız bu iki rüknü ihtiyar ettikleri; rükünlerin en mühimlerini izhar etmekle sadakatlerini göstermeye işarətir. Və eyni zamanda onlardan en ziyade kabule şâyan, zu’mlarınca bu iki rükündür.
İkinci ihtimale nazaran, Cənabı-Haqqın imanın rükünleri içinde, kutub sayılan bu iki rüknü tahsis etmesi; onların kuvvetle iddia ettikleri iman, dine iman olmadığına işarətir. Çünki bu iki rüknün də muktezasına amel və itikad etmemişlerdir.
ب nin tekrarı hər iki rükne olan imanın bir cihetten olmadığına işarətir. Çünki Allah’a iman, Allah’ın vücud və vahdetine imandır. Yevm-i âhire iman isə o günün hak olduğuna və mütləq geleceğine imandır.
وَمَا هُم۟ بِمُؤ۟مِنٖينَ
Sual: اٰمَنَّا ya müşabih olan وَمَا اٰمَنُوا ye tercihen وَمَا هُم۟ بِمُؤ۟مِنٖينَ cümle-i ismiye ilə denilmesinde ne hikmət vardır?
Cavab:
1- Hər iki اٰمَنَّا arasında görünen zâhirî tenakuzdan içtinab etmək içindir.
2- اٰمَنَّا ihbar deyildir, inşadır. İnşa, nefiy ilə tekzip edilemediğinden وَمَا اٰمَنُوا denilmemişdir.
3- اٰمَنَّا cümlesinden zımnen istifadə edilen نَح۟نُ مُؤ۟مِنُونَ cümlesine nefiy və tekzibi ircâ üçün وَمَا هُم۟ بِمُؤ۟مِنٖينَ denilmişdir.
4- Onların adem-i imanlarının devamına delâlet etmək üçün cümle-i ismiye ihtiyar edilmişdir.
Sual: Nefyi ifade eden مَا cümlenin evvelinde bulunduğu halde, cümleden istifadə edilen devamı nefyetmeye delâlet etmediğinde hikmət nedir?
Cavab: Nefiy, kesif bir harfin medlûlüdür. Devam isə, cümle-i ismiyenin heyet-i hafifesinden istifadə edilen bir manadır. Binaenaleyh kesif kesife, yani nefiy imana daha karibdir.
Sual: وَمَا هُم۟ بِمُؤ۟مِنٖينَ deki haber üzerine harf-i cer olan ب nin duhûlü neye işarətir?
Cavab: Onların zâhiren imanları varsa da, həqiqətdə imana ehil və lâyık insanlar olub mü’minîn sınıfından addedilmediklerine delâlet üçün مَا nın haberi üzerine ب dâhil olmuşdur.
* * *
Bu ayə bütün cümleleriyle nifaka hücum edərək münafıkları tevbih, takbih, tehdit, ta’cib etmekle evvelce اٰمَنَّا dedikleri kavli, ne maksada və ne illete binaen söylediklerini və nifakın en birinci cinayeti olan hida’ və hilelerini beyan etmektedir.
Evvelen nifakın birinci cinayeti olan hida’a ait يُخَادِعُونَ den يَك۟ذِبُونَ ye qədər yeddi cümleye terettüp eden müteselsil neticeleri nazara almaq lâzımdır:
1- Allah’ı kandırmak kimi muhal bir şeyin talebinde bulunduklarına tahmik edilmişlerdir.
2- Menfaat niyetiyle özlərinə zərər dokundurmak üçün tesfih edilmişlerdir.
3- Menfaati mazarrattan tefrik edemedikleri üçün techil edilmişlerdir.
4- Tıynetleri pis, sıhhatlerinin madeni hasta, həyat menbaları ölmüş və saire kimi rezaletleriyle terzil edilmişlerdir.
5- Şifanın talebiyle marazlarını tezyid ettiklerine tezlil edilmişlerdir.
6- Elemden maada bir şeyi intac etmeyen koyu bir azap ilə tehdit edilmişlerdir.
7- İnsanlarca alâmetlerin en çirkini olan kizb ilə teşhir edilmişlerdir.
Sonra bu yeddi cümlenin arasındaki nizam-nizam-intizam, irtibatın belə bir tasvir ilə dinlenmesi lâzımdır:
Bir şahıs bir şahsı, nasihatle fena bir şeyden men’ etmək üzere belə tevcih-i kelâmda bulunur:
“Yâ hâzâ! Ağlın varsa bu etmək istediyin şey muhaldir. Hem nəfsinə zarardır. İyi-pisyü tefrik edəcək bir hissin yox mudur? Anlaşılan həqiqəti hurafe, tatlıyı acı gösteren seciyende bir hastalık vardır. Tabiî o hastalıktan kurtulup şifayâb olmaq istirsən. Lakin sənin bu halin o hastalığı izale deyil, tezyid edir. Əgər bu halin ilə bir ləzzət, bir zevk istersen en şedit bir elemi intac eden bir azap eline geçer. En-nihaye əgər sarhoşluğundan ayılıp pis halinden vazgeçmediyin takdirde, fesadın başkalara geçmemek üzere, hortumun üstüne bir damganın vurulmasıyla, səni teşhir və ilan etmək lâzımdır.”
Kezalik Cənabı-Haqq, münafıkları nifaktan zecir və men’ üçün pis hallerini şöylece nakletmekle yüzlerine vurur.
يُخَادِعُونَ اللّٰهَ Yani hile ilə Allah’ı kandırmak istəyirlər. Çünki Rəsuli-Əkrəm (asm) Allah’ın elçisidir. Ona yapılan hile, Allah’a râcidir. Allah’a yapılan hile isə muhaldir. Muhali tələb etmək hamakattir. Belə hayvancasına hamakat, taaccübü mûcibdir.
وَمَا يَخ۟دَعُونَ اِلَّا اَن۟فُسَهُم۟ Yani onlar ancaq nefislerine hile yapırlar, çünki fiillerinde nef’ deyil zərər vardır. Bu zərər da nefislerine râcidir. Nefislerine zərər veren, ancaq süfeha takımıdır.
وَمَا يَش۟عُرُونَ Yani nef’ və zərəri tefrik edəcək bir hisse mâlik değillerdir. Bu isə cehaletin en alçak və en aşağı bir derekesine düştüklerine işarətir.
فٖى قُلُوبِهِم۟ مَرَضٌ Yani nifak və hasedden kalplerinde, ruhlarında elə bir maraz vardır ki hakkı bâtıl, həqiqəti hurafe telakki etmeye sebeptir. Zaten fâsid bir kalpten, bozuk bir ruhtan belə rezaletlerin çıkması tabiîdir.
فَزَادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضًا Yani əgər onlar yaptıkları fenalıkla gayz və hasedlerini izale üçün bir deva, bir ilaç talebinde iseler; o zannetdikləri ilaç kalplerini, ruhlarını bozan bir zehirdir. Zehir ilə tedavisine çalışan, əlbəttə zelildir. Bəli kırık və yaralı bir el ilə intikamını almaq isteyen, yarasının artmasına hizmet eden bir miskindir.
وَلَهُم۟ عَذَابٌ اَلٖيمٌ Yani əgər onlar bir zevk, bir ləzzət talebinde iseler bu nifaklarında çoxlu maasi olduğu kimi, muvakkat bir ləzzət hətta yoxdur. Ancaq dünyada şedit bir elemi, âhirette də en şedit bir azabı intac edəcək bir dalalettir.
بِمَا كَانُوا يَك۟ذِبُونَ Yani yaptıkları kizbden pişman olub nedamet etmedikleri takdirde, beyne’n-nâs yalancılıkla teşhir və bir alâmetle tevsimleri lâzımdır ki başkalar, onlara itimad edib marazlarına maruz kalmasınlar.
Mezkûr cümlelerin eczaları arasında bulunan irtibat və nizam-nizam-intizamın beyanına gelelim:
Münafıkların yaptıkları hileden takip edilen gayenin muhal olduğuna və o muhaliyeti göz önüne getirip çirkin bir şəkildə gösterilmesine tasrih edilmek üzere يُخَادِعُونَ اللّٰهَ وَالَّذٖينَ اٰمَنُوا cümlesinde münafıkların amelinden, müşareket babından muzari sîgasıyla hida’ unvanıyla tabir edilmişdir.
Və keza makamın iktizası hilafına اَلنَّبِىَّ ye bedel اَللّٰهَ və اَل۟مُؤ۟مِنٖينَ ye bedel وَالَّذٖينَ اٰمَنُوا zikredilmişdir.
Çünki يُخَادِعُونَ nin maddesinden nefret çıkar. Sîgasından devam və istimrar çıkar. Babından müşareket çıkar. Müşareket isə müşakeleti yani mukabele-i bi’l-misli icab edər. Müşakelet isə onların seyyielerine qarşı seyyie ilə mukabele edileceğini istilzam edər. Demək onların devam ilə yaptıkları bu pis fiil, nefisleri titreten bir nefreti intac ettiği kimi, takip ettikleri garazın da akîm kaldığına delâlet edər.
اَللّٰهُ kelimesinin tasrihinden də garazlarının muhal olduğuna delâlet vardır. Çünki Rəsuli-Əkrəm’e (asm) yapılan hida’, Allah’a râcidir. Malûm ya Allah’la pençeleşmek isteyen düşer.
وَالَّذٖينَ اٰمَنُوا
اَلَّذٖينَ nin ibhamını izale etmək üçün sıla olaraq iman sıfatının ihtiyar edilmesi onların iman cihetiyle özlərini sevdirerek mü’minlerden addetmek istemiş olduklarına işarətir. Və keza nur-u imanla akılları münevver olan mü’minlerin dirayetinden hilenin gizli kalmamasına bir îmadır.
وَمَا يَخ۟دَعُونَ اِلَّا اَن۟فُسَهُم۟
Bu cümledeki hasr, kemal-i sefahetlerine işarətir. Çünki mü’minlere zərər verdirmek üçün yaptıkları muamele makûse olub baltayı nefislerine vurmakla, sanki o hida’ı bizzat nefislerine yapmakla sefahetlerini ilan etmişlerdir.
يَخ۟دَعُونَ nin يَضُرُّونَ ye tercihi, yenə sefahetlerine işarətir. Çünki ashab-ı ukûl arasında kasden nəfsinə zərər veren vardır lakin amden kendisiyle hud’a yapan yoxdur. Meğerki insan surətində bir eşek ola.
اَن۟فُسَهُم۟ Bu unvan onlara çox aziz, sevgili olan nefislerini memnun etmək üzere, bir hazz-ı nefsanî kazanmak niyetiyle yaptıkları nifak, aksü’l-amel kabîlinden bir zakkum ismar etmiş olduğuna işarətir.
Sual: Bu cümledeki hasırdan anlaşılır ki onların hida’ və nifakları, İslâmiyet’e və âlem-i İslâm’a zərər vermemişdir. Halbuki âlem-i İslâm’ın unsurlarında öldürücü zehir kimi intişar eden nifak şubelerinden gördüğü zararları, heç bir şeyden görmemişdir?
Cavab: Âlem-i İslâm’da görünen zərər ancaq onların bozulmuş tabiatlarından, tefessüh etmiş fıtratlarından, taaffün etmiş vicdanlarından neş’et və intişar etmişdir. Yoxsa onların arzu və ihtiyar ilə yaptıkları hida’ və hilelerin neticesi deyildir. Çünki onların hileleri Cənabı-Haqq’a, Peygamber’e (asm), cemaat-i müslimîne yapılan bir muameledir. Malûmdur ki Allah o muameleye âlimdir. Peygamber (asm) də vahiy ilə vâkıftır. Cemaat-i müslimînce də imanî bir şiddet-i zekâ sayesinde o kimi hileler tesettür edib gizli kalamaz. Demək onların vurdukları balta, dönüp başlarını kırmışdır. Çünki aldanan cemaat-i müslimîn deyildir. Ancaq aldatan aldanandır.
وَمَا يَش۟عُرُونَ
Yani yaptıkları hilenin nefislerine râci olduğunu hissetmirlər. Bu fezleke onların cehaletini ilan edir. Çünki ukalâdan değildirler. Çünki onların bu işleri, ukalâ işi deyildir. Və keza heyvan sınıfına da benzemirlər. Çünki heyvanlar, zərərli olan şeyleri hissettiklerinden çekinirler. Demək bunlar, hiss-i heyvanîden də mahrumdurlar. Elə isə, ihtiyar və şuuru olmayan cemadat nevine dâhildirler.
فٖى قُلُوبِهِم۟ مَرَضٌ
Bu cümlenin mâkabliyle vech-i irtibatı:
Vaktâ ki onlar, şuur hissini istihdam edərək muhakeme-i akliye ilə amel etmediler. Anlaşıldı ki ruhlarında bir maraz vardır. Və lâekall onun zərərli bir maraz olduğunu bilmeleri lâzımdır ki o marazdan sâdır olan hükümlere itimad etmesinler. Çünki o maraz; həqiqətləri tağyir etmekle acıyı tatlı, çirkini güzel gösterir şanındadır.
Zarfiyeti ifade eden فٖى kelimesinden anlaşılır ki onların marazları, qəlbin sathında deyildir. Ancaq qəlbin melekûtunda yani iç yüzünde kâin bir marazdır.
قَل۟بٌ unvanından anlaşılır ki qəlbin sathında bulunan bir hastalık, bütün a’mal-i bedeniyeyi sekteye uğrattığı kimi, qəlbin iç yüzü də nifak ilə hastalandığı zaman, ef’al-i ruhiye tamamen istikamet üzerine lâzım olan hareketten düşerler. Çünki hayatın mihveri və makinesi, ancaq kalptir.
فٖى قُلُوبِهِم۟ in مَرَضٌ üzerine takdimi, iki cihetle hasrı ifade edər.
Biri: Maraz başqa uzuvlarında deyil ancaq kalplere münhasırdır. Diğeri: O qəlblər də ancaq münafıkların qəlbi olub başkaların kalpleri deyildir.
O iki hasırdan ta’riz suretiyle anlaşılır ki nur-u iman, insanın bütün ef’al və âsârına sıhhat və istikameti vermək şanındadır.
Və yenə anlaşılır ki fesat kalptedir. Malûm ya bir şeyin esası, qəlbi bozuk olursa teferruatını tamir etmək bir faydayı teşkil etməz.
Və yenə anlaşılır ki fıtrattan həqiqət çıkar. Və fıtrat, həqiqətlərə merci bir masdardır. Fesat və harab isə ârızî bir marazdır. Çünki eşyada asıl sıhhattir. Maraz isə ârızîdir. Binaenaleyh “Nifak və fesadımız fitridir. İhtiyarî olmadığından mûcib-i ceza deyildir.” deyə itizarda bulunamazlar.
Tenkiri meçhuliyeti ifade eden tenvin isə, marazın çox gizli olduğundan ne görünmesi və ne tedavisi mümkün olmadığına işarətir.
Beşinci cümleyi teşkil eden فَزَادَهُمُ اللّٰهُ مَرَضًا nin mâkabliyle vech-i irtibatı ilə eczası arasındaki cihet-i nizam-nizam-intizam:
Bəli, vaktâ ki münafıklar yaptıkları amelden bir maraz olduğu kanaatiyle içtinab etmediler. Bilakis o amellerini istihsan edərək fazlaca talebinde bulundular. Cənabı-Haqq da talepleri üzerine arttırdı.
Sual: فَزَادَ deki ف mâkablinin mâba’dine səbəb olduğunu ifade edər. Halbuki burada marazın vücudu, marazın ziyadesine səbəb deyildir?
Cavab: Vaktâ ki onlar, marazlarını teşhis edib tedavisi talebinde bulunmadılar. Sanki ihmallik yüzünden ziyadesini tələb etmişlerdir. Cənabı-Haqq da mü’minlerin zaferiyle onların ümitlerini yeise çevirmişdir. Və müslümanların galebesiyle onların husumetlerini hased və kine kalbetmişdir. Sonra da maruz kaldıkları o yeis; kinden doğan korku, zafiyet, zillet marazlarını kalplerine istila ettirmekle marazlarını ziyadeleştirdi.
Sual: Qurani-Kərim’in bu cümlede “maraz” kelimesini mef’ul deyil, temyiz şeklinde kullanması neye işarətir?
Cavab: Münafıkların bâtınî və kalbî olan marazları, sanki zâhire çıkmış və bütün amellerine, fiillerine sirayet etmekle vücudları, tamamıyla maraz kesilmiş olduğunu ifade etmək üçün مَرَضٌ kəlməsi temyiz olaraq kullanılmışdır. Bəli مَرَضٌ kəlməsi mef’ul olduğu takdirde, bu manayı ifade edə bilməz. Çünki o vaxt ziyade, yalnız maraza taalluk edər.
Altıncı cümleyi teşkil eden وَلَهُم۟ عَذَابٌ اَلٖيمٌ in vech-i irtibatı:
Bəli menfaati ifade eden ل dan anlaşılır ki münafıkların menfaati ya dünyada elîm bir azaptır və ya âhirette şedit bir elemdir. Bunlar isə menfaat deyildir. Elə isə menfaatleri muhaldir.
Sual: اَلٖيمٌ “müteellim” manasınadır. Müteellim isə şahsın sıfatıdır. Binaenaleyh azabın, “elîm”le vasıflandırılmasında ne hikmət vardır?
Cavab: Azap onların vücudlarını elə kaplar və cesetlerini elə ihata edər və bâtınlarına elə nüfuz edər ki sanki vücudları bir azap külçesi kesilir. Azaptan maada bir şey görünmez. Hattâ o azap külçesinden fışkıran “Ah!”lar, fîzarlar, teellümler sanki nefs-i azaptan neş’et edərlər. Yani çağıran, bağıran, müteellim olan, ayn-ı azap olduğu sanır.
Yeddinci cümleyi teşkil eden بِمَا كَانُوا يَك۟ذِبُونَ nin vech-i irtibatı:
Bəli münafıkların azapları, mezkûr cinayetleri arasında yalnız kizb ilə vasıflandırılması, kizbin şiddet-i kubh və çirkinliğine işarətir. Və bu işarə də, kizbin ne qədər təsirli bir zehir olduğuna bir şahid-i sadıktır. Çünki
Kizb, küfrün esasıdır.
Kizb, nifakın birinci alâmetidir.
Kizb, qüdrət-i İlahiyeye bir iftiradır.
Kizb, hikmet-i Rabbaniyeye zıttır.
Ahlâk-ı âliyeyi tahrip eden kizbdir.
Âlem-i İslâm’ı zehirlendiren ancaq kizbdir.
Âlem-i beşerin ahvalini fesada veren kizbdir.
Nev-i beşeri kemalâttan geri bırakan kizbdir. Müseylime-i Kezzab ilə emsalini âlemde rezil ü rüsva eden kizbdir.
İşte bu sebeplerden dolayıdır ki bütün cinayetler içinde tel’ine, tehdide tahsis edilen kizbdir. Bu ayə, insanları bilhassa müslümanları dikkate davet edər.
Sual: Bir maslahata binaen kizbin caiz olduğu söylenilmektedir. Elə midir?
Cavab: Bəli, kat’î və zarurî bir maslahat üçün mesağ-ı şer’î vardır. Amma həqiqətə bakılırsa maslahat dedikleri şey, bâtıl bir özürdür. Çünki usûl-ü şeriatta takarrur ettiği vecihle “Mazbut və miktarı muayyen olmayan bir şey, hükümlere illet və medar ola bilməz. Çünki miktarı bir had altına alınmadığından sû-i istimale uğrar.” Maahâzâ bir şeyin zərəri menfaatine galebe ederse o şey, mensuh və gayr-ı muteber olur. Maslahat, o şeyi terk etmekte olur.
Bəli âlemde görünen bu qədər inkılablar, karışıklıklar, zararın özür telakki edilen maslahata galebe etmesine bir şahittir.
Lakin kinaye və ya ta’riz suretiyle yani gayr-ı sarih bir kəlmə ilə söylenilen yalan, kizbden sayılmaz.
Hülâsa: Yol ikidir.
Ya sükûttur. Çünki söylenilen hər sözün doğru olması lâzımdır.
Və ya sıdktır. Çünki
İslâmiyet’in esası sıdktır.
İmanın hâssası sıdktır.
Bütün kemalâta îsal edici sıdktır.
Ahlâk-ı âliyenin həyatı sıdktır.
Terakkiyatın mihveri sıdktır.
Âlem-i İslâm’ın nizamı sıdktır.
Nev-i beşeri kâbe-i kemalâta îsal eden sıdktır.
Ashab-ı Kiram’ı bütün insanlara tefevvuk ettiren sıdktır.
Muhammed-i Hâşimî’yi aleyhisselâm meratib-i beşeriyenin en yükseğine çıkaran sıdktır.
* * *
Bu ayənin evvelki âyetle vech-i irtibatı:
Bəli, vaktâ ki münafıkların nifakından neş’et eden cinayetlerin birincisini teşkil eden nefislerine zulmetmekle hukukullaha tecavüzleri olan cinayet zikredildikten sonra, mezkûr cinayetlerin ikincisini teşkil eden hukuk-u ibada tecavüz ilə aralarına fesadı ilka etmək olan cinayet də mevki-i münasibinde zikredilmişdir.
Sonra وَاِذَا قٖيلَ cümlesi münafıkların kıssasına və hikâyesine dâhil olduğu cihetle وَمِنَ النَّاسِ مَن۟ يَقُولُ deki يَقُولُ ye bağlıdır, mana və mealce يُخَادِعُونَ ye nâzırdır. Hadd-i zatında də يَك۟ذِبُونَ ye merbuttur. Üslubun tağyiri isə yani kaziye-i hamliye yerine, kaziye-i şartiyenin iradı يَك۟ذِبُونَ ilə وَاِذَا قٖيلَ arasında bir neçə cümlenin mukadder olduğuna bir emaredir. Takdir-i kelâm belə olsa gerektir: “Yalan söyledikleri zaman, fitneyi îka edirlər. Fitneyi îka ettikleri zaman, ifsad edirlər. Nəsihət edildikleri vaxt, qəbul etmirlər. Fesadı yapmayın denildiyi zaman ‘Biz ancaq ıslaha çalışırıq.’ dirlər.”
Bu ayənin ihtiva ettiği mezkûr və gayr-ı mezkûr cümleler arasındaki vech-i irtibat bir misal ilə izah ediləcəkdir. Belə ki:
Bir insan, tehlikeli bir yola sülûk ettiği zaman en evvel “Senin bu yolun səni felakete götürür, o yoldan vazgeç!” deyə nəsihət yapılır. O insan vazgeçmediyi takdirde, şiddet ilə zecir və nehyedilir. Və eyni zamanda “Umum halkın nefret və kahrına uğrarsın.” deyə tehdit edildiyi kimi “Ebna-i cinsine zulmetmiş olursun.” deyə şefkat-i cinsiyeye də davet edilir.
Əgər o insan, sarhoşlar kimi inatlı və kafasız isə özünə yapılan nəsihət və zecir və nehiyleri müdafaa ilə mukabele edər və “Mənim mesleğim haktır, ne sənin hakk-ı itirazın var və ne mənim sənin nəsihətlərinə ehtiyacım var.” deyə serkeşliğe başlar.
Əgər o insan iki yüzlü isə, tabiî bir cihetten nəsihət edenleri kandırır və ilzamına çalışır. Digər cihetten də “Mən ıslah edici bir insanım.” deyə mesleğini hak göstermekle devam edər. Və eyni zamanda “Islah mənim həqiqi bir sıfatım olub, bilâhare hasıl olmuş bir sıfat deyildir.” deyə davasını tekid və teyid edər.
Bundan sonra əgər o insan mesleğinde, ısrar ilə nəsihətləri qəbul etmese anlaşılır ki onun ıslahına heç bir çarə və bir deva yoxdur. Yalnız onun fesadı halka sirayet etməmək üçün mesleğinin muzır və fena olduğunu ilan etmək lâzımdır ki hər kəs ondan tahaffuz etsin. Çünki aklını çalıştırmır, şuurunu istihdam etmir ki belə zâhir olan bir şeyi hissedebilsin.
İşte bu misaldeki cümlelerin arasındaki münasebetlere dikkat edilirse, mezkûr ayənin cümleleri arasında bulunan münasibət halkaları güzelce görünəcəkdir. Bəli aralarında elə fitri bir nizam vardır ki îcaz və ihtisarından i’cazın yüksək sesleri işitilir.
Mezkûr ayənin hər bir cümlesinin heyetindeki vech-i nizam-nizam-intizam:
Bəli kat’iyeti ifade eden وَاِذَا قٖيلَ لَهُم۟ deki اِذَا pis və fena şeyleri men’ və nehyetmek lâzım və vâcib olduğuna işarətir.
Fâilin terkiyle sîga-i meçhul ilə zikredilen قٖيلَ pis bir şeyi nehyetmek, farz-ı kifaye olduğuna işarətir.
Menfaat və lütfu ifade eden لَهُم۟ deki ل yapılacaq nehiylerin tahkir və tahakküm suretiyle deyil, ancaq nəsihət tarzı ilə lâzım olduğuna işarətir.
لَا تُف۟سِدُوا belə bir kıyas-ı istisnaîye işarətir ki: “Belə yapmayın, aksi takdirde karışıklıklar meydana gəlir. İnsanlar arasında itaat rabıtası kesilir. Adalet ihtilale inkılab edər. İttifak və ittihadın ipleri kırılır. Fesat doğmaya başlar. Elə isə belə yapmayın ki, fesat olmasın.”
فِى ال۟اَر۟ضِ nehyi tekid, zecri idame ettirir. Çünki nəsihət muvakkat olduğu üçün inzicarın devamı lâzımdır. Bu da vicdanın heyecana getirilmesiyle olur. Bu də ya şefkat-i cinsiyenin uyandırılmasıyla və ya nefret-i umumiyeye maruz kalmak korkusuyla olur. Bəli فِى ال۟اَر۟ضِ kəlməsi hər iki ciheti də temin edər. Çünki “arz” kəlməsi hal dili ilə: “Sizin bu fesadınız nev-i beşere sirayet edər. Nev-i beşerin bilhassa fakir fukara, masumların sizlərə pislüğü nedir ki onlara qarşı belə fenalıkta bulunursunuz? Şefkat-i cinsiyeniz yox mudur, ne üçün mərhəmət etmiyorsunuz? Çoxâlâ, teslim ettik ki sizin şefkat-i cinsiyeniz yoxdur. Heç olmasa nefret-i umumiyeden korkunuz.” deyə onları ikaz edir.
Sual: Onların maksatları umum insanlar deyildir. Ne üçün onların fesadı bütün insanlara sirayet etsin?
Cavab: Bəli, siyah bir gözlüğü takan adam hər şeyi siyah və çirkin görür. Kezalik basiret gözü də nifak ilə perdelenirse və qəlb küfür ilə peçelenirse bütün eşya çirkin və pis görünür. Və bütün insanlara bəlkə kainata qarşı bir buğz, bir adavete səbəb olur. Hem də kiçik bir dişin kırılmasıyla böyük bir makinenin müteessir olduğu kimi, bir şahsın nifakıyla heyet-i beşeriyenin nizam-nizam-intizamı müteessir olur. Çünki adalet, nizam-nizam-intizam, İslâmiyet itaatle olur. Maalesef onların serptikleri zehirler tabakadan tabakaya intikal ede ede, bu zillet, sefaleti ismar etmişdir.
قَالُوٓا اِنَّمَا نَح۟نُ مُص۟لِحُونَ
Yani “Halkı ifsad etmeyin.” denildiyi zaman “Bizler ancaq ıslah edici insanlarız.” iddiasında bulundular.
اِنَّمَا da iki hâsiyet vardır.
Birincisi: Dâhil olduğu hükmün hakikaten və ya iddiaen malûm olması lâzımdır. Bu hâsiyetten, nəsihət edenleri tezyif etmeye və cehaletlerine olan sebatlarını izhar etmeye bir remiz vardır. Yani: “Bizim ıslah edici olduğumuz malûmdur, binaenaleyh mesleğimizde sebat ederiz, nasihatlere kulak asan değiliz.”
İkinci hâsiyet, hasrdır. Bu hasrdan də onların salahlarına, heç bir fesadın karışmamış olduğuna bir remiz vardır. Və bu remizden mü’minlere bir ta’riz vardır ki onların salahlarına fesat karışır.
Sebat və devamı ifade eden ism-i fâil sîgasıyla مُص۟لِحُونَ nin نُص۟لِحُ ya tercihen zikredilmesi, salahlarının sabit və daimî bir sıfat olduğundan şimdiki halleri də ayn-ı salah olduğuna işarətir. Sonra onlar, bu kelâmlarında da münafıklık edirlər. Çünki bâtınen fesatlarını salah addetdikləri kimi, zâhiren “Bu amelimiz mü’minlerin salah və menfaatleri içindir.” deyə mürailik yapırlar.
اَلَا اِنَّهُم۟ هُمُ ال۟مُف۟سِدُونَ وَلٰكِن۟ لَا يَش۟عُرُونَ
Bu ayənin mâkabliyle vech-i irtibatı:
Bəli evvelki ayədə münafıklardan hikâye edilen bazı manalar, iddialar vardır. Mesela: Mesleklerini terviç və teşvik etmişlerdir. Salahı özlərinə ispat və salahın daimî bir sıfatları olduğunu iddia etmişlerdir. Və amellerinin salaha münhasır olduğu və salahlarına heç bir fesadın karışmamış olduğu və bu hükmün malûm hükümlerden bulunduğu iddiasında bulunmuşlardır. Və mü’minlere ta’rizde bulunarak nəsihət edenleri techil etmişlerdir.
Qurani-Kərim də münafıkların bu mezkûr iddialarını cerh və akislerini ispat etmək üzere, bu cümlede bazı hükümler serdetmişdir.
Ezcümle:
Fesat, münafıklara isnad və ispat edilmişdir.
Və onların, müfsidlerin hakikatiyle ittihad ettiklerine işarə edilmişdir.
Və fesadın münafıklara münhasır olduğuna və bu hükmün sabit bir həqiqət bulunduğuna işarəler yapılmışdır.
Və onların muzır olduklarına halk ikaz edilmişdir. Və hislerini nefyetmekle techil edilmişlerdir.
Bəli, fena bir şeye düşmemek üçün kullanılmakta olan ikaz âleti denilen اَلَا ilə, onların davaları halkın nazarında tezyif və iptal edilmişdir.
Tahkiki ifade eden اِنَّ ilə davalarında iddia ettikleri hakkaniyet və malûmiyet reddedilmişdir.
Hasrı ifade eden هُم۟ onların اِنَّمَا və نَح۟نُ ilə mü’minlere qarşı yaptıkları ta’rize cerh edici bir mukabeledir.
Cins və həqiqəti ifade eden اَل۟مُف۟سِدُونَ deki harf-i tariften anlaşılır ki onlar, müfsidlerin hakikatiyle ittihad etmişlerdir.
Şuurdan mahrum olduklarını ifade eden وَلٰكِن۟ لَا يَش۟عُرُونَ cümlesi, onların zu’mlarınca davalarının malûmiyeti dolayısıyla, nəsihətə ihtiyaçları olmadığına və nəsihət edenleri tezyif ettiklerine qarşı bir müdafaadır.
* * *
Yani “Halkın imana geldikleri kimi, siz də imana geliniz.” deyə imana davet edildikleri zaman “Süfeha takımının imana geldiyi kimi, biz də mi imana geleceğiz?” deyə cavabında bulunurlar. Lakin süfeha takımı, ancaq və ancaq onlardır. Lâkin bilmirlər.
Bu ayəsi mâkabliyle rabt və nazmeden cihetler:
Bəli bu iki ayə, münafıkların cinayetlerini hikâye ettikleri kimi onlara nəsihət və irşad vazifesini də görürlər. Binaenaleyh bu iki ayənin arasındaki atıf ya mü’minlere isnad ettikleri sefahet cinayeti, arzda yaptıkları ifsad cinayetine atıftır və ya emr-i bi’l-marufu tazammun eden ikinci ayə, nehy-i ani’l-münkeri ifade eden birinci ayəyə atıftır. Demək bu iki ayə arasında cihetü’l-vahdet ya cinayettir və ya irşaddır.
Bu âyetteki cümlelerin arasındaki cihet-i irtibat:
Bəli vaktâ ki وَاِذَا قٖيلَ لَهُم۟ اٰمِنُوا كَمَٓا اٰمَنَ النَّاسُ cümlesiyle farz-ı kifaye olan nəsihət vazifesi îfa edilmek üzere, kâmil insanlardan ibaret olan cumhur-u nâsa ittibaen hâlis bir imana davet edildikleri zaman, enaniyet-i cahiliyeleri heyecana gələrək قَالُٓوا اَنُؤ۟مِنُ كَمَٓا اٰمَنَ السُّفَهَٓاءُ deyip gurur və inatlarında ısrar etmekle “Davamız haktır və bizler hak üzerindeyiz.” deyə bâtıl və inatçıların âdeti kimi, bâtıl davalarını hak və cehaletlerini ilim iddia ettiler. Çünki nifakla kalpleri fesada uğramışdır. Tabiî fâsid olan bir qəlb gururlu olur və ifsadata meyleder. Binaenaleyh kalplerinin fâsid olmasından temerrüd və inat edirlər. Və hedef ittihaz ettikleri ifsad iktizasıyla, yekdiğerine halkı idlâl etmeyi tavsiye edirlər. Və gururlarının hükmüyle diyanet və imanı, sefahet və sefalet telakki edirlər. Və nifaklarının icabıyla, bu sözlerinde də münafıklık yapırlar. Çünki bu sözlerinin zâhirinden “Biz divane değiliz, necə sefihler kimi olacağız?” kimi bir mana çıkar. Bâtınından isə “Nasıl ekserisi fukara və nazarımızda sefih olan mü’minler kimi olacağız?” kimi digər bir mana çıkır.
Sonra Qurani-Kərim, onların mü’minlere attıkları sefahet taşını
اَلَٓا اِنَّهُم۟ هُمُ السُّفَهَٓاءُ cümlesiyle iade etmekle özlərinə yutturmuşdur. Çünki inat və cehaletleri bu dereceye vâsıl olanın hak və müstehakkı, beyne’n-nâs teşhir edilmekle sefahetin özünə münhasır olduğunu ilan etmektir.
Sonra وَلٰكِن۟ لَايَع۟لَمُونَ cümlesiyle onların cehl-i mürekkeble cahil olduklarına işarə etmişdir ki, bu kimi cahillere nəsihət təsir etmediğinden onlardan tamamıyla i’raz etmək lâzımdır. Çünki nəsihəti dinleyen ancaq cehlini bilenlerdir. Bunlar cehillerini də bilmezler.
Bu ayənin ihtiva ettiği cümlelerin eczası arasında bulunan vech-i irtibat:
Bəli وَاِذَا قٖيلَ لَهُم۟ اٰمِنُوا كَمَٓا اٰمَنَ النَّاسُ cümlesindeki اِذَا kat’iyeti ifade ettiğinden, emr-i maruf ilə halkı irşad etmək lüzumuna işarətir.
Sîga-i meçhul ilə zikredilen قٖيلَ nəsihətin alâ sebili’l-kifaye vâcib olduğuna işarətir.
Və اَخ۟لِصُوا فٖى اٖيمَانِكُم۟ kimi, “ihlas” lafzını ihtiva eden bir cümleye bedel اٰمِنُوا lafzının zikredilmesi; ihlası olmayan imanın, imandan addedilmemesine işarətir.
Və كَمَا اٰمَنَ النَّاسُ lafzıyla güzel bir misal, bir numune, bir örnek gösterilmişdir ki ona ittiba edərək ihlaslı bir imana gelsinler.
نَاسٍ lafzında iki nükte vardır. Və o iki nükte, vicdanları emr-i marufa icbar eden âmillerdendir.
Birincisi: نَاسٍ unvanı herkesi, cumhur-u nâsa tabi olmaya davet edər. Çünki cumhura muhalefet elə bir hatadır ki o hatayı irtikâb etmək qəlbin, vicdanın şanından deyildir.
İkincisi: كَمَٓا اٰمَنَ النَّاسُ tabirinden anlaşılır ki imanı olmayan, nâstan addedilmemesi lâzımdır. Ancaq نَاسٍ tabiri mü’minlere mahsustur. Bu da ya imanın hâsiyetiyle insaniyetin həqiqəti mü’minlere münhasırdır və ya imansız olanlar insaniyetin mertebesinden sukut etmişlerdir.
قَالُٓوا اَنُؤ۟مِنُ كَمَٓا اٰمَنَ السُّفَهَٓاءُ
Yani: “Biz nəsihətləri qəbul etmirik. Bu miskinlerin cemaatine necə gireceğiz? Bizim kimi ashab-ı câh, mertebe; onlara kıyas edilemez.”
قَالُوا nefislerini tezkiye, mesleklerini terviç, nasihatten istiğna, mağrurane dava şeklinde müdafaa etmelerine işarətir.
İnkârî bir istifhamı ifade eden اَنُؤ۟مِنُ kəlməsi, onların cehalette gösterdikleri temerrüd və inada işarətir. Sanki istifham ilə nəsihət edene sorurlar ki: “Mesleğimizi terk etmemize vicdanın razı, insafın qəbul edər mi?”
Sual: Onlar o sözlerinde, kimleri muhatap etmişlerdir?
Cavab: Evvela, nefislerine; sâniyen, ebna-yı cinslerine; sâlisen, nəsihət edenlere tevcih-i hitab etmişlerdir.
Bəli, birisine nəsihət yapılır iken o adam evvela nəfsinə müracaat edər. Sonra arkadaşlarıyla konuşur. Sonra nəsihət edene döner. Yaptığı müracaatların neticesini ona söyler. Buna binaen vaktâ ki münafıklar imana davet edildiler. Fesada uğramış kalplerine, tefessüh etmiş vicdanlarına yaptıkları müracaatta inkâr cavabını alarak kalplerindeki şeyi dışarıya verdiler. Sonra ifsad arkadaşlarına müracaat yapar. Yenə inkâr cavabını alarak gizli gizli konuşmalara başlarlar. Sonra itizar şeklinde nəsihət edene dönerek belə bir safsatada bulunurlar: “Yahu aramızda çox fark vardır. Biz onlara kıyas edilemeyiz. Çünki biz zengin, onlar fakirdirler. Onlar mecburiyet sâikasıyla imana gelmişlerdir. Onların diyaneti ıztırarîdir. Biz isek ashab-ı izzət, servet insanlarız.”
Hülâsa: Onlar gururlarının hükmüyle mürşidi insafa davet ettiler. Hida’ və hileleriyle ikiyüzlü bir konuşmada bulundular. Belə ki: “Ey mürşid! Bizleri süfeha zannetme! Bizler süfeha kimi olamayız. Ancaq hâlis mü’minlerin yaptıkları kimi yapırıq.” deyə mürşidi kandırmak istediler. Halbuki kalplerinde “Bu fakir və kıymetten sukut eden mü’minler kimi değiliz.” kimi başqa bir manayı izmar etmişlerdir.
Hülâsa: اَنُؤ۟مِنُ lafzında onların fesadına, ifsadına, gururlarına, nifaklarına gizli birer remiz vardır.
كَمَٓا اٰمَنَ السُّفَهَٓاءُ
Yani “Kâmil zannettiğiniz mü’minler; nazarımızda zelil, fakir bir cemaattir. Hər biri bir kavmin sefihidir.”
Onların tecviz ettiği kıyasta bir neçə işarə vardır:
1- Mecmau’l-mesakin, melceü’l-fukara, hakkı himaye, həqiqəti muhafaza, gururu men’, tekebbürü def’ eden yegâne İslâmiyet’tir. Bəli, kemal və şerefin mikyası İslâmiyet’tir.
2- Nifakı intac eden; garaz, gurur, tekebbürdür.
3- İslâmiyet; ehl-i dünya, ashab-ı meratib ellerinde tahakküm və tagallübe vesile ola bilməz. Ancaq sair dinler hilafına, ehl-i möhtaclıq, hâcet elinde ihkak-ı hak üçün kırılmaz elmas bir kılınçtır. Bu həqiqətə tarih güzel bir şahittir.
اَلَا اِنَّهُم۟ هُمُ السُّفَهَٓاءُ
Bilinmesi lâzımdır ki Qurani-Kərim’in kesretle nifakın aleyhine yaptığı şiddetli tehditler, takbihlerin səbəbi ancaq və ancaq âlem-i İslâm’ın nifak şubelerinden maruz kaldığı darbelerdir.
اَلَا ikaz âleti olub, sefahetlerini teşhir və efkâr-ı âmmeyi sefahetlerine istişhad etmək üçün zikredilmişdir. Həqiqəti göstermek üçün bir âyenə və həqiqətə delâlet üçün bir delil vazifesini gören اِنَّ hal dili ilə “Hakikate baxın.” deyə “Onların zâhirî safsatalarının aslı yoxdur, aldanmayınız.” dir.
Hasrı ifade eden هُم۟ kəlməsi nefislerine iddia ettikleri tezkiyeyi red və mü’minlere isnad yaptıkları sefaheti def’ edər. Yani bir lezzet-i fâniye üçün âhiretini terk eden sefihtir. Bâki bir mülkü, hevesat-ı fâniyesinin terkiyle satın alan sefih deyildir.
اَلسُّفَهَٓاءُ deki elif və lâm, hükmün malûmiyetine və kemaline işarətir. Yani onların sefaheti malûmdur. Və sefahetin son sistemi onlardadır.
وَلٰكِن۟ لَا يَع۟لَمُونَ cümlesinde üç işarə vardır.
1- Hakkı bâtıldan, iman mesleğini nifak mesleğinden temyiz etmək ancaq ilim və nazar ilə olur. Lakin yaptıkları fitne və fesatları zâhir olduğu üçün edna bir şuuru olan farkında olur. Buna binaen Qurani-Kərim birinci ayəsi وَلٰكِن۟ لَايَش۟عُرُونَ ilə zeyllendirmişdir.
2- لَايَع۟لَمُونَ kimi ayələrin sonunda zikredilen اَفَلَا يَع۟قِلُونَ və اَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ və اَفَلَا يَتَذَكَّرُونَ kimi cümleler ilə İslâmiyet’in ağıl, hikmət, mantık üzerine müesses olduğuna işarətir ki hər bir akl-ı selim qəbul etmək şanındadır.
3- Onlardan i’raz etmək və onlara itimad etməmək lâzımdır. Çünki cehillerini bilmediklerinden nəsihətin onlara təsiri olmur.
İstihza və istihfaf kimi, münafıkların dördüncü cinayetlerini beyan eden bu ayənin fesat, ifsad, tesfih kimi sebkat eden cinayetlerine atfını iktiza eden, ayn-ı münasebetle bu ayənin mealiyle mâkablinin meali arasında irtibat və nizam-nizam-intizam hasıl olmuşdur.
Bu ayənin cümleleri arasındaki vech-i irtibat isə:
Bəli insanın musibet və elemlere qarşı nöqtə-i istinadı və ihtiyaç, emellerini tesviye üçün nöqtə-i istimdadı olan imanın üç hâssası vardır:
1- Nöqtə-i istinadından neş’et eden izzet-i nefistir. İzzet-i nefsi olan, başkalara özünü zelil göstermeye tenezzül etməz.
2- Şefkattir. Şəfqəti olan, kimseyi tahkir və tezlil etməz.
3- Həqiqətlərə ihtiram etmək və yüksək şeylerin kıymetini bilmekle istihfaf etmemektir.
Kezalik imanın zıddı olan nifakın da üç hâssası vardır:
1- Zillettir.
2- İfsadata meyletmektir.
3- Başkaları tahkir etmekle gururlanıp zevk almaktır.
Binaenaleyh iman, izzet-i nefsi intac ettiği kimi nifak da onun aksine zilleti intac edər. Zilleti olan, hər kəsə qarşı özünü zelil gösterir. Bu isə riyadır. Riya isə müdahenedir. Müdahene də kizbdir. Qurani-Kərim bu silsileli kizbe وَاِذَا لَقُوا الَّذٖينَ اٰمَنُوا قَالُٓوا اٰمَنَّا ilə işarə etmişdir. Yani “Mü’minlere rast geldikleri zaman ‘Biz də imana geldik.’ dirlər.”
Sonra nifak, imanın hilafına kalpleri ifsad edər. Qəlbin fesadı isə yetimliği intac edər. Yani bozuk olan bir qəlb özünü sahibsiz, mâliksiz, yetim bilir. Bundan korku neş’et edər. Korku da onu kaçıp, gizlenmeye icbar edər. Kur’an bu hallerine وَاِذَا خَلَو۟ا ilə işarə etmişdir. Yani “Kaçıp halvetlere gittikleri zaman…”
Sonra nifak, imanın aksine akraba və saireler arasındaki sıla-i rahmi kat’edər, keser. Bu isə şəfqəti izale edər. Şefkatin zevali isə ifsadata səbəb olur. İfsaddan fitne çıkar. Fitneden hıyanet doğar. Hıyanet də zafiyeti mûcibdir. Zafiyet də himaye edəcək bir zahîre, bir arkaya iltica etmeye icbar edər. Qurani-Kərim buna اِلٰى شَيَاطٖينِهِم۟ ilə işarə etmişdir. Yani “Şeytanlarına kaçıp himayelerine girirlər.”
Sonra imanın hilafına, nifakta tereddüt vardır. Yani münafık olan kimse, kat’î bir hüküm sahibi deyildir. Bu isə sebatsızlığı intac edər. Bu da mesleksizliği, bu də emniyetsizliği tevlid edər. Bu isə –kanunen maznunların hər gün ispat-ı vücud etmeleri lüzumu kimi– daima şeytanlarına gedib küfürlerini, ahidlerini tazelemelerini icab ettirir. Qurani-Kərim bu silsileye قَالُٓوا اِنَّا مَعَكُم۟ ilə işarə etmişdir. Yani “Bizler sizinlə beraberiz.” deyə ahidlerini tecdid edirlər.
Sonra mü’minlere gedib geldiklerinden hasıl olan şüpheyi izale üçün özür dilemeye mecbur oldular. Və imanın hilafına həqiqətlərə adem-i hörmət və istihfafta bulunarak qiymətli şeylere ihanet ettiler ki onlara atfedilen ithamları def’etsinler. İşte Qurani-Kərim buna
قَالُٓوا اِنَّمَا نَح۟نُ مُس۟تَه۟زِؤُنَ ilə işarə etmişdir. Yani “Bizim mü’minler ilə olan ihtilatımız istihza içindir. Aramızda samimiyet yoxdur. Ancaq yüzlerine gülürük.”
Sonra münafıkların bu gidiş və deyişlerini dinleyen sâmi’in, mü’minlerin də mukabelede bulunmalarını intizar etmekte bulunduğu, siyak-ı kelâmdan anlaşıldı. Bunun üçün Qurani-Kərim də mü’minlere bedel اَللّٰهُ يَس۟تَه۟زِئُ بِهِم۟ deyə mukabelede bulunmuşdur. Yani “Cənabı-Haqq, onların istihzaları üzerine eşedd-i ceza ilə dünya və âhirette tecziye edər və edəcəkdir.”
Cənabı-Haqqın bu mukabelesi mü’minlerin teşrifine və münafıkların yaptıkları istihzanın, Cənabı-Haqqın tecziyesine qarşı adem hükmünde kaldığına və onların hamakatlerine işarətir.
Sonra Qurani-Kərim وَيَمُدُّهُم۟ فٖى طُغ۟يَانِهِم۟ يَع۟مَهُونَ cümlesiyle cezalarını istihza suretiyle tasvir etmişdir. Yani “Onlar, dalalet və tuğyanı intac eden esbaba sû-i ihtiyar və arzularıyla tevessül etmekle sanki hal dili ilə dalaletin talebinde bulunmuşlardır. Cənabı-Haqq da onların talebi üzerine isteklerine yardım etmişdir.”
Bu ayənin tazammun ettiği cümlelerin heyetleri arasında nizam-nizam-intizam ciheti:
Bəli, dâhil olduğu hükmün kat’iyetini ifade eden
وَاِذَا لَقُوا الَّذٖينَ اٰمَنُوا deki اِذَا onların mü’minlere olan mülakatlarını amden və kasden cezmettiklerine işarətir.
Ale’l-ekser yollarda rast gəlmək manasını ifade eden لَقُوا onların yollarda halk içinde mü’minlere mülakatlarını taammüd ettiklerine işarətir.
اَل۟مُؤ۟مِنٖينَ kelimesine tercihan اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا kelimesinin zikri, onların mü’minler ilə cihet-i irtibatları, yalnız iman sıfatı hasebiyle olduğuna və bütün sıfatlar içinde en mümtaz və medar-ı nazar yalnız iman sıfatı olduğuna îmadır.
قَالُوا Bu unvan, onların sözleriyle kalpleri bir olmadığına və söyledikleri sözler mahzan riya və müdahene perdesi altında özlərinə yapılan ithamları def’ və mü’minlerden celb-i menafi ilə sırlarına vâkıf olmaq azminde bulunduklarına işarətir.
اٰمَنَّا makamın iktizasıyla bu kelimenin tekidler ilə müekked olaraq zikredilmesi lâzım iken tekidsiz zikri, kalplerinde tahrik edici bir şevkin, bir aşkın bulunmadığından sözlerini şiddetsiz və tekidsiz serseriyane söylemiş olduklarına işarətir.
Və keza onların tekidleri, adem hükmünde olub mü’minlere inandıramadıklarına işarətir.
Və keza اٰمَنَّا kelimesiyle; nifaklarına örttükleri perde çox zayıf olduğundan, tekid və teşdid edildiyi takdirde yırtılması ihtimali olduğuna işarətir. Çünki tekid, teşdid, şüpheye dâîdir. Şübhə isə tahkikata bâistəyir. Tahkikat yapıldığı takdirde, boyaları meydana çıkar.
اٰمَنَّا nın cümle-i fiiliye ilə zikri isə imanlarının sabit və devamlı olduğunu mü’minlere inandırmak imkânını bulamadıklarına; yalnız menfaatleri celb, esrara muttali olmaq maksadıyla mü’minlere müdahene və tasannu yapmakla ihdas-ı iman ettiklerine işarətir.
وَاِذَا خَلَو۟ا اِلٰى شَيَاطٖينِهِم۟ قَالُٓوا اِنَّا مَعَكُم۟
Evvelki âyetle bu ayənin birbirine olan atıfları, onların mesleksiz, sebatsız olduklarına işarətir.
اِذَا nın ifade ettiği cezmiyet, itiyad ettikleri fesat və ifsad iktizasıyla şeytanlarına gitmelerini zarurî bir vazife bildiklerine işarətir.
خَلَو۟ا tabiri, cinayetlerinden korktuklarından tesettür və gizlenmek istediklerine işarətir.
اِلٰى kelimesinin خَلَو۟ا kelimesiyle daha uygun olan مَعَ kelimesine tercihen zikredilmesi, iki şey içindir. Biri: Acizlik və zaafları yüzünden iltica etmeye mecbur olmalarıdır. İkincisi: Fitne və ifsad iktizasıyla, mü’minlerin sırlarını kâfirlere îsal etmektir. Bu iki manayı مَعَ ifade edə bilməz.
شَيَاطٖينِهِم۟ Bu unvan, reislerinin şeytanlar kimi gizlenip vesveseleri ilka ettiklerine və şeytanlar qədər muzır olduklarına və şeytanlar kimi şerden maada bir şey tasavvur etmediklerine işarətir.
قَالُٓوا اِنَّا مَعَكُم۟ Yani “Sizinle beraberiz.” Bu cümle ilə nefislerinin tezkiyesine, ahidlerinin tecdidine, mesleklerinde sabit kaldıklarına işarə etmişlerdir. Yalnız bu cümlenin muhataplarında münafıkların münkirleri bulunmadığı halde tekidleştirilmişdir. وَاِذَا لَقُوا الَّذٖينَ اٰمَنُوا قَالُٓوا اٰمَنَّا cümlesinin muhatapları həmişə münkir oldukları halde tekidsiz bırakılmışdır. Bunun esbabı isə birinci cümleyi şevksiz, aşksız; ikinci cümleyi isə aşk u şevkle söylediklerine işarətir.
Şeytanlarına söyledikleri cümleyi ismiye şeklinde, mü’minlere qarşı söylediklerini, cümle-i fiiliye surətində zikretmeleri; maksatlarının burada ahidlerine sabit və devamlı kaldıklarını ispat; orada isə yalnız imana geldiklerini ihdas ettiklerine işarətir.
اِنَّمَا نَح۟نُ مُس۟تَه۟زِؤُنَ
Yani “Bizler mü’minlere qarşı, ancaq istihza edici insanlarız.”
Bu cümlenin evvelki cümleye atfedilmediğinin esbabı:
Bəli iki kəlmə və ya iki cümle arasında ya kemal-i ittisal və ittihad vardır və ya kemal-i inkıta, infisal vardır. Bu iki surette, birbirine atıfları caiz deyildir. Ancaq aralarında orta derece bir inkıta və bir ittisal olan yerlerde atıfları caizdir. Bu cümle isə اِنَّا مَعَكُم۟ cümlesine bir cihetten tekiddir, bir cihetten də bedeldir. Bu iki surette, hər iki cümlenin arasında kemal-i ittisal vardır. Digər bir cihetten də mukadder bir suale cevaptır. Bu surette də aralarında kemal-i inkıta vardır. Çünki ale’l-ekser sual inşa, cavab ihbar olur. İşte bunun üçün aralarında atıf yapılmamışdır.
Sual: Bu cümlenin اِنَّا مَعَكُم۟ cümlesine tekid və ya bedel olduğunun tevcihi?
Cavab: Bəli اِنَّمَا نَح۟نُ مُس۟تَه۟زِؤُنَ cümlesi gerek hak və həqiqətə gerek ehl-i hak, hidayete ihanete dairdir. Malûm ya, bundan dalalet və ehl-i dalalete tazim çıkır. Bu isə اِنَّا مَعَكُم۟ cümlesinin mealidir. Demək, hər iki cümlenin mealleri birdir və ya birbirini tekid edər.
Mukadder bir suale cavab olduğunun tevcihi isə:
Bəli sanki şeytanları tarafından belə bir sual vârid olmuşdur ki: “Yahu, əgər bizimlə birlikdə və bizim mesleğimizde olmuş olsaydınız mü’minlere muvafakat etmezdiniz. Ya siz onların mezheplerine geçmişsiniz və ya sizin üçün muayyen bir mezhep yoxdur.” Bu suale qarşı اِنَّمَا نَح۟نُ مُس۟تَه۟زِؤُنَ deyə müslümanlardan olmadıklarını sarahaten söyledikleri kimi, hasrı ifade eden اِنَّمَا ilə muayyen bir mezhebi olmayanlardan olmadıklarına işarə etmişlerdir.
Və keza devamı ifade eden ism-i fâil sîgasıyla مُس۟تَه۟زِؤُنَ demeleri, mü’minlere qarşı yaptıkları istihzanın daimî bir sıfatları olub, bilâhare ârız olan bir sıfatları olmadığına işarətir.
اَللّٰهُ يَس۟تَه۟زِئُ بِهِم۟
Yani “Allah onlara istihza edir.”
Bu cümlenin evvelki cümlelere atfedilmeyerek, atıfsız zikredilmesinin esbabı:
Bəli atfedilmiş olsaydı ya اِنَّمَا نَح۟نُ مُس۟تَه۟زِؤُنَ cümlesine atfolurdu. Bu isə bu cümlenin də اِنَّا مَعَكُم۟ cümlesine tekid olmasını icab edər.
Və ya اِنَّا مَعَكُم۟ cümlesine atfolurdu. Bu də bu cümlenin onların sözlerinden biri olduğunu iktiza edər.
Veyahut قَالُوا ya atfolacaktı. O vaxt Allah’ın onlara olan istihzası, halvet zamanıyla mukayyed olacaktı. Halbuki Allah’ın istihzası daimîdir.
Və ya وَاِذَا لَقُوا cümlesine atıf yapılacaktı. Bu isə hər iki taraftan, yani matuf və matufun-aleyhten maksadın bir olduğunu istilzam edər. Halbuki birinci cümle, amellerini beyan edər. İkinci cümle də, cezaları hakkındadır. Demək mahzursuz, münasib bir matufun-aleyh bulunmadığından müste’nife olaraq yani mâkabliyle bağlı olmayarak mukadder bir suale cavab kılınmışdır.
Bəli münafıkların fenalığı, pislüğü elə bir dereceye bâliğ olmuşdur ki, hallerine vâkıf olan hər ruh “Acaba belə fena olanların cezası nedir? Və cezaları veriləcək mi?” deyə sormaya mecbur olur.
İşte Qurani-Kərim اَللّٰهُ يَس۟تَه۟زِئُ بِهِم۟ cümlesiyle bu mukadder suale cavab vermişdir.
Demək bu cümlenin istinafı, atfından daha mühimdir.
Sonra makamın iktizası ilə, onların istihzalarına qarşı mü’minlerin mukabelede bulunmaları icab edər iken Cənabı-Haqqın mukabelede bulunması, mü’minlerin teşrif və terahhumlarına işarə olduğu kimi, münafıkları istihza etmekten zecir və men’ etmək içindir. Çünki istinadları Allâmü’l-Guyub’a olanlar, istihza edilemezler.
Sonra Cənabı-Haqqın tenkil və taziplerinden istihza ilə tabir etmək şe’n-i uluhiyete yakışmadığından, istihzanın lâzımı olan tahkir irade edilmişdir.
Sual: Münafıkların istihzası, devamı ifade eden ism-i fâil sîgasıyla olduğu halde; Cənabı-Haqqın mukabil istihzası, teceddüdü ifade eden fiil-i muzari sîgasıyla yapıldığında hikmət nedir?
Cavab: Tazip, tahkirler; tebeddül və teceddüd ilə tesirleri çoğalır. Çünki bir çeşit üzerine devam eden bir elemin təsiri gittikçe azalır. Tazelendikçe təsiri çox olur. Bu manayı ifade eden, ancaq fiil-i muzaridir. İsm-i fâil isə yalnız devamı ifade edər.
وَيَمُدُّهُم۟ فٖى طُغ۟يَانِهِم۟ يَع۟مَهُونَ
Yani “Dalalet esbabına tevessül etmekle, dalaletin talebinde bulunmuşlardır. Allah da onlara dalalet vermişdir.”
Allah tarafından yardımın yapılmasını ifade eden يَمُدُّ kəlməsi, abdin hâlık-ı ef’al olduğunu iddia eden İtizal mezhebinin reddine işarətir. Və onların hal dili ilə istekleri üzerine Allah’ın onlara yardım ettiğine delâlet eden يَمُدُّ nün tazammun ettiği يَس۟تَمِدُّ cümlesi; abdin elinde bir şey yox, həmişə Allah’tan olduğunu iddia eden mezheb-i Cebir’in reddine işarətir. Çünki onlar sû-i ihtiyar və arzularıyla istemişler, Allah da onların istediklerini vermişdir.
طُغ۟يَانٌ kelimesinin هُم۟ zamirine izafesi; tuğyan cinayeti onların ihtiyarıyla husule gəlib, cebir ilə alâkadar olmadığından “Bizler Allah’ın cebriyle bu tuğyanı yapırıq.” deyə mazeretlerinin reddine işarətir. طُغ۟يَانٌ unvanı isə onların zərəri, tufan kimi bütün mehasin və kemalâtı tahrip ettiğine îmadır.
يَع۟مَهُونَ Yani “Tuğyan və dalaletlerinde mütehayyir və mütereddid şahıslardır. Ne meslekleri var və ne muayyen bir maksatları vardır.”
* * *
Yani “Onlar, hidayeti verib dalaleti satın alan birtakım kafasızlardır ki ticaretlerinden bir fayda göremedikleri kimi, o zarardan kurtulmak üçün yol da bulamırlar.”
Bu ayənin mâkabliyle cihet-i irtibatı:
Bəli bu ayə geçen tafsillere bir fezleke, bir hülâsadır. Və o tafsilleri yüksək və müessir bir üslup ilə tasvir etmişdir. Lâkin muhataplarının saff-ı evvel və tabaka-i ûlâsındakiler kışın Yemen cihetine, yazın da Şam cihetlerine gedib yaptıkları ticaretin kâr və zararını, ləzzət və elemini gördüklerinden tasvir üçün ticaret üslubu intihab edilmişdir. Belə ki:
Nev-i beşerin dünyaya gönderilmesi daimî bir tavattun üçün deyildir. Ancaq sermayesi olan istidat və kabiliyetlerini tenmiye və inkişaf ettirmek üzere ticaret üçün gelmişdir. Lakin münafıklar bu ticaretlerinde sermayelerini batırıp, âleme rezil oldular.
Sonra bu ayənin cümleleri arasında cihet-i nazım və nizam-nizam-intizam:
Bəli bu ayənin cümleleri arasında ticaret üsluplarındaki tertipler kimi gayet fitri, selis, muntazam bir tertib vardır. Belə ki:
Bir tüccara yüksək bir sermaye verilir. O da o sermaye ilə zərərli, zehirli şeyleri alır satarsa sonunda alışverişinden ne bir fayda görür və ne bir kâr görür. Bilakis hasaret içinde boğulmakla, kaçmak üçün yolu da kaybeder. İşte münafıkların da yaptıkları muamele eynilə buna benzir.
Sonra mezkûr âyetteki cümlelerin heyetleri isə:
اُولٰٓئِكَ kəlməsi, uzaklarda bulunan şeyleri ihzar edərək mahsûs və meşhud olaraq göstermek üçün kullanılan bir işarə âletidir.
Sual: Münafıkların اُولٰٓئِكَ ilə ihzarlarında ne fayda vardır?
Cavab: Onların mezkûr cinayetlerini işiten sâmi’in kalbinde hasıl olan nefret və adavet, elə bir dereceye bâliğ olmuş ki onları göz ilə göreceği və yüzlerine tüküreceği gəlir ki yüzlerine tükürmekle qəlbi rahat olsun. İşte bunun üçün onlar اُولٰٓئِكَ dürbünü ilə ihzar edilmişlerdir ki sâmi’ yüzlerine tükürsün.
Sual: Münafıkların mahsûs və meşhud olmadıkları halde اُولٰٓئِكَ ilə mahsûs olaraq gösterilmeleri ne surətlə olur? Və ne kimi bir faydası vardır?
Cavab: Münafıkların mezkûr cinayet və acib sıfatlar ilə ittisafları, onları elə tecessüm ettirmişdir ki hayalce mahsûs və meşhud və hazır görünmektedirler. Və bu mahsûsiyetlerinden onlara isnad edilen hükmün illeti də anlaşılır. Bəli hidayeti verib, dalaleti almaq kimi bir hükme əlbəttə bir illet və bir səbəb lâzımdır. O illet isə onların sebkat eden cinayet və sıfatlarıdır. İşte Qurani-Kərim onları, o sıfatlar ilə muttasıf olaraq اُولٰٓئِكَ ilə ihzar etmişdir ki bu ayədə onlara yükletilen hükmün illet və səbəbi, sâmi’ce malûm olsun.
Sual: Uzaklık cihetini də ifade eden اُولٰٓئِكَ ilə münafıkları uzaq göstermekten maksat nedir?
Cavab: Onların tarîk-i haktan uzaklaşmalarına və bir daha doğru yola rücûları mümkün olmadığına işarətir. Çünki getmək, onların elinde isə gəlmək, onların elinde deyildir.
Yeni in’ikad və teşekkül etmeye başlayan həqiqətlər hakkında kullanılan اَلَّذٖينَ unvanı, hidayeti satıp dalaleti almaq kimi bu pis muamelenin –bir nevi ticaret olmakla– zamanın insanları üçün esaslı bir meslek olmaya başlamış olduğuna işarətir.
اِش۟تَرَوُا unvanı isə münafıkların “Hidayeti terk, dalaleti aldığımız, fıtratımızın iktizasıdır, ihtiyarımız ilə deyildir.” deyə yapacakları mazeretin reddine işarətir. Bəli sanki Qurani-Kərim onlara dir ki:
“Cənabı-Haqq re’sü’l-mal olaraq sizə uzun bir ömür vermişdir. Və ruhlarınızda da kemalât istidadını bırakmışdır. Və hidayet-i fitriyenin çərdəyi də vicdanınızda dikilmişdir ki saadeti alasınız. Halbuki saadete bedel, lezaiz-i fâniye və menafi-i dünyeviyeyi alıyorsunuz. Demək sû-i ihtiyarınız ilə dalalet mesleğini, hidayet mesleğine ihtiyar və tercih etmekle hidayet-i fitriyenizi ifsad və re’sü’l-malınızı da zayi etmişsiniz.”
اَلضَّلَالَةَ بِال۟هُدٰى
Münafıkların iki hüsrana maruz kaldıklarına işarətir. Biri: Dalalet hüsranıdır. İkincisi: Hidayet kimi böyük bir neməti kaybetmektir.
فَمَا رَبِحَت۟ تِجَارَتُهُم۟
Yani “Ticaretlerinin kârı olmadı.”
Sual: Münafıkların bu ticaretlerinde re’sü’l-mal da zayi olduğu halde, yalnız kârın olmamasından bahsedilmesi neye işarətir?
Cavab: Akıllı bir tüccarın kârı olmayan bir alışverişe girişmemesi lâzım olduğuna, kârı olmamasıyla birlikdə re’sü’l-malın da ziya’ ihtimali olan ticaretlere girişmemesi elzem və evlâ olduğuna işarətir.
Sual: Ribh fiili hakikaten münafıkların fiili olduğu halde, bu cümlede ticarete isnad edilmiş olduğu neye işarətir?
Cavab: Onların bu ticaretlerinde, ne eczasında və ne ahvalinde və ne vesaitinde ne cüz’î və ne küllî bir fayda bulunmadığına işarətir. Bəli bazı ticaretlerde matlub kâr olmasa da ahvalinde və ya vesaitinde az çox bir fayda ola bilər. Bu ticaret isə şerr-i mahzdır, faydalardan mahrum bir zarardır.
وَمَا كَانُوا مُه۟تَدٖينَ
Yani “Re’sü’l-mallarını zayi etmekle hüsrana maruz kaldıkları kimi yollarını da kaybetmişlerdir.” Bu cümlede surenin başındaki
هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ cümlesine gizli bir remiz vardır ki Qurani-Kərim, hidayeti vermemiş deyildir. Hidayeti vermiş də bunlar qəbul etmemişlerdir.
* * *
Bu uzun âyetle mâkabli arasında və cümleleri arasında və cümlelerinin keyfiyetlerinde bulunan cihet-i irtibat, nizam-nizam-intizam:
Bəli Qurani-Kərim evvela münafıkların hallerini; sâniyen, cinayetlerini sarahaten kaydetdiyi kimi, muamelelerinin pislüğünü akla qəbul ettirdikten sonra hayale, vehme, hisse də gösterip onlara da qəbul ettirilmesini bu təmsil ilə temin etmişdir.
Bəli aklî şeylerden fazla; təmsillər ilə hayalî şeyleri kabule, hayal daha yakındır.
Və keza akla muhalif olan və hem gayr-ı me’luf bulunan bir şeyin me’nus bir şəkildə gösterilmesiyle çabuk qəbul edər.
Və keza gaib bir şeyi hazır göstermekle ağıl ilə his arasında mutabakat hasıl olur. His də qəbul edər.
Hülâsa: Münafıkların pislüğü, bu təmsil ilə akla tasdik ettirildiyi kimi hayale, vehme, hisse də qəbul ettirilmesi temin edilmişdir.
Və eyzan münafıkların ayrı ayrı cinayetleri və muhtelif sıfatları arasında həqiqi bir irtibatın bulunması bu təmsil ilə gösterilmişdir.
Və eyzan münafıkların muamelesini hayalin gözü önüne bu təmsil ilə getirmekten maksat, lisanın söyleyemediyi ince cihetleri bizzat hayal baksın, görsün, alsın ki bir itirazı kalmasın.
Sonra bu temsilin cümlelerinin meali, heyet-i mecmuasıyla münafıkların hikâyelerinin mealine muvafık geldiyi kimi, ayrı ayrı da hikâyelerinin cümlelerine uygun gəlir.
Bəli münafıkların hikâyesi böyledir: Zâhiren imana gelmişlerdir, sonra kalben küfür və inkâr etmişlerdir. Sonra hayret və tereddüt içinde kalmışlardır. Sonra hakkı tələb etmemişlerdir. Sonra o dalaletten rücûa kādir olmamışlardır ki hakkı arasınlar.
Temsilin meali isə: Evvelen ateş yakmışlardır. Sonra o ateşi muhafaza edememişlerdir. Sonra ateşleri sönmüşdür. Sonra zulmet içinde kalmışlardır. Sonra hər şey onlara görünmez olmuşdur. Gece vaxtı ses sadâ olmadığından sanki sağır olmuşlardır. Ateşleri söndüyünden âmâ kimi olmuşlardır. Bir muhatap və ya bir yardımcıları bulunmadığından sanki lâl olmuşlardır. Və o zulmetten çıxıb rücûa kādir olmadıklarından sanki ruhsuz, heykel kesilmişlerdir.
İşte temsildeki cümleler ilə hikâyedeki cümleler arasında muvafakat tebarüz etmekle aralarında bir muhalefet kalmadığı tebeyyün etti.
İhtar: Temsildeki zulmet, hayret, ateş; hikâyedeki küfür, adem-i sebat, fitnelerine işarətir.
Sual: Temsilde nurdan bahsedilmişdir. Münafıkların nuru harada?
Cavab: Özündə nur olmayan bir insan, muhitinde bulunan nurdan istifadə edər. Muhitinde bulunmasa kavminde, kavminde bulunmasa nevinde, nevinde bulunmasa fıtratında, fıtratında mümkün olmasa dünya menfaatleri üçün lisanında vardır. Bu da olmasa evvelce iman edib sonra irtidad edenlerin evvelki nurlarına işarətir. Bu da olmasa, dünyaya ait gördükleri istifadelerine işarətir. (Necə ki ateş, fitnelerine işarətir.) Bu da olmadığı takdirde, daire-i imkânda olan nurları vücud dairesine indirilmişdir. اِش۟تَرَوُا الضَّلَالَةَ بِال۟هُدٰى daki hidayet kimi.
Sonra cümlelerinin arasındaki cihet-i nizam-nizam-intizam:
مَثَلُهُم۟ كَمَثَلِ الَّذِى اس۟تَو۟قَدَ نَارًا
Yani “Onların meselesi ateş yakan adamın meselesi gibidir.” Bu cümlenin mevki və makama olan münasebeti, belə tasvir edilebilir ki:
Ayədə beyan edildiyi şəkil üzerine, ateş yakan adamın hâli Ceziretü’l-Arap’ta əsla, Kur’an’ın muhataplarından birinci tabakadaki adamların hallerine tetabuk edir. Çünki o tabakadaki adamlar, bu ateşi yakan adamın halini ya bizzat görmüşler və ya işitmişlerdir. Və o halin ne derece müessir və feci olduğunu hissetmişlerdir. Çünki onlar da çox defa güneşin zulmünden, gecenin zulmetine kaçarak, gece serininde yollarına devam ettikleri sırada şiddetli yağmurlara rast gələrək çox zahmetlere düşmüşlerdir. Və keza çox defa yollarını kaybederek muzır heyvanlar ilə dolu mağaralara girmişlerdir. Və arkadaşlarını görüb, onlar ilə ferahlanmak və eşyalarını görüb muhafaza etmək və ya muzır heyvanları görüb onlardan tahaffuz etmək üçün ateş yakmışlardır. Ateşin ziyasından istifadə edərlər iken semavî bir âfet ilə ateşleri söner. Və rica, ümitleri tamamen yeise, hüsrana inkılab edər.
İşte Qurani-Kərim onun bu durumuna
فَلَمَّٓا اَضَٓاءَت۟ مَا حَو۟لَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِم۟ cümlesiyle işarə etmişdir. Yani “Vaktâ ki o ateş etrafı ışıklandırdı. Birdenbire Cənabı-Haqq, nurlarını söndürerek ziyalarını zulmete çevirdi.”
فَلَمَّا daki ف kelâmın siyakı, kelâmın bu şəkildə olduğunu iktiza ettiğine işarətir ki: Ziyasından istifadə üçün ateş yaktılar. Ateş onları ziyalandırdı. Onlar da mutmain və ferah oldular. Sonra bir hüsrana uğrayıp yüzükoyun yere düştüler.
Sonra bu cümle-i şartiyenin şart və ceza denilen hər iki cümlesi arasında lüzumun vücudu lâzımken izae ilə nurun zehabı arasında heç bir lüzum görünmür. Binaenaleyh bu gizli lüzumu dışarıya çıkarıp göstermek üçün bazı mukadder cümlelere ihtiyaç vardır. Belə ki:
Vaktâ ki ateş ışıklandırdı. Onlar da ışıklandılar. Lakin ateşe ehemmiyet verib, muhafaza etmediler. Və o nimetin kadrini bilib devam ettirmediler. O da söndü gitti. Bəli ziyayı muhafaza etmekten gaflet, adem-i devamını istilzam edər. Adem-i idame isə intıfasını yani sönmesini istilzam edər.
Nurlarının sönmesiyle uğradıkları hüsrandan sonra
وَتَرَكَهُم۟ فٖى ظُلُمَاتٍ cümlesiyle zulümata düşmek kimi ikinci bir hüsrana maruz kaldıklarına işarə edilmişdir.
لَا يُب۟صِرُونَ cümlesi isə üçüncü bir hüsranlarına işarətir. Çünki insan zulmete düşmekle yolunu kaybetdiyi zaman, arkadaşlarını və eşyasını görmekle bir derece müteselli olur. Lakin bunları da görmediyi kimi onun o karanlıkta durması, yürümesi kimi bir musibet və bir vahşettir.
صُمٌّ بُك۟مٌ عُم۟ىٌ فَهُم۟ لَا يَر۟جِعُونَ
Yani “Sağır, lâl, kör olub dönemezler.”
Bir insan belə bir belaya düştüğü zaman, dörd cihetle ümitvar və müteselli ola bilər:
Birincisi: Köyler halkından və ya geçen yolculardan bir ses gəlir də o ses vasıtasıyla bir aydınlık yolunu görmək ümidinde ola bilər. Halbuki gecesi sâkit və əsla, sessiz sadâsız bir gece olduğundan o adamla bir sağırın arasında fark kalmaz. Bu cihetten ümidinin kesik olduğuna işarəen Qurani-Kərim صُمٌّ kelimesini demişdir.
İkincisi: Əgər çağırıp yardım istəyirsə olur ki işiten olur da onun kurtarılmasına gelen olur, ümidini besleyebilir. Lakin gecesi sağır olduğu üçün dilli, dilsiz bir olur. Bu ricasını da kesmek üçün بُك۟مٌ denilmişdir.
Üçüncüsü: Gideceği cihetin yolunu tahminen tayin və görmək üçün bir alâmet, bir ateş, bir yıldızı arar; müteselli olur. Halbuki gecesi elə bir zulmetlidir ki gözlü, gözsüz bir olur. O adamın bu emelini söndürmek üçün عُم۟ىٌ denilmişdir.
Dördüncüsü: O beladan kurtulup, rücû etmək üçün var qüvvəti ilə çalışmaktan maada bir çarə kalmadığını görür görməz kuvvetine güvenir və ümitvar olur. Halbuki zulmet hər taraftan elə abluka etmişdir ki qüvvəti ilə, çalışmasıyla kurtuluş imkânını bulamaz. Öz sû-i ihtiyarıyla bir bataklığa girdikten sonra bir daha çıkması mümkün olmayan bir eşek kimi içinde kalır. Bəli çox şeyler var ki insan, ihtiyarıyla girer amma çıkması mümteni olur. İnsan onu bırakır, o insanı bırakmaz.
İşte onların bu vaziyetlerine qarşı فَهُم۟ لَا يَر۟جِعُونَ denilmişdir ki o musibetten kurtulup, rücûlarına bir çarə kalmadığına və son ümitlerinin də kesildiğine binaen vahşet, yeis, korkular içinde kaldıklarına işarətir.
Cümlelerin heyetlerine gelince:
Bəli مَثَلُهُم۟ كَمَثَلِ الَّذِى اس۟تَو۟قَدَ نَارًا cümlesi, nüktelere bir define hükmündedir. Belə ki: Lisanlar üstünde deveran ilə beyne’n-nâs garib və acib şeylerde kullanılan və “hikmetü’l-avam”, “felsefetü’l-umum” ilə anılan مَثَلُ kəlməsi münafıkların vaziyetleri bir ağrube və kıssaları bir acube olduğuna işarətir. Və bu işarəten onların sıfatları; nefret, lanet lisanları üstünde ile’l-ebed darb-ı mesel kimi deveran etmək şanında olduğuna bir remiz vardır.
Sual: Teşbihi ifade eden hər iki mesel arasındaki كَ nin hazfı belâgatça daha makbul olduğu halde, ne üçün hazfedilmemişdir?
Cavab: Bu makamda edat-ı teşbihin zikri, hazfından daha beliğdir. Çünki sâmi’ teşbih edatını görür görməz teşbih ilə alâkadar olur, müşebbehün-bihte olan hər noktadan müşebbehteki nazirine tatbik edər. Lakin edat-ı teşbihin mahzufu takdirinde teşbihten gaflet ilə hər iki tarafı birbirine tatbik etmək fikrine gəlməz ihtimali vardır.
İkinci “mesel” kəlməsi isə ateş yakan o adamın vaziyeti, efkâr-ı âmmece bir darb-ı mesel hükmüne geçmiş olduğuna işarətir.
Sual: Ateş yakanlar bir cemaat iken müfred işarəi olan اَلَّذٖى ilə işarə yapıldığı neye binaendir?
Cavab: Ferdin yapacağı bir işe cemaatin iştirakiyle bir ziyade, noksanlık hasıl olmadığı takdirde fert nev, cüz’ küll bir olur. Maahâzâ اَلَّذٖى nin
ifradı, onlardan hər bir ferdin dehşeti temessül və kabahati tasvir etmekte müstakil olduğuna işarətir. Maahâzâ اَلَّذٖى nin اَلَّذٖينَ den ihtisar edildiyi ihtimali vardır.
اِس۟تَو۟قَدَ deki س ateş yakmalarının külfet və araştırmakla husule geldiğine işarətir. اِس۟تَو۟قَدَ nin ifrad sîgasıyla نُورِهِم۟ deki cem zamiri bir cemaat üçün bir ferdin ateş yakması âdet olduğuna işarətir.
Lamba və saire âlât-ı tenviriye arasından نَارٌ ın intihab edilmesi, teklifin olduqca şiddətli bir nur olduğuna və onların izhar ettikleri zâhirî nur altında fitne ateşini yaktıklarına işarətir.
İhtar: Nekre olaraq نَارٌ kelimesinin zikri, onların şiddet-i lüzumundan dolayı herhangi və necə bir ateş olursa hemen yakmak ehtiyacında olduklarına işarətir.
فَلَمَّا اَضَٓاءَت۟ مَا حَو۟لَهُ ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِم۟
Takibi ifade eden فَلَمَّا daki ف onların yeisten sonra ümit və rica zamanları geldiğine işarətir. لَمَّا isə kıyas-ı istisnaî ilə anılan dâhil olduğu cümlelerden birinci cümlenin tahakkuk və vücuda geldiğine delâlet etmekle, ikinci cümlenin də vücuda geldiğini intac ettiğine və onların teselli və ümitlerinin tamamıyla kesilmiş olduğuna işarətir.
اَضَٓاءَت۟ kəlməsi, onların ısınmaya deyil, aydınlanmaya ihtiyaçları olduğuna işarətir ki etrafında bulunan zərərli şeyleri görüb onlardan tahaffuz etsinler.
مَا حَو۟لَهُ dehşetin hər dörd taraftan ihata edildiğine və ziya ilə cihat-ı sitteden hücum eden zararlardan tahaffuz etmək lüzumuna işarətir.
ذَهَبَ Bunun ilə اَضَٓاءَت۟ arasındaki lüzum meselesi geçmişdir. Oraya bakılsın.
ذَهَبَ اللّٰهُ Zehabın Allah’a isnadı, iki cihetten rica və ümitlerinin kesik olduğuna işarətir. Birincisi: Âfet, semavî olduğundan def’i mümkün deyildir. İkincisi: O âfet, kusurlarının cezası olduğundan Cənabı-Haqq’tan mərhəmət də rica edilemez. Çünki iptal-i hak üçün çalışan adam; Hak’tan yardım, mərhəmət tələb edə bilməz.
بِنُورِهِم۟ deki harf-i cer olan ب nur və ziyanın bir daha avdet etmemesine işarətir. Çünki ذَهَبَ اللّٰهُ بِنُورِهِم۟ manası; “Allah, onların nurlarını götürmüşdür.” Malûm ya, Allah’ın aldığı bir şeyi kimse reddedemez.
نُورٌ unvanı isə sırat üstündeki hallerini andırır. İhtisası və hasrı ifade eden نُورٌ un هُم۟ zamirine olan izafesi, onların şiddet-i teessürlerine işarətir. Çünki halkın ateşleri yanar iken insanın ateşi sönerse, insan çox müteessir olur.
وَتَرَكَهُم۟ فٖى ظُلُمَاتٍ لَا يُب۟صِرُونَ
Harf-i atıf olan vav, onların iki zərəri cem etmiş olduklarını ifade edir. Biri: Ziyalarının selb və söndürülmesidir. İkincisi isə: Zulmetin onlara ilbas və giydirilmesidir.
تَرَكَ unvanı onların ruhsuz bir cəsəd, içsiz bir kabuk hükmünde olduklarından bu gibilerin şanı alâkayı kesip bütün bütün terketmeye delâlet edər.
فٖى edatının ifade ettiği zarfiyetten anlaşılır ki zulmetin şiddetinden, onların nazarında hər şey ademe gitmiş, yalnız zulmet kalmışdır. Onlar da dehşetlerinden, o zulmeti özlərinə kabir yapıp, içine girip gizlenmişlerdir.
ظُلُمَاتٍ cem’i isə gecenin karanlığıyla bulutların zulmetinden, onların ruhlarında yeis və havfın, yerlerinde vahşet və dehşetin, zamanlarında da sükûn və sükûnetin zulmetleri kimi türlü türlü zulmetler vücuda gelmişlerdir.
ظُلُمَاتٍ kelimesindeki tenkir isə o kimi zulmetlerin emsalini görmediklerinden, kendilerince meçhul, ülfet etmemiş birtakım zulmetler olduklarına işarətir.
لَا يُب۟صِرُونَ cümlesi, musibetlerin en büyüğünü gösterir. Çünki gözü görmeyen adam, daha çox belaları görür. Gözleri gaib olanlar en gizli musibetleri görürlər.
لَا يُب۟صِرُونَ sîga-i muzari ilə zikri, onların vaziyetlerini tasvir ilə, hayalin gözü önüne getirip ihzar edər ki sâmi’ hayaliyle dehşetlerini görsün, vicdanıyla bir ibret alsın.
لَا يُب۟صِرُونَ nin mef’ulsüz bırakılması, ta'mim içindir. Belə ki: Onlar menfaatlerini görmürlər ki celb və muhafaza etsinler. Tehlikeleri görmürlər ki içtinab etsinler. Arkadaşlarını görmürlər ki bir parça ferahlansınlar. Sanki hər biri öz başına tək o zulmet içinde kalır.
صُمٌّ بُك۟مٌ عُم۟ىٌ فَهُم۟ لَا يَر۟جِعُونَ
Yani “Sağır, lâl, kör şahıslar kimi o zulmetten çıxıb, kurtulamazlar.”
Bu cümlede bulunan sıfât-ı erbaa, münafıklar ilə ateş yakanlar arasında müşterek olub hər iki taraftan haber verir. Və şanlarını bildirir. Və âyenə kimi hallerini gösterir.
Bəli ateş yakanlara qarşı işaratı şöyledir ki:
Belə bir zulmet musibetine düçar olan bir adam evvelen kurtarıcı bir ses dinlemek üzere etrafı dinler. Lâkin gecenin sessiz, lâl olduğu onun sağırlığını intac etmişdir. Sonra yardımına geləcək bir adamı çağırmak istəyər. Lâkin gecenin sâkit və sağırlığı, onun lâllığına səbəb olmuşdur. Sonra yolunu bulmak ümidiyle bir alâmet, bir nişan arar. Lakin gecenin ziyasız və körlüğü onun körlüğünü mûcib olmuşdur. Sonra evvelki yerine avdet istəyər. Lakin kapılar bağlanmış, rücûa imkân yoxdur. Bataklığa düşen kimi depreştikçe batar.
Münafıklara nâzır cihet isə:
Bəli münafıklar küfür və nifak zulmetine düştükleri zaman, dörd cihetle kurtuluşları mümkün idi.
Çünki o nifaktan başlarını kaldırıp hakkı dinlemek, Kur’an’ın irşadına kulak vermək ilə necatları mümkün idi. Lakin nefislerinin şeytanî olan hevası Kur’an’ın sadâsını kulaklarına eriştirəcək havayı karıştırmakla mani olmuşdur. Qurani-Kərim bu cihetten ümitleri inkıta etmiş olduğuna işarəen صُمٌّ demişdir. Və bu işarəten, sanki kulakları kesilmiş, kulakları kesik itlerin kulaklarını andıran olduqca çirkin delikler kaldığına bir remiz vardır.
Sâniyen: Başlarını aşağıya indirip vicdanlarıyla müşavere etmekle doğru yolu, hakkı sual etmekten necat cavabını almaq imkânı var iken kalplerindeki inat, zebhedilen tavuk kimi dillerini içeri tarafa çekerek konuşmalarına və nedamet ilə tövbe etmelerine mani olmuşdur. Qurani-Kərim bu kapının kapalı olduğuna işarəen بُك۟مٌ demişdir. Və bu işarəten, dilleri çekilip atılmış və ağızları sinek yuvası kimi, kokulu çirkin bir delik kimi suratlarında kalmış olduğuna bir remiz vardır.
Sâlisen: İbret nazarıyla dâhilî və haricî delilleri görmekle, hakka rücûları mümkün iken gafletleri gözlerine el basarak körlük də kapakları kapatmakla yenə necattan mahrum kalmışlardır. Qurani-Kərim buna işarəen عُم۟ىٌ demişdir. Yani şeytanlara bir yuva inşa edilmek üzere gözleri oyulmuş şeytanların başlarını andıran, başlarında çirkin və korkunç iki tane mağara şeklini hayale arz edirlər.
Râbian: Pis və çirkin vaziyetlerine baxıb da nâdim olaraq tövbe etmeleri mümkün olduğu halde nefislerinin hevasına, bozuk fıtratlarının iktizasına inzimam eden şeytanın iğvasıyla yaptıkları o çirkin haller gözlerine güzel göründüyünden terk edemediler. İşte Qurani-Kərim buna da فَهُم۟ لَا يَر۟جِعُونَ demekle, onların son ümitlerinin də suya düşdüyüne və kum deryasına ihtiyarıyla girip bir daha ihtiyarıyla çıkamayan bedbaht insanlar olduğuna işarə etmişdir.
İkinci bir təmsil:
“Yahut münafıkların meselesi; semadan yağan şiddetli, fırtınalı bir yağmura tutulan yolcuların meselesi gibidir. O yağmurun şiddetini artıran zulmetler, gürültüler, şimşekler içinde vardır. Şimşeklerin çakmasıyla ölümün korkusundan barmaqlarını kulaklarına sokarlar. Cənabı-Haqq kudretiyle kâfirleri ihata etmişdir. Küfür cezasından kurtulan yoxdur. Çakan şimşekler şiddetiyle hemen hemen gözleri kör edəcək şanındadır. Şimşeklerin çakmasıyla etraf aydınlandığı zaman yürürler. Karanlıklar çöktüğü vaxt dururlar. Əgər Cənabı-Haqqın meşieti olsaydı kulak və gözlerini götürür idi. Cənabı-Haqq hər şeye kādirdir.”
Bu ayədə beyan ediləcək üç nöqtə vardır:
Birincisi: Bu ayənin mâkabliyle vech-i irtibatı.
İkincisi: Cümleleri arasında cihet-i nizam-nizam-intizam.
Üçüncüsü: Cümlelerin heyetlerinde, eczasında, kelimelerindeki nizam.
Bəli bu ayənin cümleleri arasındaki nizam, irtibat eynilə saniye, dakika, saatleri sayan miller arasındaki irtibat gibidir.
Evvela bu ayəsi, evvelki âyetle rabteden cihet:
Qurani-Kərim münafıkların vaziyetini tasvir üçün itnab və tatvil ilə yani uzun ibareleri hâvi misal və temsilleri tekrar etmişdir. Bu da münafıkların vaziyetlerine terettüp eden dehşet və hayretin iki kısma ayrıldığından ileri gelmişdir. Çünki;
Birinci temsilin hülâsasına göre;
Münafık olan kimse, özünü vücud sahrasında arkadaşlardan ayrılmış, tək kaldığını və kainat cemiyetinden tardedilmiş sahibsiz kaldığını bildiyi kimi, hər şeyi də ma’dum bilir. Və vahşetle abluka edilmiş sükûn və sükûnet içinde bütün mahlukata ecnebi nazarıyla bakır.
Münafığın bu bakışıyla, mü’minin bakışı arasında dağlar vardır. Çünki mü’min olan zat nur-u iman ilə bütün mevcudları, özünə dost və aşina bilir. Və kainat ilə tevahhuş deyil, tam ünsiyeti, muarefesi vardır.
İkinci temsilin hülâsasına göre;
Münafık olan adam, âlemi musibetleri ilə öldürücü, belalarıyla tehdit edici, hâdisatıyla na’ra atıcı, şedaidiyle ihatacı bir şəkildə görmekle bütün dünyanın envaıyla birlikdə adavetine ittifak ettiklerini zanneder. Onun bu zannına göre âlemde ona bir menfaat verəcək bir şey yoxdur. Bütün eşya onun aleyhinde olurlar.
Halbuki mü’min olan zat, imanın iktizasıyla; kainatın yaptığı tesbihleri, tebşirleri hətta işitir.
Və keza Qurani-Kərim təmsil hususunda yaptığı tekrar, münafıkların iki kısma ayrılmış olduklarına işarətir:
Biri: Süflî, âmî olan tabakadır. Bu tabakanın haline uygun birinci temsildir.
İkincisi: Kibirli, mağrur, güya yüksək tabakasıdır. Buna münasib ikinci temsildir. Demək temsillerin tekrarı, kısımların taaddüdüne işarətir.
Sonra bu ikinci temsilin münafıkların nazarına göre, bu makam ilə münasebeti nedir?
Bəli, Qurani-Kərim’in muhataplarından tabaka-i ûlâ və ya saff-ı evvel adamları, daima sahralarda gezen səhra adamlarıdır. Bunlar bilumum bu hâdiseyi ya görmüş və ya ebna-i cinsinden işitmişdir. Hattâ belə ateş yakmak meselesi, efkâr-ı âmme ilə alâkadardır. Və bu hâdise onlara bir darb-ı mesel qədər təsir edər.
Sonra ikinci temsilin, birinci təmsil ilə münasebeti çox aşikârdır. Çünki o, ona ikmal edici bir tetimmedir. Hattâ çox noktalarda da ittihadları vardır.
Sonra bu ikinci temsilin münafıkların haline beş cihetten münasebeti vardır:
1- Hər iki taraf da elə bir hayrete düşmüşlerdir ki özlərinə kurtuluş yolları tamamen kapanmış, necat vesileleri gaib olmuşlardır.
2- Hər iki taraf da korku şiddetinden, bütün mövcudatın düşman olduklarını zanneder. Bir dakika hətta ölüm tehlikesinden emin olmazlar.
3- Hər iki taraf da dehşetin şiddetinden akıllarını kaybetmiş deliler kimi olurlar. Hattâ kılınçların parıltısını görüb gözünü yummakla və ya tüfeklerin sesini işitip kulaklarını tıkamakla ölümden tahaffuz etmək isteyen və ya güneşin gurûbunu istemediğinden saatinin zembereğini kısaltan ahmaklar kimi bir durum gösterirler. Halbuki kulağın tıkamasıyla və ya gözün yummasıyla gök gürültüsünden və ya şimşek çakmasından kurtulamazlar.
4- Güneş, yağmur, su, ziya çiçeklere isabet ederlerse həyat verirler. Nebatata olursa terbiye və tenmiye ettirirler. Pis şeylere isabet ederlerse pis pis kokuları ihdas edərlər. Mevat və ölülere bakarlarsa ufunet tevlid edərlər. Kezalik rəhmət və nemət də lâyık və onları intizar edib kıymetlerini bilmeyen mevkilere isabet ederlerse zahmete və nıkmete inkılab edərlər.
5- İkinci temsilin mealiyle münafıkların kıssasının meali arasında eczalarına bakılmaksızın münasibət olduğu kimi, hər iki tarafın eczaları arasında da münasebetler vardır. Ezcümle: صَيِّبٍ nebatata həyat verdiyi kimi, İslâmiyet də ervaha həyat verir. Şimşek, gök gürültüsü (vaad vaîd) yani hayırlı zərərli, Allah’ın emirlerine; zulümat da küfrün şüphelerine, nifakın şeklerine işarətir.
Sonra bu temsilin cümleleri arasındaki münasebetler:
Bəli Qurani-Kərim اَو۟ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَٓاءِ cümlesiyle “Münafıklar; ıssız, korkunç, vahşetli bir sahrada, karanlıklı bir gece, hər bir katresi bir mermi kimi şiddetli bir yağmura tutulan yolcular gibidir.” dediyi zaman sâmi’ derhal ayıldı və suale geldi ki: “Yahu yağmurlar mergub və matlub bir rəhmət iken ne üçün onlara korkunç bir musibete dönmüşdür?”
Qurani-Kərim o suale qarşı, o yağmurun dehşetini tasvir etmekle فٖيهِ ظُلُمَاتٌ demişdir. Və ظُلُمَاتٌ ın cem’iyle bulutların zulmetine və yağmurun kesafetinden hasıl olan zulmete və ihatalı, kesretli olduğundan sanki gecede bulut kimi bulutun yağdırdığı siyah siyah katrelerin zulmetine zarf olduğunu bildirmişdir.
Sonra zulmetli, yağmurlu geceler ale’l-ekser gürültülü olurlar. Sâmi’ yenə suale geldi: “Acaba onların da bu gecelerinde gürültü var mıdır?”
Qurani-Kərim buna da cevaben: وَرَع۟دٌ deyə vaziyetin dehşet və korkulu olduğuna işarə etmişdir. Sanki mevcudatın bir zâhirî padşahı olan sema onları felakete, helâkete sevk etmək üçün çağırıp, bağırır. Çünki dehşetli bir musibete uğrayan adam, sükûnu içinde kainatın hər tarafından zərərli harekeleri və sükûtu içinde hər taraftan korkunç sayhaları tahayyül edir. Maahâzâ ra’d sesini işittiği vaxt, onun sayhalarını özünə qarşı na’ralar olduğunu zanneder. Çünki korkan və hain bir adam, hər sayhayı aleyhine zanneder.
Sonra ra’d, berk arasında bir refakat-ı zikriye bulunduğundan, birisinden bahsedildiyi zaman ötekisi də velev tufeyli yani, davetsiz olsun zihne gəlir. Ondan da bahsedilir. İşte bu münasebetle Qurani-Kərim رَع۟دٌ dan sonra وَبَر۟قٌ demiş və tenkiriyle berkin çox garib və acib olduğuna işarə yapmışdır. Bəli berkin çakmasıyla zulümat âlemi ölür, ortadan kaldırılarak adem deryasına atılır. Və âni olaraq berkin ölümüyle də zulümat âlemi dirilir, meydan-ı haşre gəlir. Sanki berk, söndüğü zaman âlemi tamamen dumanıyla dolduran həqiqəti meçhul bir ateştir ki gören adam sathî bir nazar deyil, im’an ilə dikkati lâzımdır ki qüdrətin âsâr-ı azametini görsün.
Sonra sâmi’ “Münafıkların bu musibetin çıxmaz sokağına girdiklerinde ne kimi bir tedbirde bulundular?” deyə öz özünə düşünmeye başlarken Qurani-Kərim, düşünmesine ihtiyaç bırakmadan يَج۟عَلُونَ اَصَابِعَهُم۟ فٖى اٰذَانِهِم۟ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ ال۟مَو۟تِ deyə onlara bir melce, bir kurtuluş çarəsi kalmadığına işarə etmişdir. Hattâ boğulan adam denizin ortasında bir ot parçasına iltica ettiği kimi, bunlar da şaşkınlıklarından barmaqların ucunu deyil, barmaqlarını tamamen kulaklarına sokurlar. Sanki musibetleri, dehşet kırbacıyla onların əllərini vurur. Onlar da acısından barmaqlarını ceplerine deyil, şaşkınlıktan kulaklarına sokurlar.
Hülâsa: Sâıkanın isabetinden kurtulmak zannıyla yaptıkları bu eblehane hareketlerden ne oldukları anlaşılır.
Sonra sâmi’in zihnine geldi ki “Acaba bu musibet umumî midir, yoxsa onlara mahsustur?” Buna qarşı Qurani-Kərim وَاللّٰهُ مُحٖيطٌ بِال۟كَافِرٖينَ demişdir. Yani bu musibet, onların nemətlərə qarşı yaptıkları küfran cezasıdır. Onları bu musibetle tecziye edər. Çünki onlar cumhur üçün vaz’edilen kanun-u İlahîden huruc etmişlerdir.
Sonra sâmi’ “Ra’dın şiddetine mukabil berkin onlara bir faydası olmadı mı?” deyə nefsiyle konuşurken Qurani-Kərim يَكَادُ ال۟بَر۟قُ يَخ۟طَفُ اَب۟صَارَهُم۟ cümlesiyle berkin onlara bir faydası deyil, bilakis ışığıyla onların gözlerini hemen kör edəcək şanında bir şiddet göstermektedir, deyə sâmi’e cavab vermişdir. Âdeta ra’d kulaklarına, berk də gözlerine ilan-ı husumet etmişlerdir.
Sâmi’ baktı ki ra’d və berk və saire kimi kainat eczası müttefikan onların aleyhinde olub onları itlaf etmək üçün birbirine yardım edirlər. Buna qarşı onların ne yapacaklarını düşünmeye başladı. Qurani-Kərim كُلَّمَٓا اَضَٓاءَ لَهُم۟ مَشَو۟ا فٖيهِ وَاِذَٓا اَظ۟لَمَ عَلَي۟هِم۟ قَامُوا cümlesiyle onların hayret dairesinde tereddüt içinde şaşkın bir vaziyette yollarını görüb yola devam etmək üçün cüz’î bir fırsat beklemekte olduklarına və berkin ziyasıyla yol göründüğü zaman devamından ümitsiz mezbuhane bir harekete geçerek bir iki adım attıklarına lakin zulmet birdenbire istila ettiğinde yerlerinde incimad etmiş kimi bir vaziyette kaldıklarına işarəle cavab vermişdir.
Sâmi’ bu vaziyeti görünce suale geldi: “Yahu bu qədər tazipler altında ezilmekten isə birdenbire ölüp gitmeleri və ya bütün bütün sağır və kör olmaları daha iyi deyil midir?” sormuşdur. Qurani-Kərim وَلَو۟ شَٓاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَم۟عِهِم۟ وَاَب۟صَارِهِم۟ cümlesiyle “Onların ölüm ilə azaptan, ızdıraptan kurtulmaya istihkakları yoxdur. Bunun üçün meşiet-i İlahiye onların ölümüne taalluk etmemişdir. Taalluk etse etse gözlerini kör, kulaklarını sağır etmeye taalluk edər. Buna da taalluk etmir. Çünki kanun-u İlahîden hariç kalan bu kimi dürzilerin gözleri, kulakları daima sağ kalsın ki azapları işitmekten və ikabları görmekten zevk alsınlar.” deyə sâmi’ efendiye cavab vermişdir.
Sonra bu kıssanın ihtiva ettiği azamet və qüdrət-i İlahiye ilə Cənabı-Haqqın umum kainatta tasarruf sahibi olduğu və bilhassa âsâr-ı kudretinden ra’d, berk, sehab mu’cizeleri görünüp sâmi’ce tahakkuk edince “Kainat, heybetinden bir tecelli və bu musibetler də gazabının bir kahrı olan zatın qüdrəti ne qədər büyüktür سُب۟حَانَ اللّٰهِ ” deyə tesbihata başlamışdır.
Qurani-Kərim də onu tasdikan اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ demişdir.
Mezkûr ayənin ihtiva ettiği cümlelerin heyetlerindeki münasebetler:
Bəli اَو۟ كَصَيِّبٍ deki اَو۟ süflî və gayr-ı süflî münafıkların iki kısma münkasım olduklarına işarətir. Və hər iki temsilin birbirine münasib və münafıkların haline uygun bulunduğuna remizdir. Və aralarında müşabehetin bulunması malûm və müsellem olduğuna îmadır. Və keza huruf-u âtıfadan terakkiyi ifade eden بَل۟ kelimesinin manasına mutazammındır. Çünki ikinci təmsil, birinci temsilden daha şedittir.
كَصَيِّبٍ deki ك münafıkları yağmura teşbih etmək içindir. Halbuki birbirine müşabih deyildir. Aralarında mutabakat yoxdur. Öyleyse müşebbehün-bih olacaq şey mukadderdir. Zikredilmemesi, lafzın îcaz və ihtisarı içindir. Lafızdaki îcaz da manayı itnab və uzatılması içindir. Mananın bu uzatılması da sâmi’in vüs’at-i hayaline havale edilir ki, makama münasib cümleleri tayin edebilirse etsin.
Mesela اَو۟كَالَّذٖينَ سَافَرُوا فٖى صَح۟رَاءَ خَالِيَةٍ وَلَي۟لَةٍ مُظ۟لِمَةٍ فَاَصَابَت۟هُم۟ مُصٖيبَةٌ بِصَيِّبٍ kimi münafıklara müşebbehün-bih olmaya uygun və uzun bir cümleyi takdir edə bilər. Yani, “Münafıklar hâlî bir sahrada, zulmetli bir gecede çıxıb yağmur musibetine tutulan yolcular gibidir.”
İhtar: Hər kəsin bildiyi مَطَرٌ kelimesine, me’luf olmayan صَيِّبٌ kelimesinin tercihen zikredilmesi, o yağmurun katreleri güya birer musibet olub onların ruh u canlarına mermi kimi kasden atıldığına işarətir.
Sonra yağmurun çıplak sema cihetinden yağdığı herkesçe malûm olduğu halde مِنَ السَّمَٓاءِ kaydıyla takyid edilmesi, ıtlak içindir. Yani “sema” kaydıyla yapılan tahsis ta'mim içindir. Bəli semanın kaydından anlaşılır ki o yağmur, bütün semanın ufkunu tutmuş, umumî bir şəkildə yağır. Heç bir yer ondan hâlî kaldığı yoxdur. Bəli وَمَا مِن۟ دَٓابَّةٍ فِى ال۟اَر۟ضِ وَلَا طَٓائِرٍ يَطٖيرُ بِجَنَاحَي۟هِ cümlelerinde də دَابَّةٍ in فِى ال۟اَر۟ضِ ilə, طَٓائِرٍ in يَطٖيرُ ilâ âhir ilə takyidleri ıtlak və ta'mim içindir.
Müfessir unvanını taşıyan bazı adamlar yağmur və saire kimi yağan şeylerin semanın cirminden yağdığına zehab etmişdir və kocaman bir denizin də semada bulunduğunu ilâvə etmişdir. Onları bu zehaba sevk eden, Qurani-Kərim’in bir neçə yerinde مِنَ السَّمَٓاءِ kelimesinin bulunmasıdır. Halbuki ashab-ı tahkik və erbab-ı belâgatça en uygun mana, مِن۟ ilə سَمَٓاءِ arasında جِهَةِ lafzının takdiriyle yağmurların sema cirminden deyil, sema cihetinden nâzil olduğuna hükmetmektir.
Maahâzâ sema kelimesinin yukarıda bulunan hər şeye ıtlak edilebildiğine binaen, buluta da sema denilebilir. Və bulut da sema kelimesinin şümulüne dâhildir.
Bu makamın tahkiki belə izah edilebilir:
Əgər qüdrət-i İlahiyenin azametine bakılırsa cihetler həmişə birdir. Hangi cihetten və hangi şeyden olursa olsun yağmurun yağması mümkündür. Əgər hikmet-i İlahiyeye bakılırsa yağmurun nüzulü ancaq küre-i havaiyede münteşir və küre-i havaiyenin onda bir cüzünü teşkil eden buhar-ı maînin tekâsüfünden husule gəlir.
Çünki hikmet-i İlahiye bütün eşyada en güzel bir nizam tesis etmişdir. Bu nizam eşyadaki muvazene-i umumiyenin muhafazasına hizmet edər. Bu muvazenenin muhafazası da en yaxın, kolay, qısa yolları tercih etmeye bakar.
Yağmur meselesi hakkında en qısa yol belə tarif edilebilir:
Tabaka-i havaiyede münteşir buhar-ı maînin zerrelerine irade-i İlahiye emretdiyi vaxt, hər taraftan “Lebbeyk!” deyərək toplanmaya başlar. Və bulut şeklinde, irade-i İlahiyeye emirber olaraq hazır dururlar. Yenə irade-i İlahiyenin emri ilə bir kısım zerreler, şiddet-i tazyik və tekâsüften katrelere inkılab edər. Sonra kanunlar mümessili, nizamat ma’kesleri denilen, o katrelere münasib yaratılan, melâike vasıtasıyla o katreler müzahametsiz, müsademesiz nüzul edər, yere düşerler. Lâkin cevv-i havada muvazenenin muhafazası üçün yağan katrelerden boş kalan yerler denizlerden, yerlerden kalkan buharlar ilə doldurulur.
İhtar: Semada böyük bir denizin bulunduğuna edilen zehab, mecaz həqiqət zannedildiğinden ileri gelmişdir. Bəli cevv-i hava, denizin rengini andırır. Və küre-i havaiyede münteşir bahr-ı muhitten fazla su vardır. Binaenaleyh cevv-i havayı denize teşbih etmək baîd deyildir. Lakin mana-yı həqiqi ilə bakılırsa hatadır.
Sual: وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ Âyet-i kerimenin zâhirine göre yağmurun nüzulü, doludan müteşekkil semada bulunan dağlardandır. Bunun izahı?
Cavab: Bir kelâmın ne belâgata uygun və ne akla muvafık və ne mantığa mutabık mana-yı zâhirîsine yapışıp, zâhirinden ayrılmamak bir cümud və bir sönüklüktür. Çünki cennetin yemek kaplarının vasıfları hakkında قَوَارٖيرَ مِن۟ فِضَّةٍ cümlesi bir istiare-i bedîiyeyi tazammun ettiği kimi مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ də bir istiare-i bedîiyeyi ihtiva etmektedir. Belə ki:
Cennetin kapları ne şişeden və ne gümüşten olmadıklarından bu cümlenin mana-yı zâhirîsine hamli caiz deyildir. Çünki o kaplar(a), “Gümüşten yapılmış şişelerdir.” denilemez. Çünki hər iki unsur arasında mutabakat yoxdur. Ancaq قَوَارٖيرَ مِن۟ فِضَّةٍ den mana-yı mecaziyle şişenin şeffafiyeti, gümüşün beyazlığı kasdedilmişdir. Yani “O kaplar; şişeler kimi şeffaf, gümüş kimi beyazdırlar.”
Kezalik مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ cümlesi də iki istiareyi tazammun etmişdir. Bu istiareler sâmi’in şairane bir hayaline müessestir. Bu hayal də âlem-i süflî ilə âlem-i ulvi arasında bir nevi müşabehet və mümaseleti mülahaza etmeye mebnidir.
Yani âlem-i süflî denilen arz, mevasim-i erbaada bilhassa bahar mevsiminde necə türlü türlü şekillere girer və envaen zînetli, nakışlı elbiseleri giyer, ayrı ayrı manzaraları gösterir. Âlem-i ulvi olan semavat də bilhassa bulutlarıyla çox garib, acib keyfiyetlere, suretlere, renklere girer çıkar. Âdeta hər iki âlem birbirine rekabet edirlər.
Bu iki âlem arasında şöylece bir müşabehet və mümaseletin düşünülmesi də aralarında bir müsabaka və rekabeti tahayyül etmekten neş’et edər. Belə ki:
Arz, sema güzellik müsabakasına girmek üçün lâzım gelen tuvaletleri yapıp hazırlıklarda bulundukları zaman arz, kış mevsiminde kardan mamul beyaz elbiselerini giyer. Bahar mevsiminde zümrüt kimi yeşil halıları sahralarına serer. Yeşil kürkleri dağlarına giydirir. Başlarına beyaz sarıkları bağlar. Və bu güzel inkılab və manzaralarıyla qüdrət-i İlahiyenin mu’cizelerini, hikmet-i İlahiyenin nazarına arz edər.
Buna qarşı cevv-i sema də azamet-i İlahiyeyi izhar etmək üçün kocaman dağları, tepeleri, dereleri və saire garib, acib şeylerin şekillerini və beyaz, siyah, kırmızı kimi boyalar ilə boyalanmış pamuk yığınlarını andıran bulut kafilelerini ileriye sürerek nazar-ı hikmete takdim edər.
İşte bu iki âlem arasındaki hayalî müşabehetten dolayı bilhassa yaz mevsimindeki bulutları, Araplar tarafından dağlara, gemilere, bostanlara, derelere, develerin kafilelerine yapılan teşbihler, üsluplar nazar-ı belâgatta olduqca gözəl görünür.
Binaenaleyh âlem-i ulvi ilə âlem-i süflî arasında və dolayısıyla bulutlar ilə dağlar arasındaki müşabehet və münasebete binaen وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ جِبَالٍ فٖيهَا مِن۟ بَرَدٍ âyet-i kerimenin mana-yı beliğanesi “Dağların büyüklüğünde, dolunun renginde bulunan semadaki bulutlardan yağmurları inzal edirik.” demekten ibarettir.
Bu güzel və belâgatça makbul, ağıl və mantığa mutabık mana durur iken ayənin zâhirine yapışıp “Beş yüz senelik bir mesafede iki dakikalık bir zaman zarfında yağmuru cirm-i semadan yeryüzüne indirmek.” kimi sakat bir manaya zehab etmək kâr-ı ağıl deyildir. Hikmət və iktisat və adem-i abesiyet reddeder.
Yolcuların gecesini korkunç göstermek üçün zikredilen فٖيهِ ظُلُمَاتٌ deki فٖيهِ nin takdimi, o musibetli gecenin şiddet-i zulmetinden dehşet alanlarca güya çox gecelerin zulmetleri toplanıp o gecenin zulmetine inzimam etmiş olduklarına işarətir.
Sual: فٖيهِ deki zamirin صَيِّبٍ e râci olduğundan yağmurun zarf, zulmetin mazruf olduğu anlaşılır. Halbuki kaziye makûsedir, yağmur zulmetin içindedir.
Cavab: Yağmurun kesretinden dehşet alan yolcuların zannıyla güya bu boşluk, yağmur ilə dolu bir havuzdur. Və zulmetin zerreleri də o yağmurun katreleri arasına dağılmışlardır. İşte belə bir zanna binaen yağmur zarf, zulmet mazruf ola bilər.
ظُلُمَاتٌ ın cem sîgasıyla zikri isə bulutların karanlıklarından, kesafetinden və âmm olduğundan və yağmur katrelerinin kesafetinden hasıl olan müteaddid zulmetlere işarətir.
Tenkir və meçhuliyeti ifade eden ظُلُمَات ٌ daki tenvin, yolcularca həqiqətləri meçhul birtakım zulmetler olduğuna işarətir. Demək o tenvin, yolcuların ilmine perde olaraq bir zulmeti daha ilâvə etmişdir. O halde bu tenvin, yolcuların gözlerine perde olan zulümata bir tekiddir.
وَرَع۟دٌ وَبَر۟قٌ
Yani gök gürültüsüyle şimşek, Cənabı-Haqqın azametine, kudretine delâlet eden çox aşikâr iki âyettir ki âlem-i gaybdan, bulutların idare və tedvirlerine müekkel və nizam, nizam-nizam-intizam kanunlarının mümessilleri və memurları olan meleklerin yed-i salahiyetlerine verilmişdir.
Sonra müsebbebatın esbabla zâhirde bağlı olduğuna binaen, havada münteşir olan buhar-ı maîden bulutlar izn-i İlahî ilə teşekkül edərlər. Bu bulutların hikmet-i Rabbaniyle bir kısmı menfî elektriği hâmildir. Bir kısmı da müsbet elektriğe hâmiledir. Bu kısımlar birbirine yaklaşıp aralarında tesadüm olduğunda irade-i Hâlık’la berk tevellüd edər. Bir kısmı hücum, bir kısmı da firar ettikleri zaman aralarında havasız kalan yerleri doldurmak üçün emr-i Rabbaniyle tabakat-ı havaiye hərəkət və heyecana geldiğinde ra’d sadâsı, yani gök gürültüsü meydana gəlir. Lakin bu hallerin cereyanı bir nizam, bir kanun altında olur ki o nizamı, o kanunu təmsil eden ra’d və berk melekleridir.
Sual: Ra’d və berkin “zulümat” kelimesine atıflarından anlaşılır ki bunların zarfı yağmurdur. Halbuki zarfları buluttur, yağmur deyildir?
Cavab: Dehşetinden bayılmış olan sâmi’ce, o yağmurun hər şeyi ihata etmiş olduğu zannedildiğine göre, ra’d və berk də yağmurun içine aldığı şeylere dâhildirler.
Sual: Zulümatın aksine ra’d və berkin müfred sîgasıyla zikirleri neye işarətir?
Cavab: Yolcuların en çox nazar-ı hayretlerini celbeden, semavatın bağırmasıyla mevcudatı âni olaraq ışıklandırmaktır. Bunlar isə mana-yı masdarîdir. Mana-yı masdarî müfred olur və ifrad ilə ifade edilir. Və keza ra’d olsun, berk olsun, semavî ayələrdən efradı çox birer nevidirler. Burada onlardan maksat nevileridir, efradları deyildir. Onun üçün ifrad ilə zikredilmişlerdir.
Sual: Ra’d və berkteki tenvin neye işarətir?
Cavab: Ya mahzuf bir sıfata ivazdır. Takdir-i kelâm ( رَع۟دٌ قَاصِفٌ ) ( بَر۟قٌ خَاطِفٌ ) dur. Yaxud ra’d və berkin nekre və meçhuliyetlerini ifade içindir. Çünki yolcular gözlerini yummuş, kulaklarını tıkamış olduklarından onları görmüş və işitmiş değillerdir ki onları bilsinler.
يَج۟عَلُونَ اَصَابِعَهُم۟ فٖى اٰذَانِهِم۟ مِنَ الصَّوَاعِقِ حَذَرَ ال۟مَو۟تِ
Bu cümle müste’nifedir. Yani mâkabliyle bağlı deyildir. Ancaq mukadder bir suale cevaptır. Belə ki:
Vaktâ ki sâmi’ bu ikinci kıssa-i temsiliyeyi işitti. Tabiî, musibetin keyfiyetini anlamaq üçün şiddetli bir meyli uyandı. Vaktâ ki Qurani-Kərim’in tasvirinden malûmat aldı. Musibetzede olan yolcuların da hallerini və o musibete qarşı ne yaptıklarını anlamaq istedi. Qurani-Kərim يَج۟عَلُونَ اَصَابِعَهُم۟ فٖى اٰذَانِهِم۟ … الخ demekle onları kurtaracaq bir melce kalmadığına –və necat bulmak hülyasıyla denizde əllərini otlara uzatan, boğulanlar kimi– semavî top və mancınıklardan kurtulmak üçün kulaklarını tıkamaktan maada bir çareleri kalmadığına işarə etmişdir.
Sual: Makamın iktizası hilafına يُد۟خِلُونَ nin yerine يَج۟عَلُونَ nin kullanılması neye binaendir?
Cavab: Yolcuların necatlarını intac edəcək həqiqi sebepleri arayıp bulmaktan meyus olduktan sonra kulak tıkılması kimi ca’lî və zannî şeylere müracaat etmək mecburiyetinde kaldıklarına işarətir.
Sual: Geçen vak’aları zaman-ı hâle ihzar üçün kullanılan muzari sîgasıyla يَج۟عَلُونَ nin zikri neye işarətir?
Cavab: Hayretleri artıran bu makamın sâmi’a verdiyi dehşetten dolayı, yolcuların hâdisesini velev hayalî olsun görmək arzusunda bulunan sâmi’in arzusunu tatmin üçün (sîga-i muzari ilə) geçen o vak’a zaman-ı hâle getirilerek sâmi’in hayaline tasvir edilmişdir. Və keza muzari sîgası ikide bir kesilip tazelenmekle birlikdə istimrar və devamı iktiza edər. Və bunun istimrarından bulutun gürültüsünün də devamına îma vardır.
اَصَابِعَهُم۟: Kulaklara sokulabilen ancaq barmaq uçları iken burada barmaq manasına olan اَصَابِعَ in kullanılması, onların hayret və dehşetlerinden dolayı derece-i şaşkınlıklarına işarətir.
فٖى اٰذَانِهِم۟: Ra’dın sadâsından uğradıkları elə bir şiddet-i havfa işarətir ki əgər ra’d, kulaklarının penceresinden içeriye girəcək olursa derhal ruhları ağızlarının kapısından dışarıya kaçacaqdır.
Və keza bu kayıtta çox güzel və latîf bir îma vardır ki vaktâ ki onlar edilen nəsihətləri, nida-yı hakkı, kulaklarını açıp içerisine almadılar. Semavat cihetinden kulaklar cephesi ra’d və berkin top və mancınıklarına tutuldu. Onlar o zaman xeyr üçün tıkadıkları kulaklarını, indi də şer və azap üçün tıkamaya mecbur oldular. اَل۟جَزَاءُ مِن۟ جِن۟سِ ال۟عَمَلِ Bəli el ilə sirkat yapıldığından el kesilir. Fena sözler ağız ilə söylendiğinden ağıza vurulur. O da nedamet üçün sağ elini ağzına, hacalet üçün də sol elini gözlerine koyar.
مِنَ الصَّوَاعِقِ: Ra’d və berkin yolculara zərər vermekte müttehid olduklarına işarəen, yalnız berkin sıfatı olan sâıkanın zikriyle iktifa edilerek ra’dın sıfatı terkedilmişdir. Maahâzâ sâıka, şiddetli bir savt ilə yakıcı bir ateşten ibaret olduğu cihetle, ra’dın gürültüsünü də tazammun etmiş bulunur. Bu itibar ilə ra’dın sıfatı da zikredilmiş deməkdir.
حَذَرَ ال۟مَو۟تِ: Yani yolcuların sâıkalara qarşı barmaqlarıyla yaptıkları o gülünç müdafaaları mal, evlat və saire eşyanın korkusundan deyildir. Ancaq canlarını cəhənnəmə teslim edəcək ölüm korkusundandır. Çünki musibetin çakısı kemiğe dayanmışdır. Başqa şeylerin kederinde, merakında olamayıp yalnız ölüm və hıfz-ı həyatı düşünürler.
وَاللّٰهُ مُحٖيطٌ بِال۟كَافِرٖينَ
Bu cümlede bulunan kelimelerin birbirleriyle münasebetleri və ifade ettikleri nükteler:
Bəli و aralarında münasibət bulunan iki şeyi birbirine atfeden bir âlettir. Burada mâkabliyle mâba’di arasında bir münasibət görünmür. Yalnız birinci təmsil ilə ikinci temsilin arasındaki münasebete bakarak belə silsileli bir neçə cümleyi ihtar edir:
Onlar şenlikli yerlerden firar, şehirlilikten nefret, gecenin istirahat zamanı olduğuna dair kanuna muhalefet ettikleri kimi nasihatlere itaat etmeyerek, sanki necatları səhralarda imiş kimi sahralara düştüler. En-nihaye haybet və hüsrana uğrayarak Allah’ın belasına muhat və maruz kaldılar.
اَللّٰهُ: Bu kelime-i mübareke, onların son ümit və ricalarının kesilmesine işarətir. Çünki musibetzede olan bir adam, evvel və âhir Allah’ın merhametine iltica etmekle müteselli olur. Binaenaleyh Allah’ın kahr u gazabına müstehak olanın, əlbəttə və əlbəttə necatından ümit və ricası kesilir.
مُحٖيطٌ kəlməsi onları abluka eden musibetlerin, Allah’ın âsâr-ı azameti olduğuna işarətir. Yani göklerin, bulutların, yağmurların, gecelerin onlara cihat-ı sitteden hücum ettikleri kimi Allah’ın da gazap və beliyyatı hər taraftan onları ihata etmişdir. Və keza Allah’ın bütün kainatı ihata eden ilim və qüdrəti və bütün zerrata şâmil olan emirleri göz önüne getirilirse مُحٖيطٌ kelimesinden belə bir ihtar fışkırmaya başlar:
“Ey kâfirler! Semavat və arzın dışarısına çıkamazsınız. Dâhilde isə hər haraya kaçacaq olursanız orada Allah ilim və kudretiyle hazır və nâzırdır.”
بِال۟كَافِرٖينَ: Bu kelimeyi مُحٖيطٌ lafzına bağlayan ب harf-i cerri, Allah’ın gazabından kaçan kâfirler yenə Allah’ın gazabına rast gəlib musibet oklarına hedef olduklarına işarətir.
كَافِرٖينَ unvanı isə üç işarəi daşıyır:
1- Təmsil içerisinde mümesseli yani münafıkları göstermekle sâmi’in təmsil ilə meşgul olub mümesselden, maksattan gafil olmamasını temin etmək içindir.
2- Təmsil ilə mümessel; yani yolcuların durumuyla münafıkların durumu arasında son sistemde bulunan müşabehetin kuvvetinden dolayı birbirinin sıfatını, yekdiğerinin lakabını, soyadını taşıyabilmelerine işarətir.
3- Kâfirlerin qəlbi kimi onların da kalpleri zulmet və azap içinde bulunduğuna işarətir. Çünki yaptıkları cinayet və kusurlarından, vicdanları də onları tazip etmekten geri kalmır. Bəli bizzat yaptığı cinayetin cezasını gören bir adamın vicdanı müsterih ola bilməz.
يَكَادُ ال۟بَر۟قُ يَخ۟طَفُ اَب۟صَارَهُم۟
Bu cümledeki kelimelerin işgal ettikleri yerler ilə münasebetleri və hər birisinin taşıdığı işarəleri:
Bəli, evvela bu cümle müste’nifedir. Yani mâkabliyle bağlı deyildir. İstinafı isə mukadder bir suale cevaptır.
Sual: Berk, zulmetleri dağıtan ziyadar bir ateştir. Onlar onun ziyasından istifadə etmediler mi?
Cavab: Bir fayda və bir menfaat görmeleri elə dursun, berkin zararından, belasından korktular deyə Qurani-Kərim bu cümle ilə o mukadder suale cavab vermişdir.
Kurbiyet və yakınlığı ifade eden يَكَادُ kelimesinin bu cümlede delâlet ettiği mana bundan ibarettir ki: Gözlerini hatf və kör edəcək esbab mevcud olduğuna rağmen hər nasılsa bir maniden dolayı henüz kör olmamışlardır.
Kaptırmak manasını ifade eden يَخ۟طَفُ kelimesinde olduqca gözəl və latîf bir belâgat vardır. Belə ki:
Eşyanın suretlerini alıb getirmek üçün gözün gönderdiyi ziya, esna-yı râhta eşyaya yetişmezden evvel birdenbire şimşek çakar, kaptırıcı bir kuş kimi o ziyayı alır götürür. Və ya gözün şuâı eşyanın şekillerini alıb getirirken gecenin gözü hükmünde olan şimşek kemal-i süratle hücum edərək elinden o şekilleri alır götürür. Sanki zulmeti kaldırmakla eşyayı gösteren şimşek, o dürzilerin eşyayı görmelerine razı olmadığından gözün şuâından o şekilleri kaptırır.
عُيُونٌ kelimesine tercihen zikredilen اَب۟صَارَهُم۟ unvanı, Kur’an’ın beyan ettiği kat’î bürhanlarına qarşı körlük gösteren münafıkların basiret və kalplerindeki pis niyetlerini, amellerini andırmakla teşhir etmək içindir. Çünki göz, qəlbin âyinesidir. Qəlbin muzmeratı gözde görünür.
كُلَّمَٓا اَضَٓاءَ لَهُم۟ مَشَو۟ا فٖيهِ وَاِذَٓا اَظ۟لَمَ عَلَي۟هِم۟ قَامُوا
Bu ayəsi teşkil eden kelimelerin işarəleri:
Bəli evvela, bu cümle yenə müste’nife olub mâkabliyle alâkadar deyildir. Ancaq sâmi’in hatırına gelen bu suali cevaplandırır:
Sual: Onların musibeti tebeddül və taaddüd etmişdir. Əcəba hər iki halette halleri ne oldu?
Cavab: “Şimşeğin ziyasıyla yolları göründüğü zaman yürürler imiş. Zulmet də çöktüğü vaxt dururlar imiş.” deyə Qurani-Kərim bu cümle ilə sâmi’in o şüphesini izale etmişdir.
Sual: كُلَّمَا istiğrak və istimrarı, yani umumiyet və devamı ifade eden bir edattır. اِذَا isə ne umumiyeti və ne devamı ifade etməz, bu itibar ilə şimşeğin ziyalandırılmasında كُلَّمَا nın, zulmetin çökdüyünde اِذَا nın kullanılması neye binaendir?
Cavab: Onların ziyaya fazlaca hırs və ihtiyaçları olduğu üçün en az bir ziyayı hətta fırsat bilib kaçırtmak istemediklerine işarəen, ziya üzerinde كُلَّمَا istimal edilmişdir.
Sebebiyet və menfaate delâlet eden اَضَٓاءَ لَهُم۟ deki ل harfinden anlaşılır ki bayılmak derecesinde bir musibetzede nəfsinə ait şeylerden maada heç bir şey düşünmür. Hattâ qüdrət-i İlahiyenin minlərlə hikmətlər üçün kainata neşretdiyi ziyanın menfaati tamamen özünə ait olduğunu və onun üçün gönderildiğini zanneder.
Ziyanın adem-i devamı yüzünden süratli bir yürüyüşle yollarına devam etmeleri mukteza-yı hâl və makam iken süratsiz, âdi bir yürüyüş ifade eden مَشَو۟ا tabiri, musibetin şiddetinden neş’et eden zafiyet yüzünden sürat-i seyre kādir olmadıklarına işarətir.
Sual: İnsanlar yerde yürüdükleri kimi, onların da yürümeleri yerde olmalıdır. Halbuki فٖيهِ deki zamirin ziyaya râci olması cihetiyle onların yürümeleri ziyada olduğu anlaşılır?
Cavab: Onların ziya haricinde yürümeleri mümkün olmadığı üçün sanki mesafe və medar-ı hareketleri yalnız ziyaya münhasırdır.
وَاِذَا daki و yolcuların evvelce gördükleri zulmet musibetini tazelemek üçün ikinci bir zulmet daha atıf və ilâvə edildiğine işarətir.
اِذَا nın ifade ettiği cüz’iyet və kıllet isə, yolcuların zulmete qarşı besledikleri nefret və gösterdikleri körlük şiddetinden fikirlerine zulmeti getirmediklerine, ancaq ale’d-devam ziya üçün bir fırsat beklerler iken birdenbire zulmetin hücumuna maruz kaldıklarına işarətir.
اَظ۟لَمَ nin berke olan isnadı, berkin ziyasından sonra hücum eden zulmetin başqa zulmetlerden şedit olduğuna işarətir.
Və keza musibetzede olan yolcuların tahayyüllerine göre güya berkin ziyasından sonra bu boşluğu dolduran zulmetler, həmişə berk ateşinin sönmesinden meydana gelen dumanlar olduğuna da hayalî bir îmadır.
Zərər üçün kullanılan عَلَي۟هِم۟ deki عَلٰى kəlməsi zulmet musibetinin tesadüfî olmayıp ancaq onların ceza-i amelleri olduğuna işarətir. Və musibetzede olan yolcuların, bu boşluğu dolduran zulmetler bütün insanlar içerisinden onları kasd və onlara zərər vermək üçün gönderilmiş olduklarını tahayyül ettiklerine bir remizdir.
Zulmet çöktüğü vaxt sükûnetle durup depreşmemeleri icab edər iken “ayağa kalktılar” manasını ifade eden قَامُوا tabiri, musibetin şiddetinden və musibetle çox uğraştıklarından rükû vaziyetini andıran bellerinde bir tekavvüs peyda olduğuna və zulmetin âni hücumundan tiksinerek ayağa kalkıp kaçanlar kimi, bellerini düzeltmelerine işarətir.
وَلَو۟ شَٓاءَ اللّٰهُ لَذَهَبَ بِسَم۟عِهِم۟ وَاَب۟صَارِهِم۟
Bu cümledeki kelimelerin işarəleri:
Bəli evvelki cümlelerde gözlerini kör, kulaklarını sağır etmək şanında bulunan esbab zikredildikten sonra bu cümlede müsebbebatı meşiet-i İlahiye ilə bağladıktan sonra evvelki cümlelere atfeden و harfi esbabın perdesi altında tasarruf eden ancaq yed-i qüdrət və bütün esbab və illetler üzerinde murakabe eden nazar-ı hikmət olduğuna işarətir.
لَو۟ Bu kelimenin tazammun ettiği (kıyas-ı istisnaî) belə tasvir edilebilir: Meşiet-i İlahiyenin olmaması; zehab-ı sem’ və basarın olmamasına illettir. Zehab-ı sem’ və basarın olmaması da meşietin olmamasını bildirmeye bir delil və bir illettir.
Və keza meşiet-i İlahiyeden maada bütün esbabın tekemmül etmesine və yalnız meşiet-i İlahiyenin taallukuyla göz və kulaklarının işi bitmiş olacağına işarətir.
شَٓاءَ tabiri müsebbebatı esbabla bağlayan meşiet və irade-i İlahiye olduğuna delâlet edər. Öyleyse təsir kudretindir. Esbab isə yed-i qüdrətin nazar-ı zâhirîde umûr-u hasise ilə mübaşereti görünmemek üçün vaz’edilmiş perdelerdir.
اَللّٰهُ Lafza-i Celalin sarahatle zikri; halkı fazlaca esbaba ehemmiyet vermekten zecir və men’ etmekle, esbabın perdesi altında tasarruf eden yed-i qüdrəti görmeye fikirleri davet edər.
شَٓاءَ fiilinin bir mef’ul ilə takyid edilmeyerek mutlak bırakılması; meşiet və irade-i İlahiyenin, kainatın ahvalinden müteessir olmadığına və mevcudatın sıfât-ı İlahiyeye tesirleri bulunmadığına işarətir. Yani beşerin iradesi və sair sıfatları mevcudatın hüsn kubh, büyüklük küçüklük kimi ahvalinden müteessir olduğu kimi sıfât-ı İlahiye müteessir ola bilməz. Sıfât-ı İlahiyeye göre hepsi mütesavidir.
Götürmek manasını ifade eden ذَهَبَ den anlaşılır ki esbab, müsebbebat üzerine musallat və müstevli deyildir. Yani esbabın irtifaı zamanında, onlar ilə kaim və bağlı olan müsebbebatın adem deryasına düşmesi ihtimali yoxdur. Ancaq esbabın arkasında hazır bulunan yed-i qüdrət o müsebbebatı hıfzeder. Və hikmet-i İlahiye muvazene və nizam kanunu mûcibince başqa mevkilere gönderir, ihmal etməz. Bəli hararet suyu kaynatmakla bünyesini tahrip ettiği zaman, içindeki buhar ademe getməz, bəlkə nizamat-ı havaiye mûcibince muayyen bir mecrada muayyen bir mevkiye sevk edilir.
Və keza ذَهَبَ tabirinden anlaşılır ki “havass-ı hamse” denilen duygular; tabiattan neş’et etmiş deyildir və kulak, göz uzuvlarına da lâzım değildirler. Ancaq o duygular, Cənabı-Haqq’tan ihsan edilen hediyelerdir. Bu kulak, göz etleri də âdi şartlardır.
Və keza ذَهَبَ nin harf-i cer olan ب ilə birlikdə gelmesinden anlaşılır ki müsebbebat, esbabdan ayrıldığı zaman başıboş bırakılmayarak yenə bir nizam altına alınır. Çünki ذَهَبَ بِهٖ “beraberce götürmek” manasını ifade edər. Malûm ya birlikdə götürülen bir şey sahibsiz, başıboş bırakılamaz.
İhtar: Sem’in müfred olaraq, basarın cem olaraq zikirleri; işitilen bir, görünen çox olduğuna işarətir. Bəli söylenilen sözler, birer birer kulağa girer, işitilir. Amma çox şeyler def’aten göze görünebilir.
اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ
Bu cümledeki nükte və işarəler:
Bəli evvela, bu cümle münafık və yolcuları istila eden dehşetin tahkiki üçün bir fezleke və bir hülâsadır. Və bu hülâsadan anlaşılır ki yolcuların ahvali, münafıkların ahvalini tamamıyla təmsil ettikleri və hər bir halleri yolcuların hallerinde göründüğü kimi, hər bir zerrede və hər bir halde qüdrət-i İlahiyenin də tasarrufu görünür.
Tahkiki ifade eden اِنَّ dâhil olduğu hükmün sabit və sarsılmaz hakikatlerden olduğuna delâlet ettiği kimi meselenin azametine, vüs’atine, dikkatine və nev-i beşerin də bu kimi meselelerde âciz, zayıf, kāsır olduğunu remzen gösterir. Çünki bu kimi yakînî meselelerde tereddüdü intac eden vehimlerdir. Vehimleri tevlid eden zafiyet, acizlik, kusurdur. Bunlar da insanın tıynetiyle yoğrulmuş sıfatlardır.
اَللّٰهُ: Lafza-i Celalin burada sarahaten zikredilmesi, bu cümledeki hükmü ispat eden delile işarətir. Çünki bütün mövcudat taht-ı tasarrufunda və daire-i şümulünde bulunan qüdrət, sair sıfatlar kimi uluhiyetin lâzımesidir.
عَلٰى kelimesinden anlaşılır ki ademden eşyayı çıkartan qüdrət, o eşyayı mühmel və başıboş bırakmaz. Ancaq hikmetin murakabe və nezareti altında terbiye ettirir.
كُلِّ edatından anlaşılır ki esbabın bütün eserleri və hasıl-ı bi’l-masdar denilen ef’al-i ihtiyariyeye terettüp eden eserler tamamen qüdrətə bağlıdır.
Mevcud və mevcudata şey və eşya denilmesi, meşiet-i İlahiyenin taallukundan neş’et ettiğine nazaran شَى۟ءٍ tabirinden anlaşılır ki eşya vücuda geldikten sonra da Sâni’den alâkaları kesilmir. Vücudun tekerrüründen ibaret olan bekaları üçün daima Sâni’e möhtactırlar.
قَادِرٌ kelimesine bedel sübut və devamı ifade eden قَدٖيرٌ sîgasından anlaşılır ki qüdrət, makdurat nisbetinde olmayıp daire-i tasarrufu çox geniştir. Və qüdrət zatiyedir, tagayyürü qəbul etməz. Və qüdrət lâzımedir, ziyade və noksana kabiliyeti yoxdur. Və qüdrət, “Rezzak, Gaffar, Muhyî, Mümit” kimi sıfât-ı fiiliyenin merci və mizanıdır.
* * *
Yani “Ey insanlar! Sizi və sizdən evvelkileri yaratan Rabb’inize ibadət ediniz ki takva mertebesine vâsıl olasınız. Və yenə Rabb’inize ibadət ediniz ki arzı sizə döşek, semayı binanıza dam yapmış və semadan suları indirmiş ki sizlərə rızık olmaq üzere yerden meyvə və sair gıdaları çıkartsın. Elə isə Allah’a misil və şerik yapmayınız. Bilirsiniz ki Allah’tan başqa mabud və hâlıkınız yoxdur.”
Akaidî və imanî hükümleri, kavî və sabit kılmakla meleke haline gətirən ancaq ibadəttir. Bəli, Allah’ın emirlerini yapmaktan və nehiylerinden sakınmaktan ibaret olan ibadətle, vicdanî və aklî olan imanî hükümler terbiye və takviye edilmezse eserleri və tesirleri zayıf kalır. Bu hale, âlem-i İslâm’ın hal-i hazırdaki vaziyeti şahittir.
Və keza ibadət, dünya və âhiret saadetlerine vesile olduğu kimi maaş və meâde, yani dünya və âhiret işlerini tanzime sebeptir və şahsî və nev’î kemalâta vasıtadır və Hâlık ilə abd arasında çox yüksək bir nisbet və şerefli bir rabıtadır.
İbadetin dünya saadetine vesile olduğunu izah eden cihetler:
Biri: İnsan, bütün hayvanlardan mümtaz və müstesna olaraq acib və latîf bir mizaç ilə yaratılmışdır. O mizaç yüzünden insanda çeşit çeşit meyiller, arzular meydana gelmişdir. Mesela, insan en müntehab şeyleri istəyər, en güzel şeylere meyleder, ziynetli şeyleri arzu edər, insaniyete lâyık bir maişet və bir şerefle yaşamak istəyər.
Bu meyillerin iktizası üzerine yiyəcək, giyəcək və sair hâcetlerini, istediyi kimi güzel bir şəkildə tedarikinde çox sanatlara ehtiyacı vardır. O sanatlara vukufu olmadığından ebna-yı cinsiyle teşrik-i mesai etmeye mecbur olur ki hər biri, semere-i sa’yiyle arkadaşına mübadele suretiyle yardımda bulunsun və bu sayede ihtiyaçlarını tesviye edebilsinler.
Lakin insandaki kuvve-i şeheviye, kuvve-i gazabiye, kuvve-i akliye; Sâni’ tarafından tahdid edilmediğinden və insanın cüz-i ihtiyarîsiyle terakkisini temin etmək üçün bu kuvvetler başıboş bırakıldığından, muamelatta zulüm və tecavüzler vukua gəlir. Bu tecavüzleri önlemek üçün cemaat-i insaniye çalışmalarının semerelerini mübadele etmekte adalete möhtacdır. Lâkin hər ferdin aklı, adaleti idrakten âciz olduğundan küllî bir akla ihtiyaç vardır ki fertler, o küllî akıldan istifadə etsinler. Elə küllî bir ağıl da ancaq kanun şeklinde olur. Elə bir kanun ancaq şeriattır.
Sonra o şeriatın tesirini, icrasını, tatbikini temin edəcək bir merci, bir sahib lâzımdır. O merci və o sahib də ancaq peygamberdir. Peygamber olan zatın da zâhiren və bâtınen halka olan hâkimiyetini devam ettirmek üçün maddî və manevî bir ulviyete və bir imtiyaza ehtiyacı olduğu kimi, Hâlık ilə olan derece-i münasibət və alâkasını göstermek üçün də bir delile ehtiyacı vardır. Belə bir delil də ancaq mu’cizelerdir.
Sonra Cənabı-Haqqın emirlerine və nehiylerine itaat və inkıyadı tesis və temin etmək üçün Sâni’in azametini, zihinlerde tesbit etmeye ihtiyaç vardır. Bu tesbit də ancaq akaid ilə yani ahkâm-ı imaniyenin tecellisiyle olur. İmanî hükümlerin takviye və inkişaf ettirilmesi ancaq tekrar ilə teceddüd eden ibadətle olur.
İkincisi: İbadet, fikirleri Sâni’-i Hakîm’e çevirttirmek içindir. Abdin Sâni’-i Hakîm’e olan teveccühü, itaat və inkıyadını intac edər. İtaat və inkıyad isə abdi nizam-nizam-intizam-ı ekmel altına idhal edər. Abdin nizam-nizam-intizam altına girmesiyle və nizama ittiba etmesiyle hikmetin sırrı tahakkuk edər. Hikmət isə kainat sahifelerinde parlayan sanat nakışlarıyla tebarüz edər.
Üçüncüsü: İnsan, santral kimi bütün yaradılışin nizamlarına və fıtratın kanunlarına və kainattaki nevamis-i İlahiyenin şuâlarına bir merkezdir. Binaenaleyh insanın o kanunlara intisap və irtibat etmesi və o namusların eteklerine yapışıp temessük etmesi lâzımdır ki umumî cereyanı temin etsin. Və tabakat-ı âlemde deveran eden dolapların hareketlerine muhalefetle o dolapların çarkları altında ezilmesin. Bu da ancaq, evamir və nevahiden ibaret olan ibadətle olur.
Dördüncüsü: Emirleri imtisal, nehiylerden içtinab etmək sayesinde bir fert, heyet-i içtimaiyede çox mertebelerle nisbet peyda edər və alâkadar olur. Bilhassa ahkâm-ı diniye və mesalih-i umumiye hususunda bir fert, bir nevi hükmüne geçer. Yani çoxlu hukuklar, haysiyetler, irşadlar, talimler, ıslahlar kimi vazifeler bir şahsa yüklenir. Əgər evamiri imtisal, nevahiden içtinab eden o şahıs olmasa o vazifeler tamamen pâyimal olur.
Beşincisi: İnsan, İslâmiyet sayesinde, ibadət sâikasıyla bütün Müslümanlara qarşı sabit bir münasibət peyda edər və kavî bir irtibat və bağlılık elde edər. Bunlar isə sarsılmaz bir uhuvvete, həqiqi bir muhabbete səbəb olur. Zaten heyet-i içtimaiyenin kemaline və terakkisine ilk və en birinci basamaklar, uhuvvet ilə muhabbettir.
İbadetin şahsî kemalâta səbəb olduğunun izahı:
İnsan cismen kiçik, zayıf və âciz olmakla birlikdə, hayvanattan addedildiyi halde çox yüksək bir ruhu daşıyır və çox böyük bir istidada mâliktir və hasredilmeyəcək derecede meyilleri vardır və gayr-ı mütenahî emeller sahibidir və addedilemez fikirleri vardır və gayr-ı mahdud şeheviye və gazabiye kimi kuvveleri vardır və elə acayip bir yaratılışı vardır ki sanki bütün enva və âlemlere fihriste olaraq yaratılmışdır.
İşte belə bir insanın o yüksək ruhunu inbisat ettiren, ibadəttir.
İstidatlarını inkişaf ettiren, ibadəttir.
Meyillerini temyiz və tenzih ettiren, ibadəttir.
Emellerini tahakkuk ettiren, ibadəttir.
Fikirlerini tevsi və nizam-nizam-intizam altına alan, ibadəttir.
Şeheviye və gazabiye kuvvelerini had altına alan, ibadəttir.
Zâhirî və bâtınî uzuvlarını və duygularını kirleten tabiat paslarını izale eden, ibadəttir.
İnsanı mukadder olan kemalâtına yetiştiren, ibadəttir.
Abd ilə Mabud arasında en yüksək və en latîf olan nisbet ancaq ibadəttir.
Bəli, kemalât-ı beşeriyenin en yükseği, bu nisbet və münasebettir.
İhtar: İbadetin ruhu, ihlastır. İhlas isə yapılan ibadətin yalnız emredildiyi üçün yapılmasıdır. Əgər başqa bir hikmət və bir fayda ibadəte illet gösterilse o ibadət bâtıldır. Faydalar, hikmətlər yalnız müreccih olabilirler, illet olamazlar.
Qurani-Kərim vaktâ ki يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اع۟بُدُوا … الخ emriyle insanları ibadəte davet etti, sanki hal dili ilə “Ne üçün ibadət yapalım, illeti nedir?” deyə sorulan suali, Qurani-Kərim رَبَّكُمُ الَّذٖى خَلَقَكُم۟ … الخ
cümleleriyle cevaplandırmak üzere Sâni’in vücud və vahdetine dair bürhanları zikretmeye başladı.
MUKADDİME
Ateşin dumana olan delâleti kimi müessirden esere yapılan istidlale bürhan-ı limmî denildiyi kimi, dumanın ateşe olan delâleti kimi eserden müessire olan istidlale də bürhan-ı innî denir. Bürhan-ı innî, şüphelerden daha salimdir.
Bu ayənin, Sâni’in vücud və vahdetine işarə eden delillerinden biri də inayət delilidir.
Bu delil; kainatı və kainatın eczasını və envaını ihtilalden, ihtilaftan, dağılmaktan kurtarıp bütün hususatını nizam-nizam-intizam altına almakla kainata həyat veren nizamdan ibarettir. Bütün maslahatların, hikmetlerin, faydaların, menfaatlerin menşei, bu nizamdır. Menfaatlerden, maslahatlardan bahseden bütün âyât-ı Kur’aniye, bu nizam üzerine yürür və bu nizamın tecellisine mazhardır.
Binaenaleyh bütün mesalihin, fevaidin və menafiin mercii olan və kainata həyat veren bir nizam; əlbəttə və əlbəttə bir nâzımın vücuduna delâlet ettiği kimi o nâzımın kasd və hikmetine də delâlet etmekle, kör tesadüfün vehimlerini nefyeder.
Ey insan! Əgər sənin fikrin, nazarın bu yüksək nizamı bulmaktan âciz isə və istikra-i tam ilə yani umumî bir araştırma ilə də o nizamı elde etmeye kādir değilsen, insanların telahuk-u efkâr denilen fikirlerinin birleşmesinden doğan və nev-i beşerin havassı (duyguları) hükmünde olan fünun ilə kainata bak və sahifelerini oku ki akılları hayrette bırakan o yüksək nizamı göresin.
Bəli, kainatın hər bir nevine dair bir fen teşekkül etmiş və ya etmektedir. Fen isə kavaid-i külliyeden ibarettir. Kaidenin külliyeti isə nizamın yüksekliğine və güzelliğine delâlet edər. Çünki nizamı olmayanın külliyeti ola bilməz. Mesela, “Her âlimin başında beyaz bir amâme var.” Külliyetle söylenilen bu hüküm, ulema nevinde nizam-nizam-intizamın bulunmasına bakar. Elə isə umumî bir teftiş neticesinde fünun-u kevniyeden hər biri, kaidelerinin külliyeti ilə kainatta yüksək bir nizamın bulunmasına bir delildir.
Və hər bir fen nurlu bir bürhan olub mevcudatın silsilelerinde salkımlar kimi asılıp sallanan maslahat semerelerini və ahvalin değişmesinde gizli olan faydaları göstermekle Sâni’in kasd və hikmetini ilan edirlər. Âdeta vehim şeytanlarını tard etmək üçün hər bir fen, birer necm-i sâkıbdır. Yani bâtıl vehimleri delip yakan birer yıldızdırlar.
Ey arkadaş! O nizamı bulmak üçün umum kainatı araştırmaktansa bu misale dikkat et, matlubun hasıl olur: Göz ilə görünmeyen bir mikrop, bir hayvancık, küçüklüğüyle birlikdə çox ince və garib bir makine-i İlahiyeyi hâvidir. O makine mümkinattan olduğundan vücud və ademi mütesavidir. İlletsiz vücuda gelmesi muhaldir. O makinenin bir illetten vücuda geldiyi zarurîdir. O illet isə esbab-ı tabiiye deyildir. Çünki o makinedeki ince nizam, bir ilim və şuurun eseridir. Esbab-ı tabiiye isə ilimsiz, şuursuz, camid şeylerdir. Akılları hayrette bırakan o ince makinenin esbab-ı tabiiyeden neş’et ettiğini iddia eden adam, esbabın hər bir zerresine Eflatun’un şuurunu, Calinos’un hikmetini i’ta etmekle birlikdə; o zerrat arasında bir muhaberenin də mevcud olmasını itikad etməlidir. Bu isə elə bir safsata və elə bir hurafedir ki meşhur sofestaîyi hətta utandırır.
Maahâzâ esbab-ı maddiyede esas ittihaz edilen kuvve-i cazibe ilə kuvve-i dâfianın, inkısama kabiliyeti olmayan bir cüzde birlikte içtimaları iltizam edilmişdir. Halbuki bunlar birbirlerine zıt olduklarından içtimaları caiz deyildir. Lakin cazibe və dâfia kanunlarından maksat “âdâtullah” ilə tabir edilen kavanin-i İlahiye isə və tabiatla tesmiye edilen şeriat-ı fitriye isə caizdir. Lâkin kanunluktan tabiata, vücud-u zihnîden vücud-u haricîye, umûr-u itibariyeden umûr-u həqiqiyeye, âlet olmaktan müessir olmaya çıkmamak şartıyla makbuldür. Aksi takdirde caiz deyildir.
Ey arkadaş! Misal olaraq gösterdiyim o kiçik hurdebînî hayvancığın yani mikrobun böyük fabrikasındaki nizam və nizam-nizam-intizamı ağlın ilə gördüyün takdirde başını kaldır, kainata bak! Emin ol ki kainatın vuzuh və zuhuru nisbetinde o yüksək nizamı, kainatın sahifelerinde çox zâhir və okunaklı bir şəkildə görüb okuyacaqsan.
Ey arkadaş! Kainatın sahifelerinde “delilü’l-inaye” ilə anılan nizama ait âyetleri okuyamadı isen, sıfat-ı kelâmdan gelen Kur’an-ı Azîmüşşan’ın âyetlerine bak ki insanları təfəkküre davet eden bütün âyetleri bu delilü’l-inayeyi tavsiye edirlər. Və nimetleri və faydaları sayan ayələr də delilü’l-inaye denilen o yüksək nizamın semerelerinden bahsedirlər. Ezcümle: Bahsinde bulunduğumuz bu ayə اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُمُ ال۟اَر۟ضَ فِرَاشًا وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً وَاَن۟زَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَخ۟رَجَ بِهٖ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِز۟قًا لَكُم۟ cümleleriyle, o nizamın faydalarını və nemətlərini koparıp insanlara verirlər.
Delil-i İhtiraî: Mezkûr ayənin Sâni’in vücud və vahdetine işarə eden delillerinden biri də اَلَّذٖى خَلَقَكُم۟ وَالَّذٖينَ مِن۟ قَب۟لِكُم۟ cümlesiyle işarə ettiği “delil-i ihtiraî”dir. Delil-i ihtiraînin hülâsası belə izah edilebilir:
Cənabı-Haqq hususi eserlerine menşe və özünə lâyık kemalâtına me’haz olmaq üzere, hər ferde və hər nev’e has və müstakil bir vücud vermişdir. Ezel cihetine sonsuz olaraq uzanıp giden heç bir nevi yoxdur. Çünki bütün enva, imkândan vücub dairesine çıkmamışlardır. Və teselsülün də bâtıl olduğu meydandadır. Və âlemde görünen bu tagayyür və tebeddül ilə bir kısım eşyanın hudûsu, yani yeni vücuda geldiyi də göz ilə görünür. Bir kısmının da hudûsu, zaruret-i akliye ilə sabittir. Demək, heç bir şeyin ezeliyeti cihetine gidilemez.
Və keza ilmü’l-hayvanat və ilmü’n-nebatatta ispat edildiyi kimi envaın sayısı iki yüz binden ziyadedir. Bu neviler üçün birer âdem və birer evvel-baba lâzımdır. Bu evvel-babaların və âdemlerin daire-i vücubda olmayıp ancaq mümkinattan olduklarına nazaran, behemehal vasıtasız qüdrət-i İlahiyeden vücuda geldikleri zarurîdir. Çünki bu nevilerin teselsülü, yani sonsuz uzanıp gitmeleri bâtıldır. Və bazı nevilerin başqa nevilerden husule gelmeleri tevehhümü də bâtıldır. Çünki iki neviden doğan nevi, ale’l-ekser ya akîmdir və ya nesli inkıtaa uğrar. Tenasül ilə bir silsilenin başı ola bilməz.
Hülâsa: Beşeriyet və sair hayvanatın teşkil ettikleri silsilelerin mebdei en başta bir babada kesildiyi kimi en nihayeti də son bir oğulda kesilip bitəcəkdir.
Bəli şuursuz, ihtiyarsız, camid, basit olan esbab-ı tabiiyenin bütün akılları hayrette bırakan o enva silsilelerinin icadına kabiliyeti olduğu daire-i imkândan hariçtir. Və keza qüdrət mu’cizelerinden birer nakş-ı garib və birer sanat-ı acib taşıyan o envaın ihtiva ettikleri efradın da ihtira və yaratılışlarını o esbaba isnad etmək, yalnız bir muhalin deyil, muhalatın en hurafesidir.
Binaenaleyh o silsileleri teşkil eden enva ilə efrad, hudûs və imkân dili ilə, Hâlıklarının vücub-u vücuduna kat’î bir şehadetle şehadet edirlər.
Sual: Bütün silsilelerin Hâlık’ın vücub-u vücuduna kat’î şehadetleri göz önünde olduğu halde, bazı insanların madde ilə maddenin hareketinin ezeliyeti cihetine zâhib olmakla dalalete düştüklerinin esbabı nedendir?
Cavab: Kasd və dikkatle deyil, sathî və dikkatsiz bir nazarla, muhal və bâtıla, mümkin nazarıyla bakılabilir. Mesela:
Bir bayram akşamı, gökte ay və hilâli arayanlar içinde ihtiyar bir zat da bulunur. Bu zat, gökteki hilâli görmək üçün bütün kasd və dikkatiyle nazarını göğe tevcih edib hilâli araştırmakla meşgul iken, gözünün kirpiklerinden uzanan və gözünün hadekası üzerine eğilen beyaz bir kıl nasılsa gözüne ilişir. O zat derhal “Hilâli gördüm!” deyər. “İşte bu gördüyüm aydır!” deyə hükmeder.
İşte sathî və dikkatsiz nazarlar bu kimi hatalara düştükleri kimi yüksək bir cevhere və mükerrem bir mahiyete mâlik olan insan, kasdı və dikkati ilə daima hak və həqiqəti ararken bazen sathî və dikkatsiz bir nazarla bâtıla bakar. O bâtıl da ihtiyarsız, talepsiz, davetsiz fikrine gəlir. Fikri də çâr nâçâr alır saklar, yavaş yavaş qəbul və tasdikine də mazhar olur. Lakin onun o bâtılı qəbul və tasdiki, bütün hikmetlerin mercii olan nizam-ı âlemden gaflet etmesinden və madde ilə hareketinin ezeliyete zıt olduğuna körlük gösterdiğinden ileri gelmişdir ki bu garib nakışları və acib sanat eserlerini esbab-ı camideye isnad etmək mecburiyetiyle o dalaletlere düşmüşlerdir.
Hüseyin-i Cisrî’nin dediyi kimi âsâr-ı medeniyetle müzeyyen və bütün ziynetlere müştemil bir eve giren bir adam, ev sahibini göremediğinden o ziyneti, o esasatı, tesadüfe və tabiata isnad etmeye mecbur olmuşdur.
Kezalik nizam-ı âlemdeki bütün hikmetlerin, faydaların tam bir ihtiyara və şâmil bir ilme və kâmil bir qüdrətə yaptıkları şehadetten gaflet eden gafiller, sathî nazarlarınca, tesir-i həqiqiyi esbab-ı camideye vermeye mecbur kalmışlardır.
Ey arkadaş! Cənabı-Haqqın çox ince âsâr-ı sanatından və çox yüksək acayib-i kudretinden sarf-ı nazar edərək, yalnız tabiat denilen bu âsâr və esbabdan, en zâhir olan in’ikas və irtisam keyfiyetine bak.
Mesela, bir âyineyi semaya qarşı tuttuğun zaman semayı irtifaıyla, nakışlarıyla, yıldızlarıyla celbedip âyinede in’ikas və irtisam ettiren illet-i müessirenin, âyinenin yüzündeki hâsiyet olduğuna kanaat hasıl edə bilər misin? Hâşâ!
Veyahut həqiqətdə bir emr-i vehmîden ibaret olan cazibe-i umumiyenin, arz ilə yıldızları bu boşlukta muntazam tahrik və tedbirine illet-i müessire olaraq telakki və qəbul edə bilər misin? Hâşâ! Bunlar ancaq şart və səbəb olabilirler, illet-i müessire olamazlar.
Hülâsa: İnsan sathî və gayr-ı kasdî bir nazarla bâtıl və muhal bir şeye baktığı zaman, həqiqi illetini bulamadığı takdirde, çâr nâçâr sıhhatine və ya inkârına kail olmakla qəbul etmesi ihtimali vardır. Lakin talip və müşteri sıfatıyla kasden və bizzat dikkatle bakacaq olursa onların hikemiyat dedikleri o bâtıl meselelerden hiçbirisini də qəbul etməz. Ancaq bütün siyasîlerin hikmetini və hükemanın akıllarını zerrelerde farz etmekle eblehane qəbul edər.
Sual: Onların daima iftiharla bahsetdikləri tabiat, nevamis və kuva nedir ki özlərini onlarla iknaya çalışırlar?
Cavab: Tabiat dedikleri şey, bir matbaadır, tabi’ ( طَابِع۟ ) deyildir. Tabi’ ancaq kudrettir. Kanundur, qüvvət deyildir. Qüvvət ancaq kudrettedir. Yaxud necə ki bildiyimiz şeriat, insanlardan sudûr eden ef’al-i ihtiyariyeyi bir nizam və bir nizam-nizam-intizam altına alıb tahdid eden kaidelerin hülâsasıdır və ya devletin işlerini tanzim eden nizamların, düsturların, kanunların mecmuasıdır.
Kezalik tabiat denilen şey də âlem-i şehadetin uzuvlarından və eczalarından sudûr eden ef’al arasında bir nizam və bir nizam-nizam-intizamı îka eden İlahî bir şeriat-ı fitriyedir. Binaenaleyh şeriat ilə devlet nizamı, makul və itibarî emirlerden oldukları kimi; tabiat də itibarî bir emir olub yaradılışte yani yaratılışta cari olan âdetullahtan ibarettir.
Amma tabiatın bir mevcud-u haricî olduğunu tevehhüm etmək, bir fırka askerin, idman və talim esnasında yaptıkları o muntazam hareketlerini gören bir vahşinin “Aralarındaki o nizamı idare edib birbiriyle bağlayan ip kimi bir şey mevcuddur.” deyə vahşice ettiği vehme benzer. Binaenaleyh vicdanı və aklı vahşi olan bir adam, sathî və tebeî bir nazarla, devam və istimrarını muhafaza eden tabiatın müessir bir mevcud-u haricî olduğuna ihtimal verebilir.
Hülâsa: Tabiat, Allah’ın sanatı və şeriat-ı fitriyesidir. Nevamis isə onun meseleleridir. Kuva də o meselelerin hükümleridir.
Tevhide geçirik. Qurani-Kərim, Sâni’in vahdetine dair delillerden heç bir şey terk etmemişdir. Bilhassa “Arz və semada Allah’tan başqa ilahlar olmuş olsa idiler, bu görünen nizam-nizam-intizam fesada uğrardı.” manasında olan لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا âyetinin tazammun ettiği bürhanü’t-temanü’ Sâni’in vâhid və müstakil olduğuna kâfi bir delildir. Və istiklaliyet, uluhiyetin zatî bir hâssası və zarurî bir lâzımı olduğuna nurlu bir bürhandır.
Ey arkadaş! Bahsinde bulunduğumuz ayənin evvelinde bulunan اُع۟بُدُوا emri, İbn-i Abbas’ın tefsirine nazaran, insanları tevhide davet eden bir emirdir. Və eyni zamanda bu ayə, heyet-i mecmuasıyla tevhide işarə eden çox latîf və güzel bir bürhanı tazammun etmişdir. Belə ki:
Nev-i beşer ilə sair hayvanatın medar-ı maişetleri olan semeratın tevlidi üçün arz ilə sema arasındaki muavenet və münasebetleri və âsâr-ı âlemin birbirine müşabehetleri və etraf-ı âlemin birbiriyle kucaklaşmaları və birbirinin elini tutup ihtiyaçlarını temin etmeleri və yekdiğerinin sualine cavab verib yardımına koşmaları və tamamıyla bir nöqtə-i vâhideye bakmaları və bir nizam-ı vâhidin mihveri üstünde hərəkət etmeleri kimi halleri hâvi olan belə garib bir makine, sahib və sâni’inin bir olduğunu kat’î bir şehadetle ilan etmekle “Her bir şeyde, Sâni’in vahdetine delâlet eden bir ayə və bir alâmet vardır.” manasında olan bu beyitle tanin-endaz olurlar:
وَ فٖى كُلِّ شَى۟ءٍ لَهُ اٰيَةٌ تَدُلُّ عَلٰٓى اَنَّهُ وَاحِدٌ
Ey arkadaş! Sâni’-i Zülcelal, vâhid və vâcibü’l-vücud olduğu kimi bütün sıfât-ı kemaliye ilə də muttasıftır. Çünki âlemde və masnuatta bulunan kemalât, tamamıyla Sâni’in kemalinden tecelli eden gölgeden muktebestir. Elə isə Sâni’de bulunan cemal, kemal, hüsün; umum kainatta bulunan umum cemallerden, kemallerden, hüsünlerden gayr-ı mütenahî derecelerle yüksektir. Çünki ihsan, in’am edenin servetinden doğar və servetine delildir. İcad, icad edenin vücuduna delâlet edər. İcab, mûcibin vücubuna bürhandır. Verilen hüsün, verenin hüsnüne delildir.
Və keza Sâni’-i Zülcelal, bütün nevakıstan pâk və münezzehtir. Çünki noksaniyet, maddiyatın mahiyetlerindeki istidadın kılletinden ileri gəlir. Halbuki Cənabı-Haqq maddiyattan deyildir.
Və keza Sâni’-i Kadîm-i Ezelî, kainatın ihtiva ettiği eşyanın cismiyet, cihetiyet, tagayyür, temekkün kimi istilzam ettikleri levazım və evsaftan
berî və münezzehtir. Qurani-Kərim bu iki həqiqətə “Allah’a misil yapmayın!” manasında olan فَلَا تَج۟عَلُوا لِلّٰهِ اَن۟دَادًا âyetiyle işarə etmişdir.
Delil-i İmkânî: Bu ayənin, Sâni’in vücuduna işarə eden delillerinden biri də “delil-i imkânî”dir ki وَاللّٰهُ ال۟غَنِىُّ وَاَن۟تُمُ ال۟فُقَرَٓاءُ âyetiyle işarə edilmişdir. Bu delilin hülâsası:
Kainatın ihtiva ettiği zerrelerden hər birisinin gerek zatında gerek sıfâtında gerek ahvalinde və gerek vücudunda gayr-ı mütenahî imkânlar, ihtimaller, müşkülatlar, yollar, kanunlar varken birdenbire o zerre, gayr-ı mütenahî yollardan muayyen bir yola sülûk edər. Və gayr-ı mahdud hallerden bir vaziyete girer. Və gayr-ı ma’dud sıfatlardan bir sıfatla vasıflanır və doğru bir kanun üzerine mukadder bir maksada harekete başlar və vazife olaraq uhdesine verilen herhangi bir hikmət və bir maslahatı derhal intac edər ki o hikmət və o maslahatın husule gelmesi ancaq o zerrenin o çeşit hareketiyle ola bilər. Əcəba o qədər yollar və ihtimaller arasında o zerrenin macerası, hal dili ilə Sâni’in kasd və hikmetine delâlet etməz mi?
İşte hər bir zerre –müstakillen– öz başıyla Sâni’in vücuduna delâlet ettiği kimi, kiçik böyük herhangi bir teşekküle girerse və ya hangi bir mürekkebe cüz olursa girdiyi və cüz olduğu o makamlarda kazandığı nisbete göre Sâni’ine olan delâletini muhafaza edər.
Bu ayənin mâkabliyle cihet-i irtibatına gelince:
Vaktâ ki Qurani-Kərim, birincisi, müttaki mü’minler; ikincisi, inatlı kâfirler; üçüncüsü, iki yüzlü münafıklar olmaq üzere insanları üç kısma ayırdı və aralarında taksimat və teşkilat yaptı. Və hər bir kısmın sıfâtını və âkıbetini beyan etti. Sonra يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اع۟بُدُوا âyetiyle hər üç kısma tevcih-i hitap edərək onları ibadəte emir və davet etti. Demək bu ayənin evvelki ayələrə terettübü və onları takip etmesi; hane və binanın mühendisin krokisine, amelin ilme, kazanın kadere terettübü və birbirini takip etmeleri gibidir.
Bəli, evvelki ayələrdə yapılan teşkilat və taksimat, kroki və plandan sonra bu ayədə, ibadət binasının yapılmasına emredilmişdir. Və o ayələrdə verilen bilgi və malûmattan sonra, bu ayədə amel və ibadəte emredilmişdir. Və onlarda yazılan sıfat və istihkaklara göre, burada emir və nehiyler ilə hükümler verilmişdir. Və keza evvelki ayələrdə insanların taksimatı, ahval və sıfâtı zikredildikten sonra, makamın iktizasıyla bu ayə onları takip etmişdir.
Vaktâ ki Qurani-Kərim, insanların hər üç fırkasından bahsetti və hər bir fırkanın sıfatını və âkıbetini söyledi; sâmi’in arzusu və makamın iktizası üzerine Qurani-Kərim, gaybdan hitaba intikal edərək onlara qarşı bu hitapta bulundu. Bəli, bazı adamlar hakkında gaibane konuşanların bilâhare konuşmalarını hitaba çevirmelerinde şöylece bir nükte-i umumiye vardır:
Mesela, bir şahsın iyiliğinden və ya fenalığından bahsedilirken gerek konuşanda gerek dinleyende ya tahsin və ya tel’in üçün bir meyil uyanır. Sonra gitgide o meyil elə kesb-i şiddet edər ki sahibini o şahısla görüştürüp şifahen konuşmaya qüvvətli bir arzu uyandırır. Burada sâmi’lerin o meyillerini tatmin etmekle, makamın iktizası üzerine Qurani-Kərim, onları sâmi’lerin huzuruna götürüp özlərinə hitap ilə tevcih-i kelâm etmişdir.
Bu ayədə gaybdan hitaba edilen iltifat və intikalde hususi bir nükte də vardır ki ibadətle yapılan tekliften hasıl olan meşakkat, hitab-ı İlahîden neş’et eden zevk və lezzetle qarşılanır və insanlara ağır gəlməz. Və keza hitap suretiyle ibadəti teklif etmək, abd ilə Hâlık arasında vasıta olmadığına işarətir.
Ey arkadaş! Bu ayənin cümlelerini birbiriyle nazmeden münasebetler isə:
يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اع۟بُدُوا cümlesinde emir və hitap, geçen hər üç fırkayı teşkil eden mü’min, kâfir və münafıkların; mazi, hal və istikbalde vücuda gelmiş və ya geləcək bütün efradını ihtiva eden tabakalara hitaptır. Binaenaleyh اُع۟بُدُوا vav’ının merciinde dâhil olan kâmil mü’minlere göre اُع۟بُدُوا ibadəte devam və sebat etmeye emirdir. Orta derecedeki mü’minlere nazaran, ibadətin arttırılmasına emirdir. Kâfirlere göre, ibadətin şartı olan iman və tevhid ilə ibadətin yapılmasına emirdir. Münafıklara nazaran, ihlasa emirdir. Binaenaleyh اُع۟بُدُوا nun ifade ettiği ibadət kəlməsi, mükellefîne göre müşterek-i manevî hükmündedir.
رَبَّكُم۟: Yani “Sizi terbiye eden və büyüten odur. Və sizin mürebbiniz odur. Elə isə siz də ona ibadət etmekle abd olunuz!”
Ey arkadaş! Vaktâ ki Qurani-Kərim ibadəti emretti. İbadet isə üç şeyden sonra ola bilər.
Birincisi: Mabud’un mevcud olmasıdır.
İkincisi: Mabud’un vâhid olmasıdır.
Üçüncüsü: Mabud’un ibadəte istihkakı bulunmasıdır.
Qurani-Kərim o üç mukadder suale işarə etmekle birlikdə şartlarının delillerini də zikrederken, Mabud’un vücuduna dair olan delilleri iki kısma ayırmışdır:
Biri: Hariçten alınan delillerdir ki buna âfakî denilir.
İkincisi: İnsanların nefislerinden alınan bürhanlardır. Buna enfüsî tesmiye edilir. Enfüsî olan kısmını da biri nefsî diğeri usûlî olmaq üzere iki kısma taksim etmişdir.
Demək, Mabud’un vücuduna üç türlü delil vardır: Âfakî, nefsî, usûlî.
Evvela, en zâhir və en yaxın olan nefsî delile اَلَّذٖى خَلَقَكُم۟ cümlesiyle, usûlî delile də وَالَّذٖينَ مِن۟ قَب۟لِكُم۟ cümlesiyle işarə etmişdir.
Sonra ibadət, insanların yaradılış və yaratılışına ta’lik edilmişdir.
İbadetin yaradılış-i beşere terettübü iki şeyden ileri gəlir:
Ya insanlar ilk yaratılışında ibadəte istidatlı və takvaya kabiliyetli olaraq yaratılmışlardır. Və o istidadı və o kabiliyeti onlarda gören, onların ibadət və takva vazifelerini göreceklerini kaviyyen ümit edər.
Veyahut insanların yaradılışinden və memur oldukları vazifeden və teveccüh ettikleri kemalden maksat, ibadətin kemali olan takvadır. لَعَلَّكُم۟ تَتَّقُونَ: Bu cümle, hər iki noktaya da tatbik edilebilir. Yani “İstidat və kabiliyetinizde ekilen və ya vazife və yaradılışinizden kasdedilen takvanın kuvveden fiile çıkarılması lâzımdır.”
Sonra Qurani-Kərim’de Mabud’un vücuduna ait âfakî delillerin en karibine جَعَلَ لَكُمُ ال۟اَر۟ضَ فِرَاشًا cümlesiyle işarə edilmişdir. Və bu işarəten, arzın bu şekle getirilmesiyle nev-i beşere və sair hayvanata kabil-i sükna olaraq hazır bulundurulması ancaq Allah’ın ca’liyle (yapmasıyla) olub tabiatın və esbabın tesiriyle olmadığına bir remiz vardır. Çünki tesir-i həqiqinin esbaba verilmesi, bir nevi şirktir.
وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً cümlesiyle, Sâni’in vücuduna olan âfakî delillerden en basit və en yükseğine işarə edilmişdir.
Sonra mürekkebat və mevalidin vücud-u Sâni’e vech-i delâletlerine وَاَن۟زَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً...الخ cümlesiyle işarə edilmişdir.
Sonra geçen delillerin hər biri ale’l-infirad, yani birer birer Sâni’in vücuduna delâlet ettiği kimi heyet-i mecmuası da Sâni’in vahdetine işarətir.
Sonra nemətlərin menşei və menbaı olan âlemin nizamına işarə eden o cümlelerin suret-i tertibi رِز۟قًا لَكُم۟ ün delâletiyle birlikdə, Mabud’un ibadəte müstahak olduğuna delâlet edər. Çünki ibadət, şükürdür. Şükür, mün’ime edilir; yani nimetleri veren zata şükretmek vâcibdir.
Sonra رِز۟قًا لَكُم۟ cümlesinden, arz və arzdan çıkan mevalid, yani arzın semereleri insanlara hâdim oldukları kimi insanlar da onların Sâni’ine hâdim olmaları lâzım olduğuna bir remiz vardır.
فَلَا تَج۟عَلُوا لِلّٰهِ اَن۟دَادًا cümlesi isə geçen cümlelerin hər birisiyle alâkadardır. Yani Rabb’inize ibadət yaptığınızda şerik yapmayınız.
Çünki Rabb’iniz ancaq Allah’tır. Sizi, neviniz ilə birlikdə halk eden odur. Və arzı sizə mesken olaraq hazırlayan odur. Semayı sizin binanıza dam olaraq yaratan odur. Və sizin rızık maişetinizi tedarik üçün suları gönderen odur.
Hülâsa, bütün nemətlər onundur, elə isə bütün şükürler və ibadətler də ancaq onadır.
Arkadaş! Bu ayənin tazammun ettiği cümlelerin keyfiyet və nüktelerine gelelim:
Evvela: Qurani-Kərim’de kesretle zikredilen يَٓا اَيُّهَا ilə edilen hitap və nida, üç vecihle və üç edatla tekid edilmişdir.
Biri: İkazı ifade eden və ikaz üçün kullanılan يَا harfidir.
İkincisi: Alâmetleri aramakla bir şeyi bulmak üçün kullanılan اَىُّ kelimesidir ki Türkçede “hangi” kelimesiyle tercüme edilir.
Üçüncüsü: Gafletten ayıltmak üçün kullanılan هَا harfidir.
Bu tekidlerden anlaşılır ki burada bu tarz ilə yapılan nida və hitap, çox faydalara və nüktelere işarətir. Ezcümle:
Birincisi: İnsanlara ibadətlerin teklifinden hasıl olan meşakkatin, hitab-ı İlahîye mazhariyetten neş’et eden zevk və lezzetle tahfif edilmesidir.
İkincisi: İnsanın gaibane olan aşağı mertebesinden, huzurun yüksək makamına çıkması ancaq ibadət vasıtasıyla olduğuna işarətir.
Üçüncüsü: Muhatabın üç cihetten ibadəte mükellef olduğuna işarətir. Kalbiyle teslim və inkıyada, aklıyla iman və tevhide, kalıbıyla amel və ibadəte mükelleftir.
Dördüncüsü: Muhatabın mü’min, kâfir, münafık olmaq üzere üç kısma ayrılmış olduğuna işarətir.
Beşincisi: İnsanların yüksək, orta, sadə xalq tabakalarına hitabın şâmil olduğuna işarətir.
Altıncısı: İnsanlar arasında yapılan nida və hitaplarda âdet edinmiş olan şeylere işarətir ki insan evvela gördüğü adamı çağırır və durdurur. Sonra kim olduğunu anlamaq üçün alâmetlerine dikkat edər. Sonra maksadını anlatır.
Hülâsa: Mezkûr hitap, geçen üç cihetten tekid edilmiş bu nüktelere işarətir.
يَا ilə nida edilen insanlar gafil, gaib, hazır, cahil, meşgul, dost, düşman kimi çox muhtelif tabakalara şâmildir. Bu muhtelif tabakalara göre يَا nın ifadesi değişir. Mesela, gafile qarşı tenbihi ifade edər, gaibe ihzarı, cahile tarifi, dosta teşviki, düşmana tevbih və takri’i kimi hər tabakaya münasib bir ifadesi vardır.
Sonra makam, kurbu iktiza ettiği halde, uzaklara mahsus olan يَا edatının kullanılması bir neçə nükteye işarətir:
1- Teklif edilen emanet və ibadətin çox böyük bir yük olduğuna,
2- Derece-i bəndəlikin, mertebe-i uluhiyetten çox uzaq olduğuna,
3- Mükelleflerin, zaman və mekânca hitabın vaxt və mahallinden ırak bulunduğuna,
4- İnsanların derece-i gafletlerine işarətir.
Muzafunileyhsiz zikredildiğinden umumî bir tevessümü ifade eden اَىُّ kəlməsi, hitabın umum kainata şâmil olub yalnız farz-ı kifaye suretiyle haml-i emanete və ibadəte insanların tahsis edilmiş olduklarına işarətir. Elə isə ibadətte insanların kusurları, umum kainata tecavüzdür.
Sonra اَىُّ kelimesinde bir icmal və bir ibham vardır çünki izafesiz zikredilmişdir. Onun o ibham və icmali نَاسٍ kelimesiyle izale və tafsil edildiğinden, aralarında bir icmal və tafsil cezaleti meydana gelmişdir.
اَىُّ: هَا nün muzafunileyhine ivaz olmakla birlikdə يَا edatıyla çağrılanları tenbih içindir.
نَاسٍ aslında nisyandan alınmış bir ism-i fâildir, vasfiyet-i asliyesi mülahazasıyla insanlara bir itaba işarətir. Yani “Ey insanlar! Ne üçün
misak-ı ezelîyi unuttunuz?” Lakin bir cihetten də insanlara bir mazeret yolunu gösterir. Yani sizin o misakı terk etmeniz amden deyil bəlkə sehiv və nisyandan ileri gelmişdir.
اُع۟بُدُوا nidaya cevaptır. Mü’min, kâfir, münafık olan geçen tabakalar nida ilə çağrıldıklarından اُع۟بُدُوا emri devam, itaat, ihlas, tevhid kimi hər tabakaya münasib bir manayı ifade edər.
رَبَّكُم۟: Rab unvanı اُع۟بُدُوا ilə teklif edilen ibadəte bir illet və bir sebebe işarətir. Yani sizin terbiyeniz Rabb’inizin elinde olduğundan daima ona möhtacsınız. Və terbiyenize lâzım olan bütün levazımatı veren odur. Onun o nimetlerine şükür lâzımdır. Şükür isə ancaq ibadəttir.
اَلَّذٖى: اَلَّذٖى خَلَقَكُم۟ Esma-i mübhemeden olduğu üçün merci və medlûlü ancaq sıla denilen dâhil olduğu cümle ilə malûm olur. Mesela اَلَّذٖى جَٓاءَكَ denildiyi zaman, gelen adamın yalnız sənə gelmekle malûmiyeti var, başqa cihetten malûmiyeti yoxdur. Binaenaleyh burada رَبَّ kelimesinin اَلَّذٖى ilə vasıflandırılması Cənabı-Haqqın marifeti, hakikatiyle olmayıp ancaq ef’al və âsârıyla olduğuna işarətir.
İcad, inşa və ya başqa bir kelimeye tercihen yaratılışın güzel şeklini ifade eden خَلَقَ tabiri, insanlardaki istidadın sedad və istikametçe ibadəte elverişli olduğuna işarətir.
Və keza ibadət, yaratılışın ücreti və neticesidir. Bu itibarla sevap, ibadətin ücreti olmayıp ancaq Cənabı-Haqqın kereminden olduğuna işarətir.
وَالَّذٖينَ مِن۟ قَب۟لِكُم۟: Merci və medlûlünün adem-i malûmiyetine delâlet eden اَلَّذٖينَ evvelki insanların ölüm ilə mahvolup gittiklerine və onların ahvalini bildirəcək bir bilgi olmadığına və yalnız sizin kimi bir kısım mahluklar onların yerlerine gelmekle, o mahvolan insanların tarifleri mümkün olduğuna işarətir.
لَعَلَّ: لَعَلَّكُم۟ تَتَّقُونَ kəlməsi ümit və recayı ifade edir. Lakin bu mana –hakikatiyle– Cənabı-Haqq hakkında istimal edilemez. Binaenaleyh ya mecazen istimal ediləcəkdir. Və ya muhataplara veyahut sâmi’ və müşahitlere isnad ediləcəkdir.
Mana-yı mecaziyle Cənabı-Haqq hakkında isnad edilmesi belə tasvir edilir:
Necə ki bir insan bir iş üçün bir adamı teçhiz ettiği zaman, o işin o adamdan yapılmasını ümit edər. Kezalik –bilâ-teşbih– Cənabı-Haqq insanlara kemal üçün bir istidat, teklif üçün bir kabiliyet və bir ihtiyar vermişdir. Bu itibarla Cənabı-Haqq, insanlardan o işlerin yapılmasını intizar etmektedir, denilebilir.
Bu teşbih və istiarede, yaradılış-i beşerdeki hikmetin takva olduğuna və ibadətin də neticesi takva olduğuna və takvanın da en böyük mertebe olduğuna işarə vardır.
Reca manasının muhataplara atfedilmesi belə izah edilir:
Ey muhatap olan insanlar! Havf və reca ortasında bulunmakla, takvayı reca edərək Rabb’inize ibadət ediniz.
Bu itibarla insan, ibadətine itimat etmeməlidir və daima ibadətinin artmasına çalışmalıdır.
Reca manası, sâmi’ və müşahitlere göre olursa belə tevil ediləcəkdir:
Ey müşahitler! Arslanın pençesini gören adam, o pençenin iktizası olan parçalamayı arslandan ümit və reca ettiği kimi; siz də insanları ibadət teçhizatıyla mücehhez olduklarını gördüyünüzden onlardan takvayı reca və intizar edebilirsiniz.
Və keza ibadətin fitri bir iktiza neticesi olduğuna işarətir.
تَتَّقُونَ: Takva, tabakat-ı mezkûrenin ibadətlerine terettüp ettiğinden takvanın bütün kısımlarına, mertebelerine də şâmildir. Mesela şirkten takva; kebairden, mâsivaullahtan kalbini hıfzetmekle takva; ikabdan içtinab etmekle takva; gazaptan tahaffuz etmekle takva. Demək تَتَّقُونَ kəlməsi bu kimi mertebeleri tazammun edər.
Və keza ibadətin ancaq ihlas ilə ibadət olduğuna və ibadətin mahzan vesile olmayıp maksud-u bizzat olduğuna və ibadətin sevap və ikab üçün yapılmaması lüzumuna işarətir.
اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُمُ ال۟اَر۟ضَ فِرَاشًا وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً
Qurani-Kərim, bu cümle ilə beyan ettiği qüdrət-i İlahiyenin azametiyle insanları ibadəte teşvik edib heyecana getirir. Belə ki:
Ey insanlar! Arz və semayı sizlərə mutî və hizmetkâr yapan zat, yaptığı bu iyiliğe qarşı ibadəte müstahaktır; ibadətini ediniz.
Və keza insanların faziletine və yüksək bir kıymete mâlik olduğuna və indallah mükerrem bulunduğuna bir îmadır. Sanki beşere emredir:
Ey beşer! Yüksək və alçak bütün ecramı sizin istifadenize tahsis etmekle sizlərə bu qədər i’zaz və ikramlarda bulunan Cənabı-Haqq’a ibadət ediniz! Və sizlərə yaptığı keramete qarşı liyakatinizi izhar ediniz.
Və keza esbab və tabiata tesirin verilmesini reddedir. Belə ki:
Ey insan! Bu gördüyünüz yerler, gökler; sıfatlarıyla birlikdə bir Hâlık’ın halkıyla, kasdıyla, tahsisiyle və bir nâzımın nazmıyla husule gəlib bu nizam-nizam-intizamı bulmuşlardır. Kör tabiatın bu qədər böyük şeylerde yeri olmadığı kimi en kiçik şeylerde də yeri yoxdur.
Və keza sıfatlar da mümkinattan oldukları cihetle, Sâni’e delâlet ettiklerine işarətir. Çünki cisimleri teşkil eden zerreler, büyüklük küçüklük, çirkinlik güzellik kimi gayr-ı mütenahî ahval və keyfiyetleri qəbul etmekte müsavidirler. Yani bir zerrenin, min keyfiyeti qəbul etmeye kabiliyeti vardır və bir halet, minlərlə zerrelere hal ola bilər.
Binaenaleyh güzellik kimi bir sıfat, minlərlə zerrelere və dolayısıyla cisimlere sıfat olabildiyi halde, o qədər imkânat və ihtimaller içinde muayyen bir cisme tayin edildiyi zaman; herhalde bir kasd ilə, bir hikmət altında, bir zatın irade və tahsisiyle, minlərlə cisimler arasında o cisim, o sıfata mevsuf kılınmışdır.
لَكُم۟: Bu ل ihtisas üçün deyildir ancaq sebebiyeti ifade edir. Yani arzın tefrişine səbəb yani vesile, insandır. Bu misafirhanedeki ziyafet onun adına verildi. Lakin istifadə, insanlara mahsus və münhasır deyildir. Elə isə insanların ehtiyacından, istifadesinden fazla kalana abes denilemez.
فِرَاشًا: Bu tabir, garib bir nükte-i belâgata işarətir. Çünki arzın sıkletinden dolayı suya batıp kaybolması tabiatının icabatından olduğu halde, Cənabı-Haqq merhametiyle bir kısmını dışarıda bırakarak, insanlar üçün bir mesken və nimetlerine bir maide, yani bir sofra olmaq üzere tefriş etmişdir.
Və keza فِرَاشًا tabirinden anlaşılır ki arz, bir hanenin tabanı kimi insan və heyvanlara ferş və bast edilmişdir. Elə isə arzdaki nebatat və hayvanat, hanedeki efrad-ı aile ilə erzak vesaire kimi levazım-ı beytiye hükmündedir.
Və keza فِرَاشًا tabirinden anlaşılır ki arz taş kimi katı və sərt deyildir ki kabil-i sükna olmasın və su kimi mayi də deyildir ki ziraat və istifadeye kabil olmasın. Bəlkə orta bir vaziyette yapılmışdır ki hem mesken hem mezraa olsun. Bu iki faydanın taht-ı temine alınması, əlbəttə və əlbəttə bir maksat, bir hikmət və bir nizam ilə ola bilər.
وَالسَّمَٓاءَ بِنَٓاءً: Semanın insanlara bir sakf, bir dam kimi yapılması, yıldızların o damda asılı kandiller kimi olmalarını istilzam edər ki teşbih tamam olsun. Elə isə gayr-ı mütenahî bu boşlukta dağınık bir şəkildə yıldızların bulunması, akılları hayrette bırakan nizam və nizam-nizam-intizamlı vaziyetleri, kör tesadüfe isnad edilemez.
Sual: İnsan, arza nisbeten bir zerredir. Arz da kainata nazaran bir zerredir; və keza insanın bir ferdi, nevine nisbeten bir zerredir; nev’i də sair ortakları bulunan enva içinde bir zerre gibidir. Və keza ağlın düşünebildiyi gayeler, faydalar hikmet-i ezeliye və ilm-i İlahîdeki faydalara nisbeten bir zerreden daha aşağıdır. Binaenaleyh belə bir âlemin insanın istifadesi üçün yaratılmış olduğu akla giremez?
Cavab: Bəli, zâhire bakılırsa insan bir zerre hükmündedir. Lakin insanın taşıdığı ruha, kafasına taktığı akla, kalbinde beslediyi istidatlara nazaran bu âlem-i şehadet dardır, istiab edə bilməz. Ancaq o ruhun arzularını və o ağlın fikirlerini və o istidatların meyillerini tatmin və temin edəcək, âlem-i âhirettir.
Və keza istifadə hususunda müzahame, mümanaa və tecezzi yoxdur; bir küllînin cüz’iyatına nisbeti gibidir. Necə ki bir küllî bütün cüz’iyatında mevcud olduğu halde, ne o küllîde tecezzi və inkısam olur və ne də cüz’iyatında müzahame və müdafaa olur. Küre-i arzdan da minlərlə müstefid olsa ne aralarında bir müzahame olur və ne küre-i arzda bir noksaniyet peyda olur. Yalnız insanın indallah kerameti olduğu üçün âlem-i şehadetin yaratılışında insan, ille-i gaiye menzilesinde gösterilmişdir. Və insanın hatırı üçün bütün envaa bir umumî ziyafet verilmişdir. Bu isə bütün âlemin faydaları insana münhasır olub başkalara heç bir faydası yoxdur demək deyildir.
وَاَن۟زَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاَخ۟رَجَ بِهٖ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِز۟قًا لَكُم۟
İnzalin Cənabı-Haqq’a olan isnadından anlaşılır ki yağmurun katreleri başıboş deyildir ancaq bir hikmət altında və bir mizan-ı kasdî ilə inerler. Çünki o mesafe-i baîdeden gəlmək ilə birlikdə; rüzgâr və hava da müsademelerine yardımcı olduğu halde, katrelerin aralarında müsademe olmur. Elə isə o katreler başıboş olmayıp gemleri, onları təmsil eden meleklerin elindedir.
مِنَ السَّمَٓاءِ: Sema kelimesinin zikri geçtiğine nazaran, makam zamirin yeri olduğu halde ism-i zâhir ilə zikredilmesi, yağmurların sema
cirminden deyil sema cihetinden geldiğine işarətir. Çünki sebkat eden sema kelimesinden maksat, cirmdir.
مَٓاءً: Semadan gelen karlar, dolular, sular olduğu halde yalnız suların zikredilmesi, en böyük istifadeyi temin eden, su olduğuna işarətir. مَٓاءً kelimesinde tenkiri ifade eden tenvin isə yağmur suyunun acib bir su olub nizamı garib, imtizacat-ı kimyeviyesi sizə meçhul olduğuna işarətir.
فَاَخ۟رَجَ deki ف müddet və mühlet olmaksızın takibi ifade edər. Buna binaen semeratın ihracı, yağmurun inzali akabinde bir müddet ara vermeden husule gelmesi lâzımdır. Halbuki ihraç ilə inzal arasında hayli bir zaman vardır. Elə isə اَخ۟رَجَ, اَن۟زَلَ ye atıf deyildir. Ancaq inzali takip eden fiillerin silsilesi ortadan kaldırılarak, o fiillerin neticesi hükmünde olan اَخ۟رَجَ, اَن۟زَلَ ye atfedilmişdir. Takdir-i kelâm belə olsa gerektir:
وَاَن۟زَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَاه۟تَزَّتِ ال۟اَر۟ضُ وَرَبَت۟ وَاَخ۟ضَرَت۟ وَاَن۟بَتَت۟ فَاَخ۟رَجَ بِهٖ مِنَ الثَّمَرَاتِ
Bu itibarla inzali takip eden اِه۟تَزَّت۟ fiilidir. ف nin də asıl mevkii اِه۟تَزَّت۟ dir.
بِهٖ deki ب harfi, sebebiyet ilə karışık ilsak manasınadır. Yani su, semeratın husulüne səbəb olduğu kimi semerata mülsak, karışık, yapışık olduğundan da semeratın taravet və tazeliğini muhafazaya vesiledir.
مِنَ الثَّمَرَاتِ deki مِن۟ beyan ilə karışık iptidayı ifade edər. Bu itibarla اَخ۟رَجَ ye mef’ul ola bilməz. Ancaq sâmi’in fehmine göre tayin edilen mef’ulü mukadderdir. مِنَ الثَّمَرَاتِ isə o mef’ule beyandır. Takdir-i kelâm فَاَخ۟رَجَ بِهٖ اَن۟وَاعًا مِنَ الثَّمَرَاتِ şeklindedir.
Nekre olaraq رِز۟قًا nın zikredilmesi, bu rızkın haradan və ne ilə husule geldiyi sizə meçhul olduğuna işarətir.
لَكُم۟ deki ل ecliyet və sebebiyet içindir. Yani siz rızkın gelmesine sebepsiniz amma istifadesi sizə mahsus və münhasır deyildir və başkalar da tebean istifadeye şeriktirler.
Və keza Cənabı-Haqq sizlərə nemətlərini tahsis ettiği kimi sizin də şükrünüzü ona tahsis etmeniz lâzım geldiğine işarətir.
فَلَا تَج۟عَلُوا لِلّٰهِ اَن۟دَادًا
Başta bulunan ف geçen dörd fıkraya bakır. Yani “Odur Mabud, şerik yapmayınız. Odur Kādir-i Mutlak, şerikini itikad etmeyiniz. Odur Mün’im, şükründe şerik yapmayınız. Odur Hâlık, başqa bir hâlık tahayyül etmeyiniz.”
تَج۟عَلُوا: Bu tabirin تَع۟تَقِدُوا tabirine tercihi, onların Allah’a isnad ettikleri şeriklerin və misillerin aslı və həqiqəti olmadığı üçün o uydurma şeriklerin itikad ediləcək şeyler olmadığına ancaq uydurma, ca’lî şeyler olduklarına işarətir.
لِلّٰهِ: Lafza-i Celal’in اَن۟دَادًا üzerine takdimi, Allah’ın daima hazır olduğunu düşünmək lüzumuna; və nehyin menşei, şerikin Allah üçün yapılışı olduğuna işarətir.
اَن۟دَادًا: Endad “nidd”in cem’idir. “Nidd” isə “misil” manasınadır. Halbuki Cənabı-Haqq’a yapılan misil, onun zıddı olur. Bir şey hem zıt hem misil ola bilməz və bir şeyin zıddı, ona misil ola bilməz. Elə isə mislin bulunması, mislin muhaliyetini istilzam edər. “Endad”ın sîga-i cem’ ilə zikri, müşriklerin cehaletine işarətir. Yani “Heç bir cihetten bir benzeri olmayan Cənabı-Haqq’a necə bir sürü misil və zıt yapıyorsunuz?”
Və keza bütün enva-ı şirkin reddine işarətir. Yani “Ne zatında və ne sıfâtında və ne ef’alinde şeriki, şebihi yoxdur.”
Və keza Vesenî, Sabiî, ehl-i teslis, ehl-i tabiat kimi fırak-ı dâllenin tevehhüm ettikleri şeriklerin tabakalarına işarətir.
İhtar: Vesenî mezhebinin menşei; yıldızları ilah itikad etmək, hulûlü tahayyül etmək, cismiyeti tevehhüm etmək kimi gülünç şeylerdir.
وَاَن۟تُم۟ تَع۟لَمُونَ
Bu cümle ilə ayələrin sonunda zikredilen emsali cümleler, İslâmiyet’in menşei ilim, esası ağıl olduğuna işarə edər. Binaenaleyh İslâmiyet’in həqiqəti qəbul və safsatalı evhamı reddetmek, şanındandır.
تَع۟لَمُونَ ye bir mef’ulün terki, çox mef’ullerin takdirine səbəb olmuşdur. Demək, îcaz və ihtisarı yapmakla itnab və uzatmaktan kaçar iken daha ziyade itnaba, tatvile səbəb olmuşdur. Yani Allah’tan başqa mabudunuz olmadığını, hâlıkınızın bulunmadığını, başqa bir kādir-i mutlak olmadığını və mün’iminizin bulunmadığını bilirsiniz. Keza bilirsiniz ki onların uydurdukları âlihe və esnam, bir şeye kādir olmayıp onlar da mahluk və mec’ul şeylerdir.
* * *
Gayet qısa bir meali: Yani “Abdimiz üzerine inzal ettiğimiz Kur’an’da bir şüpheniz varsa Kur’an’ın mislinden bir surə yapınız hem də Allah’tan başqa, işlerinizde özlərinə müracaat ettiğiniz şüheda və muînlerinizi də çağırınız, yardım etsinler. Əgər sözünüzde sadık iseniz hepiniz birlikdə çalışınız, Kur’an’ın mislinden bir surə getiriniz. Əgər bir misil getiremediğiniz takdirde, zaten getiremezsiniz ya, elə bir ateşten sakınınız ki odunu, insanlar ilə taşlardır.”
MUKADDİME
Kitabın evvelinde beyan edildiyi kimi Qurani-Kərim’in takip ettiği esas maksat dörttür. Birinci maksadı olan “tevhid” evvelki âyetle beyan edilmişdir. Bu âyetle də ikinci maksat olan “nübüvvet” beyan və izah edilmişdir. Yalnız bir şey var ki bu ayə nübüvvet-i Muhammediyenin (asm) ispatı hakkındadır, nübüvvet-i mütləq hakkında deyildir. Halbuki maksat, mutlak nübüvvettir. Lakin küllî, cüz’îde dâhildir. Cüz’înin ispatıyla küllî də ispat edilmiş olur.
Bu ayə, Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın nübüvvetini, en böyük mu’cizesi olan i’caz-ı Kur’an’dan bahisle ispat edir. O zatın (asm) nübüvvetine dair delail, başqa risalelerimizde beyan edilmişdir. Burada yalnız bir kısmını hülâsaten altı mesele zımnında beyan edeceğiz:
BİRİNCİ MESELE
Enbiya-i sâlifînde nübüvvete medar və esas tutulan nöqtələr və onların ümmetleriyle olan muameleleri hakkında –yalnız zaman və mekânın tesiriyle bazı hususat müstesna olmaq şartıyla– yapılacaq tam bir teftiş və kontrol neticesinde, Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamda daha ekmel, daha yükseği bulunmakta olduğu tahakkuk edər.
Binaenaleyh nübüvvet mertebesine nâil olanların heyet-i mecmuası, mu’cizeleriyle vesair ahvalleriyle, hal dili və kāl ilə nev-i beşerin sinni kemale geldiğinde Üstadü’l-Beşer unvanını taşıyan Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın sıdk-ı nübüvvetine ilan-ı şehadet etmişlerdir. O Hazret də (asm) bütün mu’cizeleriyle Sâni’in vücud və vahdetini, nurlu bir bürhan olaraq âleme ilan etmişdir.
İKİNCİ MESELE
O zatın (asm) evvel və âhir bütün ahval və harekâtı nazar-ı dikkatten geçirilirse hər bir hareketi, hər bir hali hârikulâde değilse də onun sıdkına delâlet edər. Ezcümle: Gār meselesinde, Ebubekiri’s-Sıddık ilə birlikdə halâs və kurtuluş ümidi tamamıyla kesildiyi bir anda لَا تَخَف۟ اِنَّ اللّٰهَ مَعَنَا “Korkma, Allah bizimlə beraberdir!” deyə Ebubekiri’s-Sıddık’a verdiyi teselli və tavk-ı beşerin fevkinde bir ciddiyetle, bir metanetle, bir şecaatle, havfsız, tereddütsüz gösterdiyi vaziyet; əlbəttə sıdkına və nöqtə-i istinadı olan Hâlık’ına itimat ettiğine güneş kimi bir bürhandır.
Kezalik saadet-i dâreyn üçün tesis ettiği esaslarda isabet etmiş olduğu və izhar ettiği kavaidin hakikatle muttasıl və hakkaniyetle yapışık olduğu, bütün âlemce mazhar-ı qəbul və tasdik olmuş və olmaktadır.
İhtar: O zatın (asm) ahval və harekâtı birer birer, yani tək tək onun sıdk və hakkaniyetini gösterirse; heyet-i mecmuası, onun sıdk-ı nübüvvetine elə bir delil olur ki şeytanları hətta tasdike mecbur edər.
ÜÇÜNCÜ MESELE
O zatın (asm) sıdk-ı nübüvvetini yazıp tasdik eden bir neçə sahife vardır. Indi o sahifeleri okuyacağız:
Birinci sahife o Hazretin zatıdır. Lakin bu sahifeyi mütalaadan evvel, dörd nükteye dikkat lâzımdır:
Birinci Nükte: لَي۟سَ ال۟كَحَلُ كَالتَّكَحُّلِ Yani fitri karagözlülük, sun’î (yapma) karagözlülük kimi deyildir. Yani yapma və sun’î olan bir şey, ne qədər güzel və ne qədər kâmil olursa olsun, fitri və tabiî olan şeylerin mertebesine çata bilməz və onun yerine kaim ola bilməz. Herhalde sun’îliğin yanlışlıkları onun ahvalinden, etvarından belli olacaqdır.
İkinci Nükte: Ahlâk-ı âliyeyi və yüksək huyları həqiqətə yapıştıran və o ahlâkı daima yaşattıran, ciddiyet ilə sıdktır. Əgər sıdk kalkıp araya kizb girerse rüzgârlara oyuncak olan yarpaqlar kimi o adam da insanlara oyuncak olur.
Üçüncü Nükte: Mütenasip olan eşya arasında meyil və cezbe vardır. Yani birbirine temayül edərlər və yekdiğerini celbederler. Aralarında ittihat olur. Lakin birbirine zıt olan eşyanın aralarında nefret vardır, çekememezlik olur.
Dördüncü Nükte: Cemaatte olan qüvvət, fertte yoxdur. Mesela, çox iplerin heyet-i mecmuasının teşkil ettiği urgandaki qüvvət, ipler birbirinden ayrı olduğu zaman bulunmaz.
Bu nükteler göz önüne getirilmekle o Hazretin sahifesi okunmalıdır. Bəli, o zatın bütün âsârı, sîretleri, tarihçe-i həyatı vesair ahvali onun çox böyük, azîm ahlâk sahibi olduğuna şehadet edirlər. Hattâ düşmanları hətta onun ahlâkça çox yüksekliğinden dolayı özünü Muhammedü’l-Emin ilə lakaplandırmışlardır.
Malûmdur ki bir zatta içtima eden ahlâk-ı âliyenin imtizacından izzet-i nəfs, haysiyet, şeref, vakar kimi; hasis, alçak şeylere tenezzül etmeye müsaade etmeyen yüksək haller husule gəlir. Bəli melâike, ulüvv-ü şanlarından şeytanları reddeder, qəbul etmezler. Kezalik bir zatta içtima eden ahlâk-ı âliye; kizb, hile kimi alçak halleri reddeder. Bəli, yalnız şecaatle iştihar eden bir zat, kolay kolay yalana tenezzül etməz. Bütün ahlâk-ı âliyeyi cem’eden bir zat, necə yalana və hileye tenezzül edər; imkânı var mıdır?
Hülâsa: Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam öz özünə güneş kimi bir bürhandır.
Və keza o zatın (asm) dörd yaşından qırx yaşına qədər geçirmiş olduğu gençlik devresinde bir hilesi, bir hıyaneti görülmemiş və bir yalanı işitilmemişdir. Əgər o zatın yaratılışında, tabiatında bir fenalık, bir pislük hissi və meyli olmuş olsaydı; behemehal gençlik sâikasıyla dışarıya verecekti. Halbuki bütün yaşını, ömrünü kemal-i istikametle, metanetle, iffetle, bir ıttırad və nizam-nizam-intizam üzerine geçirmiş, düşmanları hətta hileye işarə eden bir halini görmemişlerdir.
Və keza yaş kırka bâliğ olduğunda iyi olsun pis olsun və necə bir ahlâk olursa olsun rüsuh peyda edər, meleke haline gəlir, daha terki mümkün olmaz. Bu zatın tam qırx yaşının başında iken yaptığı o inkılab-ı azîmi, âleme qəbul və tasdik ettiren və âlemi celb və cezbettiren, o zatın (asm) evvel və âhir herkesçe malûm olan sıdk və emaneti idi.
Demək o zatın (asm) sıdk və emaneti, dava-yı nübüvvetine en böyük bir bürhan olmuşdur.
Dördüncü MESELE
İkinci sahifeyi okuyacağız. Bu sahife, mazi yani zaman-ı saadetten evvelki zamandır. Bu sahifenin hâvi olduğu enbiya-i sâlifînin ahval və kıssaları, o zatın sıdk-ı nübüvvetine birer bürhandır. Yalnız dörd nükteye dikkat lâzımdır:
Birinci Nükte: İnsan bir fennin esaslarını və o fennin hayatına taalluk eden nöqtələrı bilmekle, yerli yerince kullanmasına vâkıf olduktan sonra davasını o esaslara bina etmesi, o fende mahir və mütehassıs olduğuna delildir.
İkinci Nükte: Fıtrat-ı beşeriyenin iktizasındandır ki âdi bir insan da olsa hattâ çocuk da olsa hattâ kiçik bir kavim içinde də bulunsa çox kıymetsiz bir dava hususunda cumhura muhalefet edib yalan söylemeye cesaret edə bilməz.
Əcəba çox böyük bir haysiyet sahibi, âlemşümul bir davada, çox inatlı və kesretli bir kavim içinde, ümmi yani okur yazar sınıfından olmadığı halde, ağlın tək başına idrakten âciz olduğu bazı şeylerden bahsedip kemal-i ciddiyetle âleme neşir və ilan etmesi onun sıdkına delil olduğu kimi o meselenin Allah’tan olduğuna da bir bürhan olmaz mı?
Üçüncü Nükte: Malûmdur ki medeni insanlarca malûm və me’luf çoxlu ilimler, sıfatlar, fiiller vardır ki bedevîlerce meçhul olur və o kimi şeylerden haberleri yoxdur. Binaenaleyh bilhassa geçmiş zamanlardaki bedevîlerin ahvalinden bahsetmek isteyen bir adam, hayalen o zamanlara, o çöllere gedib onlar ilə görüşməlidir. Çünki onların ahvalini ezberden, onları görmeden muhakeme etmekle istediyi malûmatı elde edə bilməz.
Dördüncü Nükte: Ümmi bir adam, bir fennin ulemasıyla münakaşaya girişerek beyne’l-ulema ittifaklı olan meseleleri tasdik və ihtilaflı olanları da tashih ederse; o adamın bu hârika olan hali, onun çox yüksekliğine və onun ilminin də vehbî olduğuna delâlet etməz mi?
Bu dörd nükteyi göz önüne getir, Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalama bak ki: O zat herkesçe müsellem ümmiliğiyle birlikdə, geçmiş enbiya ilə kavimlerinin ahvallerini görmüş və müşahede etmiş kimi Kur’an’ın dili ilə söylemişdir. Və onların ahvalini, sırlarını beyan edərək âleme neşir və ilan etmişdir. Bilhassa nakletdiyi onların kıssaları, bütün zekilerin nazar-ı dikkatini celbeden dava-yı nübüvvetini ispat içindir. Və nakletdiyi esasları, beyne’l-enbiya ittifaklı olan kısmı tasdik, ihtilaflı olanı da tashih edib davasına mukaddime yapmışdır. Sanki o zat, vahy-i İlahînin ma’kesi olan masum ruhuyla zaman və mekânı tayyederek, o zamanın en derin derelerine girmiş və gördüğü kimi söylemişdir.
Binaenaleyh o zatın bu hali onun bir mu’cizesi olub nübüvvetine delil olduğu kimi, evvelki enbiyanın da nübüvvet delilleri manevî bir delil hükmünde olub o zatın nübüvvetini ispat edər.
BEŞİNCİ MESELE
Asr-ı saadete və bilhassa Ceziretü’l-Arap meselesine dairdir. Bunda da dörd nükte vardır.
Birinci Nükte: Âlemce malûmdur ki az bir kavmin âdetlerinden hakir, ehemmiyetsiz bir âdeti qaldırmaq və ya zelil, miskin bir taifenin cüz’î, zayıf huylarını ref’etmək; böyük bir hükümdara, uzun bir zamanda hətta çox zahmetlere bağlıdır.
Əcəba hâkim olmamakla birlikdə az bir zamanda, nihayet derecede âdetlerine mutaassıp, inatçı və kesretli bir kavimde rüsuh və qüvvət peyda etmiş olan âdetleri ref’ və kalplerde istikrar peyda eden və zamanlarca devam və istimrar eden ahlâklarını terk ettiren hem yerlerine gayet yüksək âdetleri, güzel ahlâkları tesis eden bir zat, hârikulâde olmaz mı?
İkinci Nükte: Yenə âlemce malûmdur ki devlet bir şahs-ı manevîdir. Çocuk kimi teşekkülü, büyümesi tedricîdir. Və keza yeni teşekkül eden bir devletin, bir milletin ruhuna qədər nüfuz eden eski bir devlete galebe etmesi yenə tedricîdir, zamana mütevakkıftır.
Əcəba Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamın bütün esasat-ı âliyeyi hâvi olan və maddî manevî bütün terakkiyat və medeniyet-i İslâmiyenin kapısını açan, qısa bir zamanda def’aten teşkil ettiği bir devletle, dünyanın bütün devletlerine galebe edib maddî manevî hâkimiyetini muhafaza və ibka ettiren, hârikulâdeliği deyil midir?
Üçüncü Nükte: Bəli, kahr və cebir ilə zâhirî bir hâkimiyet, sathî bir tahakküm, qısa bir zamanda ibka edilebilir. Lakin bütün kalplere, fikirlere, ruhlara icra-yı təsir edərək, zâhiren və bâtınen beğendirmek şartıyla vicdanlar üzerine hâkimiyetini muhafaza və ibka etmək –en böyük hârika olmakla– ancaq nübüvvetin hâssalarından ola bilər.
Dördüncü Nükte: Bəli tehditlerle, korkularla, hilelerle efkâr-ı âmmeyi başqa bir mecraya çevirtmek mümkün olur. Lakin təsiri cüz’îdir, sathîdir, muvakkat olur. Muhakeme-i akliyeyi az bir zamanda kapatabilir.
Amma irşadıyla kalplerin derinliklerine qədər nüfuz etmək, hissiyatın en incelerini heyecana getirmek, istidatların inkişafına yol açmak, ahlâk-ı âliyeyi tesis və alçak huyları imha və izale etmək, cevher-i insaniyetten perdeyi kaldırıp həqiqəti teşhir etmək, hürriyet-i kelâma serbestî vermək ancaq şuâ-i həqiqətdən muktebes hârikulâde bir mu’cizedir.
Bəli, asr-ı saadetten evvelki zamanlarda qəlb katılığı və merhametsizlik elə bir hadde bâliğ olmuştu ki kocaya vermekten âr edərək kızlarını diri diri toprağa gömerlerdi. Asr-ı saadette İslâmiyet’in doğurduğu mərhəmət, şəfqət, insaniyet sayesinde, evvelce kızlarını gömerlerken müteessir olmayanlar, İslâmiyet dairesine girdikten sonra karıncaya hətta ayak basmaz oldular. Əcəba belə ruhî, kalbî, vicdanî bir inkılab heç bir kanuna tatbik edilebilir mi?
Bu nükteleri ceyb-i kalbine soktuktan sonra, bu noktalara da dikkat et:
1- Tarih-i âlemin şehadetiyle sabittir ki parmakla gösterilen en böyük bir dâhî ancaq umumî bir istidadı ihya və umumî bir hasleti ikaz və umumî bir hissi inkişaf ettirebilir. Əgər belə bir hissi də ikaz edememiş isə sa’yi həmişə heba olur.
2- Tarih bizə gösterir ki en böyük bir insan; hamiyet-i milliye, hiss-i uhuvvet, hiss-i muhabbet, hiss-i hürriyet kimi hissiyat-ı umumiyeden bir və ya iki veyahut üç hissi ikaz etmeye muvaffak olur. Əcəba evvelki zamanların cehalet, şakavet, zulüm zulmetleri altında gizli kalan minlərlə hissiyat-ı âliyeyi, Ceziretü’l-Arap memleketinde, bedevî və dağınık bir kavim içinde inkişaf ettirmek hârikulâde deyil midir? Bəli, şems-i həqiqətin ziyasındandır.
Bu nöqtələrı aklına sokamayanın, Ceziretü’l-Arab’ı biz gözüne sokarız. Ey muannid! Ceziretü’l-Arab’a git, en böyük feylesoflardan yüz taneyi də intihab et, birlikdə götür. Onlar da orada ahlâkın və maneviyatın inkişafı hususunda çalışsınlar. Muhammed-i Arabî’nin o vahşetler zamanında o vahşi bedevîlere verdiyi cilâyı, sənin o feylesofların bu medeniyet və terakkiyat devrinde yüzde bir nisbetinde verebilirler mi? Çünki o zatın yaptığı o cilâ; İlahî, sabit, lâyetegayyer bir cilâdır və onun böyük mu’cizelerinden biridir.
Və keza bir bax muvaffakiyet isteyen adam, Allah’ın âdetlerine qarşı safvet və muvafakatını muhafaza etsin və fıtratın kanunlarına kesb-i muarefe etsin və heyet-i içtimaiye rabıtalarına münasibət peyda etsin. Aksi takdirde fıtrat, adem-i muvafakatla cavab verəcəkdir.
Və keza heyet-i içtimaiyede, umumî cereyana muhalefet etməmək lâzımdır. Muhalefet edildiyi takdirde, dolabın üstünden düşer, altında kalır. Binaenaleyh o cereyanlarda, tevfik-i İlahînin müsaadesine mazhariyeti dolayısıyla, o dolabın üstünde Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamın hak ilə mütemessik olduğu sabit olur.
Bəli, Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın getirdiyi şeriatın həqiqətləri, fıtratın kanunlarındaki muvazeneyi muhafaza etmişdir. İçtimaiyatın rabıtalarına lâzım gelen münasebetleri ihlâl etmemişdir. Zaman uzadıkça aralarında ittisal peyda olmuşdur. Bundan anlaşılır ki İslâmiyet, nev-i beşer üçün fitri bir dindir və içtimaiyatı tezelzülden vikaye eden yegâne bir âmildir.
Bu nükteler ilə bu nöqtələrı nazara al, Muhammed-i Hâşimî aleyhissalâtü Vəssalama bak:
O zat, ümmiliğiyle birlikdə bir qüvvətə mâlik değildi. Ne onun və ne də ecdadının bir hâkimiyetleri sebkat etmemişdi; bir hâkimiyete, bir saltanata meyilleri yoktu. Belə bir vaziyette iken mühim bir makamda, tehlikeli bir mevkide, kemal-i vüsuk və itminan ilə böyük bir işe teşebbüs etti. Bütün efkâr-ı âmmeye galebe çaldı, bütün ruhlara özünü sevdirdi, bütün tabiatların üstüne çıktı. Kalplerden bütün vahşet âdetlerini, çirkin ahlâkları kaldırarak çox yüksək âdât və güzel ahlâkı tesis etti. Vahşetin səhralarında sönmüş olan kalplerdeki kasaveti, ince hissiyatla tebdil ettirdi və cevher-i insaniyeti izhar etti. Onları o vahşet köşelerinden çıkararak evc-i medeniyete yükseltti və onları o zamana, o âleme muallim yaptı. Və onlara elə bir devlet teşkil etti ki sahirlerin sihirlerini yutan asâ-yı Musa kimi başqa zalim devletleri yuttu və nev-i beşeri istila eden zulüm, fesat, ihtilal, şakavet rabıtalarını yaktı, yıktı və az bir zamanda, devlet-i İslâmiyeyi şarktan garba qədər tevsi ettirdi. Əcəba o zatın bu macerası, onun mesleği hak və həqiqət olduğuna delâlet etməz mi?
ALTINCI MESELE
Bu mesele, istikbal sahifesine bakar. Bu sahifede də dörd nükte vardır:
Birinci Nükte: Bir insan, ne qədər yüksək olursa olsun ancaq dörd beş fende mütehassıs və meleke sahibi ola bilər.
İkinci Nükte: Bazen olur ki iki adamın söyledikleri bir söz, bir kelâm mütefavit olur. Birisinin cehline, sathîliğine; ötekisinin ilmine, maharetine delâlet edər. Belə ki:
Bir adam düşünmeden gayr-ı muntazam bir surette söyler; ötekisi o sözün evvel və âhirine bakar, siyak və sibakını düşünür və o sözün başqa sözler ilə münasebetlerini tasavvur edər və münasib bir mevkide, münbit bir yerde zer’ edər. İşte bu adamın bu tarz-ı hareketinden, derece-i ilim və marifeti anlaşılır. Qurani-Kərim’in fenlerden bahsederken aldığı fezlekeler, bu kabîl kelâmlardandır.
Üçüncü Nükte: Bu zamanda vesait, âlât və edevat, sanayiin tekemmülüyle çocukların oyuncakları kimi âdileşmiş olan çox şeyler vardır ki əgər onlar bundan iki üç asır evvel vücuda gelmiş olsaydılar, hârikalardan addedilecekti. Kezalik kelâmlarda, sözlerde də zamanın təsiri vardır.
Mesela, bir zamanda qiymətli bir sözün, başqa bir zamanda kıymeti kalmaz. Binaenaleyh bu qədər uzun zamanlar, asırlar boyunca gençliğini, güzelliğini, tatlılığını, garabetini muhafaza eden Kur’an, əlbəttə və əlbəttə hârikadır.
Dördüncü Nükte: İrşadın tam və nâfi’ olmasının birinci şartı, cemaatin istidadına göre olması lâzımdır. Cemaat, avamdır. Sadə xalq isə həqiqətləri çıplak olaraq göremez ancaq onlarca malûm və me’luf üslup və elbise altında görebilirler. Bunun içindir ki Qurani-Kərim yüksək həqiqətləri, müteşabihat denilen teşbihler, misaller, istiareler ilə tasvir edib cumhura yani avam-ı nâsın fehimlerine yakınlaştırmışdır.
Və keza tekemmül etmeyen avam-ı nâsın tehlikeli galatlara düşmemesi üçün hiss-i zâhirî ilə gördükleri və itikad ettikleri güneş, arz kimi meselelerde icmal və ibham etmiş isə də yenə həqiqətlərə işarəen bazı emareler, karineler vaz’etmişdir.
Bu nükteleri aklına koyduktan sonra, bu gelen fezlekeye dikkat et:
Şeriat-ı İslâmiye, aklî bürhanlar üzerine müessestir. Bu şeriat, ulûm-u esasiyenin hayatî nöqtələrını tamamıyla tazammun etmiş olan ulûm və fünundan mülahhastır.
Bəli tehzibü’r-ruh, riyazetü’l-qəlb, terbiyetü’l-vicdan, tedbirü’l-ceset, tedvirü’l-menzil, siyasetü’l-medeniye, nizamatü’l-âlem, hukuk, muamelat, âdab-ı içtimaiye vesaire vesaire kimi ulûm və fünunun ihtiva ettikleri esasatın fihristesi, şeriat-ı İslâmiyedir. Və eyni zamanda, lüzum görülen meselelerde, ehtiyaca göre izahatta bulunmuşdur. Lüzumlu olmayan yerlerde və ya zihinlerin istidadı olmayan meselelerde veyahut zamanın kabiliyeti olmayan noktalarda, bir fezleke ilə icmal etmişdir. Yani esasları vaz’etmiş lakin o esaslardan alınacaq hükümleri və ya esasata bina ediləcək füruatı akılların meşveretine havale etmişdir. Belə bir şeriatın ihtiva ettiği fenlerin üçte biri hətta bu zaman-ı terakkide en medeni yerlerde en zeki bir insanda bulunamaz. Binaenaleyh vicdanı insaf ilə müzeyyen olan zat, bu şeriatın hakikatinin bütün zamanlarda, bilhassa eski zamanda, tâkat-i beşeriyeden hariç bir həqiqət olduğunu tasdik edər.
Bəli, zâhiren İslâmiyet dairesine girmeyen düşman feylesofları hətta bu həqiqəti tasdik etmişlerdir. Ezcümle, Amerikalı feylesof Carlyle –Alman edib-i şehîri Goethe’den naklen– Kur’an’ın həqiqətlərine dikkat ettikten sonra “Acaba İslâmiyet içinde âlem-i medeniyetin tekemmülü mümkün müdür?” deyə sormuşdur. Yenə bu suale cevaben demişdir ki: “Evet muhakkikler, indi o daireden istifadə edirlər.” Yenə Carlyle demişdir ki: “Həqiqətlər-i Kur’aniye, tulû ettiği zaman ateş kimi bütün dinleri yuttu. Zaten bu onun hakkı idi. Çünki Nasâra və Yahudilerin hurafelerinden bir şey çıkmadı.” İşte bu feylesof فَا۟تُوا بِسُورَةٍ مِن۟ مِث۟لِهٖ... فَاِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا وَلَن۟ تَف۟عَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ … الخ olan âyet-i kerîmenin mealini tasdik etmişdir. (Hâşiye )
Sual: Gerek Qurani-Kərim olsun, gerek tefsiri olan hadîs-i şerif olsun; hər fenden hər ilimden birer fezleke almışlardır. Bir kitab və ya bir şahsın yalnız fezlekeleri ihata etmekle hârika olması lâzım gəlməz. Bir şahıs, çoxlu fezlekeleri ihata edə bilər?
Cavab: Bahsetdiyimiz fezleke, sellemehüsselâm fezlekeler deyildir. Ancaq hüsn-ü isabetle münasib bir mevkide və münbit bir yerde, işitilmemiş çox işarəleri tazammun etmekle istimal və zer’ edilen fezlekelerdir. Kur’an və ya hadîsin aldıkları fezlekeler, bu kabîl fezlekelerdir. Bu kabîl fezlekeler, tam bir meleke və ıttıladan sonra hasıl ola bilər ki hər bir fezleke, me’hazi olan fen və ya ilmin hükmünde olur. Bu isə bir şahısta ola bilməz.
Aziz arkadaş! Bu meselelerde yazılan muhakemelerin neticesi olaraq bu gelen kaideleri də koynuna koy, sənə lâzım olur.
1- Bir şahıs, çox fenlerde ihtisas sahibi ola bilməz.
2- İki şahıstan sudûr eden bir söz, istidatlarına göre tefavüt edər. Yani birisine göre altın ötekisine nazaran kömür kıymetinde olur.
3- Fünun, fikirlerin birleşmesinden hasıl olub zamanın geçmesiyle tekâmül edər.
4- Eski zamanda nazarî olub bu zamanda bedihî olmuş olan çox meseleler vardır.
5- Zaman-ı mazi, bu zamana kıyas edilemez; aralarında çox fark vardır.
6- Səhra və səhra adamları basit və saf insanlar olduğundan, medenilerin medeniyet perdesi altında gizleyebildikleri hile və desiseleri bilmezler və gizleyemezler. Hər işleri merdanedir, kalpleri və lisanları birdir.
7- Çox ilim və fenler vardır ki âdetlerin telkiniyle, vukuatın talimiyle və zamanla, muhitin yardımıyla husule gəlirlər.
8- Beşerin nazarı istikbale nüfuz edə bilməz, hususi keyfiyat və ahvali göremez.
9- Beşer üçün bir ömr-ü tabiî olduğu kimi yaptığı kanunlar üçün də bir ömr-ü tabiî vardır, onun nihayeti olduğu kimi bunun da nihayeti vardır.
10- İnsanların sıfatlarında, tabiatlarında, ahvalinde zaman və mekânın çox təsiri vardır.
11- Eski zamanlarda hârika addedilen çox şeyler vardır ki mebâdi və vesaitin tekâmülüyle âdi şeyler hükmüne geçmişlerdir.
12- Def’aten bir fennin icadına və ikmal edilmesine, bir zekâ-i hârika olsa hətta muktedir ola bilməz. O fen ancaq çocuk kimi tedricen kemale erer.
Aziz qardaşım! Bu kaideleri birer birer sayıp kafana koyduktan sonra, zamanın hayal və hülyalarından, muhitin evham və hurafelerinden tecerrüd et, çıplak ol; bu asrın sahilinden dal, Ceziretü’l-Arap yarımadasına çık; o yarımadanın mahsulatından olan insanların kılık və kıyafetlerine gir, fikirlerini başına tak, çox geniş olan o səhraya bak.
Görəcəksən ki: Bir insan tək başına… Ne muîni var və ne yardım edeni; ne saltanatı var və ne definesi. Meydana çıkmış, bütün dünyaya qarşı mübareze edir. Və umum insanlara hücum etmeye hazırlanmışdır. Və omuzlarına küre-i arzdan daha böyük bir həqiqət almışdır. Elinde də insanların saadetini temin eden bir şeriat tutmuşdur ki libasa benzemir; cilt və deri kimi yapışık olub istidad-ı beşerin inkişafı nisbetinde tevessü və inkişaf etmekle, saadet-i dâreyni intac və nev-i beşerin ahvalini tanzim edər. O şeriatın kanunları, kaideleri haradan gelmiş və haraya qədər devam edər, gedər deyə sorulduğu zaman, yenə o şeriat, lisan-ı i’cazıyla cevaben diyəcəkdir ki:
Biz Kelâm-ı Ezelî’den ayrıldık, nev-i beşerin fikriyle birlikdə ebede qədər devam edib gideceğiz. Lakin nev-i beşer dünyadan kat’-ı alâka ettikten sonra, biz də sureten teklif cihetiyle insanlardan ayrılacağız lakin maneviyatımız və esrarımızla nev-i beşerin arkadaşlığına devam edib onların ruhlarını gıdalandırarak, onlara delil olmaktan ayrılmayacağız.
Ey arkadaş! Bu gördüyün garib, acib sahifenin baştan nihayete qədər ihtiva ettiği haller, inkılablar, vaziyetler فَا۟تُوا بِسُورَةٍ مِن۟ مِث۟لِهٖ deki emr-i tacizîyi, nev-i beşere tekrar tekrar ilan edirlər.
Aziz qardaşım! Bir kapı daha açıldı, oraya bakalım.
وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا... الخ olan âyet-i kerîmenin işarə ettiği kimi cemaatin istidadına göre irşadın yapılması lüzumundan və Şâri’in cumhuru irşad etmekte takip ettiği maksattan gafletleri və cehilleri dolayısıyla bazı insanlar, Kur’an hakkında çox şek və şüphelere maruz kalmışlardır. O şek və şüphelerin menşei üç emirdir:
1- Dirlər ki: Kur’an’da “müteşabihat və müşkülat” denilen, həqiqi manaları anlaşılmayan bazı şeylerin bulunması, i’cazına münafîdir. Çünki Kur’an’ın i’cazı, belâgat üzerine müessestir; belâgat da ancaq ifadenin zuhur və vuzuhuna mebnidir.
2- Dirlər ki: Yaratılışa ait meseleler, mübhem və mutlak bırakılmışdır. Və keza kainata dair fünundan çox az bahsedilmişdir. Bu isə talim və irşad mesleğine münafîdir.
3- Dirlər ki: Kur’an’ın bazı âyetleri zâhiren aklî delillere muhaliftir. Bundan, o ayələrin hilaf-ı vaki oldukları zihne gəlir. Bu isə Kur’an’ın sıdkına muhaliftir.
O heriflerin zu’mlarınca Kur’an’a bir nakîse və şek və şüphelere səbəb addetdikləri bu üç emir, Qurani-Kərim’e bir nakîse teşkil etməz. Ancaq Kur’an’ın i’cazını bir kat daha ispat etmeye və irşad hususunda Kur’an’ın en beliğ bir ifade ilə en yüksək bir üslubu ihtiyar etmesine sadık şahit və kat’î delildir. Demək kabahat, onların fehimlerindedir, hâşâ Qurani-Kərim’de deyildir.
Bəli وَكَم۟ مِن۟ عَائِبٍ قَو۟لًا صَحٖيحًا وَاٰفَتُهُ مِنَ ال۟فَه۟مِ السَّقٖيمِ Şairin dediyi kimi fehimleri hasta olduğundan, sağlam sözleri ta’yib edirlər və ya ayı kimi; əlləri üzüm salkımına yetişemediğinden, ekşidir dirlər. Bunların da fehimleri Kur’an’ın o yüksək i’cazına yetişemediğinden, ta’yib edirlər.
“Qurani-Kərim’de müteşabihat vardır.” dedikleri birinci şüphelerine cavab:
Bəli Qurani-Kərim, umumî bir muallim və bir mürşiddir. Halka-i dersinde oturan, nev-i beşerdir. Nev-i beşerin ekserisi avamdır. Mürşidin nazarında ekall, eksere tabidir. Yani umumî irşadını ekallin hatırı üçün tahsis edə bilməz. Maahâzâ avama yapılan konuşmalardan havas hisselerini alırlar. Aksi halde sadə xalq, yüksək konuşmaları anlayamadığından mahrum kalır.
Və keza avam-ı nâs, ülfet ettikleri üsluplardan və ifadelerin çeşitlerinden və daima hayallerinde bulunan elfaz, maânî və ibarelerden fikirlerini ayıramadıklarından, çıplak həqiqətləri və akliyatı fehmedemezler. Ancaq o yüksək həqiqətlərin, onların ülfet ettikleri ifadelerle anlatılması lâzımdır. Lakin Kur’an’ın belə ifadelerinin həqiqət olduğuna itikad etmemelidirler ki cismiyet və cihetiyet kimi muhal şeylere zâhib olmasınlar. Ancaq o kimi ifadelere, həqiqətləre geçmek üçün bir vesile nazarıyla bakılmalıdır. Mesela, Cənabı-Haqqın kainatta olan tasarrufunun keyfiyeti ancaq bir sultanın taht-ı saltanatında yaptığı tasarrufla tasvir edilebilir. Buna binaendir ki اِنَّ اللّٰهَ عَلَى ال۟عَر۟شِ اس۟تَوٰى da kinaye tarîkı ihtiyar edilmişdir.
Hissiyatı bu merkezde olan avam-ı nâsa yapılan irşadlarda, belâgat və irşadın iktizasınca, avamın fehimlerine müraat, hissiyatına ihtiram, fikirlerine və akıllarına göre yürümek lâzımdır. Necə ki bir çocukla konuşan, özünü çocuklaştırır və çocuklar kimi çat pat edərək konuşur ki çocuk anlayabilsin. Avam-ı nâsın fehimlerine göre ifade edilen Qurani-Kərim’in ince həqiqətləri اَلتَّنَزُّلَاتُ ال۟اِلٰهِيَّةُ اِلٰى عُقُولِ ال۟بَشَرِ ilə anılmaktadır. Yani insanların fehimlerine göre Cənabı-Haqqın hitabatında yaptığı bu tenezzülat-ı İlahiye, insanların zihinlerini həqiqətlərten tenfir edib kaçırtmamak üçün İlahî bir okşamadır. Bunun üçün müteşabihat denilen Qurani-Kərim’in üslupları, həqiqətlərə geçmek üçün və en derin incelikleri görmək üçün avam-ı nâsın gözüne bir dürbün və ya numaralı birer gözlüktür. Bu sırra binaendir ki bülega, böyük bir ölçüde ince həqiqətləri tasavvur və dağınık manaları tasvir və ifade üçün istiare və teşbihlere müracaat edirlər. Müteşabihat də ince və müşkül istiarelerin bir kısmıdır. Çünki müteşabihat, ince həqiqətlərə suretlerdir.
“Kur’an’da müşkülat vardır.” dedikleri birinci şüphenin ikinci kısmına cavab:
İşkâl dedikleri şey ya üslubun çox yüksək və muhtasar olmasıyla mananın çox derin və inceliğinden ileri gəlir, Kur’an’ın müşkülatı bu kabîldendir. Və ya ibarede karışık və düğümlü nöqtələrın bulunmasından neş’et edər; Qurani-Kərim, bu kısım müşkülattan müberra və münezzehtir. Əcəba cumhurun zihninden uzaq və çox derin həqiqətləri kolay və qısa bir surətlə avam-ı nâsın fehimlerine yakınlaştırmak ayn-ı belâgat deyil midir? Belâgat, mukteza-yı hali müraattan ibaret deyil midir? Hey gözlerin kör olsun herif!
“Yaradılışta və maddiyata dair meselelerde Kur’an mübhem geçmişdir.” dedikleri ikinci şüphelerine cavab:
Belə ki: Şecere-i âlemde, meylü’l-istikmal vardır. Yani kainatın, bir ağac kimi bütün zerratı və eczası kemale meyleder və kemale doğru yürümektedirler. O umumî meylü’l-istikmalden ayrı olaraq, insanda da meylü’t-terakki vardır. Bu meylü’t-terakki çərdək gibidir, neşv ü neması çoxlu tecrübeler vasıtasıyla olur və çox fikirlerin mahsulü olan neticelerin içtimaıyla teşekkül və tevessü etmekle fünunu intac edər. Bu fünun da mürettebedir. Yani hər ikinci fen, birincisinin neticesidir. Birincisi olmasa o ola bilməz. Birincisinin ona mukaddime və ulûm-u mütearife hükmünde olması şarttır.
Buna binaen bundan on asır evvel gelen insanlara fünun-u hazırayı ders vermək və ya garib meselelerden bahsetmek; onların zihinlerini şaşırtmaktan və o insanları safsatalara atmaktan gayrı bir fayda vermezdi.
Mesela, Qurani-Kərim “Ey insanlar! Şemsin sükûnuna, arzın hareketine (Hâşiye ) və bir katre su içinde minlərlə hayvanatın bulunduğuna dikkat ediniz ki azamet-i İlahiyeyi anlayasınız.” demiş olsaydı, bütün o zamanların insanlarını tekzibe sevk etmiş olurdu. Çünki hiss-i zâhirîye muhaliftir. Maahâzâ on asırdan beri gəlib geçen insanları şaşırtmak, yalnız fünun-u cedidenin zuhurundan sonra gelen insanları memnun etmək, makam-ı irşada muhalif olduğu kimi ruh-u belâgatla da kabil-i telif deyildir.
Sual: “Keşqiymət-ı fenniye və fünun-u hazıra eski insanlara meçhul və gayr-ı me’luf olduğundan, onları onlara ders vermək hatadır.” dirsən. Bilhassa âhirete ait ahval kimi müstakbeldeki nazariyat da belə deyil midir? Onlar da bizə meçhul və gayr-ı me’lufturlar. Onlardan bahsetmek ne üçün hata olmur?
Cavab: Müstakbeldeki nazariyat, bilhassa âhirete ait ahvale heç bir cihetle hiss-i zâhirî taalluk etmemişdir ki o hissin hilafını söylemek şaşırtma olsun. Binaenaleyh o kimi şeyler, daire-i imkândadırlar. Elə isə onlara itikad və onlar ilə itminan peyda etmək mümkündür. Elə isə o kimi şeylerin hakk-ı sarîhi, onları tasrih etmektir. Lâkin keşqiymət-ı fenniye; eski insanlara göre, imkân və ihtimal dairesinden çıxıb muhal və imtina derecesine girmişlerdir. Çünki gözleriyle gördükleri şeyler, onlarca bedahet derecesine girmekle, onun hilafı onlarca muhaldir. Elə isə onların hissiyatına hürmeten, o kimi meselelerde belâgatın iktizası, ibham və ıtlaktır ki onlara bir şaşırtma olmasın.
Lakin Qurani-Kərim, irşadını noksan bırakmamışdır. Bu zamanın fencilerini də istifadeden mahrum etməmək üzere, çox karine və emarelerin vaz’ıyla, həqiqətlərə işarəler yapmışdır. (Hâşiye )
Ey insafsız! Səni insafa davet edirəm. Bir kere كَلِّمِ النَّاسَ عَلٰى قَدَرِ عُقُولِهِم۟ olan meşhur düsturu nazara almakla, zamanlarıyla muhitlerinin müsaadesizliğini düşünerek, telahuk eden minlərlə efkârın neticelerinden doğan bu keşqiymət-ı fenniyeyi o zamanlardaki insanların kafa mideleri alıb hazmedemediklerine dikkat edersen anlayacaqsan ki Qurani-Kərim’in o kimi meselelerde ihtiyar ettiği ibham və ıtlak yolu, ayn-ı belâgat olduğu kimi yüksək i’cazını da ispata aşikâr bir delil olduğunu gözün kör değilse görəcəksən.
“Kur’an’da delail-i akliyeye və fennin keşqiymətına muhalif bazı ayələr vardır.” dedikleri üçüncü şüphelerine cavab:
Qurani-Kərim’de takip edilen maksad-ı aslî; ispat-ı Sâni’, nübüvvet, haşir, adalet ilə ibadət esaslarına cumhur-u nâsı irşad və îsal etmektir. Binaenaleyh Qurani-Kərim’in kainattan yaptığı bahis tebeîdir, kasdî deyildir. Yani ligayrihîdir, lizatihî deyildir. Yani Qurani-Kərim Cənabı-Haqqın vücud, vahdet və azametine istidlal suretiyle kainattan bahsetmişdir. Yoxsa kainatın bizzat keyfiyetini izah etmək üçün deyildir. Çünki Qurani-Kərim coğrafya, kozmoğrafya kimi kasden kainatın keyfiyetinden mana-yı adı ilə bahseden bir fen, bir kitab deyildir. Ancaq kainat sahifesinde yazılan sanat-ı İlahiyenin nakışları və yaratılan qüdrətin mu’cizeleri və kozmoğrafyacıları hayrette bırakan nizam və nizam-nizam-intizamla, mana-yı harfiyle Sâni’ və Nazzam-ı Həqiqi’ye istidlal keyfiyetini öğretmek üçün nâzil olan bir kitaptır. Binaenaleyh sanat, kasd, nizam kainatın hər zerresinde bulunur, matlub hasıl olur. Teşekkülü necə olursa olsun, bizim matlubumuza taalluku yoxdur.
Fe-binâen alâ zâlik madam ki Kur’an’ın kainattan bahsi istidlal içindir və delilin də müddeadan evvel malûm olması şarttır və delilin muhataplarca vuzuhu müstahsendir; bazı ayələrin onların hissiyatına və edebî malûmatlarına imale etmesi və benzetmesi, mukteza-yı belâgat və irşad olmaz mı?
Lakin bu ayələrin, hissiyatlarına imale etmesi meselesi, o hissiyata kasden delâlet etmək üçün deyildir. Ancaq kinaye kabîlinden o hissiyatı okşamak içindir. Maahâzâ həqiqətə ehl-i tahkiki îsal üçün karine və emareler vaz’edilmişdir.
Mesela, əgər Qurani-Kərim, makam-ı istidlalde şöylece demiş olsa idi ki: “Ey insanlar! Güneşin zâhirî hareketiyle həqiqi sükûnuna və arzın zâhirî sükûnuyla həqiqi hareketine və yıldızlar arasında cazibe-i umumiyenin garibelerine və elektriğin acibelerine və yetmiş unsur arasında hasıl olan imtizacata və bir avuç su içinde minlərlə mikrobun bulunmasına dikkat ediniz ki bu kimi hârika şeylerden Cənabı-Haqqın hər şeye kādir olduğunu anlayasınız.” deseydi; delil, müddeadan minlərlə derece daha hafî, daha müşkül olurdu. Halbuki delilin müddeadan daha hafî olması, makam-ı istidlale uymaz.
Maahâzâ onların hissiyatına imale edilen ayələr kinaye kabîlinden olub ifade ettikleri zâhirî manaları sıdk və ya kizbe medar ola bilməz. Bəli, görmür musun قَالَ deki ا hiffeti ifade edir. Aslı و olsun ى olsun, ne olursa olsun bizə taalluk etməz.
Hülâsa: Madam ki Kur’an, bütün zamanlardaki bütün insanlara nâzil olmuşdur, bu şübhə addetdikləri umûr-u selâse Kur’an’a nakîse deyil, Kur’an’ın yüksək i’cazına delillerdir.
Bəli, Bəyanı Möcüzə Quran’ı talim eden Cənabı-Haqq’a kasem ederim ki o Beşîr və Nezîr’in (asm) basar və basîreti, həqiqəti hayalden tefrik edememekten münezzehtir, celildir, celîdir və ya insanları kandırarak mağlatalara düşürtmekten meslek-i âlîleri ganidir, âlîdir, temizdir, tahirdir.
YEDİNCİ MESELE
Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın izhar ettiği mahsûs və zâhirî və insanlarca meşhur və malûm olan hârika və mu’cizelerinin ekserisi, tarih və siyer kitablarında mezkûrdur və eyni zamanda, muhakkikîn-i ulema tarafından izah və beyan edilmişlerdir. Binaenaleyh tafsilatını o kitaplara havale ilə yalnız o hârikaların nevilerini icmalen izah edeceğiz.
Bəli, Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın zâhirî hârikalarının hər biri âhâdî olub mütevatir değilse də o âhâdîlerin heyet-i mecmuası və çox nevileri, mütevatir-i bi’l-manadır. Yani lafız və ibareleri mütevatir değilse də manaları çox insanlar tarafından nakledilmişdir. O hârikaların nevileri üçtür:
Birincisi: “İrhasat” ilə anılmaktadır ki Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın nübüvvetinden evvel zuhur eden hârikalardır. Mecusi milletinin taptığı ateşin sönmesi, Sava Denizi’nin sularının çekilmesi, Kisra Sarayı’nın yıkılması və gaibden yapılan tebşirler kimi şeylerdir. Sanki o Hazretin (asm) zaman-ı veladeti, hassas və keramet sahibi imiş kimi o zatın kudum və gelmesini bu kimi hâdiseler ilə tebşiratta bulunmuşdur.
İkinci Nevi: İhbarat-ı gaybiyedir ki bilâhare vukua geləcək çoxlu garib şeylerden bahsetmişdir. Ezcümle, Kisra və Kayser’in definelerinin İslâm eline geçmesi, Rumların mağlup edilmesi, Mekke’nin fethi, Kostantiniye’nin alınması kimi hâdisattan haber vermişdir. Sanki o zatın cesedinden tecerrüd eden ruhu, zaman və mekânın kayıtlarını kırarak istikbalin hər tarafına uçup gezmiş və gördüğü vukuatı söylemişdir və söylediyi kimi də vukua gelmişdir.
Üçüncü Nevi: Hissî hârikalardır ki muaraza zamanlarında özündən tələb edilen mu’cizelerdir. Taşın konuşması, ağacın yürümesi, ayın iki parçaya bölünmesi, barmaqlarından su akması kimi… Tefsir-i Keşşaf’ın müellifi Zemahşerî’nin dediğine göre, o Hazretin bu nevi hârikaları bine bâliğ olmuşdur. Və bir kısmı da mütevatir-i bi’l-manadır. Hattâ Kur’an’ı inkâr edenlerden bir kısmı, inşikak-ı kamer manasında tasarruf etmemişlerdir.
Sual: İnşikak-ı kamer bütün insanlarca kesb-i şöhret etmesi lâzım bir mu’cize iken âlemce o qədər şöhret bulmamışdır. Esbabı nedir?
Cavab: Matla’ların ihtilafı və havanın bulutlu olmasının ihtimali və o zamanda rasathanelerin bulunmaması və vaxtın uyku kimi gaflet zamanı olması və inşikakın âni olması kimi esbabdan dolayı, herkesçe o vak’anın görünmesi və malûm olması lâzım gəlməz. Maahâzâ Hicaz matlaıyla matla’ları bir olan yerlerde, o gece yollarda bulunan kervan və kafilelerden naklen, inşikakın vukua geldiyi hakkında çox rivayetler vardır.
Üçüncü nevi mu’cizelerin reisi və en büyüğü, Kur’an-ı Azîmüşşan’dır ki yeddi vecihle mu’cize olduğuna mezkûr âyetle işarə edilmişdir.
Arkadaş! Bu meseleleri az çox fehmettin. Indi bu ayənin mâkabliyle olan cihet-i irtibatına bakalım:
Bəli, İbn-i Abbas’ın (ra) يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اع۟بُدُوا âyetindeki “ibadət”i tevhidle tefsir ettiğine nazaran, evvelki ayə ispat-ı tevhid hakkındadır, bu ayə də ispat-ı nübüvvet hakkındadır. Nübüvvet-i Muhammediye (asm) isə tevhidin en böyük bir delilidir. Demək ki bu iki ayə arasında cihet-i irtibat, aralarındaki dêlliyet və medlûliyet alâkasıdır. Yani biri delil, diğeri medlûldür. Nübüvvetin ispatı ancaq mu’cizeler ilə olur. En böyük mu’cizesi isə Qurani-Kərim’dir. Bəli, Kur’an’ın mu’cize olduğu, âlem-i İslâmca qəbul və tasdik edilmiş bir hakikattir. Amma muhakkikîn-i ulema tarafından, Kur’an’ın vücuh-u i’cazı hakkında ihtilaf vaki olmuşdur. Yani i’cazını intac eden cihetler çoktur. Hər bir muhakkik, bir ciheti tercih və ihtiyar etmişdir; aralarında muhalefet, müsademe yoxdur.
İ’cazın vecihleri
1- Gaibden, istikbalden haber vermesi.
2- Âyetlerinde tenakuz, tehalüf, hata bulunmaması.
3- Nazım ilə nesir arasında, ediblerce gayr-ı malûm bir üslubu ihtiyar etmesi.
4- Okur yazar olmayan bir zattan sudûr etmesi.
5- Tâkat-i beşeriye fevkinde ulûm və həqiqətləri ihata etmesi kimi çoxlu şeylerdir.
Lâkin i’cazının en yüksək vechi, nazmındaki belâgattan doğmuşdur. Bəli, Kur’an’ın bu nevi i’cazı, beşerin tâkatinden hariç bir derecededir. Bu həqiqəti tafsilen anlayıp kanaat hasıl etmək isteyen, bu tefsiri və emsali eserleri və “Yirmi Beşinci Söz”ü zeylleriyle birlikdə mütalaa etsin. Lakin icmalî bir malûmatı elde etmək isteyenler də belâgatın imamları bulunan Abdülkahir-i Cürcanî, Zemahşerî, Sekkakî, Cahız’ın bu kısım i’caz hakkında –üç tarîk ilə– beyan ettikleri malûmattan, miktar-ı kâfi malûmat elde edə bilər.
Birinci Tarîk: Arap kavmi maarifsiz, bedevî bir millet idi. Muhitleri də onlar kimi bedevî bir muhit idi. Divanları şiir idi. Yani medar-ı iftihar olan hallerini, şiir ilə kayıt və muhafaza ederlerdi. İlimleri belâgat idi. Medar-ı iftiharları fesahat idi. Sair kavimlerden fazla bir zekâya mâlik idiler. Başqa insanlara nisbeten cevval fikirleri vardı.
İşte Arap kavmi belə bir vaziyette iken və zihinleri də bahar çiçəkləri kimi yeni yeni açılmaya başlarken, birdenbire Kur’an-ı Azîmüşşan yüksək belâgatıyla, hârika fesahatiyle mele-i a’lâdan yeryüzüne indi. Arapların medar-ı iftiharları və timsal-i belâgatları olan və bilhassa Kâbe duvarında teşhir edilmek üzere altın suyu ilə yazılmış “Muallakat-ı Seb’a” unvanıyla anılan en meşhur ediblerin en beliğ və en fasih eserlerini iftihar listesinden sildirtti.
Maahâzâ Hazret-i Muhammed (asm) Kur’an’la muarazaya və Kur’an’a bir nazire yapılmasına onları şiddetle davet etmekten geri durmurdu. Damarlarına dokundururdu, techil və terzil edirdi. O Hazretin yaptığı belə şiddetli hücumlara qarşı, o ümera-i belâgat və hükkâm-ı fesahat unvanıyla anılan Arap edibleri, bir kəlmə ilə də mukabelede bulunamadılar. Halbuki kibir və azametleri, enaniyetleri və göklere qədər çıkan gururları iktizasınca, gece gündüz çalışıp Kur’an’a bir nazire yapmalı idiler ki âleme qarşı rezil ü rüsva olmasınlar.
Demək, bu meselenin uhdesinden gelemediklerinden yani Kur’an’ın bir benzerini yapmaktan âciz kaldıklarından, sükûta mecbur olmuşlardır. İşte onların bu ıztırarî sükûtları aczlerini meydana çıkardı. Və bunların aczlerinden də i’caz-ı Kur’an’ın güneşi tulû etmişdir.
İkinci Tarîk: Kelâmların hâsiyetlerini, kıymetlerini, meziyetlerini bilib altınlarını bakırından tefrik eden bütün ehl-i tahkikten, tetkikten, tenkitten, dost və düşmanlar tarafından Qurani-Kərim surə surə, ayə ayə, kəlmə kəlmə mihenk taşına vurularak, altından maada bir bakır eseri görülmemişdir. Bu ağır imtihandan sonra, Kur’an-ı Azîmüşşan’ın ihtiva ettiği mezaya, letaif, həqiqətlərin heç bir beşer kelâmında bulunmadığına şehadet etmişlerdir.
Onların sıdk-ı şehadetleri şöylece ispat edilebilir: Kur’an’ın insan âleminde yaptığı böyük inkılab və tebeddül; və şark və garbı içine alan tesis ettiği din, diyanet; və zamanın geçmesiyle gençlik və şebabiyetini; və tekerrür ettikçe halâvetini muhafaza etmesi kimi hârika halleri اِن۟ هُوَ اِلَّا وَح۟ىٌ يُوحٰى âyetini okuyup ilan edirlər.
Üçüncü Tarîk: Belâgat imamlarından meşhur Cahız’ın tahkikatına göre: Arap edib və beliğlerinin Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın davasını qələm ilə iptal etmeye, tarife gəlməz derecede ihtiyaçları vardı. Və o Hazrete qarşı olan kin, adâvet və inatlarıyla birlikdə; en kolay en yaxın en selim olan qələm və yazı ilə muarazayı terk və en uzun, en müşkül, en tehlikeli və şüpheli seyf və harp ilə mukabeleye mecburen iltica ettiler. Suret-i kat’iyede bundan anlaşıldı ki Kur’an’ın benzerini yapmaktan âciz kalmışlardır. Çünki hər iki yolun arasındaki farkı bilmeyenlerden değildiler.
Binaenaleyh birinci yol iptal-i dava üçün daha müsait iken onu terk edib hem malları hem canları tehlikeye atan başqa bir yola sülûk eden ya sefihtir –halbuki Müslüman olduktan sonra siyaset-i âlemi eline alanlara sefih denilemez– və ya birinci yola sülûktan özlərini âciz görmüşlerdir. Onun üçün qələm yerine seyfe müracaat etmişlerdir.
Sual: Kur’an’a bir nazire etmək mümkinattan imiş lakin nasılsa yapılmamışdır?
Cavab: Mümkinattan olmuş olsaydı damarlarına dokundurulanlar, behemehal muarazayı arzu ederlerdi. Və muaraza arzusunda bulunmuş olsaydılar muaraza yapacaklardı. Çünki iptal-i dava üçün muarazaya ihtiyaçları çox şedit idi. Muaraza etmiş olsaydılar gizli kalmazdı, tezahür ederdi. Çünki tezahürüne rağbet çox olduğu kimi esbab də çox idi. Tezahür etseydi âlemde şöhret bulurdu. Şöhret bulmuş olsaydı Müseylime’nin hezeyanları kimi behemehal tarihte bulunacaktı. Madam ki tarihte bulunmamışdır, demək yapılmamışdır. Madam ki yapılmamışdır, demək Kur’an mu’cizedir.
Sual: Müseylime füseha-i Arap’tan olduğu halde, sözleri ne üçün âleme maskara olmuşdur?
Cavab: Çünki onun sözleri, min derece fevkinde bulunan sözlere qarşı mukabeleye çıktığından çirkin və gülünç olmuşdur. Bəli güzel bir adam, Hazret-i Yusuf (as) ilə birlikdə güzellik imtihanına girerse əlbəttə çirkin və gülünç olur.
Sual: Qurani-Kərim hakkında şek və şüpheleri olanlar, Kur’an’ın bazı terkip və kelimeleri güya nahiv ilminin kaidelerine muhalefet etmiş kimi şübhə îka etmişlerdir?
Cavab: Bu kimi heriflerin, ilm-i nahvin kaidelerinden haberleri yoxdur. Sekkakî’nin dediyi kimi; efsah-ı füseha olan Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, Qurani-Kərim’i uzun uzun zamanlarda tekrar be-tekrar okuduğu halde o hataların farkında olmamış da bu cahil herifler mi farkında olmuşlardır? Bu, hangi akla girer və hangi kafaya sığar? Sekkakî “Miftah”ının sonunda, bu kimi cahilleri iyi taşlamışdır. Bəli, bir şairin dediyi kimi لَو۟ كُلُّ كَل۟بٍ عَوٰى اَل۟قَم۟تَهُ حَجَرًا لَم۟ يَب۟قَ فٖى هٰذِهِ ال۟كُرَةِ اَح۟جَارُ “Her üren kelbin ağzına bir taş atacaq olsan dünyada taş kalmaz.”
Bu ayəsi mâkabliyle rabteden ikinci vecih isə:
Evvelki ayə vaktâ ki ibadəti emretti, sanki “İbadetin keyfiyeti nasıldır?” deyə sâmi’in zihnine bir sual geldi. “Kur’an’ın talim ettiği kimi.” deyə cavab verildi.
Tekrar, “Kur’an’ın Allah’ın kelâmı olduğunu necə bileceğiz?” deyə ikinci bir suale daha kapı açıldı. Bu suale cevaben وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا âyetiyle cavab verildi. Demək, hər iki ayənin arasındaki cihet-i irtibat, bir sual-cavab və bir alışveriştir.
Arkadaş! Bu ayənin ihtiva ettiği cümlelerin arasına girelim, bakalım, aralarında ne kimi münasebetler vardır?
Bəli وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا cümlesi, mukadder bir suale cevaptır. Çünki Kur’an, evvelki ayədə ibadəti emretdiyi vaxt “Acaba ibadəte olan bu emrin Allah’ın emri olub olmadığını necə anlayacağız ki imtisal edelim?” deyə bir sual sâmi’in hatırına geldi. Bu suale cevaben denildi ki: “Eğer Kur’an’ın və dolayısıyla bu emrin Allah’ın emri olduğunda şüpheniz varsa kendinizi tecrübe ediniz və şüphenizi izale ediniz.”
Və eyzan vaktâ ki Kur’an, surenin evvelinde لَا رَي۟بَ فٖيهِ هُدًى لِل۟مُتَّقٖينَ cümlesiyle özünü sena etti, sonra mü’minlerin medhine, sonra kâfir
və münafıkların zemmine intikal etti, sonra ibadət və tevhidi emrettikten sonra surenin başına dönerek لَا رَي۟بَ فٖيهِ cümlesini tekiden وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ... الخ cümlesini zikretti. Yani “Kur’an, şek və şüphelere mahal deyildir. Sizin şüpheleriniz ancaq kalplerinizin hastalığından və tabiatınızın sekametinden neş’et edir.” Bəli gözleri hasta olan, güneşin ziyasını inkâr edər; ağzı acı olan, tatlı suya acı deyər.
فَا۟تُوا بِسُورَةٍ مِن۟ مِث۟لِهٖ
Yani “Kur’an’ın mislinden bir surə getiriniz.”
Arkadaş! Bu cümleyi وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ cümlesiyle bağlayan اِن۟ edat-ı şarttır. Şart edatları daima –hararetle ateş kimi– biri səbəb, diğeri müsebbeb iki cümleye dâhil olurlar. İlm-i nahivce birisine fiilü’ş-şart, ikincisine cezaü’ş-şart denir. Bu iki cümle arasında, hararetle ateş arasında olduğu kimi “lüzum” lâzımdır. Halbuki bu iki cümle arasında lüzum görünmür. Binaenaleyh ayənin ihtisarı dolayısıyla ortadan kaldırılan cümlelere müracaat lâzımdır. Mukadder cümleler isə تَشَبَّثُوا ، وَجَبَ التَّشَبُّثُ ، تَعَلَّمُوا ، جَرِّبُوا emirleridir. Bunlar sıra ilə ikincisi birincisine lâzımdır. Yani ityan (delil getirmek) tecrübeye lâzımdır; tecrübe taallüme, taallüm vücub-u teşebbüse, vücub-u teşebbüs də teşebbüse, teşebbüs də raybe lâzımdır. Demək bu qədər lüzumların takdiri lâzımdır ki “Kur’an’ın bir mislini getiriniz.” ilə “Kur’an’da şüpheniz varsa…” arasında lüzum tezahür edebilsin.
وَاد۟عُوا شُهَدَٓاءَكُم۟ مِن۟ دُونِ اللّٰهِ
Bu cümlenin, üç vecihle mâkabliyle irtibatı vardır.
Birinci Vecih: “Kur’an’a muaraza etmekten zâhir olan aczimiz, bütün insanların acizliyini istilzam etməz. Biz yapamadık amma başkaları yapabilirler.” deyə zihinlerine gelen vesveseyi def’etmək üçün Qurani-Kərim bu ayənin dili ilə “Büyüklerinizi, reislerinizi də çağırınız, sizə yardım etsinler.” deyə onları ilzam etmişdir.
İkinci Vecih: “Eğer biz muaraza teşebbüsünde bulunsak bizi destekleyen, müdafaa eden yoxdur.” deyə ileri sürdükleri zu’mlarını da reddetmişdir ki “Herhangi bir meslek olursa olsun, mutaassıpları çoktur. Muaraza ettiğiniz takdirde, sizi müdafaa eden çox olur.” deyə onları iskât etmişdir.
Üçüncü Vecih: Qurani-Kərim sanki onlara istihzaen dir ki: “Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam, bütün insanlara nübüvvetini tasdik ettirmek üçün Allah’ından yardım istedi. Allah’ı da Kur’an’ına sikke-i i’cazı basarak çoxlu insanlara tasdik ettirdi. Sizin âlihelerinizden bir faydanız varsa siz də onları çağırınız, sizə yardım etsinler.”
فَاِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا
Yani “Tecrübeden sonra baxın. Muarazaya kādir olmadığınız takdirde, acziniz zâhir olur və muarazayı da yapmış olmazsınız.”
وَلَن۟ تَف۟عَلُوا
Yani “Mazide yapamadığınız kimi bundan sonra da kat’iyetle yapamayacaqsanız.” Binaenaleyh “Bizim mazide yapamamamız, istikbalde beşerin yapamamasını istilzam etməz.” deyə izhar ettikleri o bahaneyi də لَن۟ تَف۟عَلُوا ilə def’etmişdir. Və eyni zamanda üç vecihle i’caza işarə yapmışdır:
Birinci Vecih: Gaibden haber vermişdir və ihbar ettiği kimi də muaraza vaki olmamışdır. Baxın milyonlarca Arabî kitab vardır və bütün müellifler, dost olsun düşman olsun, Kur’an’ın üslubunu taklit etmeye fevkalâde müştak oldukları halde heç bir müellif, heç bir kitabında Qurani-Kərim’in üslubunu taklit etmeye muvaffak olamamışdır. Sanki Bəyanı Möcüzə Quran نَو۟عٌ مُن۟حَصِرٌ فِى الشَّخ۟صِ yani bir şahısta inhisar etmiş bir nevidir. Binaenaleyh Qurani-Kərim ya bütün kitabların altındadır –bu gülünç bir sözdür– və ya bütün kitabların fevkinde, fevka’l-küll bir nadiredir.
İkinci Vecih: Belə böyük bir davada və müşkül bir makamda, onların âsablarını tahrik, izzet-i nefislerini kırmak suretiyle “Yapamayacaqsanız.” deyə kat’iyetle verdiyi hüküm; onun emin, mutmain, itimatlı olduğuna bir delildir.
Üçüncü Vecih: Sanki Qurani-Kərim dir ki: “Sizler fesahatin ümerası və hamıdan çox fesahate möhtac olduğunuz halde, muarazaya kādir olamadınız. Beşer də Kur’an’ın muarazasına kādir ola bilməz.” Və keza Kur’an’ın neticesi olan İslâmiyet’e bir nazirenin yapılmasına zaman-ı mazi kādir olmadığı kimi istikbal zamanı da onun mislinden âciz kalacağına bir işarətir.
فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتٖى وَقُودُهَا النَّاسُ وَال۟حِجَارَةُ اُعِدَّت۟ لِل۟كَافِرٖينَ
Yani “Kâfirlere hazırlanan bir ateşten sakınınız ki odunu, insanlar ilə taşlardır.” فَاتَّقُوا cümlesi اِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا cümlesine cezaü’ş-şart olduğu cihetle, aralarında lüzumun bulunması lâzımdır. Halbuki muarazanın yapılmaması, ateşten sakınmayı istilzam etməz. Binaenaleyh ihtisar üçün ortadan kaldırılan cümlelere müracaat etmekle, bu lüzumu arayıp bulacağız. Belə ki:
1- Muarazanın yapılmamasından Kur’an’ın i’cazı lâzım gəlir.
2- Kur’an’ın i’cazından Allah’ın kelâmı olduğu lâzım gəlir.
3- Allah’ın kelâmı olduğundan emirlerine imtisal lâzım gəlir.
4- Emirlerine imtisalden ibadətin yapılması lâzım gəlir.
5- İbadetin yapılması ateşe girmemeye vesiledir.
İşte bu cümlelerin arasında bulunan lüzumların silsilesinden فَاتَّقُوا ilə اِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا arasındaki o gizli lüzum tezahür edər. Və bu yapılan îcaz və ihtisardan, i’cazın bir şuâı meydana gəlir.
اَلَّتٖى وَقُودُهَا النَّاسُ وَال۟حِجَارَةُ: Qurani-Kərim, onları فَاتَّقُوا النَّارَ cümlesi ilə tehdit ettikten sonra نَارٌ kelimesinin bu cümle ilə vasıflandırılmasıyla da o tehdidi tekid və teşdid etmişdir. Çünki odunu insanlar ilə taşlar olan bir ateşin heybeti, dehşeti və havfı daha şedittir. Və keza bu cümle ilə sanemlere ibadət yapanları zecir və men’etmeye işarə yapılmışdır. Belə ki: “Ey insanlar! Allah’ın emirlerine imtisal etmeyip bilhassa taşlara və camid şeylere ibadət yaparsanız, mütləq bilin ki tapanlar ilə taptıkları şeyleri yiyip yutacaq bir ateşe gireceksiniz.”
اُعِدَّت۟ لِل۟كَافِرٖينَ: Bu cümle فَاتَّقُوا ilə اِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا cümleleri arasındaki lüzumu izah edər və kararlaştırır. Yani bu ateş azabı, Kur’an’a imtisal etmeyen kâfirlere hazırlanmışdır. Hem bu ateş, tufan vesair musibetler kimi iyi pis bütün insanlara şâmil musibetlerden deyildir. Ancaq bu musibeti celbeden, küfürdür. Bu beladan kurtuluş çarəsi ancaq Qurani-Kərim’e imtisaldir.
Mazi sîgasıyla zikredilen اُعِدَّت۟ kəlməsi, cehennemin el-ân mahluk və mevcud olub Ehl-i İtizal’in bilâhare vücuda geleceğine zehabları
kimi olmadığına işarətir.
Ey arkadaş! Ateş unsuru, kainatın bütün kısımlarını istila etmiş çox böyük bir unsurdur. Bir damar kimi kainatın yaratılışından başlayarak hər tarafa dal budak salıp gelen bu şecere-i nâriyeye nazar-ı hikmetle dikkat edilirse bu şecerenin başında yani sonunda böyük bir meyvenin bulunduğu anlaşılır. Bəli, torpağın içinde böyük və uzun bir damarı gören adam, o damarın başında kavun kimi bir meyvenin bulunduğunu zannetmesi kimi, âlemin hər tarafında damarları bulunan bu şecere-i nâriyenin də cəhənnəm kimi bir meyvesinin bulunduğuna bi’l-hads yani sürat-i intikal ilə hükmedebilir.
Sual: Cəhənnəm indi mevcud olduğu takdirde, yeri nerededir?
Cavab: Biz Ehl-i Sünnet və’l-Cemaat el-ân cehennemin vücuduna itikad edirik amma yerini tayin edemirik.
Sual: Bazı hadîslerin zâhirine göre cəhənnəm, tahte’l-arzdır yani yerin altındadır. Və keza bir hadîse nazaran, cəhənnəm ateşinin dünya ateşinden iki yüz derece fazla harareti vardır. Bu nöqtələrın izahı?
Cavab: Kürenin tahtı merkezinden ibarettir. Buna binaen arzın tahtı merkezidir. Nazariyat-ı hikemiyece sabit olduğu vecihle, arzın merkezinde harareti iki yüz min dereceye bâliğ bir ateş vardır. Çünki hər otuz üç zira’ derinliğinde tahminen bir derece hararet artar. Buna binaen merkeze qədər iki yüz min dereceli bir hararet meydana gəlir. İşte bu nazariyeye, mezkûr hadîsin meali mutabık gəlir. Buna binaen küre-i arzın merkezinde bulunan iki yüz min derece hararetli bir ateş, cəhənnəmə bir çərdək hükmünde olub kıyamette kabuğu hükmünde bulunan tabaka-i türabiyeyi çatlatıp bütün dehşetiyle çıkar, tevessü etmeye başlar və tam teçhizatıyla cəhənnəm meydana gəlir, denilebilir.
Və keza bir hadîse nazaran “zemherir” namında, bürudet ilə yakan bir ateş vardır. Bu hadîs də o nazariyeye mutabıktır. Çünki merkez-i arzdan sathına qədər derece derece artan və ya tenakus eden ateş, zemherir də dâhil olmaq üzere ateşin bütün mertebelerine şâmildir. Hikmet-i tabiiyede takarrur ettiği kimi ateş bazen elə bir dereceye gəlir ki yakınında bulunan şeylerden hararetleri tamamen celb və cezb etmekle, onları bürudet ilə yakar və suyu incimad ettirir.
Sual: Mezkûr hadîse göre cəhənnəm, arzın merkezindedir. Halbuki arz, cəhənnəmə nisbeten bir yumurta kadardır. O kocaman cəhənnəm, arzın karnında necə yerleşir?
Cavab: Bəli, âlem-i mülk yani âlem-i şehadet yani bu görmekte olduğumuz âleme göre cəhənnəm, arzın içindedir deyə cehennemi kiçik gösteririk. Amma âlem-i âhirete nazaran, cəhənnəm elə azamet peyda edər ki minlərlə arzları içine alır, doymaz. Bu âlem-i şehadet, bir perde kimi onun tevessüüne mani olmuşdur. Binaenaleyh arzın içindeki cehennemden maksat, cehennemin qəlbi və cehennemin çekirdeğidir.
Və keza cehennemin arzın altında bulunması, arzın karnında və ya arz ilə muttasıl, yapışık olmasını istilzam etməz. Çünki şems, kamer, yıldız, arz kimi küreler, həmişə şecere-i yaradılışin meyveleridir. Malûmdur ki meyvenin altı, bütün dalların aralarına şümulü vardır. Binaenaleyh Allah’ın mülkü çox geniştir. Şecere-i yaradılışin dalları da hər tarafa uzanıp gitmişdir, cəhənnəm haraya giderse yeri vardır.
Və keza bir hadîse göre cəhənnəm matvîdir, yani bükülmüşdür, yani tam açık deyildir. Demək cehennemin bir yumurta kimi arzın merkezinde mevcud və bilâhare tezahür edeceği mümkinattandır.
İhtar: Cehennemin indi mevcud olmadığına Mutezileleri sevk eden bu hadîs olsa gerektir.
Arkadaş! Bu ayənin cümlelerini yoklayalım, bakalım; o zarflar necə sadeflerdir, içlerinde ne kimi cevherler vardır:
Bəli وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا عَلٰى عَب۟دِنَا cümlesinin başındaki و harf-i atıftır. Malûm ya bir şeyin digər bir şeye atfı, aralarında bir münasebetin bulunmasına mütevakkıftır. Halbuki اِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ ilə يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اع۟بُدُوا cümleleri arasında münasibət görünmür. Bunların aralarındaki münasibət ancaq iki sual və cavabın takdiriyle tezahür edər. Belə ki:
Evvelki ayədə ibadəte emredildiğinde “İbadet nasıldır?” deyə vârid olan suale cevaben: “Kur’an’ın talim ettiği kimi.” denildi. “Kur’an Allah’ın kelâmı mıdır?” deyə edilen ikinci suale cevaben وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ denildi. İşte hər iki cümle arasında bu surətlə münasibət tezahür edər və harf-i atfın da muktezası yerine gəlir.
Sual: اِن۟ şek və tereddüdü ifade edər. اِذَا isə cezm və kat’iyete delâlet edər. Onların şek və raybları, Kur’an hakkında kat’îdir. Binaenaleyh makamın iktizası hilafına اِن۟ kelimesinin اِذَا kelimesine tercihen zikrinde ne kimi bir işarə vardır?
Cavab: Bəli, onların şek və rayblarını izale edəcək esbabın zuhurundan dolayı, o kimi şüphelerin vücuduna kat’iyetle hükmedilemiyeceğine ancaq o şeklerin vücuduna yenə şek və şübhə ilə hükmedilebileceğine işarətir.
İhtar: اِن۟ kelimesinin ifade ettiği şek və tereddüt, üslubun iktizasına göredir. Hâşâ mütekellime ait deyildir.
اِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ ilə اِنِ ار۟تَب۟تُم۟ cümleleri bir manayı ifade ettikleri və ikinci cümle, birinci cümleden qısa olması üsluba daha uygun olduğu halde, birinci cümlenin ikinci cümleye tercihen zikri; onların rayblarının menşei, hasta tabiatlarıyla pis vücudları olduğuna işarətir.
Sual: Onlar rayblara zarf və mahal oldukları halde, onları mazruf, raybı onlara zarf göstermek neye binaendir?
Cavab: Bəli, kalplerindeki raybın zulmeti bütün bedenlerine, kalıplarına intişar və istila etmiş olduğundan, özlərinin rayb içinde bulundukları sanılmakta olduğuna işarətir.
Nekre olaraq رَي۟بٍ kelimesinin zikri, ta'mim içindir. Yani hangi raybınız varsa cavab birdir, hər bir raybınıza qarşı mahsus bir cavab lâzım deyildir. Hangi çareye başvurursanız, alacağınız cavab Kur’an’ın i’cazıdır. Bəli, bir çeşme başında su içip tatlılığını anlayan bir adam, bütün o çeşmeden teşa’ub eden arkları tecrübe etmeye hakkı yoxdur; çünki menbaı birdir. Kezalik bir surenin muarazasından âciz kalan adamın, bütün Kur’an’ı tecrübeye hakkı yoxdur. Çünki kâtip birdir.
مِمَّا daki مِن۟ beyanı ifade ettiğinden فٖى شَى۟ءٍ kelimesinin takdirini istəyər. Takdir-i kelâm وَاِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ فٖى شَى۟ءٍ مِمَّا نَزَّل۟نَا olsa gerektir.
نَزَّل۟نَا tabirinden anlaşılır ki onların şüphelerinin menşei nüzul sıfatı olub kat’î cavabları da ispat-ı nüzuldür.
Tedricen yani ayə ayə, surə surə, hâdiselere göre nüzulü ifade eden tef’il babından نَزَّل۟نَا kelimesinin, def’aten nüzule delâlet eden if’al babından اَن۟زَل۟نَا kelimesine tercihen zikredilmesi; onların davalarında “Ne üçün Kur’an def’aten nâzil olmamışdır?” deyə delil getirdiklerine işarətir.
عَب۟دِنَا: Abd lafzının nebi və ya Muhammed (asm) lafızlarına cihet-i tercihi; abd tabiri, Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamın azametine və ibadətin ulüvv-ü derecesine işarə olduğu kimi اُع۟بُدُوا emrini tekiddir və Rəsuli-Əkrəm hakkında vârid olan vehimleri def’etmektir ki o zat, bütün insanlardan ziyade ibadət yapmış və Kur’an’ı okumuşdur.
فَا۟تُوا: Bu emir taciz içindir. Yani emirden maksat, muhataptan bir şey tələb deyildir. Ancaq başlarına vurmakla muarazaya, tecrübeye davet etmektir ki aczleri meydana çıksın.
بِسُورَةٍ... الخ: Bu tabirden anlaşılır ki onların ilzamları, aczleri son hadde bâliğ olmuşdur. Çünki doqquz dereceye bâliğ olan tahaddinin yani muarazaya davet etmenin tabirleri, tabakaları vardır.
1- Yüksək nazmıyla, ihbarat-ı gaybiyesiyle, ihtiva ettiği ulûmu və âlî həqiqətləriyle birlikdə tam bir Kur’an’ın mislini, ümmi bir şahıstan getiriniz.
2- Əgər beləliklə mislini getirmek tâkatinizin fevkinde isə beliğ bir nazımla uydurma şeylerden olsun, getiriniz.
3- Əgər buna da kudretiniz olmazsa on surə qədər bir mislini yapınız.
4- Bu da mümkün olmadı isə uzun bir surenin mislini yapınız.
5- Əgər bu da sizə kolay değilse qısa bir surenin misli olsun.
6- Əgər ümmi bir şahıstan imkân bulamadı iseniz âlim və kâtip bir adamdan olsun.
7- Bu da olmadığı takdirde, birbirinize yardım etmək suretiyle yapınız.
8- Buna da imkân bulunamadığı takdirde, bütün ins və cinlerden yardım isteyiniz və bütün efkârın neticelerinden istimdad ediniz. Neticeleri, tamamen yanınızda bulunan kütüb-ü Arabiyede mevcuddur. Bütün kütüb-ü Arabiye ilə Kur’an arasında bir mukayese yapılırsa Kur’an mukayeseye gəlməz. Çünki hiçbirine benzemir. Elə isə Kur’an ya hepsinden aşağıdır və ya hepsinden yukarıdır. Birinci ihtimal bâtıl və muhaldir. Elə isə hepsinden yuxarı, fevka’l-küll bir kitaptır. On üç asırdan beri misli vücuda gelmemişdir, bundan sonra da vücuda gelemeyəcəkdir, Vəssalam.
9- “Bizim şahitlerimiz yoxdur. Əgər muarazaya girişsek bizi destekleyəcək kimse yoxdur.” deyə gösterdikleri o bahaneyi də def’etmək üçün “Şühedanıza da müsaade edilmişdir. Onları da çağırın, sizə yardım etsinler.”
İşte bu tabakalara dikkat edilirse muarazanın bu mertebelerine işarəen, Qurani-Kərim’in yaptığı îcaz ilə gösterdiyi i’caza bir şuâ görünür.
Arkadaş! Qurani-Kərim’den en qısa bir sureye muaraza etmekten beşerin aczi, mezkûr izahat ilə sabit oldu. Amma i’cazın limmiyet ciheti kaldı. Yani beşerin acizliyini intac eden illet və səbəb nedir? Bəli, Kur’an ilə muaraza və mübarezeye çıkan insanların qüvvəti Cənabı-Haqq tarafından körleştirilerek, muarazayı yapabiləcək kabiliyetten sukut ettirilmişdir. Lakin Abdülkahir-i Cürcanî, Zemahşerî, Sekkakî kimi belâgat imamlarınca beşerin qüvvəti Kur’an’ın yüksək üslup və nazmına yetişemediğinden, aczi tezahür etmişdir.
Bir də Sekkakî demişdir ki: “İ’caz zevkîdir, tarif və tabir edilemez.” مَن۟ لَم۟ يَذُق۟ لَم۟ يَد۟رِ Yani fikri ilə i’cazı zevk etmeyen, tarif ilə vâkıf ola bilməz; bal gibidir. Lâkin Abdülkahir’in iltizam ettiği veche göre, i’cazı tarif və tabir etmək mümkündür. Biz də bu vechi qəbul edirik.
Sual: “Taife”, “necm”, “nevbet” kelimeleri “sure” kelimesinin vazifesini ifa edebilirler. “Sure” kelimesinin onlara tercihen zikrinde ne vardır?
Cavab: Onları şüphelerinin menşei ilə ilzam və boğmaktır. Belə ki:
Onları şüpheye düşürten, güya Kur’an’ın def’aten nâzil olmamasıdır. Demək Kur’an, def’aten nâzil olmuş olsaydı Allah’ın kelâmı olduğunda şüpheleri olmazdı. Lâkin parça parça nâzil olduğundan, şüphelerine bâis olmuşdur ki “Bu, beşerin kelâmıdır, parça parça yapılışı kolaydır, biz də yapabiliriz.” deyə şüpheye düştüler. Qurani-Kərim də onların kolay zannetdikləri yolu, بِسُورَةٍ tabiriyle ihtar və “Haydi mislini getiriniz də sizin kolay zannettiğiniz parça parça şeklinde olsun.” deyə onları kolay addetdikləri yolda boğmuşdur. Və keza Zemahşerî’nin beyanı vechiyle, Qurani-Kərim’in surelere taksim edilmiş bir şəkildə nâzil olmasında çox faydalar vardır. Bəli, çox garib letaifi hâvi olduğu üçün bu üslub-u garib ihtiyar edilmişdir.
مِن۟ مِث۟لِهٖ deki zamir ya Kur’an’a râcidir yani “Kur’an’ın mislini getiriniz.” və ya Hazret-i Muhammed’e (asm) aittir. Yani “Bir sureyi o zatın (asm) misli olan ümmi bir şahıstan getiriniz.” Lâkin birinci ihtimale göre ibarenin hakkı مِث۟لِ سُورَةٍ مِن۟هُ iken iktizanın hilafına بِسُورَةٍ مِن۟ مِث۟لِهٖ denilmişdir. Bunun esbabı: Çünki birinci ihtimalde, ikinci ihtimalin də mülahazası və riayeti lâzımdır. Çünki yalnız Kur’an’ın mislini getirmekle mesele bitmiş olmur. Ancaq ümmi bir şahıstan getirilmesi lâzımdır və muarazanın tamamiyetine şarttır. İşte bunun üçün hem مِن۟ مِث۟لِهٖ deki zamirin Kur’an’a râci olması lâzımdır hem ibarenin tebdili lâzımdır ki hər iki ihtimal mer’î olsun.
Və keza muarazanın tamamiyeti, yalnız bir surenin mislini getirmekle olmur. Ancaq Kur’an’ın tamamına misil olacaq bir mecmudan, bir kitabdan alınan bir surenin mislini getirmek şart olduğuna işarətir.
Və keza nüzulde Kur’an’ın emsali olan kütüb-ü semaviyeye zihinleri çevirir ki aralarında yapılacaq muvazene ilə Kur’an’ın ulviyeti anlaşılsın.
وَاد۟عُوا: Bu tabirin “istiane” və ya “istimdad” kelimelerine cihet-i tercihi “davet” kelimesinin kullanış yerlerinden anlaşıldığı vechile; onları belalardan, zahmetlerden kurtarıp yardım edenler hazır bulunup yalnız çağırmaları lâzımdır, fazla bir zahmete ihtiyaç olmadığına işarətir. “İstiane” və “istimdad” kelimeleri isə yardımcıların hazır bulunduklarına delâlet etmezler.
شُهَدَٓاءَ: Bu tabir, üç manaya tatbik edilebilir:
Birincisi: Böyük ediblerdir. Bu manaya göre, onların muaraza manasında “Bizim kuvvetimiz muarazaya kâfi değilse də böyük edib və hocalarımızın muarazaya kudretleri vardır.” deyə söyledikleri yalanı da Qurani-Kərim وَاد۟عُوا emriyle kesip atmışdır.
İkincisi: Muarazayı destekleyip şehadet edenlerdir. Bu ihtimale nazaran, onların “Biz muarazaya girişsek bizi destekleyen, şehadet eden yoxdur.” deyə gösterdikleri bahaneyi də Qurani-Kərim, müsaade vermək suretiyle “Haydi şahitlerinizi də çağırınız, sizi takviye etsinler.” deyə o bahaneyi də yalana çıkartmışdır.
Üçüncüsü: Âlihe manasınadır. Bu manaya nazaran, sanki Qurani-Kərim onlara qarşı “Yahu bu qədər taptığınız ilahlarınız varken, belə dar və sıkıntılı bir vaktinizde ne üçün onlardan yardım istemiyorsunuz? Onları çağırınız ki bu muaraza belasından sizi kurtarsınlar.” deyə bu cümle ilə onlara tehekküm etmiş, yüzlerine gülmüşdür.
شُهَدَٓاءَكُم۟: İhtisası ifade eden bu izafe شُهَدَٓاءَ kelimesinin hər üç manasına da bakar. Belə ki:
1- Madam ki böyük edib və hocalarınız vardır, tabiî aranızda irtibat, hörmət və muhabbet vardır və yanınızda hazır olub gaib də değillerdir. Əgər onların bu dehşetli muarazaya kudretleri olsaydı, herhalde yardım edeceklerdi. Demək onlar da sizler kimi âcizdirler, kusurlarına bakmayınız.
2- Muarazada sizleri destekleyəcək, şehadet edəcək hər kim olursa olsun qəbul ederiz, çağırınız. Amma onlar belə bedihü’l-butlan bir davada yalan şehadete cesaret edemezler.
3- Mabud ittihaz ettiğiniz âliheleriniz necə sizə yardım etmirlər? Onları da çağırınız bakalım. Lakin onlarda can yox, şuurları da olmadığı kimi heç bir şeye də kādir değillerdir. Onları da mazur görün.
مِن۟ دُونِ اللّٰهِ: Yani “Allah’tan maada...” Bu kayıt, şühedanın birinci manasına göre ta'mimi ifade edər. Yani “Allah’tan maada, dünyada ne qədər erbab-ı fesahat varsa çağırınız.” Şühedanın ikinci manasına nazaran, aczlerine işarətir. Çünki bir meselede âciz və mağlup olan, yemin edər, şahitleri gösterir. Bu, âcizler üçün bir usûldür. Şühedanın üçüncü manasına göre, onların Rəsuli-Əkrəm ilə muarazaları, âdeta şirk ilə tevhid və ya cemadat ilə Hâlık-ı arz və semavat arasında bir muaraza olduğuna işarətir.
اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ: Bu cümle “Biz istersek Kur’an’ın mislini yaparız.” deyə evvelce sarf ettikleri sözlerine işarətir. Və keza onların yalancı olduklarına bir ta’rizdir. Yani “Sıdk erbabı değilsiniz ancaq safsatacı adamlarsınız. Bəli, siz hakkı tələb ederken rayb, şübhə kuyusuna düşmediniz ancaq rayb, şek və şüphelere koşarken içine düşmüş kafasız adamlarsınız.”
İhtar: اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ cümlesinin cezaü’ş-şartı, mâkablinin hülâsasıdır. Takdir-i kelâm:
اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ تَف۟عَلُوا
Yani “Sözünüzde sadık olsaydınız yapacaktınız.”
فَاِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا وَلَن۟ تَف۟عَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ
Arkadaş! اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ تَف۟عَلُوا cümlesi, onların aleyhine bir kıyas-ı istisnaîyi tazammun etmişdir. O kıyasın suret-i teşekkülü: “Eğer sadık olsaydınız yapacaktınız lâkin yapamadınız, elə isə sadık değilsiniz.” Lakin Qurani-Kərim, mukaddime-i istisnaiye yerinde yani “Lâkin yapamadığınız”a bedel فَاِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا... الخ cümlesini, şekki ifade eden اِن۟ ilə söylemişdir. Bunun esbabı isə onların “Yapacağız.” deyə ettikleri zannı bir derece okşamak içindir. Və keza o kıyasın neticesi olan “Sadık değilsiniz.” yerine də o neticenin üçüncü derecede lâzımının illeti olan فَاتَّقُوا النَّارَ söylemişdir. Takdir-i kelâm: “Eğer sadık olsaydınız yapacaktınız, lâkin yapamadınız. Elə isə sadık değilsiniz. Elə isə hasmınız olan Rəsuli-Əkrəm sadıktır. Elə isə Kur’an mu’cizdir. Elə isə iman və tasdikiniz lâzımdır ki ateşe düşmeyesiniz.”
فَاتَّقُوا النَّارَ: Bu emr-i İlahî, onlara yapılan tehditleri dehşetlendirir.
اِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا cümlesindeki تَف۟عَلُوا kəlməsi, fiil-i muzaridir. Bu fiil zaman-ı hal ilə istikbal arasında müşterektir. Huruf-u şartiyeden olan اِن۟ zaman-ı halden istikbal dağlarına atır. Huruf-u câzimeden olan لَم۟ istikbalden mazi derelerine fırlatır. Zavallı تَف۟عَلُوا hər iki edatın ellerinde top kimi oyuncak olmuşdur. Bu edatların bu vaziyetleri zihinleri hem maziye hem istikbale gönderir ki maziyi süslendiren beliğ hitabeleri, altın ilə yazılan muallakatları, Kur’an’ın yakınına hətta gelemediklerini görsünler. O sahifeyi gördükten sonra, istikbal sahifesini də ona kıyas etsinler.
تَف۟عَلُوا nun تَا۟تُوا kelimesine tercihinde, iki nükte vardır:
Biri: Kur’an’ın i’cazı, onların aczindendir. Aczleri isə eserden olmayıp fiilden olduğuna işarətir. Yani aczlerinin menşei; Kur’an’ın misli deyildir, o misli yapmaktandır.
İkincisi isə: İlm-i sarfta ف ع ل bütün fiillerin terazisi olduğu kimi; üsluplarda da uzun hikâyeleri, işleri, vakıaları, kıssaları bir lafız ilə ifade eden bir fezlekedir. Sanki kinaye kabîlinden cümleleri tabir eden bir zamirdir.
وَلَن۟ تَف۟عَلُوا daki لَن۟ huruf-u nâsibeden olub dâhil olduğu fiili istikbale nakleder, müekked və ya müebbed olaraq istikbalde nefyeder. Demək bu cümlenin kaili, çox böyük bir itminan və ciddiyet ilə şek və şübhə etmeyerek bu hükmü vermişdir. Bundan anlaşılır ki o zatın işlerinde hile yoxdur.
Sual: فَاتَّقُوا İttika ilə tecennüb, ikisi də bir manayı ifade edərlər. İttikanın tecennübe cihet-i tercihi nedir?
Cavab: Bəli ittika, imana tabidir. Yani ittika, iman olduktan sonra husule gəlir. Tecennübde bu tebaiyet yoxdur. Binaenaleyh ittika kəlməsi imanı andırır və ittika lafzıyla, imana îma və işarə edilebilir. Lakin tecennüb kəlməsi bu işi göremez. Bunun içindir ki اِن۟ لَم۟ تَف۟عَلُوا nun həqiqi cezası olan اٰمَنُوا nun yerinde تَجَنَّبُوا ya tercihen فَاتَّقُوا ihtiyar və ikame edilmişdir.
اَلنَّارَ: Nârın اَل۟ ilə tarifi, nârın ma’hudiyet və malûmiyetine işarətir. Çünki enbiya-i izamdan işitilmek suretiyle, zihinlerde malûmiyeti takarrur etmişdir.
Sual: اَلَّتٖى esma-i mevsuledendir. “Sıla” dâhil olduğu cümlenin evvelce malûm olduğunu iktiza edər. Halbuki sılası olan وَقُودُهَا النَّاسُ وَال۟حِجَارَةُ evvelce muhataplara malûm değilmiş?
Cavab: نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَال۟حِجَارَةُ ayəsi bu ayədən evvel nâzil olduğuna nazaran muhataplar ondan kesb-i malûmat ettiklerine binaen, burada اَلنَّارَ ilə اَلَّتٖى arasında tavsif muamelesi yapılmışdır.
وَقُودُهَا النَّاسُ وَال۟حِجَارَةُ
Bu kayıtlardan maksat, tehdittir. Tehdidlerin tekid və teşdid edildiğine binaen, burada اَلنَّاسُ kelimesiyle tekid edilmişdir; حِجَارَةٌ lafzıyla da teşdid və tevbih edilmişdir. Belə ki: “Menfaat, necat ümidiyle taştan mamul, mabud ittihaz ettiğiniz sanemler, sizə tazip âleti yani sizi yandırıp yakan ateşe odun olmuşlardır. Zavallılar! Ne üçün bunu düşünmüyorsunuz?”
Sual: اُعِدَّت۟ لِل۟كَافِرٖينَ Cümlede makamın iktizası hilafına لَكُم۟ yerine لِل۟كَافِرٖينَ denilmesi neye binaendir?
Cavab: Bəli, Qurani-Kərim’in takip ettiği usûl, ale’l-ekser ayələrin sonunda küllî kaideleri, fezlekeleri söylediğine göre Qurani-Kərim, onların cehennemlik olduklarını ispat eden delilin ikinci mukaddimesine işarə etmək üzere, ism-i zâhiri zamir yerine, yani لِل۟كَافِرٖينَ cümlesini لَكُم۟ yerine ikame ilə ta'mim yapmışdır. Takdir-i kelâm:
اُعِدَّت۟ لَكُم۟ لِاَنَّكُم۟ مِنَ ال۟كَافِرٖينَ وَالنَّارُ اُعِدَّت۟ لِل۟كَافِرٖينَ
Yani “Siz cehennemliksiniz çünki kâfirlerdensiniz. Cəhənnəm də kâfirler içindir.”
* * *
Yani “İman eden və iyi işler işleyen mü’minlere beşaret ver ki altında nehirler akan cennetler onlarındır. O cennetlerden bir meyvə yedikleri zaman; bu, bundan evvel yediyimiz meyvedir deyərlər. Birbirine benzer bir surette rızıkları getirilip verilir. Və o cennetlerde onlar üçün temiz kadınlar vardır. Və onlar o cennetlerde də daimî bir şəkildə kalacaklardır.”
Arkadaş! Bu ayənin evvela mâkabliyle olan irtibatından bahsedeceğiz. Belə ki:
Bu ayənin geçen ayələr ilə mütefavit çox irtibatları vardır. Yani mezkûr cümlelere doğru bu ayədən uzanıp giden muhtelif hatlar vardır. Baxın, Qurani-Kərim’in bu âyetle işarə ettiği netice, imanla amel-i salihin semeresi, surenin başında mü’minlere yaptığı medh ü senaya bakır.
Və yenə surenin başında, kâfir və münafıklara yaptığı zem və tahkirlerden sonra tuttukları yolun onları ebedî bir şakavete sevk edeceğini beyan etmişdir. Bu âyetle tasrih ettiği saadet-i ebediyenin nurunu göstererek, onların bu böyük nimetleri kaybettiklerinden çektikleri hasretleri tezyid və arttırmışdır.
Və yenə يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اع۟بُدُوا ilə emretdiyi bir kısım dünya lezzetlerinin terkine bâis olan ibadətten neş’et eden zəhmət və meşakkatlere
qarşı, bu âyetle cennetin kapısını açarak cennetin lezaizini göstermekle mü’minlerin kalplerini tatmin və temin etmişdir.
Və yenə teklifin esası və imanın birinci rüknü olan tevhidi, evvelce ispat etmişdir. Bu ayədə də tevhidin semeresini və rahmetin unvanını cənnət və saadet-i ebediye ilə göstermişdir.
Və yenə yukarıda nübüvvet-i Muhammediye (asm) اِن۟ كُن۟تُم۟ فٖى رَي۟بٍ... الخ âyetiyle işarə edilen i’caz ilə ispat edilmişdir. Burada da tebşir və inzar kimi nübüvvet vazifelerine lisan-ı Kur’an ilə işarə edilmişdir.
Və yenə yukarıda îâd və inzar yani tahvif və tehditler yapılmışdır. Burada da vaadler, rağbetler, beşaretler yapılmışdır. Bunların arasındaki münasibət, tezadî bir münasebettir.
Və yenə nefsi və vicdanı, ağlın hükümlerine itaatlerini devam ettiren tergib və terhib, yani ümit və korku hisleri lâzımdır. Bu hislerin vücud bulup devam etmeleri ancaq tergib və terhib yani ümitlendirmek və korkutmakla olur. Tergib və terhibin devamı ancaq vicdanda mevcud tahrik edici bir âmirin vücuduyla olur. İşte bu âyetle, tergib hissi uyandırılmışdır. Evvelki ayələr ilə də terhib hissi tahrik edilmişdir. Bu itibarla aralarında tezadî bir münasibət vardır.
Və yenə geçen ayələrdə âhiretin bir şıkkına yani cəhənnəmə işarə yapılmışdır. Bu ayədə, ikinci şıkkı olan cennetten haber verilmişdir. Bu itibarla âhiretin hər iki şıkkı da zikredilmiş bulunur.
Arkadaş! Cənnət və cəhənnəm, şecere-i yaradılışten ebede doğru uzanıp giden iki daldan tezahür eden iki semeredir və kainatın teselsülen gelmekte olan silsilelerinin iki neticesidir və ebede doğru akıp giden kainat seylinin iki mahzeni və iki havuzudur.
Bəli Cənabı-Haqq, gayr-ı mütenahî hikmətlər üçün bu âlemi, imtihana sahne yaptı; yenə sonsuz hikmətlər üçün tagayyürata, tahavvülata, inkılablara mahal olmasını irade etti və yenə sonsuz gayeler üçün xeyr ilə şerri, nef’ ilə zərəri, hüsün ilə kubhu, hülâsa iyilikle pislüğü karışık bir şəkildə cənnət və cəhənnəmə toxum olmaq üzere kainatın bu mezraasına serpti.
Bəli madam ki bu âlem, nev-i beşerin imtihan meydanıdır və müsabaka yeridir; iyilikle pislüğün birbirinden tefrik edilemeyəcək derecede muhtelit və karışık olmaları lâzımdır ki insanların dereceleri tezahür etsin. İmtihan və tecrübe zamanları bittikten sonra pis insanlar: وَام۟تَازُوا ال۟يَو۟مَ اَيُّهَا ال۟مُج۟رِمُونَ “Ey mücrimler! Bir tarafa çekiliniz!” deyə olan tüy ürpertici, sâıkavari, şiddetli emr-i İlahîye maruz kalacakları kimi; iyi insanlar da فَاد۟خُلُوهَا خَالِدٖينَ “Daimî kalmak üzere cənnətə giriniz.” deyə olan Cənabı-Haqqın mün’imane, şefikane, lütufkârane emirlerine mazhar olacaklardır. İnsanlar bu iki kısma ayrıldıktan sonra, kainat da tasfiye ameliyatına uğrayacaq. Pislüğü, şerri, zərəri tevlid eden maddelerin bir tarafa çekilmesiyle cehennemin; iyiliği, hayrı, nef’i doğuran maddelerin də digər tarafa çekilmesiyle cennetin teçhizatları ikmal ediləcəkdir.
* * *
MUKADDİME
Bu ayə mâkabliyle birlikdə kıyamete, haşre işarə edər. Binaenaleyh bu meselede nazara alınacaq dörd nöqtə vardır:
Birincisi: Âlemin imkân-ı harabiyetiyle ölümüdür.
İkincisi: Harabiyetin vukua gelmesidir.
Üçüncüsü: Tamir və ihyasıdır.
Dördüncüsü: Tamirinin imkânı və vukuudur.
Evvela: Harabiyet-i âlem imkân dairesinde olub olmadığından bahsedeceğiz.
Bəli, âlemde tekâmül kanunu vardır. Bu kanuna tabi olan, neşv ü nema kanununa dâhildir. Bu kanuna dâhil olanın bir ömr-ü tabiîsi vardır. Ömr-ü tabiîsi olanın, ecel-i fitrisi vardır; ecelin pençesinden kurtulamaz.
Bəli, kainatın ihtiva ettiği envaın və bu envaın ihata ettiği efradın kısm-ı ekserisi bu kanunlara tabidirler. Binaenaleyh âlem-i sağir denilen insan, ölümden və harabiyetten kurtulamadığı kimi; insan-ı kebir denilen âlemin də ölümden necatı yoxdur. Və keza kainatın bir ağacı ölümden, dağılmaktan halâs olmadığı kimi şecere-i yaradılışten olan kainat silsilesinin də harabiyetten kurtuluşu yoxdur.
Bəli, əgər kainat ömr-ü fitrisinden evvel haricî bir tahribata və ya Sâni’i tarafından bir hedm və kıyamete maruz kalmasa hətta, fennî bir hesap ilə kainatın elə bir günü geləcəkdir ki اِذَا السَّمَٓاءُ ان۟شَقَّت۟ اِذَا الشَّم۟سُ كُوِّرَت۟ اِذَا النُّجُومُ ان۟كَدَرَت۟ kimi ayələrə mâsadak olacaqdır və insan-ı kebir denilen koca kainat, bu boşluğu sekeratının bağırtılarıyla dolduracaqdır.
İkinci Nöqtə: Harabiyet-i âlemin vukua geleceğidir.
Bəli bütün semavî dinler, âlemin harap olacağında müttefiktirler. Hem hər bir fıtrat-ı selime, âlemin öleceğine şehadet edər. Və kainatta gözle görünen bu qədər nev’î, ferdî, yevmî, şehrî, senevî tagayyürat, tahavvülat, inkılabların yalnız işarəleriyle deyil, sarahatleriyle, kıyametin geleceği sabittir. Əgər bu icmal ilə kanaat hasıl edemediysen bir parça izahat verelim.
Arkadaş! Kainat dediyimiz bu apartman-ı İlahî elə ulvi, yüksək, derin, ince nizamlara tabi və elə acib garib rabıtalara bağlıdır ki əgər bir duvarı və ya bir taşı “Yerinden çık!” emrine hedef olsa derhal âlem, ölüm hastalığına düşer, sekerata başlar; yıldızlar arasında müsademeler, ecram arasında muharebeler vukua gəlir. Bu gayr-ı mütenahî boşluk; olduqca şiddətli sayhalar, çox dehşetli sâıkalar, çox korkunç sesler, sadâlar, gürültüler və gümbürtülerle dolar. Bəli insan-ı kebirin ölümü, kiçik bir ölüm deyildir. Sekerata başladığı zaman, milyarlarca kürelerin çarpışmasından husule gelen fırtınanın ne tasavvuru və ne tarifi və ne də görülmesi imkân dairesinde deyildir.
İşte bu şiddetli ölüm ilə yaradılış bayılır, kainat yayılır, yaradılışin yağı ayranı birbirinden ayrılır. Cəhənnəm maddesiyle, aşiretiyle bir tarafa çekilir; cənnət də letafetiyle, lezaiziyle və bütün güzel unsurlarıyla tecelli və incilâ edər.
Sual: Kainat ilk yaratılışında ebede elverişli olaraq sabit bir şəkildə yaratılsaydı belə tagayyüratlı, inkılablı, mâil-i inhidam bir surette yaratılıp bilâhare tahripten sonra ebediyete kabil, metin bir şəkildə yapılmasından daha iyi və daha qısa olmaz mıydı?
Cavab: Vaktâ ki Cənabı-Haqq, hikmet-i ezeliye ilə inayet-i ezeliyenin iktizasınca, insanların kabiliyetlerinin tezahürünü və istidatlarının neşv ü nemasını irade etmekle, nev-i beşeri imtihan və tecrübeye tabi tuttu, zararları menfaatlere kattı, şerleri hayırların içine attı, güzellikleri çirkinliklerle cem’etti; hepsini birbirine karıştırarak kainatın hamuru ilə birlikdə yaratılış teknesinde yoğurduktan sonra kainatı tagayyür, tebeddül, tekâmül kanunlarına tabi tuttu.
Vaktâ ki imtihan perdesi kapanır və tecrübe zamanı nihayet bulur və kainat tarlasının vakt-i hasadı hulûl edər. Sâni’-i Hakîm inayetiyle, birbiriyle karışık yoğurduğu zıtları tasfiye edər, içlerinden tagayyürü doğuran esbabı ayırır və ihtilaf maddelerini tefrik edər. Sonra cəhənnəm ebede elverişli olaraq metin və kavî bir cisimle teşekkül edərək وَام۟تَازُوا hitabına hedef olur. Cənnət isə esasatıyla birlikdə ebedî və muhkem bir şəkildə tecelli edər və münceli olur.
Bəli, gerek cehennemi gerek cenneti teşkil eden ecza və maddeler arasında münasibət vardır, zıddiyet yoxdur. Münasibət nizam-nizam-intizamın şartıdır, nizam da devama sebeptir. Və keza bu iki menzilin halkı da ebedî oldukları üçün vücudlarını teşkil eden ecza, tagayyüre maruz deyildir. Çünki dünyadaki cisimlerinin terkip və tahlilleri arasında muvazene yoxdur. Yani cisim bünyelerine girenlerin, çıkanların arasında nisbet yoxdur. Onun üçün inhilale yüz tutarlar. Lakin âhiretteki cisimlerin yapılışı elə deyildir. Eczaları arasında tam manasıyla muvazene vardır ki inhilale mahal kalmaz.
Üçüncü və Dördüncü Nöqtələr: Yani dünyanın ikinci tamiriyle haşrin vukuudur.
Bəli, tevhid və nübüvvetin ispatları, yalnız delil-i naklî ilə sahih deyildir. Çünki devir lâzım gəlir. Bəli, Kur’an və hadîsten ibaret olan naklî delillerin sıhhati, nübüvvetin sıhhat və sıdkına bağlıdır. Əgər nübüvvet də delil-i naklî ilə ispat edilirse muhal lâzım gəlir. Bunun üçün Qurani-Kərim, tevhid ilə nübüvveti delail-i akliye ilə ispat etmişdir. Amma haşir meselesinin hem aklî hem naklî deliller ilə ispatı sahihtir.
Delil-i aklî ilə ispatı وَبِال۟اٰخِرَةِ هُم۟ يُوقِنُونَ âyet-i kerîmesinin bahsinde beyan edilmişdir. Hülâsası: Vücudlarında şek və şübhə olmayan nizam, rəhmət və nemət ancaq və ancaq haşrin gelmesiyle və ikinci bir hayatın tahakkuku ilə nizam, rəhmət, nemət olabilirler. Əgər haşir gelmezse və ikinci bir həyat tahakkuk etmezse bunları esmaü’l-ezdaddan addetmek lâzım gəlir.
Delil-i naklî isə: Bəyanı Möcüzə Quran ilə bütün enbiya, haşrin geleceğine ittifak etmişlerdir.
Aklî və naklî deliller isə: Fahreddinü’r-Râzî’nin tefsirinde bu kabîl delilleri bildiren ayələr beyan edilmişdir. Hülâsa, bilhassa hayvanat və nebatatta daima vukua gelen haşirlere dikkat edib teemmül eden adam, elde edeceği müteferrik emarelerle haşrin vukuuna, hads ilə yani bir sürat-i intikal ilə hükmedəcəkdir.
Indi bu ayənin cümlelerini birbirine bağlayan münasebetlere gelelim.
Bəli, bu ayənin cevherlerini nazmeden və cümlelerinin silsilesine medar-ı bahis olan nöqtə, “saadet”tir. Belə ki:
Saadet-i ebediye iki kısımdır:
Birinci və en birinci kısmı: Allah’ın rızasına, lütfuna, tecellisine, kurbiyetine mazhar olmaktır.
İkinci kısmı isə: Saadet-i cismaniyedir. Bunun esasları; mesken, ekl, nikâh olmaq üzere üçtür. Və bu üç esasın derecelerine göre saadet-i cismaniye tebeddül edər. Və bu kısım saadeti ikmal və itmam eden, hulûd və devamdır. Çünki saadet devam etmezse zıddına inkılab edər.
Birinci kısım saadetin aksamı, tafsilden ehtiyacsızdir və ya gayr-ı kabildir.
İkinci kısım saadetin aksamı isə: Bəli meskenin en latîfi, en cazibedar şekli; etraf-ı erbaası türlü türlü gül və çiçəklər ilə müzeyyen, bağ və bahçelerle muhat, altında sular, nehirler akan kasır və köşklerdir. Bəli, camid kalpleri aşk və şevkle ihya eden, sönmüş olan ruhları şen və şâd eden, şairlere sermaye olaraq şairane teşbihleri, temsilleri, üslupları ilham eden; sular ilə hadravat və nebatattır.
Saadetin ikinci esası olan ekl isə me’kûlat (yiyəcək) qüvvət verdiyi cihetle en iyisi, en lezizi, me’luf olan kısımdır. Yani insana garib, vahşi olmayan şeylerdir. Çünki ülfetle, o nimetin derece-i kıymeti bilinir; ləzzət verdiyi cihetle də lezzetin en böyük ləzzəti, teceddüd və tebeddülündedir. Və keza ekl lezzetini ikmal eden esbabdan biri də o rızkın öz amelinin ücreti olduğunu bilmektir; ikinci bir səbəb də o rızkın menbaının daima göz önünde hazır bulunmasıdır ki qəlbi mutmain olsun, rızık üçün telaş etmesin.
Saadetin esaslarından nikâh isə: Bəli, insanın en fazla ehtiyacını tatmin eden, kalbine mukabil bir qəlbin mevcud bulunmasıdır ki hər iki taraf sevgilerini, aşklarını, şevklerini mübadele etsinler və lezaizde birbirine ortak, gam və kederli şeylerde də yekdiğerine muavin və yardımcı olsunlar. Bəli, bir bax mütehayyir kalan və ya bir şeye dalarak təfəkkür eden adam velev zihnen olsun, istəyər ki biri gelsin, kendisiyle o hayreti, o təfəkkürü paylaşsın. Kalplerin en latîfi, en şefiki; “kısm-ı sânî” ilə tabir edilen kadın kalbidir. Lakin kadın ilə ruhî imtizacı (geçimi) ikmal eden, kalbî ünsiyet və ülfeti itmam eden, surî və zâhirî olan arkadaşlığı samimileştiren; kadının iffetiyle, ahlâk-ı seyyieden temiz və pâk bulunması və çirkin arızalardan hâlî olmasıdır.
Sual: Yiyəcək, içəcək şahsî vücudu ibka etmək içindir. Çünki vücuddan eriyip ayrılan şeylerin yerini doldurup tamir etmək, yemek və gıda ilə olur. Nikâh da nev’in bekası içindir. Halbuki âhirette eşhas ebedî olduğundan, vücudlarında eriyip ayrılan bir şey yoxdur ki gıdaya ihtiyaç olsun və âhirette tenasül yoxdur ki nikâha lüzum olsun?
Cavab: Yemek, içmek və nikâhın faydaları, yalnız bekaya və tenasüle münhasır deyildir. Bəli bu elemli, kederli âlemde onlarda çox böyük ləzzət və faydalar olsun da lezzetler yeri olan âlem-i saadette ne üçün daha nezih ləzzət və faydaları olmasın?
Sual: Bu âlemde ləzzət, elemin def’inden hasıl olur. Halbuki âhirette elem yoxdur?
Cavab: Elemin def’i, lezzetin sebeplerinden biridir. Yoxsa ləzzət, ona münhasır deyildir. Və keza âlem-i ebedînin bu âleme benzetilmesi, kıyas-ı maalfârıktır. Yani aralarında çox farklar bulunduğundan birbirine benzemez. Cənnət ilə Horhor Bahçesi’nin (Hâşiye ) arasında ne nisbet varsa cennetin lezzetleriyle dünyanın lezzetleri arasında da eyni o nisbet vardır. Cennetin Horhor Bahçesi’nden dereceleri ne qədər çox yüksək isə uhrevî lezzetler də dünya lezzetlerine göre öyledir. Hər iki âlem arasında bu böyük tefavüte, İbn-i Abbas لَي۟سَ فِى ال۟جَنَّةِ اِلَّا اَس۟مَائُهَا cümlesiyle işarə etmişdir. Yani “Cennette, dünya meyvelerinin yalnız isimleri vardır.” Yani isimleri birdir lakin lezzetleri ayrıdır.
Cennette lezzetin devamı meselesi isə: Bəli, lezzetin həqiqi ləzzət olması, zeval görmeyip devam etmesindendir. Çünki elemin zevali ləzzət olduğu kimi lezzetin zevali də elemdir hattâ zevalinin tasavvuru hətta elemdir. Bəli, bütün mecazî âşıkların enînleri, bağırıp çağırmaları, bu kısım elemdendir və bütün divanlarıyla yaptıkları ağlamalar, vaveylâlar, həmişə mahbubların firak və zevallerinin tasavvurundan neş’et eden elemdendir. Bəli, çoxlu muvakkat lezzetler var ki zevalleri daimî elemleri intac ettiği kimi; çox elemlerin zevali də leziz lezzetlere bâis olur. Ləzzət və nemət isə devam etmək şartıyla ləzzət və nemət sayılabilir.
Hülâsa: İnsan, ebed üçün yaratılmışdır. Onun həqiqi lezzetleri ancaq marifetullah, muhabbetullah, ilim kimi umûr-u ebediyededir.
Bu ayənin cümleleri arasındaki rabıtaları gördük.
Indi cümlelerinin işgal ettikleri yerler ilə münasebetlerine bakacağız:
Evet وَبَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ bu cümlenin, bu mevki ile münasebeti:
Bəli Cənabı-Haqq, ibadəti teklif etti və nübüvveti ispat etti və Peygamberimizi (asm) tebliğ-i umûra memur yaptı və dünyevî bazı lezzetlere cevaz verməyən və meşakkatleri tazammun eden ibadəte mü’minlerin imtisallerini temin etmək üçün mü’minlere vaad buyrulan tebşirleri tebliğ etmeyi Rəsuli-Əkrəm’e (asm) emretti. Çünki o Hazret (asm) inzar və tahvife (korkutma) memur olduğu kimi; Allah’ın rızasını, lütfunu, kurbiyetini və saadet-i ebediye kimi tebşiratını da tebliğe memurdur.
اَنَّ لَهُم۟ جَنَّاتٍ تَج۟رٖى: İnsanın ehtiyacat-ı zaruriyesi içinde en evvel lâzım olan, mekân və meskendir. Mekânın en güzeli, nebatat və eşcara müştemil olan yerlerdir. Və en latîfi, nebatları arasında suların mecrası olan bahçelerdir. Və en kâmil kısmı, ağaclarının arasından akan nehirlerinin çoklukla bulunmasıdır. Qurani-Kərim bu kısma تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ cümlesiyle işarə etmişdir.
Meskenden sonra insanın en fazla möhtac olduğu; cismanî lezzetlerden yiyəcək, içəcəkdir. Bu kısma da جَنَّةٌ, نَه۟رٌ kelimeleriyle işarə edilmişdir. Sonra rızkın en ekməli, me’luf olan kısımdır ki derece-i kıymeti bilinsin. Meyvelerin ləzzəti, teceddüd və tebeddülündedir. Lezzetin en safisi, hazır və yaxın olanıdır və en lezizi, amelinin ücreti olduğunu bilmektir. Qurani-Kərim bu kısma da كُلَّمَا رُزِقُوا مِن۟هَا مِن۟ ثَمَرَةٍ رِز۟قًا قَالُوا هٰذَا الَّذٖى رُزِق۟نَا مِن۟ قَب۟لُ cümlesiyle işarə etmişdir.
مِن۟ قَب۟لُ: Yani “Bundan əvvəl yediyimiz meyvelerdir və ya dünyada yediyimiz meyvelerdir.” Çünki cennetin meyvələri birbirine benzediyi kimi dünya meyvelerine də zâhiren benzerler.
وَاُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا: Yani “Rızıkları birbirine müteşabih olaraq getirilir.” Hadîste də vârid olduğuna göre, cennetin meyvələri renkçe birdir amma tatları, taamları bir deyildir. Bu cümlede meçhul sîgasıyla zikredilen اُتُوا kelimesinden anlaşıldığı kimi rızkın insana götürülmesi, böyük bir şeref və keramete delâlet ettiğinden böyük bir ləzzəti intac edir.
وَلَهُم۟ فٖيهَٓا اَز۟وَاجٌ مُطَهَّرَةٌ: Mesken və me’kelden sonra insanın en ziyade möhtac olduğu, eşidir. Bu ehtiyacının cennette temin edilmiş olduğuna, bu cümle ilə işarə edilmişdir. Bəli, insan bir refikaya və ya bir refike möhtacdır ki tarafeyn aralarında, hayatlarına lâzım olan şeyleri muavenet suretiyle yapabilsinler və rahmetten neş’et eden muhabbet iktizasıyla, yekdiğerinin zahmetlerini tahfif etsinler və gamlı, kederli zamanlarını, ferah və sürura tebdil edebilsinler. Zaten dünyada insanların tam ünsiyeti ancaq refikasıyla olur.
وَهُم۟ فٖيهَا خَالِدُونَ: İnsan bir nimete və ya bir lezzete mazhar olduğu zaman, en evvel fikrini bozan, vesvese veren; o nimetin və ya o lezzetin devam edib etmeyeceği düşüncesidir. Bu vesveseli düşünceye mahal kalmamak üzere Qurani-Kərim, bu cümle ilə onların ezvacıyla, lezaiziyle birlikdə cennette ale’d-devam kalacaklarını tebşir etmekle, o kederli düşünceden kurtarmışdır.
Bu âyetteki cümlelerin sadeflerinde bulunan cevherleri göstereceğiz:
وَبَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ cümlesinin başında bulunan وَ harf-i atıftır. Atfın hər iki tarafı arasında münasibət lâzımdır. Halbuki burada tebşir ilə mâkabli arasında münasibət görünmür. Ancaq mâkablinde inzar vardır. Elə isə bu tebşir, o mâkablinden tereşşuh eden inzara atıftır.
بَشِّر۟: “Beşaret” tabiri; cennetin, Cənabı-Haqqın fazl u kereminden bir hədiyyə-i İlahiye olub amelin ücreti mukabilinde vâcib bir hak olmadığına işarətir. Çünki hak və ücretin verilmesi, beşaretle tabir edilemez. Buna binaen yapılan ibadət, cənnət üçün olmamalıdır. Tebşirin sîga-i emir kıyafetiyle zikri, tebliğin takdirine işarətir. Çünki Rəsuli-Əkrəm (asm) tebliğe memurdur, tebşire mükellef deyildir. Takdir-i kelâm: “Müjdeleyerek tebliğ et.” deməkdir.
Sual: اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا Bu sıla və mevsule tabiri, ism-i fâil sîgası olan اَل۟مُؤ۟مِنٖينَ den daha uzun olduğu halde neye işarətir?
Cavab: Surenin başında, tafsilen zikredilen اَلَّذٖينَ يُؤ۟مِنُونَ olan sıla və mevsule işarətir ki orada yapılan tafsil, burada yapılan icmale beyan olsun.
Sual: Surenin başında اَلَّذٖينَ nin sıla denilen dâhil olduğu cümle, muzari sîgasıyla zikredildiyi halde, burada mazi sîgasıyla zikredilmişdir. Esbabı nedir?
Cavab: Orada makam, iman və amele teşvik və medih makamıdır. Buna münasib, muzari sîgasıdır. Burada makam, mükâfat və ücreti vermək makamıdır. Buna da münasib, mazi sîgasıdır. Çünki ücret, hizmetten sonra verilir.
وَعَمِلُوا: Bu وَ harf-i atıftır. Atfın tarafeyni arasında münasibət lâzım olduğu kimi mugayeret də lâzımdır. Burada aralarında bulunan mugayeret, mezheb-i İtizal’in hilafına, amelin imana dâhil olmadığına və amelsiz imanın da kâfi gelmediğine delâlet ettiği kimi عَمَلٌ tabiri də tebşir edilenin ücret kimi olduğuna işarətir.
اَلصَّالِحَاتِ: Bu kəlmə, bir şey ilə takyid və tahsis edilmeyerek mutlak və mübhem bırakılmışdır. Mısır Müftüsü Şeyh Muhammed Abdüh’ün telakkisine göre: “İyi şeyler manasında olan صَالِحَاتِ kəlməsi, beyne’n-nâs meşhur və malûm olduğundan mutlak bırakılmışdır.” Mən də dirəm ki: Surenin başına itimaden burada mübhem bırakılmışdır. Çünki surə başında zikredilen يُقٖيمُونَ الصَّلٰوةَ وَمِمَّا رَزَق۟نَاهُم۟ يُن۟فِقُونَ ayəsi, buradaki صَالِحَاتِ yi beyandır.
اَنَّ لَهُم۟ جَنَّاتٍ تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ
Bu ayədən maksat, mükâfattan neş’et eden neşeli ləzzət və sürurdur. Bu maksadın takviyesine işarə eden kayıtlar:
1- اَنَّ nin tekidi.
2- ل ın ihtisası.
3- لَهُم۟ ün takdimi.
4- “Cennet”in cem’iyle tenkiri.
5- “Cereyan”ın zikri.
6- تَح۟تَ ilə birlikdə مِن۟ in zikri.
7- “Nehir” tabiriyle tarifidir.
Bu kayıtların o maksadın tahakkukuna çalıştıklarına bir parça izahat vereceğiz. Belə ki:
Çox böyük bir şey tebşir edildiyi zaman, ağıl tereddüt edər, inanamaz; inandırmak üçün tekide ihtiyaç olur. Və keza neşe və sürur makamları, evhamdan hâlî olmalıdır. Çünki edna bir vehimle, sürur zâil olur. Buna binaen burada o böyük tebşirat اَنَّ ilə tekid edilmişdir ki hem ağıl inansın hem o süruru izale edəcək heç bir evham kalmasın. Və keza bu tebşiratın yalnız bir vaadden ibaret olmayıp bir həqiqət olduğuna işarətir.
İhtisası ifade eden لَهُم۟ deki ل tebşir edilen şeyin onlara mahsus və onların mülkü və onların fazlî istihkakları olduğuna delâlet edər ki lezzetleri tamam, sürurları müzdad olsun. Və illâ bir padşah, bir fakiri misafir ederse madam ki o misafirlik və o sohbet ebedî deyildir, kıymeti yoxdur.
لَهُم۟ ün takdimi hasrı ifade ettiğinden, beyne’n-nâs cennetin onlara tahsis kılındığına və dolayısıyla ehl-i nârın da pərişan hallerini onların gözleri önüne götürmeye səbəb olduğuna delâlet edər. Və bu itibarla cennetin ləzzəti artar və kıymeti tezahür edər.
Cennetin cem’i, cennetlerin taaddüdüne və amellere göre cennetin mertebelerine işarətir. Və keza cennetin hər bir cüzü, cənnət kimi bir cənnət olduğuna və hər bir mü’mine düşen kısım, büyüklüğüne nazaran tam bir cənnət kimi göründüyüne işarətir.
Cennetin tenkiri isə güzelliğinin kabil-i tarif və tavsif olmadığına və ya sâmi’lerin iştiha və istihsanlarının fevkalâdeliğine işarətir.
تَج۟رٖى: Bahçelerin en güzeli, içinde suyu bulunanlardır. Bunların da en güzeli, içlerinden suları akanlardır. Bunların da en iyisi, akıntısı devamlı olanlardır. İşte cereyanın sîga-i muzari kıyafetinde zikredilmesi, o cereyanları tasvir etmekle devamlı olduğuna işarətir.
مِن۟ تَح۟تِهَا: Hadravat (yeşillik) və nebatat içinde cereyan eden suların en iyisi; nebean suretiyle bahçenin içinden çıkmakla yüksək köşklerin altından özünə mahsus terennümatıyla geçen, eşcar və nebatata dağılan sulardır. مِن۟ تَح۟تِهَا kəlməsi, bu kısım sulara işarətir.
اَل۟اَن۟هَارُ: Suların çokluğu, bahçelere daha ziyade menfaat, revnak və güzellik verir. Kezalik kiçik kiçik arklardan tecemmu eden nehirler, daha güzel manzaraları teşkil edər. Bilhassa suları berrak, zülâl, tatlı, soğuk olursa fevkalâde bir qiymət, bir ləzzət verir. İşte اَل۟اَن۟هَارُ kəlməsi cem’iyle, tarifiyle, maddesiyle bu çeşit sulara işarə edər.
كُلَّمَا رُزِقُوا مِن۟هَا مِن۟ ثَمَرَةٍ رِز۟قًا قَالُوا هٰذَا الَّذٖى رُزِق۟نَا مِن۟ قَب۟لُ
Bu böyük cümle, çox kiçik kiçik cümleleri tazammun etmişdir. Bəli, bu cümle mâkabliyle bağlı deyildir, müste’nifedir; vazifesi mukadder bir suali cevaplandırmaktır. Mukadder sual isə səkkiz sualin memzuç və macunudur. Belə ki:
Vaktâ ki iman edenler və amel-i salih işleyenler, cənnət kimi yüksək bir meskenle tebşir edildiler, birdenbire sâmi’in zihnine geldi: “Acaba o meskende rızık olacaq bir şey var mıdır? Varsa o rızık haradan hasıl olur və haradan gəlir? O rızıklar o cennetten hasıl olduğu takdirde, nesinden neş’et edir? Semeratından meydana gelirlerse dünya semeratına benzerler mi? Benzediyi takdirde, birbirine də benzerler mi? Birbirine müşabih olurlarsa tatları bir midir, yoxsa ayrı ayrı mıdır? Tatları muhtelif olduğu takdirde, koparıldıkları zaman yerleri boş mu kalır, yoxsa derhal dolar mı? Tebeddül ettikleri takdirde, devamlı mıdırlar? Devamlı iseler onları yiyenler sevinirler mi? Sevindikleri zaman ne deyərlər?”
Arkadaş! Bu sualleri avucuna koy. Mən də bu cümleleri açar, içlerine bakarım. Sən də dikkat et, bakalım mutabık olacaq mıdır?
كُلَّمَا kəlməsi, devam və tahkike delâlet edər.
رُزِقُوا sîga-i mazisiyle vukuunun tahakkukuna delâlet ettiği kimi maddesiyle də dünyadaki rızıklarını ihtar edər. Və bina-i meçhul sîgasıyla zikri, o rızıkta meşakkatin bulunmamasına və onların (ağalar və beyler kimi) rızıkları ayaklarına geldiğine delâlet edər.
مِن۟هَا مِن۟ ثَمَرَةٍ denilmektense مِن۟ ثَمَرَاتِهَا denilmiş olsaydı daha muhtasar və daha güzel olurdu. Lakin mezkûr suallerden iki suale cavab olduğundan مِن۟هَا ayrı مِن۟ ثَمَرَةٍ ayrı söylemek icab etmişdir.
مِن۟ ثَمَرَةٍ deki tenkir, ta'mimi ifade ettiği cihetle, cennetin bütün semereleri rızık olmaya şâyan olduğuna işarətir.
رِز۟قًا kelimesinin tenkiri isə açlığı gidermek üçün yediğiniz, gördüyünüz rızık olmadığına işarətir.
قَالُوا tefaul babının manası olan şirketi andırır. Yani “O rızkın acib keyfiyetinden ettikleri taaccüb və istiğrabı birbirine söylemeye başladılar.”
هٰذَا الَّذٖى رُزِق۟نَا مِن۟ قَب۟لُ
Bu cümlede mübhem bırakılıp beyan edilmeyen “rızık” kelimesinin dörd manaya ihtimali vardır:
Birincisi: Rızıktan maksat amel-i salihtir. Yani “Bu dâr-ı dünyada rızık olaraq bizə nasib kılınan amel-i salih, yani indi yediyimiz rızıklar, dünyada yapdığımız amel-i salihin neticesidir.” Yani amel ilə ceza arasında o qədər ittisal (bağlılık) vardır ki sanki dünyadaki amel, âhirette tecessüm edib sevap kesilmişdir. Onların sevinçleri, bu noktadan hasıl olmuşdur.
İkincisi: Rızıktan maksat, dünyanın təam və yemekleridir. Yani “Dünyada rızık olaraq bizə verilen təamlar, bunlardır. Amma zevkleri, tatları arasında dağlar qədər fark vardır.” İşte onların istiğrabları bu noktadandır.
Üçüncüsü: Bu semereler, biraz evvel yediyimiz semereler gibidir amma suretleri bir, manaları, tatları ayrıdır. Demək sureten, şeklen bir olduklarından ülfet lezzetini verir; tatlarının ayrı olmasıyla da teceddüd ləzzəti hasıl olur. İşte sevinçleri bu noktadandır.
Dördüncüsü: Hemen indi yediyimiz meyvələr, bu dallardaki meyvelerdir. Demək bir meyvə koparıldığı zaman yeri boş kalmır, derhal yerine bir meyvə peyda olur. İşte bundandır ki cennetin meyvelerinde noksaniyet olmur.
وَاُتُوا بِهٖ مُتَشَابِهًا
Bu cümle itiraziyedir. Yani yeni bir hükmü ifade etmək üçün zikrine lüzum olmadığı halde هٰذَا الَّذٖى رُزِق۟نَا مِن۟ قَب۟لُ cümlesindeki hükmü tasdik və illetini beyan etmək üzere, evvelki cümleye bir zeyl və bir fezleke olaraq zikredilmişdir.
Bina-i meçhul sîgasıyla اُتُوا nün zikredilmesi, ehl-i cennetin işleri, hademeleri tarafından görülmekte olduğuna işarətir.
مُتَشَابِهًا: Yani zâhiren və şeklen bir olduğundan ülfet lezzetini verir; bâtınen və taamen də ayrı olduğu cihetle, teceddüd lezzetini verir. Bu itibarla مُتَشَابِهًا kəlməsi, hər iki ləzzəti îma edir.
وَلَهُم۟ فٖيهَٓا اَز۟وَاجٌ مُطَهَّرَةٌ
Bu cümle لَهُم۟ جَنَّاتٍ تَج۟رٖى... الخ cümlesine atıftır. Atfın tarafeyni arasında lâzım olan münasebetin iktizasınca takdir-i kelâm belə olsa gerektir: “Onlar, öz cisimleri üçün bir meskene möhtac oldukları kimi kadınları üçün də bir meskene möhtactırlar.”
لَهُم۟ kəlməsi ihtisası ifade ettiği cihetle, o ezvacın onların mülkü və onlara mahsus olduklarına delâlet ettiği kimi dünya kadınlarından başqa حُورٌ عٖينٌ ilə tabir edilen bir kısım kadınlar da onlar üçün yaratılmış olduğunu îmaen gösterir.
فٖيهَا: Cənnət o kadınlara zarf və mesken olduğundan anlaşılır ki o kadınlar o yüksək cənnətə lâyıktırlar və eyni zamanda cənnət derecelerinin yüksekliği nisbetinde onların hüsünleri də yükselir. Və keza cennetin də onlar ilə müzeyyen olduğuna gizli bir îma vardır.
مُطَهَّرَةٌ tef’il babından ism-i mef’ul olduğundan herhalde tathir edici bir fâil vardır. O fâil də ancaq yed-i kudrettir. Binaenaleyh yed-i qüdrətin tathir və tenzih ettiği kadınların tavsifleri kabil deyildir.
Və keza مُطَهَّرَةٌ kəlməsi müteaddî olduğuna nazaran, o kadınların taharetleri özlərindən olmayıp başkasından onlara sirayet etmiş olduğu anlaşılır. Binaenaleyh dünya kadınları da cənnətə girdikten sonra bir tetahhur və tasfiye və tasaykul ameliyatıyla güzellikte hurilerin derecelerine çıkacaklarına delâlet edər.
وَهُم۟ فٖيهَا خَالِدُونَ
Yani “Onlar da ezvacları da cənnət də cennetin lezaizi də həmişə ebedîdirler.”
* * *
Gayet kısacık bir meali: Yani “Cənabı-Haqq, kullarını irşad və ikaz etmək üzere, sivrisinek kimi hakir, kıymetsiz bir hayvanla və ya bir mahlukla misal getirmeyi, kâfirlerin keyfi üçün terk etməz. İmanı olanlar, onun Rablerinden hak olduğunu bilirler. Amma kâfirler, Allah bu kimi hakir misallerden neyi irade etmişdir, dirlər. Allah onun ilə çoklarını dalalete atar və çoklarını da hidayete götürür. Lakin fâsıklardan maada dalalete attığı yoxdur. Fâsıklar da ol adamlardır ki Allah’ın taatinden huruçla, misak-ı ezelîden sonra ahidlerini bozarlar və Allah’ın akrabalar arasında və ya mü’minler beyninde emretdiyi hatt-ı muvasalayı keserler, yeryüzünde işleri ifsaddır, dünya və âhirette zərər və hüsrana maruz kalan ancaq onlardır.”
Bu ayənin də sair arkadaşları kimi mevzubahis olacaq vücuh-u irtibatı və cihat-ı nazmiyesi üçtür. Maahâzâ bu ayənin meali hem mâkabline hem mâba’dine hem Kur’an’ın tamamına bakır.
Mâba’dine olan vech-i irtibatı:
Bəli, vaktâ ki Kur’an-ı Azîmüşşan sinekten, ankebuttan misal getirdi, karınca ilə bal arısından bahsetti; müşrikler, münafıklar, Yahudiler itiraz üçün fırsat bularak ahmakane dediler ki:
“Allah azametiyle birlikdə, belə hasis, hakir şeylerden bahsetmeye tenezzül edər mi? Halbuki ashab-ı kemal, bu kimi kıymetsiz şeylerden bahsetmeye tenezzül etmezler, hayâ edərlər.” Qurani-Kərim bu âyetle ağızlarına vurarak kapattı.
Mâkabline cihet-i nazım və irtibatı:
Bəli, Kur’an’ın ihtiva ettiği sıfât və mezayanın heç bir kelâmda, heç bir kitabda, heç bir şahısta bulunmadığı surə başında ispat edildiyi kimi Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın nübüvveti də Kur’an’ın i’cazıyla ispat edildi. Kur’an’ın i’cazı də tahaddi ilə yani muhalifleri muaraza, mübareze meydanına davet etmekle ispat edildi. Çünki muarazaya yapılan davet, sükût ilə cevaplandırıldı. Belə cihanşümul bir inkılabı söndürmek üçün yapılan davet üzerine mübareze meydanına gitmeyip sükût etmək, əlbəttə eser-i aczdir. Qurani-Kərim’in bu ispatlarına qarşı kâfirler habt olub ağızlarını açamadıkları kimi nabızları hətta felce uğradı. Yalnız Kur’an, hər hususta hadd-i kemale bâliğ olduğundan uzaqdan uzağa bazı ufak itiraz taşlarını atmışlardır.
Ezcümle: “ كَمَثَلِ الَّذِى اس۟تَو۟قَدَ نَارًا və اَو۟ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّمَٓاءِ kimi âdi, kıymetsiz misallerden Kur’an’ın getirdiyi təmsillər, yüksək kelâmların kemaline yakışmaz. Bu kimi təmsillər, beyne’n-nâs yapılan mükâlemelere, konuşmalara benzirlər.” deyə mugalata ilə halt etmişlerdir. Qurani-Kərim onların o haltlarını bu âyetle başlarına vurmuşdur.
Arkadaş! Acele etme, burada bir parça durmak icab edər. Onların çox vâhî və zayıf şüpheleri vardır. Bu şübhələr, müteselsil bazı vehimlerden neş’et etmişdir. O vehimler də bazı mugalatalardan husule gelmişlerdir.
Onların Kur’an’ın kemalini tenzil etmək üçün Kur’an’ın temsillerini insanların temsillerine kıyas etmeleri kıyas-ı maalfârıktır, aralarında dünyalar qədər fark vardır. Onları mugalata ilə bu kıyasa sevk eden nöqtələr:
1- Onlar hər şeye, me’luflarına baktıkları nazar ilə bakırlar.
2- Onlar insanın zihninin, fikrinin, lisanının, sem’inin cüz’î olduklarını və cüz’î olduklarından kasden və bizzat iki şeye birlikdə taalluk edemediklerini nazara almışlardır.
3- Himmetin yüksək və alçak kısımlarını tefrik eden mikyasın, iştigal və ihtimamdan ibaret olduğunu düşünmüşlerdir. Yani yüksək şeylere ihtimam edenin himmeti yüksektir, alçak işlerde iştigal edenin himmeti alçaktır.
4- Qiymət və azametin, himmet nisbetinde olduğunu zannetmişlerdir. Hattâ kiçik və ya alçak bir şeyi, yüksək və böyük şahıslara isnad etmezler. Güya azîm insanlar, kıymeti olmayan şeylere tenezzül etmezler və zayıf, kiçik bir şey, o böyük himmet və azameti tahammül edə bilməz.
İşte o boş kafalılar, bu noktalara istinaden Cənabı-Haqq’ı da insanlara kıyas edərək dirlər ki: “Allah celal və azametiyle insanların konuştukları kimi necə insanlar ilə tekellüm etmeye tenezzül edər? Və bu cüz’î və hakir şeylerden necə bahseder? Azametine yakışır mı?”
Əcəba o süfeha takımı; Allah’ın iradesi, ilmi, qüdrəti kimi sair sıfatlarının da küllî, umumî, şâmil, muhit olduklarını bilmezler mi? Və yenə bilmezler mi ki Cənabı-Haqqın azametine mikyas ancaq mecmu âsârıdır, yalnız bir eser mikyas ola bilməz! Və yenə bilmezler mi ki Cənabı-Haqqın tecellisine mizan olacaq, kâffe-i kelimatıdır ki eşcar qələm, denizler mürekkep olsa o kelimatı yazıp bitiremezler. (Hâşiye )
Mesela şems; âkıl, ihtiyar və irade sahibi farz edilse ziyasını bütün âleme neşretdiyi bir sırada pis, mülevves bir zerre də onun ziyasından istifadə ettiği vaxt, şemse qarşı “Ne üçün bu pis, bu mülevves zerre ilə meşgul oldu və ne üçün ona ziyasını verdi?” deyə itiraz edilebilir mi? Hâşâ! Şemsin azametine bir nakîse gəlir mi? Yox.
Binaenaleyh gayet böyük olan bu âlemi, böyük bir sanat ilə və böyük bir ihtimamla halk ettiği kimi cevher-i fert ilə tabir edilen zerre də onun destgâh-ı kudretinden çıkan bir eser-i sanatıdır. Çünki o böyük qüdrətin nazarında cevahir-i fert, yani zerrelerle nücum-u seyyare, yani gezici yıldızlar müsavidirler. Çünki o böyük Allah’ın qüdrəti, ilmi, iradesi, kelâmı, zatî sıfatlarıdır. Zat-ı Akdes’e lâzımdırlar. Onlarda teceddüd yox, ziyade və noksan olmaya kabiliyet yox, tagayyürleri yox ki mertebeleri olsun. Maahâzâ acizlik bu sıfatların zıddı olduğundan onların içine girip oturamaz.
Binaenaleyh qüdrət-i İlahiyede zerre ilə şems arasında fark yoxdur. Mesela, terazinin hər iki gözünde iki güneş və ya iki zerre bulunduğu farz edilse aralarında müsavat və muvazene bulunduğundan hariçten bir qüvvət bir gözüne basarsa o biri göz havaya kalkar. İster o gözde zerre olsun istəyər güneş olsun, o qüvvətə göre farkları yoxdur; ikisi də birdir. Kezalik mümkin olan bir şeyin tarafeyni yani vücud və ademi arasında, terazinin gözleri kimi müsavat olduğundan qüdrət-i ezeliye hangi tarafa basarsa o biri taraf heba kimi havaya kalkar. Güneş, sinek, zerre bu hususta hepsi də birdir.
Hülâsa: Zerre kimi kiçik şeyler və ya âdi fiiller, Hâlık’ın halkıyla vücuda geldikleri üçün onun daire-i ilminde dâhil oldukları bedihîdir. Bu itibarla onlardan bahsetmekte bilbedahe müşahat (münakaşa etmək) yoxdur. Qurani-Kərim اَلَا يَع۟لَمُ مَن۟ خَلَقَ وَهُوَ اللَّطٖيفُ ال۟خَبٖيرُ âyetiyle bu sırra işarə etmişdir. Yani halk eden Hâlık, mahlukunu bilməz mi və bilmemesinin imkânı var mı? Elə isə mahlukundan ne üçün bahsetmesin, ne üçün mahlukuyla konuşmasın?
İkinci Mugalata: Onlar “Kur’an’ın üslupları və şivesi altında bir insanın timsali görünür.” dirlər. Çünki Kur’an’da bahsedilen âdi işler və hakir şeyler, insanların arasında yapılan muhavere və konuşmalar gibidir.
Bu cahil herifler bilmezler mi ki söylenilen bir kelâm, bir cihetten mütekellimine bakarsa bir neçə cihetten də muhatabına bakar. Çünki muhatabın ahvalini nazara almaq lâzımdır ki söylenilen söz o ahvalin iktizası üzerine söylensin. Binaenaleyh Kur’an’ın muhatabı beşerdir. Kur’an’ın maksadı da tefhimdir. Yani beşerin bilmediyi şeyleri bildirmektir. Buna binaendir ki belâgatın iktizası üzerine Kur’an, beşerin hissiyatıyla memzuç olan üsluplarını giyer və şivesiyle söyler ki beşerin fehmi söylenilen sözden tevahhuş edib ürkmesin.
Bəli, yüksək bir insan, bir çocukla konuşduğu zaman çocukların şivesiyle konuşursa çocuğun zihnini okşamış olur. Çocuğun fehmi, onun çat pat söylediyi sözler ilə ünsiyet peyda edər; söylediklerini dinler və anlar. Aksi halde o insan ilə o çocuk arasında bir malûmat alışverişi ola bilməz. Allah ilə beşer arasındaki ahz u i’talar da böyledir. Əgər Cənabı-Haqq beşere i’ta edeceği malûmatı beşerin terazisiyle tartıp vermezse beşer kat’iyen ne bakar və ne də alır. Çünki beşer ancaq alışmış olduğu terazisinin dilinden anlar, bu fennî terazilerin dilinden anlamaz.
Sual: Hakikaten eşyanın hakareti, hısseti; qüdrətin azametine, kelâmın nezahet və nezaketine münafîdir?
Cavab: Bazı şeylerde və ya işlerde görünen hakaret, çirkinlik eşyanın mülk cihetine aittir. Yani dış yüzüne nâzırdır və bizim nazarımızda elə görünür. Və bunun üçün eşya ilə yed-i qüdrət arasına perde olaraq esbab-ı zâhiriye vaz’edilmişdir ki sathî nazarımızda yed-i qüdrətin o kimi eşya ilə mübaşereti görünmesin. Lakin melekût ciheti yani içyüzü isə şeffaf və yüksektir. Qüdrətin taalluk ettiği bu cihette, heç bir şey qüdrətin taallukundan hariç deyildir.
Bəli, azamet-i İlahiye esbab-ı zâhiriyenin vaz’ını iktiza ettiği kimi vahdet və izzet-i İlahiye də qüdrətin bütün eşyaya şümulünü və kelâmın hər şeye ihatasını iktiza edərlər. Maahâzâ bir zerre üstünde zerreler ilə yazılan bir Kur’an, sahife-i semada yıldızlar ilə yazılacaq Kur’an’dan hüsün və güzellikte aşağı deyildir. Və keza (Hâşiye ) bir sivrisineğin yaratılışı, sanatça filin yaradılışinden dûn deyildir.
Kelâm sıfatı da eynilə qüdrət sıfatı gibidir. Bir çocukla konuşup söz anlatmak, bir feylesofla konuşmaktan aşağı deyildir.
Sual: Bu temsillerde görünen hakaret-i zâhiriye neye aittir?
Cavab: O kimi haller təmsil getirene ait deyildir ancaq mümessel-i lehe aittir. Yani kime və ne şeye təmsil getirilmişse ona aittir. Zaten kelâmın güzelliği, belâgatı; mümessel-i lehe mutabakatı nisbetindedir. Bəli, bir padşah bir çobana, çobanlara mahsus bir abâ, bir palto və kelbine də bir kemik verirse “Padşah iyi yapmadı.” deyə kimse itiraz edə bilməz. Çünki hər şeyi lâyıkına vermişdir. Binaenaleyh mümessel-i leh ne qədər hakir olursa təmsili də o qədər hakir olur və ne qədər böyük olursa təmsili də o qədər böyük olur. Bəli sanemler çox âdi, hakir olduklarından Cənabı-Haqq, sineği (Hâşiye ) onlara musallat kılmışdır və ibadətleri də o qədər çirkindir ki نَس۟جُ ال۟عَن۟كَبُوتِ ilə yani örümceğin ağıyla tabir edilmişdir.
Üçüncü Mugalata: Onlar dirlər ki: “Həqiqəti izhar etmekte aczi îma eden bu kimi temsilata ne ihtiyaç vardır?”
Cavab: Kur’an’ı inzal etmekten maksat, cumhur-u nâsı irşad etmektir. Cumhur isə avamdır. Avam-ı nâs, çıplak olan həqiqətləri göremez; ülfet peyda etmedikleri akliyat-ı mahzayı və mücerredatı fehimleri alamaz. Bunun üçün Cənabı-Haqq, lütuf və ihsanıyla həqiqətləri onların ülfet ettikleri bir libas ilə bir şive ilə göstermişdir ki tevahhuş edib ürkmesinler. Bu bahis, müteşabihat bahsinde geçmişdir.
Bu ayənin cümleleri arasındaki irtibata gelelim:
Bəli اِنَّ اللّٰهَ لَا يَس۟تَح۟يٖٓى اَن۟ يَض۟رِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَو۟قَهَا cümlesi onların îrad ettikleri aşağıdaki müteselsil itirazları reddedir.
1- Allah’ın beşer ilə konuşmasında və onlara kahr və itab etmekte və onlardan şikâyet etmekte ne hikmət vardır? Halbuki bu kimi şeylerden anlaşılır ki âlemde insanın da başqa bir tasarrufu, bir təsiri vardır.
2- İnsanlar arasında cereyan eden konuşmalar kimi temsillerin getirilmesi… Çünki bu Kur’an’ın beşer kelâmı olduğuna alâmettir.
3- Kelâmın arkasında, üslupların arasında insanın timsali görünür.
4- Həqiqətlər, temsilatla tasvir edilir. Bu isə həqiqəti izhar etmekten âciz olduğuna delâlet edər.
5- Getirilen təmsillər âdi temsillerdir. Bu isə mütekellimin zihni inhisar altında olduğuna emaredir.
6- Hakir və kıymetsiz şeylerden təmsillər getirilir. Bu da mütekellimin zayıf olduğuna delildir.
7- Getirilen temsillere mecburiyet olmadığından terki zikrinden evlâdır.
8- Bilhassa ehl-i izzetin hayâ edərək tenezzül etmedikleri şeylerden təmsil getirilmişdir.
Qurani-Kərim bu itiraz silsilesini اِنَّ اللّٰهَ لَا يَس۟تَح۟يٖٓى اَن۟ يَض۟رِبَ مَثَلًا مَا... الخ cümlesiyle bir darbede kırmış və yıkmışdır.
1- Eşyanın içyüzleri yüksək və şeffaf olduğundan, bu yüzlerden bahsetmek azamet və celale münafî olmadığı kimi uluhiyetin iktizası üzerine dış yüzleri çirkin görünenlerin bahsedilmekten, zikredilmekten hariç tutulmaları, uluhiyet kanununa muhaliftir. Çünki bir hâkim, tebaasından Çingeneleri hukuk-u medeniyeden ihraç etməz.
2- Belâgat və hikmetin iktizası üzerine, hakir manaları ifade üçün hakir temsillerin zikrinde bir muhalefet yoxdur.
3- Âdi temsillerde bir beis yoxdur, terbiye və irşad elə istəyər.
4- İnayet-i İlahiyenin iktizası üzerine, həqiqətlər temsilatla tasvir edilir.
5- Rububiyet və terbiyenin iktizasına binaen, insanları öz aralarında cereyan eden muhavereleri, üslupları, şiveleriyle irşad etmək lâzımdır.
6- Hikmət və nizamın iktizası üzerine, Cənabı-Haqqın insanlar ilə konuşması zarurîdir.
Hülâsa: Cənabı-Haqq insanlara cüz-i ihtiyarî vermekle, onları âlem-i ef’ale masdar yaptı. O âlem-i ef’ali bir nizam altına almaq üzere kelâmını, yani Kur’an’ını da o âlem-i ef’ale gönderdi. Binaenaleyh tanzif və tanzim üçün yapılan İlahî bir program, itirazlara mahal ola bilməz.
فَاَمَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا فَيَع۟لَمُونَ اَنَّهُ ال۟حَقُّ مِن۟ رَبِّهِم۟
Bu cümleyi evvelki cümle ilə bağlayan alâkaya gelince:
Evvelki cümledeki hükmü ispat üçün bu cümle, bir delilin yolunu gösterir və zihne gelen vehimleri də def’edir. Belə ki:
Hər kim inayet-i ezeliye ilə rububiyet-i İlahiyeyi göz önüne getirip Allah canibinden, qüdrətin azameti altında bakarsa بَعُوضَةً və emsaliyle getirilen temsillerin, belâgat kanunlarına muvafık və Cənabı-Haqq’tan hak olduğunu tasdik edər. Lakin hər kim nefsinin emri altında mümkinatı nazara alarak bakarsa şübhəsiz vehimler onu havalandırır, dalaletin bataklığına atar.
Bu iki taife insanların meseli, belə iki şahsın meseline benzer ki: Onlardan biri yukarıya, diğeri aşağıya gedər. Hər ikisi də çoxlu su arklarını görürler. Yukarıya giden şahıs, doğru çeşmenin başına gedər, suyun menbaını bulur; tatlı, temiz bir su olduğunu anlar. Sonra o çeşmeden teşaub edib dağılan bütün arkların temiz və tatlı olduklarına hükmeder və hangi arka tesadüf ederse tatlı və temiz olduğunda tereddüt etməz. İşte bu itibarla, özünə vehimler tasallut etmezler. Aşağıya giden o biri şahıs isə arklara bakar, suyun menbaını göremediğinden hər rast geldiyi ark suyunun tatlı olub olmadığını anlamaq üçün delilleri, emareleri aramaya mecbur olur. Bundan dolayı vehimlere maruz kalır. Edna bir vehim, o kafasızı yoldan çıkarır.
Yaxud o iki taifenin misali, ellerinde bir âyenə bulunan iki şahsın misaline benzer ki biri âyinenin şeffaf yüzüne bakar, içinde özünü gördüğü kimi çox şeyleri də görebilir. O biri adam isə âyinenin renkli yüzüne bakar, bir şey anlayamaz.
Hülâsa: Allah’ın sun’una, ef’aline, kelâmına, temsilatına, üsluplarına; inayət və rububiyetini mülahaza etmekle birlikdə Allah’ın canibinden bakmak lâzımdır. Bu bakış da ancaq nur-u imanla olur. Bu itibarla vehimler olsa hətta ancaq örümcek ağının qiymət və kuvvetinde olur. Əgər mümkinat cihetinden cüz’î fikriyle, müşteri nazarıyla bakarsa zayıf bir vehim hətta onun nazarında bir dağ kimi olur. Cûdi Dağı’nı gözün rü’yetinden men’eden sineğin kanadı kimi; zayıf, kiçik bir vehim də həqiqəti onun gözünün görmesinden setreder.
وَاَمَّا الَّذٖينَ كَفَرُوا
Bu cümlenin evvelki cümle ilə cihet-i irtibatı:
Bəli, temsilat-ı Kur’aniyedeki hikməti fehmetmek üçün Allah canibinden nur-u imanla bakmak lâzım olduğuna evvelki cümle ilə işarə edilmişdir. Bu cümlede isə mezkûr temsilattaki hikmetin adem-i fehmini intac eden və eyni zamanda evham və bahaneler yuvasına giden yol gösterilmişdir. Belə ki:
Alçak nəfs tarafından hər şeyi karanlıklı gösteren küfür zulmetiyle temsilat-ı Kur’aniyeye bakan olursa; tabiî o temsilatın hikmetini anlayamaz, evhama kapılır. Kalbindeki marazın yardımıyla, hər vehim onun nazarında bir dev kesilir, tarîk-i hakkı kaybeder, tereddütlere maruz kalır. Sonra istifhama, yani sorup sual etmeye başlar; içinden çıxa bilməz, en nihayet iş inkâra dayanır, inkârın içinde kalır. Qurani-Kərim ihtisar və kinaye tarîkıyla onların inkârı tazammun eden istifhamlarına
مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا cümlesiyle işarə etmişdir. Və bu işarə içindir ki evvelki cümlede mezkûr olan يَع۟لَمُونَ ye mutabakat üçün burada لَا يَع۟لَمُونَ nin zikri lâzım iken مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا denilmişdir.
يُضِلُّ بِهٖ كَثٖيرًا وَيَه۟دٖى بِهٖ كَثٖيرًا
Bu cümle, onların temsilatının sebebini, ille-i gaiyesini anlamaq üzere مَاذَا ilə yaptıkları istifhama cevaptır. Lakin Qurani-Kərim usûl ittihaz ettiği îcaz və ihtisara binaen, temsilatın âkıbetini yani temsilata terettüp eden dalalet və hidayeti, ille-i gaiye menzilesinde göstermişdir. Bəli dalalet və hidayet, temsilata illet ola bilməz. Əgər illet olsa cebir olur. Ancaq temsilatın səbəb və ille-i gaiyesi, cumhur-u avamı ikaz və irşaddır. Sanki onlar “Ne üçün belə oldu? Ne üçün i’caz bedihî olmadı? Ne üçün Allah’ın kelâmı olduğu zarurî olmadı? Ne üçün bu təmsillər yüzünden vehimlere meydan verildi?” deyə bir çox sualleri ortaya çıkardılar. Qurani-Kərim يُضِلُّ بِهٖ كَثٖيرًا وَيَه۟دٖى بِهٖ كَثٖيرًا cümlesiyle o sual kümesini dağıttı. Belə ki:
O temsilatı nur-u iman ilə təfəkkür edenin nur-u imanı inkişaf edər, qüvvət bulur. Küfür zulmetiyle və tenkit hırsıyla bakanın da zulmeti ziyadeleşir və gözü kör olur. Çünki nazarîdir, bedihî deyildir. Bəli bu təmsillər, temiz və yüksək ruhları, mülevves və alçak ruhlardan tefrik içindir. Bu da yüksək istidatları neşv ü nemalandırmakla pis istidatlardan temyiz içindir. Bu də sağlam fıtratları, mücahede ilə bozuk və hasta fıtratlardan ayırmak içindir. Bunu da imtihan-ı beşer istilzam edir. Bunu də sırr-ı teklif iktiza etmişdir. Teklif isə saadet-i beşer içindir. Saadet isə tekemmülden sonradır.
Sual: Dirsən ki “Teklif, saadet içindir.” Halbuki ekser-i nâsın şakavetine səbəb, tekliftir. Teklif olmasaydı bu qədər tefavüt-ü şakavet də olmazdı?
Cavab: Cənabı-Haqq, verdiyi cüz-i ihtiyarî ilə ef’al-i ihtiyariye âlemini kesbiyle teşkil etmeye insanı mükellef kıldığı kimi ruh-u beşerde vedia olaraq ekilen gayr-ı mütenahî toxumları sulamak və neşv ü nemalandırmak üçün də beşeri teklif ilə mükellef kılmışdır. Əgər teklif olmasaydı, ruhlardaki o toxumlar neşv ü nema bulamazdı.
Bəli, nev-i beşerin ahvaline dikkatle bakılırsa görülür ki ruhun manen terakkisini, vicdanın tekâmülünü, ağıl və fikrin inkişaf və terakkisini telkîh eden yani aşılayan, şeriatlardır; vücud veren, tekliftir; həyat veren, peygamberlerin gönderilmesidir; ilham eden, dinlerdir. Əgər bu nöqtələr olmasaydı, insan heyvan olaraq kalacaktı və insandaki bu qədər kemalât-ı vicdaniye və ahlâk-ı hasene tamamen yox olurlardı. Lakin insanların bir kısmı, arzu və ihtiyarıyla teklifi qəbul etmişdir. Bu kısım, saadet-i şahsiyeyi elde ettiği kimi nev’in saadetine də səbəb olmuşdur.
Amma insanların böyük bir kısmı, ihtiyarı ilə küfrü qəbul və tekâlif-i İlahiyeyi reddetmişlerse də teklifin bazı nevilerinden süzülen terbiyevî, ahlâkî vesaire güzel şeyleri aldıklarından, teklifin o nevilerini zımnen və ıztıraren qəbul etmiş bulunurlar. İşte bu itibarla, kâfirin hər sıfatı və hər hali kâfir deyildir.
Sual: İnsanlardan böyük bir kısmın şakaveti meydanda iken yalnız kiçik bir kısmın saadeti necə nev’in saadetine səbəb olur ki “Şeriat rahmettir.” diyorsunuz. Halbuki nev’in saadeti ya bütün efradın və ya kısm-ı ekserisinin saadetiyle ola bilər?
Cavab: Altına yüz yumurta bırakılan tavuk, o yumurtadan yirmisini civciv çıkarıp seksenini ifsad etse bu tavuk, yumurta nevine hizmet etmiş olur. Çünki bir civciv, min yumurtanın annesi ola bilər. Və ya yüz tane çərdək toprağa ekilse və su ilə sulanıp bilâhare yirmisi neşv ü nema bulup hurma ağacı olsa və sekseni çürüyüp mahvolsa iyirmi çekirdeğin sümbüllenip ağac olmasına səbəb olan su, əlbəttə çərdək nevine hizmet etmiş olur. Veyahut bir maden ateşte eritilse beşte biri altın, mütebâkisi torpaq çıksa; əlbəttə ateş, o madenin kemaline, saadetine səbəb olur. Binaenaleyh teklif də insanların beşte birini kurtarsa o beşte birin saadet-i neviyeye səbəb və âmil olduğuna kat’iyetle hükmedilebilir.
Maahâzâ yüksək hissiyat ilə güzel ahlâkın neşv ü neması ancaq mücahede və içtihadla olur. Bəli sağ el, daima çalıştığı üçün sol elden daha kuvvetlidir. Və bir hükûmet, mücahede ettikçe cesareti artar, terk ettiği zaman cesareti azalır və bi’n-netice cesaret də hükûmet də söner, mahvolur. Və keza hər şeyin və hər işin tekâmülü, zıtlarının mukabele və rekabet etmeleriyle olur. Mesela, hidayetin tekâmülüne dalalet yardım ettiği kimi imanın tekâmülüne də küfür yardım edər. Çünki küfür və dalaletin ne derece pis və zərərli olduklarını gören bir mü’minin imanı və hidayeti, birden bine çıkar.
Bu iki cihet, teklifin eser və semeresidir. Və bu iki cihet itibarıyla teklif, saadet-i neviyenin yegâne âmilidir.
وَمَا يُضِلُّ بِهٖٓ اِلَّا ال۟فَاسِقٖينَ
Bu cümlenin mâkabliyle münasebeti:
Bəli, Qurani-Kərim يُضِلُّ بِهٖ كَثٖيرًا cümlesinde dalalete atılanlar kimler olduğunu beyan etmeyip mübhem bıraktığından sâmi’ korktu. “Acaba o dalalete atılanlar kimlerdir? Səbəb nedir? Kur’an’ın nurundan zulmet necə gəlir?” deyə sorduğu bu üç sual, bu cümle ilə cevaplandırılmışdır ki: “Onlar, fâsıklardır. Dalalete atılmaları, fısklarının cezasıdır. Fısk sebebiyle, fâsıklar hakkında nur nâra, ziya zulmete inkılab edər.” Bəli, şemsin ziyasıyla pis maddeler taaffün edər, kokar, berbat olur.
اَلَّذٖينَ يَن۟قُضُونَ عَه۟دَ اللّٰهِ مِن۟ بَع۟دِ مٖيثَاقِهٖ وَيَق۟طَعُونَ مَٓا اَمَرَ اللّٰهُ بِهٖٓ اَن۟ يُوصَلَ وَيُف۟سِدُونَ فِى ال۟اَر۟ضِ
Bu cümlenin evvelki cümle ilə vech-i nazmı:
Bəli bu cümle ilə fısk, şerh və beyan edilmişdir. Belə ki:
Fısk; haktan udûl, ayrılmak, hadden tecavüz, hayat-ı ebediyeden çıxıb terk etmektir. Fıskın menşei; kuvve-i akliye, kuvve-i gazabiye, kuvve-i şeheviye denilen üç qüvvətin ifrat və tefritinden neş’et edər.
Bəli ifrat və ya tefrit, delillere qarşı bir isyandır. Yani sahife-i âlemde yaratılan delail, uhûd-u İlahiye hükmündedir. O delaile muhalefet eden, Cənabı-Haqq’la fitrətən yapmış olduğu ahdini bozmuş olur.
Və keza ifrat və tefrit hayat-ı nefsiye və ruhiyenin maraz və hastalığını intac eden esbabdandır. Buna fıskın birinci sıfatı olan يَن۟قُضُونَ عَه۟دَ اللّٰهِ cümlesiyle işarə edilmişdir.
Və keza ifrat və tefrit, hayat-ı içtimaiyeye qarşı isyan ateşini yakan iki âmildir. Bəli, bu âmiller hayat-ı içtimaiyeyi nizam və nizam-nizam-intizam altına alan rabıtaları, kanunları keser atar. Bəli, şehvet və ya gazap haddini aşarsa ırz və namuslar pâyimal olur, masumlar mahvolur. Buna da fıskın ikinci sıfatı olan وَيَق۟طَعُونَ مَٓا اَمَرَ اللّٰهُ بِهٖٓ اَن۟ يُوصَلَ cümlesiyle işarə edilmişdir.
Və keza dünya nizamının bozulmasını intac edib fesat və ihtilale sebebiyet veren iki ihtilalcidirler. Buna də fıskın üçüncü sıfatı olan وَيُف۟سِدُونَ فِى ال۟اَر۟ضِ cümlesiyle işarə edilmişdir.
Bəli, fâsık olan kimsenin kuvve-i akliye və fikriyesi itidali kaybedip safsatalara düşerse itikadata ait rabıtaları kesmekle, hayat-ı ebediyesini yırtar atar.
Və keza kuvve-i gazabiyesi hadd-i vasatı tecavüz ederse hayat-ı içtimaiyenin hem yüzünü hem astarını yırtar, altüst edər.
Və keza kuvve-i şeheviyesi haddi aşarsa heva-i nefse tabi olur, kalbinden şefkat-i cinsiye zâil olur, özü berbat olacağı kimi başkalarını da berbat edəcəkdir. Bu itibarla fâsıklar hem nevinin zararına hem arzın fesadına çalışmış olur.
اُولٰٓئِكَ هُمُ ال۟خَاسِرُونَ
Bu cümle, evvelki cümlenin neticesi və eyni zamanda tekididir. Belə ki:
Evvelki cümlede ahdi bozmak, sıla-i rahmi kesmek, arzda fesat etmək kimi fâsıkın cinayetlerini korkunç bir şəkildə söyledikten sonra, bu cümlede evvelki tehdit və korkuyu tekid üçün fâsıkın cinayetlerinin netice və cezasını belə beyan etmişdir: “O fâsıklar, âhiretlerini verib dünyayı aldıkları kimi hidayeti dalaletle tebdil eden kafasız adamlardır.”
Indi üçüncü vazifeye geldik. Yani bu ayənin ihtiva ettiği cümlelerin heyetlerinden bahsedeceğiz:
Evvela bunu bilmək lâzımdır ki Qurani-Kərim’in âyetleri və ayələrin cümleleri və cümlelerin heyetleri; saniye, dakika, saatleri sayan saatin milleri gibidirler. Millerin hər ikincisi birincisine yardım ettiği kimi bir ayə bir maksadı takip ettiği zaman, cümleleri də o maksadın etrafında dolaşırlar; cümlelerin heyetleri də cümlelerin izini takip edirlər. Vaziyetleri elə bir noktaya gəlir ki halleri, hal dili ilə bu beyti okur:
عِبَارَاتُنَا شَتّٰى وَحُس۟نُكَ وَاحِدٌ وَكُلٌّ اِلٰى ذَاكَ ال۟جَمَالِ يُشٖيرُ
Yani “Söylediyimiz sözler ayrı ayrı isə də sənin hüsnün birdir. Bütün sözlerimiz, o hüsn-ü cemale işarə edirlər.” Bunun içindir ki Qurani-Kərim’in selaseti və yüksək belâgatı və nakşındaki inceliği tabaka-i i’caza vâsıl olmuşdur.
اِنَّ اللّٰهَ لَا يَس۟تَح۟يٖٓى اَن۟ يَض۟رِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَو۟قَهَا
Bu cümledeki kelimelerin nüktelerinden bahsedeceğiz:
اِنَّ kəlməsi hem hükmün həqiqətə bağlı olduğuna hem hükümde vaki olan tereddüt və inkârların def’ine delâlet edər. Elə isə bu اِنَّ ayənin başında zikredilen müteselsil tereddütlere işarətir.
اَللّٰهَ kəlməsi, bundan əvvəl zikredilen Cənabı-Haqq ilə mümkinat arasında yaptıkları kıyastaki hatayı, zihnin gözüne soxur. Yani “Nasıl Allah diyorsunuz və necə Allah’ı mümkinata kıyas ediyorsunuz, Allah unvanını taşıyan zat, mümkinata kıyas edilebilir mi?”
Sual: لَا يَس۟تَح۟يٖى Hayâ, nəfsin sıkılmasıyla yüzde peyda olan kızartıdan ibaret olduğundan, Cənabı-Haqq hakkında bu kelimenin kullanılması muhaldir; muhali nefyetmekte fayda yoxdur. Binaenaleyh
لَا يَس۟تَح۟يٖى yerinde لَايَت۟رُكُ denilmiş olsaydı muhaliyete mahal kalmazdı?
Cavab: بَعُوضَةً ilə yapılan təmsili iktiza eden və hüsnünü takdir eden hikmət, belâgat vesaire kimi esbaba qarşı təmsili terk etmək isteyen, hayâdan maada tək bir esbab yoxdur. Hayâ da Cənabı-Haqq hakkında muhaldir. Elə isə o təmsili terk etmeye aslâ səbəb bulunmadığına işarəen لَا يَس۟تَح۟يٖى kəlməsi لَايَت۟رُكُ kelimesine tercih edilmişdir. Çünki لَايَت۟رُكُ kəlməsi, bu manayı ifade edə bilməz.
Yaxud يَس۟تَح۟يٖى nin zikri, onların ahmakçasına söyledikleri اَمَا يَس۟تَح۟يٖى رَبُّ مُحَمَّدٍ اَن۟ يُمَثِّلَ بِهٰذِهِ ال۟مُحَقَّرَاتِ yani “Muhammed’in Rabb’i bu hakir şeylerden təmsil getirmeye hayâ etməz mi?” deyə söyledikleri sözlerindeki يَس۟تَح۟يٖى kelimesine müşakelet və müşabehet içindir. Qurani-Kərim belâgatça qiymətli olan مُشَاكَلَةً فِى الصُّح۟بَةِ üslubuna binaen, onların kullandıkları يَس۟تَح۟يٖى kelimesini eynilə kullanmışdır.
Onların bu sözlerine müşakelet və müşabehet nöqtə-i nazarından اَن۟ يَض۟رِبَ yerinde مِنَ ال۟مَثَلِ ال۟حَقٖيرِ denilmesi, müşabeheti saklamak üçün daha münasib olurdu. Lakin bu münasebetin nazara alınmaması, latîf bir üsluba işarətir ki: Təmsillər, mühür və ya imzalar kimi tasdik və ispat içindir. Necə ki yazılan bir şey mühürlenmekle tasdik edilmiş olur, eynilə bunun kimi söylenilen bir söz də bir misal ilə tasdik və ispat edilmiş olur.
Yaxud اَن۟ يَض۟رِبَ ilə paranın darbına îma edilmişdir. Yani temsillerin darbı və darb-ı meseller, sikkenin darbı qədər kelâma qiymət verir. Yani necə ki sikke; gümüş və altına qiymət verir, darb-ı meseller də kelâmlara o nisbette qiymət və itibar verir.
Və bu işarəle, vehimleri def’etmək üçün temsillerin güzel bir vasıta olduklarına və temsillerin bid’a olmayıp belâgat sahasında işlek və güzel bir cadde olduğuna îma edilmişdir. Bəli durub-u emsal, malûm kaidelerdendir.
Daha qısa və muhtasar olan ضَر۟بٌ masdarı üzerine اَن۟ يَض۟رِبَ nin fiil sîgasıyla tercihen zikredilmesi, itirazlarının menşei bizzat təmsil olmayıp بَعُوضَةً nin hakareti olduğuna işarətir. Çünki təmsillər haddizatında qiymətli olub itirazlara mahal değildirler. Çünki اَن۟ يَض۟رِبَ fiildir. Fiil, müstakil və sabit olmadığından sanki latîftir. Mütekellimin kasdı onda durmur, mef’ule geçir. Masdar olan ضَر۟بٌ isə isimdir. İsim, müstakil və sabit olduğu üçün sanki kesiftir. Mütekellimin kasdını cezbedip mef’ule vermemesi ihtimali vardır.
Binaenaleyh اِنَّ اللّٰهَ لَا يَس۟تَح۟يٖى ضَر۟بَ ال۟بَعُوضَةِ مَثَلًا denilmiş olsaydı اِس۟تِح۟يَا mahalli ضَر۟بٌ olurdu. Halbuki istihyanın mahalli بَعُوضَةً dir.
مَثَلًا: Bundan murad, temsilin hâsiyeti olan aklî bir şeyi, hissî bir şeyle və aslı olmayan mevhum bir şeyi mütləq və mevcud olan bir şeyle və gaib olan bir şeyi, hazır bir şeyle tasvir etmektir. مَثَلًا deki tenkirden anlaşılır ki burada medar-ı nazar, bizzat meselin zatıdır, sıfatları deyildir. Sıfatları isə makamın iktizasına və ya mümessel-i lehin haline havale edilmişdir.
مَا ta'mimi ifade ettiğinden, kaidenin umumî olduğuna işarətir ki cavab yalnız onların itiraz ettikleri şeye münhasır kalmasın.
بَعُوضَةً: çoxlu kiçik və hakir şeyler və heyvanlar bulunduğu halde بَعُوضَةً nin tahsisi, inde’l-bülega təmsil üçün istimali çox olduğuna binaendir.
فَمَا فَو۟قَهَا: Yani qiymət və belâgatça baûdanın (sinek) mâfevki və ya küçüklükte baûdanın mâdûnu veyahut hem kıymette hem küçüklükte baûdanın mâdûnu olan şeyler. Lakin مَا فَو۟قَهَا tabiri, kiçik şeyin belâgatça daha garib, yaradılışçe daha acib olduğuna işarətir.
فَاَمَّا الَّذٖينَ اٰمَنُوا فَيَع۟لَمُونَ اَنَّهُ ال۟حَقُّ مِن۟ رَبِّهِم۟ وَاَمَّا الَّذٖينَ كَفَرُوا فَيَقُولُونَ مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ بِهٰذَا مَثَلًا
Bu cümlenin evvelki cümleden teferru və teşaub ettiğini ifade eden ف bu cümleyi hər iki şıkkıyla intac eden zımnî və gizli bir delile işarətir. Tasviri belə olsa gerektir:
Cənabı-Haqq, təmsili terk etməz. Çünki belâgatın iktiza ettiği bir temsildir. Belâgatın iktiza ettiği şey terk edilmez. Elə isə Cənabı-Haqq bu təmsili terk etməz. Binaenaleyh insafı olan, o temsilin beliğ, hak və Allah’tan olduğunu bilir. İnat ilə bakan adam isə hikmetini bilməz, tereddüde düşer, sorar, sual edər, en nihayet istihkar ilə inkâra girer.
Hülâsa: Mü’min, insaflı olduğu üçün Allah’tan olduğunu tasdik edər. Kâfir olan adam inatçı olduğundan “Bunda ne fayda var?” deyər.
اَمَّا: Bu اَمَّا şart edatıdır. Dâhil olduğu hər iki cümleyi birincisi melzum, ikincisi lâzım və ya evvelkisi şart, ötekisi meşrut olmaq üzere, ikincisini birinci ilə bağlar. Bəli, bu اَمَّا iki cümle arasında lüzumu tesis etmək üçün vaz’edilmişdir. Binaenaleyh burada فَيَع۟لَمُونَ اَنَّهُ ال۟حَقُّ cümlesinin اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا cümlesine lâzım və zarurî olduğuna delâlet edər. Yani imanı olanın şe’ni, onun hak olduğunu bilmektir.
Özündən daha qısa olan اَل۟مُؤ۟مِنُونَ kelimesine bedel اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا denilmesi, onun hak olduğunu bilmək “iman sebebiyle olduğuna” və keza onun hak olduğunu bilmək “iman olduğuna” işarətir.
Belâgat nöqtə-i nazarından makama daha münasib olan اَنَّهُ ال۟بَلٖيغُ cümlesine tercihen اَنَّهُ ال۟حَقُّ denilmesi, onların itirazlarından kasdetdikləri son neticeye işarətir. Çünki onların maksatları, Allah’tan olduğunu nefyetmektir.
اَنَّهُ ال۟حَقُّ hakkaniyetin o temsile hasredilmesinden anlaşılır ki takbih edilmeyip istihsan edilen yalnız بَعُوضَةً temsilidir. بَعُوضَةً nin gayrısı və بَعُوضَةً den daha iyisi, ayıplardan hâlî olsa hətta, belâgatça بَعُوضَةً nin yerini tutamaz. Çünki yalnız ayıplardan salamatlıq, kemale delil ola bilməz.
مِن۟ رَبِّهِم۟: O temsilin, Rablerinden nâzil olduğunu ifade eden bu kayıt, onlar itirazlarına hedef ittihaz ettikleri, o temsilin nüzulü olduğuna işarətir.
وَاَمَّا الَّذٖينَ كَفَرُوا: Bu اَمَّا evvelki اَمَّا kimi mâkabllerindeki icmali tafsil etmekle, tahkik və tekidi ifade edir.
اَلَّذٖينَ كَفَرُوا nun اَل۟كَافِرُونَ kelimesine tercihen zikredilmesi, onların bu inkârı, kalplerinde rüsuh peyda eden küfürden neş’et ettiğine və onun üçün onları yenə küfre götürdüyüne işarətir.
Evvelki cümledeki يَع۟لَمُونَ nin mutabakatı üçün burada فَلَا يَع۟لَمُونَ denmesi münasib iken, onun yerine zikredilen فَيَقُولُونَ îcaz və ihtisar üçün mukadder olan hallerden kinayedir. Takdir-i kelâm: “Küfrü olan adam, həqiqəti bilməz, tereddüde düşer, inkâra girer, istifham şeklinde istihkar edər, hakir görür.” Və keza özləri dalalette oldukları kimi ağızlarıyla halkı da dalalete sürüklediklerine işarətir.
يُضِلُّ بِهٖ كَثٖيرًا وَيَه۟دٖى بِهٖ كَثٖيرًا
Bu cümleden evvelki cümlede اَلَّذٖينَ اٰمَنُوا mukaddem olduğuna nazaran, burada ona münasib olan يَه۟دٖى بِهٖ nin takdimi lâzım iken يُضِلُّ بِهٖ takdim edilmişdir. Çünki bu kelâmdan maksat, inkâr edenlerin itirazlarını reddetmektir. Buna binaen يُضِلُّ بِهٖ kesb-i ehemmiyet ettiğinden takdim hakkını kazanmışdır.
Sual: Dalalet yerine يُضِلُّ, hidayet yerine يَه۟دٖى yani masdardan fiile olan udûlden maksat nedir?
Cavab: Fiil-i muzari teceddüd və istimrara delâlet ettiğinden; iyirmi üç sene devam eden nüzul-ü Kur’an’ın parça parça teceddüdü nisbetinde, onların zulmet-i küfriyelerine kat kat zulmetlerin ilâvesine sebebiyet verdiğine, mü’minlerin də nüzulün teceddüdü nisbetinde nur-u imanlarının derece derece yükselmesine bâis olduğuna işarətir. Və keza bu cümle مَاذَٓا اَرَادَ اللّٰهُ... الخ cümlesiyle işarə edilen istifhama cavab olduğu üçün hər iki fırkanın vaziyetlerini beyan etmək icab etmişdir. Və bu icaba binaen, masdara tercihen fiil zikredilmişdir. Yani bir fırkanın vaziyeti dalalet, ötekisinin də hidayettir.
كَثٖيرًا: Evvelki كَثٖيرًا den kemiyet və adetçe çokluk irade edilmişdir. İkinci كَثٖيرًا den keyfiyet və qiymətçe çokluk kasdedilmişdir. Və eyni zamanda, Kur’an’ın nev-i beşere rəhmət olduğunun sırrına işarətir. Bəli, insanların az bir kısmının fazilet və hidayetlerini çox görmək və göstermek, Kur’an’ın beşere qarşı mərhəmətli və lütufkâr olduğunu gösterir. Və keza bir fazilet sahibi, min faziletsize mukabildir. Bu itibarla fazileti taşıyan az olsa da çox görünür.
وَمَا يُضِلُّ بِهٖٓ اِلَّا ال۟فَاسِقٖينَ
Evvelki cümlede mutlak və mübhem olaraq zikredilen كَثٖيرًا den hasıl olan vesveseleri, korkuları, tereddütleri bu cümle ilə belə def’etmişdir ki: “Dalalete gidenler, fâsıklardır. Dalaletlerinin menşei də fısktır. Fıskın səbəbi isə kesbleridir. Suç onlarda olub Kur’an’da deyildir. Dalaleti halk etmək, yaptıklarının cezası içindir.”
Yenə bilinmesi lâzımdır ki bu cümlelerin hər biri mâkablini şerh və beyan edər; mâba’di də onu tefsir edər. Demək hər cümle, mâkabline delil, mâba’dine neticedir. İki silsile ilə bunu izah edeceğiz:
1- Allah, o temsilden hayâ etməz. Çünki o təmsili terk etməz. Hem o təmsil, beliğdir. Hem o təmsil haktır. Hem o təmsil, Allah’ın kelâmıdır. Bunu da mü’min olan kimseler bilir.
2- Allah münkirlerin dedikleri kimi o temsilden hayâ etməz. O münkirler “O temsilin terki lâzımdır.” dirlər. Çünki o temsilin hikmetini bilmezler hem “Bunda ne fayda var?” deyərlər. Hem inkâr edirlər çünki hakir görürlər. Hem işitmeleriyle dalalete girdiler çünki Kur’an onları dalalete attı. Hem onlar fıskla kabuklarından çıktılar hem Allah’a olan ahidlerini bozdular hem sıla-i rahmi kestiler hem arzda Allah’ın nizam və nizam-nizam-intizamını ifsad ettiler. Binaenaleyh hâsir və zərərli onlardır. Dünyada vicdan, qəlb və ruhun azabı ilə âhirette də Allah’ın gazabıyla ebedî bir azap içinde kalan onlardır.
اَلَّذٖينَ يَن۟قُضُونَ عَه۟دَ اللّٰهِ مِن۟ بَع۟دِ مٖيثَاقِهٖ وَيَق۟طَعُونَ مَٓا اَمَرَ اللّٰهُ بِهٖٓ اَن۟ يُوصَلَ وَيُف۟سِدُونَ فِى ال۟اَر۟ضِ
Evvela bilinmesi lâzımdır ki Qurani-Kərim’in i’caz və nazmında şek və şüpheleri îka eden fâsıkların bilhassa bu makamda, bu cümlede mezkûr sıfatlar ilə tavsifleri, çox yüksək və latîf bir münasebeti daşıyır. Bəli, sanki Qurani-Kərim dir ki:
“Kur’an-ı ekber denilen kainatın nizamında qüdrət-i ezeliyenin i’cazını göremeyen və ya görmək istemeyen o fâsıkların; Qurani-Kərim’in də nazım və i’cazında tereddütleri və kör gözleriyle i’cazını göremeyip inkâr etmeleri, baîd və garib deyildir. Çünki onlar, kainattaki nizam və nizam-nizam-intizamı tesadüfe və tahavvülat-ı garibeyi və inkılabat-ı acibeyi abesiyete və tesadüfe isnad ettiklerinden, bozulmuş olan ruhlarının gözünden o nizam tesettür edib görünmediyi kimi pis fıtratlarıyla da Kur’an’ın mu’ciz olan nazmını karışık, mukaddimelerini akîm, semerelerini acı gördüler.”
يَن۟قُضُونَ: “Örülmüş kalın bir şeridi açıp dağıtmak” manasını ifade eden نَق۟ضٌ tabiri, yüksək bir üsluba işarətir. Sanki Cənabı-Haqqın ahdi; meşiet, hikmət, inayetin ipleriyle örülmüş nurani bir şerittir ki ezelden ebede qədər uzanmışdır. Bu nurani şerit, kainatta nizam-ı umumî şeklinde tecelli edərək silsilelerini kainatın envaına dağıtır iken, en acib silsilesini nev-i beşere uzatmışdır və ruh-u beşerde çoxlu istidat və kabiliyetlerin toxumlarını ekmişdir. Lakin o istidatların terbiyesini və neticesini cüz-i ihtiyarînin eline vermişdir. O cüz-i ihtiyarînin yuları da şeriatın və delail-i nakliyenin eline verilmişdir.
Binaenaleyh Cənabı-Haqqın ahdini bozmamak və îfa etmək ancaq o istidatları lâyık və münasib yerlerine sarf etmekle olur. Ahdin nakzı isə bozmak və parçalamaktan ibarettir. Mesela, bazı enbiyaya iman və tasdik, bazılarını inkâr və tekzip; bazı hükümleri qəbul, bazılarını red; bazı âyetleri tahsin, bazılarını kabih və çirkin görmək kimi. Çünki beləliklə yapılan nakz-ı ahd; nazmı, nizamı, nizam-nizam-intizamı ihlâl edər, bozar.
وَيَق۟طَعُونَ مَٓا اَمَرَ اللّٰهُ بِهٖٓ اَن۟ يُوصَلَ : Bu cümledeki emir, iki kısımdır:
Biri, teşriîdir ki sıla-i rahim ilə tabir edilen akraba və mü’minler arasında şer’an emredilen muvasala hattıdır.
Diğeri, emr-i tekvinîdir ki fitri kanunlar ilə âdetullahın tazammun ettiği emirlerdir. Mesela ilmin i’tası, manen aməli emredir; zekânın i’tası, ilmi emredir; istidadın bulunması, zekâyı; ağlın verilmesi, marifetullahı; qüdrətin verilmesi, çalışmayı; cesaretin verilmesi, cihadı manen və tekvinen emredir.
İşte o fâsıklar, bu kimi şeylerin arasında şer’an və tekvinen tesis edilen muvasala hattını kesirlər. Mesela, akılları marifetullaha, zekâları ilme küs olduğu kimi; akrabalara və mü’minlere də dargın olub gedib gelmirlər.
وَيُف۟سِدُونَ فِى ال۟اَر۟ضِ: Bəli fıskla bozulan bir adam, bataklığa düşüp çıkamayan bir şahıs kimi çokların da o bataklığa düşmelerini istəyir ki maruz kaldığı o dehşetli halet, bir parça hafif olsun. Çünki musibet umumî olursa hafif olur.
Və keza bir şahsın kalbinde bir ihtilal, bir fenalık hissi uyanırsa; yüksək hissiyatı, kemalâtı sukut etmeye başlar; kalbinde tahribata, fenalığa bir meyil, bir zevk peyda olur. Yavaş yavaş o meyil kalbinde büyür; sonra o şahıs bütün lezzetini, zevkini tahribatta, fenalıkta bulur. İşte o vaxt o şahıs, tam manasıyla arzda yırtıcı bir heyvan, ihtilali çıkarıp büyüten bir bela, fesadı durmayıp karıştıran bir âfet kesilir.
Sual: Bir fâsıkın fıskıyla arzın müteessir olması akıldan uzaktır?
Cavab: Madam ki arzda nizam var, muvazene də olmalıdır. Hattâ nizam muvazeneye tabidir. Binaenaleyh bir makinenin dişleri arasına kiçik bir şey düşerse makine müteessir olur, bəlkə faaliyeti də durur. Və ya faraza iki dağ bir teraziyle tartılır iken, terazi muvazi olduğu vaxt bir gözüne bir ceviz ilâvə edilirse muvazenesi bozulur. Dünyanın da manevî nizam makinesi böyledir. Mütemerrid bir fâsıkın fıskı, arzın muvazene-i maneviyesinin bozulmasına vesile ola bilər.
اُولٰٓئِكَ هُمُ ال۟خَاسِرُونَ
اُولٰٓئِكَ Üç şeyi ifade edir. Biri ihzar, ikincisi mahsûsiyet, üçüncüsü uzaklıktır. Demək bu اُولٰٓئِكَ gaib olan o fâsıkları ihzar edər, mahsûs bir şəkildə gösterir.
Sual: Onların ihzarını icab eden səbəb nedir?
Cavab: Sâmi’in tələb və isteğidir. Bəli, onların pis ahvalini işiten sâmi’, onlara qarşı hissetdiyi hiddet və nefretini izale üçün; hüsran ilə tecziye və tavsiflerinde, sanki onları qarşısında hazır olaraq görmək istəyir tâ “Oh, oh!” demekle qəlbi rahat olsun. Müşahedeleri mümkün olmadığı halde اُولٰٓئِكَ ilə mahsûs gösterilmeleri; güya pis ahvalleri, habîs sıfatları və şöhret və kesretleri elə bir hadde bâliğdir ki hər kəsin nazar-ı nefreti önünde onların o hallerini tecessüm ettirerek mahsûs bir şəkildə gösterir. Və bu işarəten, hasarete mahkûm olduklarının səbəbi də anlaşılmış olur.
O fâsıklara râci olan اُولٰٓئِكَ nin ifade ettiği uzaklık isə onların tarîk-i haktan uzaklıkları elə bir dereceye bâliğdir ki bir daha tarîk-i hakka rücûları mümkün olmayıp bu yüzden zemme, tahkire müstahak olduklarına işarətir.
Hasrı ifade eden هُم۟ hasaretin onlara münhasır olduğuna delâlet edər. Hattâ mü’minlerin bazı dünya lezzetlerinde hasaretleri, hasaret sayılmaz və yenə mü’minlerden ehl-i ticaretin ticaretlerinde vaki olan zararları hasaret deyildir.
اَل۟خَاسِرُونَ deki harf-i tarif, cinsi və həqiqəti ifade edər. Yani “Hüsran görenlerin hakikatini, cinslerini görmək isteyen varsa onlara baksın.” Və keza onların meslekleri mahz-ı hasarettir, başqa hasaretlere benzemir.
اَل۟خَاسِرُونَ: Hasaretin mutlak bırakılması, yani bir şeyle takyid edilmemesi, hasaretin bütün envaına şâmil olduğuna işarətir. Mesela, vefa-i ahidde nakz ilə hasaret ettiler; sıla-i rahimde kat’ ilə, ıslahta ifsad ilə, imanda küfür ilə, saadet-i ebediyede şakavetle yaptıkları hasaretler kimi.
* * *
Yani “Ne surətlə Allah’ı inkâr ediyorsunuz? Halbuki sizin hayatınız yoktu, o sizə həyatı verdi; sonra sizi öldürəcəkdir, sonra yenə həyat verəcəkdir, sonra ona rücû edib gideceksiniz.”
Ayələrin nazmına ait üç vecih, bu ayədə də caridir:
Bu ayənin mâkabliyle irtibatı:
Bəli Qurani-Kərim, vaktâ ki insanları ibadəte və Allah’a iman etmeye davet etti. Və imanın itikad ediləcək esaslarıyla yapılacaq hükümlerini icmalen, delillerine işarəen zikretti. Evvelce mücmelen işarə edilen delilleri tazammun eden nemətlərin ta’dadıyla, bu ayədə də zikretmeye avdet etti.
Bəli bu âyetle, en böyük nemət olan hayata işarə edilmişdir.
İkinci âyetle, beka nemətinə işarə edilmişdir. Bəli, semavat və arzın tanzimatı, hayatın kemal və saadetini temin edər.
Üçüncü âyetle, beşerin kainat üzerine tafdil və tekrimine işarətir.
Dördüncü âyetle, beşere talim-i ilim nemətinə işarə yapılmışdır.
Bu nemətlərin suretine, yani nemət oldukları cihete bakılırsa; inayet-i İlahiyeye delil oldukları kimi ibadəte də delildirler. Çünki nimetleri verene şükür, vâcibdir; küfran-ı nemət, aklen də haramdır. Əgər o nemətlərin hakikatlerine bakılırsa mebde və meâdi ispat eden delillerdir.
Və keza bu ayə, geçen kâfir və münafıkların bahsine də nâzırdır. Onun üçün taaccübü ifade etmekle inkârı tazammun eden كَي۟فَ ilə yapılan istifham, onların tehditlerine işarətir.
Indi bu cümlelerin aralarındaki irtibat və münasebetlerden bahsedeceğiz:
Bəli Qurani-Kərim, evvelce gaibane yaptığı hikâyeden sonra, burada hitaba başladı. Bu da belâgatça malûm bir nükte içindir. Belə ki:
İnsan, bir adamın fenalığından, ayıplarından bahsederken hiddeti, gazabı o qədər galebe edər ki hayalen, hayalî bir ihzar ilə hitap suretiyle özünə tevcih-i kelâm etmeye başlar. Və ya iyiliklerinden bahsederken şevki və aşkı galeyana gəlir, hemen hayalinin qarşısına getirir, özünə hitap ilə konuşmaya başlar. Bu “iltifat” ilə tesmiye edilen bir kaidedir. Bu kaidenin lisan-ı Arap’ta böyük bir mevkii vardır. İşte Qurani-Kərim bu kaideyi takiben كَي۟فَ تَك۟فُرُونَ deyərək, sîga-i hitap ilə onlara tevcih-i kelâm etmişdir.
Sonra vaktâ ki bu makamda takip edilen maksat; iman, ibadət etmək və küfran-ı nemət etməmək, küfrü reddetmek kimi geçen usûl və esasları ispat üçün lâzım olan delilleri zikretmektir və delillerin en vâzıhı, ahval-i beşer silsilesinden istifadə edilen delillerdir və nemətlərin en büyüğü, o silsilenin ukde və düğümlerindedir. Qurani-Kərim وَكُن۟تُم۟ اَم۟وَاتًا فَاَح۟يَاكُم۟ ثُمَّ يُمٖيتُكُم۟ ثُمَّ يُح۟يٖيكُم۟ ثُمَّ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ olan âyet-i kerîme ilə beş düğümlü, müretteb o silsile-i acibeye işarə etmişdir. Biz də o beş düğümü, beş meselede hall və beyan edeceğiz.
BİRİNCİ MESELE: كُن۟تُم۟ اَم۟وَاتًا ukdesini, düğümünü açır. Belə ki:
İnsanın cesedini teşkil eden zerreler, âlemin zerratı içinde camid, dağınık bir şəkildə iken bakarsın ki mahsus bir kanun ilə muayyen bir nizam ilə nizam-nizam-intizam altına alınarak âlem-i anâsıra gönderilir. Âlem-i anâsırda sâkit, əsla, gizli bir vaziyette iken birdenbire kafile kafile, muayyen bir düstur ilə yevmî bir nizam-nizam-intizam ilə bir kasd və hikmət altında âlem-i mevalide intikal edər. Âlem-i mevalidde də sükût içinde iken birdenbire acib, garib bir tarz ilə nutfeye inkılab edər. Sonra müteselsil inkılablar ilə alaka olur; sonra mudga olur, sonra et, kemik olur. Bu inkılabların hər biri, evvelkisine nisbeten daha mükemmel isə də lâhikine göre mevattır yani hayatsızdır.
Sual: Mevt, hayatın zevalidir. Halbuki o zerrelerde həyat yoxdur ki zevali mevt olsun?
Cavab: Mevtin o zerrelere ıtlak edilmesi, mecazdır. Səbəbi isə üçüncü, dördüncü düğümleri zihne qəbul ettirmek üzere, zihin üçün bir hazırlamadır.
İKİNCİ MESELE: فَاَح۟يَاكُم۟ düğümünü açır.
Bəli həyat, qüdrət-i ezeliyenin en böyük və en ince və en acib bir mu’cizesidir və bütün nimetlerden üstündür və mebde və meâdin bürhanlarından en zâhir bürhandır.
Bəli, həyat nevilerinin en ednası nebat hayatıdır. Hayat-ı nebatiyenin başlangıcı, çekirdekte və ya habbede həyat düğümünün uyanıp açılmasıdır. Bunun keyfiyeti o qədər zâhir, o qədər umumî, o qədər me’luf iken zaman-ı Âdem’den indiyə qədər hikmet-i beşerden və felsefesinden gizli kalmışdır. İşte hayatın ne derece ince olduğu anlaşıldı.
Və keza həyatı olmayan bir cisim, en böyük bir dağ da olsa tektir, yetimdir, mekânından başqa bir şeyle münasebeti yoxdur. Lâkin bal arısı kimi kiçik bir cisim, hayata mazhar olduğu zaman, bütün kainatla münasebettar olur və hər şeyle alışveriş yapar; hattâ diyebilir ki: “Kainat mənim mülkümdür, mənim yerimdir.” Kainatın hər tarafına gedər, havassıyla tasarruf edər, bütün eşya ilə kesb-i muarefe edər. Bilhassa hayat-ı insaniye tabakasına çıkan həyat, ağlın nuruyla âlemleri gezmiş olur. Âlem-i cismanîde tasarruf ettiği kimi âlem-i ruhanîde gəzər, âlem-i misale seyahat edər; özü o âlemleri ziyarete gittiği kimi o âlemler də onun ruhunun âyinesinde temessül etmekle iade-i ziyaret etmiş kimi olurlar. Hattâ insan “Âlem, Allah’ın fazlıyla mənim üçün halk olunmuşdur.” diyebilir. Hayat-ı insaniye; hər biri çox tabakalara şâmil olaraq hayat-ı maddiye, hayat-ı ruhaniye, hayat-ı maneviye, hayat-ı cismaniye kimi nevilere ayrılır, inbisat edər.
Demək ziya, renk və cisimlerin görünmesine səbəb olduğu kimi; həyat da mevcudatın kâşifi və sebeb-i zuhurudur. Bəli həyat, bir zerreyi bir küre kimi yapar; ashab-ı hayatın hər biri, âlem benimdir diyebilir. Aralarında müzahame və münakaşa da olmaz, müzahame və münakaşa yalnız nev-i beşerde olur. İşte hayatın ne böyük bir nemət olduğu anlaşıldı.
Və keza camid, dağınık bazı zerrelerin birdenbire bir vaziyetten çıxıb makul bir səbəb olmadığı halde digər bir vaziyete girmesi, Sâni’in vücuduna zâhir bir delildir. Hattâ həyat; həqiqətlərin en eşrefi, en temizidir; heç bir cihetle hısseti yoxdur, çirkin bir lekesi yox. Hayatın dışı da içi də hər iki yüzü də latîftir. Hattâ en kiçik və hasis bir heyvanın həyatı hətta yüksektir. Bunun içindir ki həyat ilə qüdrət arasında zâhirî bir səbəb tavassut etmir. Hayata bizzat qüdrətin mübaşereti, izzete münafî deyildir. Halbuki umûr-u hasiseye qüdrətin zâhiren mübaşereti görünmemek üçün esbab-ı zâhire vaz’edilmişdir. Demək hayatta hısset yoxdur. İşte bundan anlaşıldı ki həyat, Sâni’in vücuduna en zâhir bir delildir.
Və keza en basit bir cismin geçirmiş olduğu inkılabat və tahavvülata dikkatle bakılırsa görülür ki âlem-i zerrattaki zerreler, âlem-i anâsıra intikal edince başqa suretlere girerler, âlem-i mevalidde başqa suretlere dönerler, nutfede başqa vaziyet alırlar, sonra alaka olur, sonra mudga olur, sonra bir insan suretini giyer, ortaya çıkarlar. Bu qədər inkılabat-ı acibe esnasında, zerreler elə muntazam harekât və muayyen düsturlar üzerine cereyan edərlər ki sanki bir zerre, mesela, âlem-i zerratta iken vazifelendirilmiş və Abdülmecid’in gözünde yer alıb vazife görmək üzere yola çıkarılmışdır. Bu hali, bu vaziyeti, bu nizam-nizam-intizamı gören bir zihin, bilâ-tereddüt hükmeder ki o zerreler, bir kasd ilə və bir hikmət altında gönderilir. İşte zerratın hayata mazhariyeti üçün geçirdiyi bu qədər acib və garib tavırlar, insana ikinci bir hayatın bu hayattan daha kolay və daha sehil olduğuna da bir kanaat getirir. İşte hayatın mebde və meâde delil olduğu bu hakikatlerden anlaşıldı.
فَاَح۟يَاكُم۟ cümlesi ثُمَّ يُمٖيتُكُم۟ cümlesine bir delil gibidir. Hepsi də birlikte كَي۟فَ den istifadə edilen inkâra delildir.
ÜÇÜNCÜ MESELE: ثُمَّ يُمٖيتُكُم۟ ukdesini açar.
Bəli, mevtin də həyat kimi mahluk olduğuna, mevtin idam və adem-i mahz olmadığına delâlet edər. Mevt ancaq ruhun cəsəd kafesinden çıkmasıyla tebdil-i mekân etmesinden ibarettir. Və keza nev-i beşerde mevcud emarat və işarat-ı kesîreden kat’iyetle anlaşılır ki insan öldükten sonra bir şeyi bâki kalır, o şeyi də ancaq ruhtur. Demək ruhun bekası, hâsse-i zatiyedir. Bu hâsse-i zatiyenin bir fertte mevcud olması, nev’in tamamında mevcud olmasını istilzam etmekle; mûcibe-i cüz’iyenin mûcibe-i külliye hükmünde olduğuna bir misal teşkil edir.
Binaenaleyh mevt, həyat kimi bir qüdrət möcüzəsitir. Yoxsa həyat şartları bulunmadığından ademin dairesine girmiş deyildir.
Sual: Ölüm necə nemət olur və ne surətlə nemətlərin sırasına dâhil edilmişdir?
Cavab:
Evvela: Ölüm, saadet-i ebediyeye mukaddimedir; bu itibarla nemət sayılabilir. Çünki nimetin mukaddimesi də nimettir. Nitekim vâcibin mukaddimesi vâcib, haramın mukaddimesi haramdır.
Sâniyen: Ölüm, muzır hayvanlarla dolu bir hapisten geniş bir səhraya çıxmaq gibidir. Binaenaleyh ruh, cəsəd kafesinden çıkarsa necat bulur.
Sâlisen: Ölüm olmasaydı küre-i arz, nev-i beşeri istiab edemezdi və nev-i beşer müthiş perişaniyetlere maruz kalırdı.
Râbian: İhtiyarlık yüzünden elə bir dereceye gelenler var ki tekâlif-i hayatiyeye kādir ola bilməz, daima ölümünü istəyərlər.
İşte bunun üçün ölüm nimettir.
Dördüncü MESELE: ثُمَّ يُح۟يٖيكُم۟ ukdesinin beyanındadır.
Bəli bu həyat, ikinci hayattır ki ölümden sonra haşirden evvel vukua gəlir. Demək, hayat-ı uhreviye bu ikinci hayatla başlar. Binaenaleyh bu يُح۟يٖيكُم۟ deki hitap, yalnız insanlara ait deyildir, bi’l-cümle kainata râcidir. Çünki bu hayat-ı uhreviye, bütün kainatın neticesidir. Əgər bu həyat olmasa kainatta həqiqət denilen hər şey, zıddına inkılab edər. Mesela nemət nıkmet olur, ağıl bela olur, şəfqət yılan olur.
BEŞİNCİ MESELE: ثُمَّ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ un ukdesi hakkındadır.
Bəli Cənabı-Haqq, âlem-i kevn ü fesat denilen bu âlemde hüsün kubuh, nef’ zərər kimi zıtları, çox hikmetlere binaen karışık bir tarzda yaratmışdır. Hem də izhar-ı izzət üçün vesait və esbabı vaz’etmişdir. Haşir və kıyamette kainat tasfiye ameliyatını gördüğü zaman, zıtlar birbirinden ayrılır və esbab ilə vesait də ortadan kalkar; ortadaki perde və hicab kalktıktan sonra hər kəs Sâni’ini görür və həqiqi Mâlik’ini bilir.
TETİMME
Mezkûr âyetteki cümlelerin arasındaki irtibatın hülâsasına bir zeyldir.
Cənabı-Haqq, vaktâ ki onların küfrünü, istifham ifade eden كَي۟فَ ilə reddetti və halkı da taaccübe davet etti və ondan sonra gelen dörd böyük inkılabı gösteren dörd cümle ilə bürhan getirerek ispat etti; o inkılabların hər biri çox tavırlara, vaziyetlere və mertebelere şâmil olduğu kimi özündən sonra gelen inkılabları hazırlayıcı birer mukaddime oldu.
Birinci inkılaba وَكُن۟تُم۟ اَم۟وَاتًا cümlesiyle işarə edilmişdir. Yani bir insanın cesedini teşkil eden zerrelerin âlem-i zerratta geçirmiş olduğu vaziyetlerden son vaziyetine işarətir ki فَاَح۟يَاكُم۟ cümlesiyle işarə edilen ikinci inkılaba mukaddime olur.
Həqiqətlər-i kevniyenin en acibi olan bu ikinci inkılab da çox mertebelere, çox tavırlara şâmildir ki son tavrı, vaziyeti ثُمَّ يُمٖيتُكُم۟ cümlesiyle işarə edilen üçüncü inkılaba mukaddime olur.
Bu inkılab də çoxlu berzahî tavırlara şâmil olub son vaziyeti ثُمَّ يُح۟يٖيكُم۟ cümlesiyle işarə edilen dördüncü inkılabda tamamlanır.
Bu dördüncü inkılab də bir çox kabrî və haşrî vaziyetlere şâmil olub en son vaziyeti ثُمَّ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ cümlesiyle hitam bulur.
Demək bir canlıın cəsədi, birinci inkılabın birinci vaziyetinden başlamak üzere daima teceddüd edər, tazelenir. Yani bir libastan, bir kıyafetten çıkar, daha güzel bir libasa bir kıyafete girer. Və hâkeza beləliklə saadet-i ebediyeye mazhar oluncaya qədər devam edər. Binaenalâhâzâ bir canlıın bu müteselsil vaziyetlerine bakan bir adam, necə inkâra cesaret edə bilər?
Indi mezkûr âyetteki cümlelerin heyetlerinden bahsedeceğiz:
Birinci Cümle:
كَي۟فَ تَك۟فُرُونَ بِاللّٰهِ
Bu cümle ilə yapılan istifham, o kâfirlerin zihinlerini, gözlerini; yaptıkları pislüğe, fenalığa çevirtir. Tâ ki bizzat şakavetlerini görsünler bəlkə insafa gəlib ikrar edərlər. تَك۟فُرُونَ deki hitap, Cənabı-Haqqın şiddet-i gazabına işarətir. Çünki gaybetten hitaba yapılan iltifat ya şiddet-i hiddete və ya kesret-i muhabbete işarətir. تَك۟فُرُونَ ye bedel لَا تُؤ۟مِنُونَ nin zikredilmemesi, onların şiddet-i inatlarına işarətir. Çünki onlar, hakkaniyeti delail ilə sabit olan imanı terk və butlanı bürhanlar ilə sabit olan küfrü qəbul ettiler.
وَكُن۟تُم۟ اَم۟وَاتًا
Bu cümledeki و, vav-ı haliyedir yani mâba’dinin mâkabline hal olduğuna delâlet edər. Demək تَك۟فُرُون َ, كُن۟تُم۟ اَم۟وَاتًا nin fâiline haldir. Halin, zevi’l-halin âmili ilə birlikdə olması şarttır. Halbuki burada dörd cümle vardır. Bunlardan ikisi mazi, ikisi müstakbel olduklarından zevi’l-halin âmili olan تَك۟فُرُونَ ilə zamanca mukarin değildirler. Binaenaleyh و ın haliyeti, bir mukaddere işarətir.
Takdir-i kelâm: وَتَع۟لَمُونَ اِن۟ كُن۟تُم۟ اَم۟وَاتًا Bu itibarla تَك۟فُرُونَ nin fâiline تَع۟لَمُونَ cümlesi hal olur. O biri cümleler اِن۟ e haber olurlar.
Sual: Onlar, birinci ölüm ilə bir həyatı bilirlerse də Allah’tan olduğunu bilmezler, inkâr edərlər. İkinci həyat ilə Allah’a rücûu zaten inkâr edərlər?
Cavab: Cehli izale edəcək deliller zâhir iken o vechile cehil denilmemesi, belâgatın kaidelerinden biridir. Buna binaen birinci mevt ilə birinci hayatın etvar və ahvaline yapılan dikkat, Sâni’i ikrar və tasdik etmeye icbar edər və eyni zamanda evvelki həyat və mematın Allah’tan olduğunu bilmək, ikinci bir hayatın olacağına da zihni ikna və icbar edər. Hal belə iken, cahil telakki ettiğin o kâfirler, âlimler sırasına dâhildirler.
كُن۟تُم۟ deki hitaptan, onların âlem-i zerratta də bir nevi vücud və taayyünleri olduğu anlaşılır. Yoxsa o zerrat, tesadüf ilə rastgele muayyen cisimleri teşkil edə bilməz.
اَم۟وَاتًا tabiri لَم۟ يَكُن۟ شَي۟ئًا مَذ۟كُورًا nin mealine îmadır.
فَاَح۟يَاكُم۟
Bu ف takip və ittisali ifade edər. Yani mâkabliyle mâba’dinin arasında mesafe olmayacaqdır. Halbuki burada, mevt ilə həyat arasında uzun bir mesafe vardır. Bəli lakin bu ف Sâni’i ispat eden delillerin menşeine işarətir ki o zerratın heç bir vasıta və esbab olmaksızın cemadiyetten hayvaniyete def’aten intikal etmesi, zihni Sâni’i ikrar etmeye mecbur edər. Və keza o zerrat, mevat halinde iken vaziyetleri sabit olmadığından şe’nleri və iktizaları, fâsılasız takiptir.
Sual: اَح۟يَاكُم۟ ün yerine ne üçün صِر۟تُم۟ اَح۟يَٓاءً denilmemişdir?
Cavab: اَح۟يَاكُم۟ hayatın Cənabı-Haqq tarafından i’ta edildiğine sarahaten delâlet edər. صِر۟تُم۟ اَح۟يَٓاءً də o delâlet yoxdur. Yalnız “Hayat sahibi oldunuz.” manasına delâlet edər.
ثُمَّ يُمٖيتُكُم۟
Bunun yerine تَمُوتُونَ zikredilmemesi; mevtin, kaderin takdiriyle qüdrətin böyük bir tasarrufu olduğuna işarətir. Bəli, ömr-ü tabiîsini bitirip sonra ölenler çox azdır. Kısm-ı a’zamı, ömr-ü tabiîsi esnasında ölürler. Demək mevt, tabiî bir netice deyildir ancaq cesedin inhilaliyle dağılmasından ibarettir, yoxsa ruhun fenasıyla deyildir. Mevt ilə cəsəd dağılır, ruh bâki kalır.
ثُمَّ يُح۟يٖيكُم۟
Mâkabliyle mâba’di arasında bu’d-u mesafeyi ifade eden ثُمَّ imate ilə ikinci ihya arasında kocaman âlem-i berzahın fâsıla olduğuna işarətir.
ثُمَّ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ
Bu ثُمَّ isə ikinci ihya ilə rücû arasında mevcud böyük bir perde və hicabın bulunduğuna işarətir.
تُر۟جَعُونَ Yani “Esbab perdesinin keşfiyle, vesaitin tardıyla Allah’a rücû edeceksiniz.”
Sual: Allah’a rücû etmək, Allah’tan gelmeyi iktiza edər. Bunun üçün bir kısım insanlar, Allah ilə insan arasında ittisali tevehhüm etmişlerdir və bazı sofiler də şüpheye düşmüşlerdir?
Cavab: Dünyada insanın vücud və bekası olduğu kimi âhirette də vücud və bekası vardır. Dünyadaki vücud, vasıtasız dest-i kudretten çıkar. Dünyada terkip, tahlil, tasarruf, tahavvül ilə karışık beka meselesi sâbıkan zikredilen hikmət üzerine esbab, vesait, ilel, meseleye müdahale edib araya girerler. Âhirette isə vücud və beka, hər ikisi də levazımatıyla, terkibatıyla bizzat dest-i kudretten çıkarlar və hər kəs həqiqi Mâlik’ini bilir. İşte bunu anlayan, rücûun ne demək olduğunu anlar.
Bu ayənin sâbık âyetle cihet-i irtibatı:
Evvelki ayədə küfür ilə küfran, delail-i enfüsiye ilə inkâr edilmişdir. Bu ayədə, delail-i âfakıyeye işarə edilmişdir. Və keza evvelki ayədə vücud və həyat nimetlerine işarə edilmiş, bu ayədə beka nemətinə işarə edilmişdir. Və keza evvelki ayədə, Sâni’in vücuduna delil olmakla haşre bir mukaddime olduğuna işarə edilmiş; bu ayədə isə âhiretin tahkikiyle şüphelerin izalesine işarə edilmişdir.
Bəli, sanki onlar dirlər ki: “İnsana bu qədər qiymət və ehemmiyet verilmesi haradan və neye binaendir? Və Allah’ın yanında mevkii nedir ki onun üçün kıyameti koparır?”
Onlara cevaben Kuran-ı Kerîm, bu ayənin işarəiyle dir ki: “İnsanın çox yüksək bir kıymeti olmasaydı semavat və arz onun istifadesine mutî və musahhar olmazdı. Və keza insan ehemmiyetsiz olsaydı mahlukat onun üçün halk edilmezdi. Əgər insan ehemmiyetsiz və kıymetsiz olsa idi o vaxt insan mahlukat üçün halk olunacaktı. Və keza insanın Hâlık’ı yanında mevkii çox böyük olduğu içindir ki âlem-i dünyayı özü üçün deyil, beşer üçün; beşeri də ibadəti üçün halk etmişdir.”
Hülâsa: İnsan mümtaz və müstesnadır, heyvanlar kimi deyildir. Onun üçün insan وَاِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ cevherine bir sadef olmuşdur.
Bu âyetteki cümlelerin nüktelerine geçirik:
Ey arkadaş! Birinci cümlede جَمٖيعًا, ikinci cümlede ثُمَّ, üçüncü cümlede سَب۟عَ kelimeleri üçün bir tahkikat lâzımdır.
O tahkikatı, altı noktada izah edeceğiz:
Birinci Nöqtə: Aşağıda beyan edildiyi kimi hayatın elə bir hâsiyeti vardır ki həyat cüzü küll, cüz’îyi küllî, ferdi nevi, mukayyedi mutlak, bir şahsı bir âlem kimi kılar. Binaenaleyh tək bir insan “Dünya mənim evimdir. Dünyadaki enva mənim kavmimdir və mənim aşiretimdir və bütün eşya ilə muarefem və münasebetim vardır.” diyebilir.
İkinci Nöqtə: Bilirsən ki âlemde sabit bir nizam vardır, muhkem bir irtibat vardır və daimî düsturlar, esaslı kanunlar vardır. Bu itibarla âlem, bir saat və ya muntazam bir makine gibidir. Hər bir çarkın, hər bir vidanın, hər bir çivinin; makinenin nizam və nizam-nizam-intizamında bir hissesi və makinenin netice və faydalarında bir təsiri olduğu kimi ehl-i həyat üçün və bilhassa beşer üçün də bir faydası var.
Üçüncü Nöqtə: Aşağıda işiteceğin kimi istifadede müzahamet və münakaşa yoxdur. Necə ki Zeyd diyebilir ki: “Şems mənim lambamdır, dünya mənim evimdir.” Amr da elə diyebilir və aralarında münakaşa da olmaz. Bəli Zeyd mesela, dünyada tək farz edilirse istifadesi nasılsa bütün insanlar içinde iken istifadesi yenə öyledir, ne fazla olur ne noksan. Yalnız gareyne ait olan kısım müstesnadır. Çünki yiyəcək, içəcək vesaire şeylerde münakaşa olur.
Dördüncü Nöqtə: Âlem üçün tək bir yüz, bir cihet deyil, çoxlu umumî və muhtelif vecihler vardır. Və faydaları temin eden, kesretle umumî və mütedâhil yani birbiri içinde cihetler vardır. Və istifadə yollarının da envaen türlü türlü tarîkleri vardır. Mesela, sənin güzel bir bahçen vardır. O bahçe, bir cihetten sənin istifadene tahsis edildiyi kimi digər bir cihetten də halkı faydalandırır. Mesela o bahçenin hüsnüne, güzelliğine hər bakan bir zevk alır, bir inşirah peyda edər; bunda bir mani yoxdur. Kezalik insanın beş zâhirî, beş bâtınî olmaq üzere on tane hâssesi və duygusu vardır. İnsan bu duygularıyla və keza cismiyle, ruhuyla, kalbiyle dünyanın hər bir cüzünden istifadə edə bilər; mani yoxdur.
Beşinci Nöqtə: Bu âyetle digər bazı ayələrdən anlaşılır ki bu böyük dünya, insan üçün yaratılmışdır. Və yaratılışında, insanın istifadesi ille-i gaiye olaraq nazara alınmışdır. Halbuki arzdan çox böyük olan Zühal’in mesela, beşeri faydalandıran, yalnız ziyneti və zayıf bir ziyasıdır. Bu cüz’î fayda üçün ne surətlə beşer ona ille-i gaiye olur?
Cavab: Bir faydayı takip eden adam, bütün fikrini, hayalini o faydaya hasreder və ondan maada bir şeye bakmaz və hər şeye öz hesabına bakar, kimseyi nazara almaz, hattâ özünü ille-i gaiye zanneder. Binaenaleyh bu kimi adama qarşı makam-ı imtinanda söylenilen o kimi kelâmlarda mübalağa yoxdur. Bəli, minlərlə hikmətlər üçün yaratılan Zühal’in hər bir hikmetinde minlərlə cihetler və hər bir cihetinde minlərlə istifadə edenler bulunduğu halde “Yaradılışinde o adamın istifadesi, ille-i gaiyeden bir cüz olaraq düşünülmüşdür.” denilirse ne manii var? Çünki ille-i gaiye, daima basit bir şeyden ibaret deyildir.
Altıncı Nöqtə: İmam-ı Ali’nin وَتَز۟عُمُ اَنَّكَ جِر۟مٌ صَغٖيرٌ وَفٖيكَ ان۟طَوَى ال۟عَالَمُ ال۟اَك۟بَرُ emretdiyi kimi insan kiçik bir cisim isə də böyük âlemi içine alacaq qədər büyüktür. Elə isə cüz’î istifadesi küllî olur, elə isə abesiyet yoxdur.
İKİNCİ MESELE: ثُمَّ hakkındadır.
Ey arkadaş! Bu ayə, arzın semadan evvel yaratılmış olduğuna delâlet edər.
Və وَال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ ذٰلِكَ دَحٰيهَا ayəsi də semavatın arzdan evvel halk edildiğine dêlldir.
Və كَانَتَا رَت۟قًا فَفَتَق۟نَاهُمَا ayəsi isə ikisinin bir maddeden birlikdə halk edilmiş və sonra birbirinden ayırt edilmiş olduklarını gösterir.
Şeriatın nakliyatına nazaran: Cənabı-Haqq bir cevhereyi, bir maddeyi yaratmışdır. Sonra o maddeye tecelli etmekle bir kısmını buhar, bir kısmını da mayi kılmışdır. Sonra mayi kısmı da tecellisiyle tekâsüf edib zebed (köpük) kesilmişdir. Sonra arz və ya yeddi küre-i arziyeyi o köpükten halk etmişdir. Bu itibarla hər bir arz üçün hava-i nesîmîden bir sema hasıl olmuşdur. Sonra o madde-i buhariyeyi bast etmekle yeddi kat semavatı tesviye edib yıldızları içine zer’etmişdir və o yıldızlar tohumuna müştemil olan semavat in’ikad etmiş, vücuda gelmişdir.
Hikmet-i cedidenin nazariyatı isə bu merkezdedir ki: Görmekte olduğumuz manzume-i şemsiye ilə tabir edilen güneşle ona bağlı yıldızlar cemaati, basit bir cevhere imiş. Sonra bir nevi buhara inkılab etmişdir. Sonra o buhardan, mayi-i nârî hasıl olmuşdur. Sonra o mayi-i nârî bürudet ilə tasallüb etmiş yani katılaşmış. Sonra şiddet-i hareketiyle bazı böyük parçaları fırlatmışdır. O parçalar tekâsüf edərək seyyarat olmuşlardır. Bu arz da onlardan biridir.
Bu izahata tevfikan, bu iki meslek arasında mutabakat hasıl ola bilər. Belə ki:
“İkisi də birbirine bitişikti, sonra ayrı ettik.” manasında olan كَانَتَا رَت۟قًا فَفَتَق۟نَاهُمَا nın ifadesine nazaran, manzume-i şemsiye ilə arz, dest-i qüdrətin madde-i esîriyeden yoğurmuş olduğu bir hamur şeklinde imiş. Madde-i esîriye, mevcudata nazaran akıcı bir su kimi mevcudatın aralarına nüfuz etmiş bir maddedir. وَكَانَ عَر۟شُهُ عَلَى ال۟مَٓاءِ ayəsi, bu madde-i esîriyeye işarətir ki Cənabı-Haqqın arşı, su hükmünde olan bu esîr maddesi üzerinde imiş. Esîr maddesi yaratıldıktan sonra, Sâni’in ilk icadlarının tecellisine merkez olmuşdur. Yani esîri halk ettikten sonra, cevahir-i ferde kalbetmişdir. Sonra bir kısmını kesif kılmışdır və bu kesif kısımdan, meskûn olmaq üzere yeddi küre yaratmışdır. Arz, bunlardandır.
İşte arzın –hepsinden evvel tekâsüf və tasallüb etmekle acele kabuk bağlayarak uzun zamanlardan beri menşe-i həyat olması itibarıyla– yaradılış-i teşekkülü semavattan evveldir. Lakin arzın bast edilmesiyle nev-i beşerin taayyüşüne elverişli bir vaziyete geldiyi, semavatın tesviye və tanziminden sonra olduğu cihetle, yaradılışi semavattan sonra başlarsa da bidayette, mebdede ikisi birlikdə imişler. Binaenalâhâzâ o üç ayənin aralarında bulunan zâhirî muhalefet, bu üç cihetle mutabakata inkılab edər.
İkinci bir cavab: Ey arkadaş! Qurani-Kərim tarih, coğrafya muallimi deyildir. Ancaq âlemin nizam və nizam-nizam-intizamından bahisle, Sâni’in marifet və azametini cumhur-u nâsa ders veren mürşid bir kitaptır. Binaenaleyh bunda iki makam vardır:
Birinci Makam: Nimetleri, ihsanları, merhametleri göstermekle delail-i zâhiriyeyi beyan etmekten ibarettir. Bu itibarla arz, semavattan evveldir.
İkinci Makam: Azamet, izzət, qüdrət delillerini gösterir bir makamdır. Bu cihetle semavat, arzdan evveldir.
ثُمَّ mâba’dinin mâkablinden bir zaman sonra vücuda geldiğine delâlet edər ki buna “terahi” denilir. Demək burada arz ilə semavat arasında bir uzaklık vardır. Bu uzaklık, arzın semavattan evvel halk edildiğine göre zatîdir. Aksi halde rütebî və təfəkkürîdir. Yani semavatın yaradılışi birinci isə də təfəkkürce rütbesi ikincidir, arzın yaradılışi ikinci isə də təfəkkürü birincidir. Yani evvela arzın təfəkkürü, sonra semavatın təfəkkürü lâzımdır.
Buna göre ثُمَّ ile اِس۟تَوٰى arasında اِع۟لَمُٓوا وَ تَفَكَّرُوا mukadderdir.
Takdir-i kelâm: ثُمَّ اِع۟لَمُٓوا وَ تَفَكَّرُوا اَنَّهُ اس۟تَوٰى ... الخ dir.
ÜÇÜNCÜ MESELE: سَب۟عَ kəlməsi hakkındadır.
Ey arkadaş! Semavatın doqquz tabakadan ibaret olduğu, eski hikmetin hurafelerinden biridir. Onların o hurafevari fikirleri, efkâr-ı âmmeyi istila etmişdi. Hattâ bazı müfessirler, bazı ayələrin zâhirini onların mezheplerine meylettirmişlerdir.
Hikmet-i cedide isə feza denilen bu boşlukta yalnız yıldızların muallak bir vaziyette durmakta olduklarına kaildir. Bunların mezhebinden, semavatın inkârı çıkır. Və bu iki hikmetin biri ifrata varmışsa da ötekisi tefritte kalmışdır.
Şeriat isə Cənabı-Haqqın yeddi tabakadan ibaret semavatı halk etmiş olduğuna hâkimdir və yıldızların da balık kimi o semalar denizlerinde yüzmekte olduklarına kaildir.
Hadîs isə semanın مَو۟جٌ مَك۟فُوفٌ den ibaret bulunduğunu emredir.
Bu hak olan mezhebin, altı mukaddime ilə tahkikatını yapacağız.
Birinci Mukaddime: Bu geniş boşluğun esîr ilə dolu olduğu, fennen və hikmeten sabittir.
İkinci Mukaddime: Ecram-ı ulviyenin kanunlarını rabteden və ziya və hararetin emsalini neşir və nakleden fezayı doldurmuş bir madde mevcuddur.
Üçüncü Mukaddime: Madde-i esîriyenin yenə esîr olaraq kalmak şartıyla, sair maddeler kimi muhtelif teşekkülatı və ayrı ayrı nevileri vardır. Buhar ilə su və buzun teşekkülatları kimi.
Dördüncü Mukaddime: Ecram-ı ulviyeye dikkat edilirse tabakaları arasında muhalefet görünür. Bəli, yeni teşekküle və in’ikada başlamış milyarlarca yıldızlardan ibaret Kehkeşan ilə anılan tabaka-i esîriye, sabit yıldızların tabakasına muhaliftir. Bu da manzume-i şemsiyenin tabakasına və hâkeza yeddi tabakaya qədər birbirine muhalif tabakalar vardır.
Beşinci Mukaddime: Araştırmalar neticesinde sabit olmuşdur ki bir maddede teşkil, tanzim, tesviyeler vaki olursa birbirine muhalif tabakalar husule gəlir. Bir madenden kül, kömür, elmas meydana gəlir; ateşten alev, duman husule gəlir. Müvellidü’l-mâ ilə müvellidü’l-humuzanın imtizacından su, buz, buhar tevellüd edər.
Altıncı Mukaddime: Bu müteaddid emarelerden anlaşıldı ki semavat müteaddiddir, şeriat sahibi də yedidir demişdir, elə isə yedidir. Maahâzâ yeddi, yetmiş, yeddi yüz sayıları Arap üsluplarında kesret üçün kullanılır.
Arkadaş! Çox geniş bulunan Qurani-Kərim’in hitaplarına, manalarına, işarəlerine dikkat edilmekle bir âmîden tut bir veliye qədər bütün tabakat-ı nâsa və umum efkâr-ı âmmeye olan müraatları, okşamaları fevkalâde hayrete, taaccübe mûcibdir.
Mesela سَب۟عَ سَمٰوَاتٍ kelimesinden bazı insanlar hava-i nesîmiyenin tabakalarını fehmetmişdir.
Öbür bazı da arzımız ilə arkadaşları olan hayattar küreleri ihata eden nesîmî küreleri fehmetmişdir.
Bir kısım da seyyarat-ı seb’ayı fehmetmişdir.
Bir kısmı da manzume-i şemsiye içinde esîrin yeddi tabakasını fehmetmişdir.
Bir kısım da bu bildiyimiz manzume-i şemsiye ilə birlikdə altı tane daha manzume-i şemsiyeyi fehmetmişdir.
Bir kısım da esîrin teşekkülatı yeddi tabakaya inkısam ettiğini fehmetmişdir.
Hülâsa: Hər bir kısım insanlar, istidatlarına göre feyz-i Kur’an’dan hisselerini almışlardır. Bəli Qurani-Kərim, bütün bu mefhumlara şâmildir diyebiliriz.
Birinci Cümle:
هُوَ الَّذٖى خَلَقَ لَكُم۟ مَا فِى ال۟اَر۟ضِ جَمٖيعًا
Bu cümlenin beş vecihle mâkabliyle irtibatı vardır:
Birinci Vecih: Evvelki ayə, vücud və həyat nimetlerine işarətir. Bu ayə, beka və bekanın esbab və levazımatına işarətir.
İkinci Vecih: Qurani-Kərim vaktâ ki evvelki âyetle beşer üçün mertebelerin en yükseği olan rücûu ispat etti, sâmi’in zihnine belə bir sual geldi: “Şu zelil insanların bu yüksək mertebeye liyakatleri haradan gelmişdir?” Qurani-Kərim bu cümle ilə o suali şöylece cevaplandırmışdır: “Bütün dünya dest-i itaat və teshirine verilen insanın, əlbəttə Hâlık’ının yanında böyük bir mevkii vardır.”
Üçüncü Vecih: Evvelki ayə beşer üçün haşir və kıyametin vücuduna işarə etmesi, sâmi’ce güya “Beşerin ne kıymeti vardır ki onun saadeti üçün kıyamet kopacaq?” deyə vârid olan sual, bu âyetle: “Arz bütün müştemilatıyla istifadesi üçün yaratılan və bütün enva itaat və emrine verilen insan, netice-i yaradılıştir. Əlbəttə və əlbəttə onun saadeti üçün kıyamet kopacaqdır.” deyə cevaplandırılmışdır.
Dördüncü Vecih: Evvelki ayə, kıyamette esbab və vesaitin ortadan kalkmasıyla, insanın mercii yalnız Cənabı-Haqq’a münhasır kalacağına işarə etmişdir. Bu ayə isə dünyada da insanın merci-i həqiqisi Cənabı-Haqq’a münhasır olduğunu söylür. Çünki esbab və vesaitin arkasında, qüdrətin şuâı görünür; təsir onundur, esbab isə perdedir.
Beşinci Vecih: Evvelki ayə, saadet-i ebediyeye işarətir. Bu ayə də saadet-i ebediyenin insana verilmesini iktiza eden və səbəb olan Cənabı-Haqq’tan sebkat etmiş fazl və in’ama işarətir ki özünə arzın müştemilatı ihsan edilmiş insanın əlbəttə saadet-i ebediyeye liyakati vardır.
ثُمَّ اس۟تَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ
Bunun mâkabliyle cihet-i irtibatı dörttür:
Birinci Cihet: Arz və sema “tev’em” yani ikizdirler, birbirinden ayrılmazlar; zikirde, fikirde daima birlikdə dolaşırlar. Bu cümleden evvelki cümlede arz zikredildiyi kimi bu cümlede də sema zikredilmişdir.
İkinci Cihet: Beşerin arzdan istifadesini ikmal və itmam eden ancaq semavatın tanzimidir.
Üçüncü Cihet: Evvelki ayə, ihsan və fazl delillerine işarə etmişdir. Bu ayə də qüdrət və azamete işarə edir.
Dördüncü Cihet: Bu cümle, beşerin istifadesi yalnız arza münhasır olmadığına, sema də onun istifadesine teshir edildiğine işarətir.
فَسَوّٰيهُنَّ سَب۟عَ سَمٰوَاتٍ
Bu cümlenin mâkabliyle irtibatı, üç çeşittir:
1- كُن۟ ilə فَيَكُونُ arasındaki irtibat gibidir. Necə ki memurun husulü كُن۟ emrine bağlıdır, semavatın tesviyesi də اِس۟تَوٰى ya bağlıdır.
2- Qüdrətin taallukuyla iradenin taalluku arasındaki irtibat gibidir. Yani اِس۟تَوٰى iradenin taallukuna “tesviye” də qüdrətin taallukuna
benzer bir irtibattır.
3- Netice ilə mukaddime arasında bulunan irtibat gibidir. Çünki semavatın tesviyesi, mukaddimesi olan اِس۟تَوٰى ya terettüp edər.
وَهُوَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ
Bu cümle mâkabliyle iki vecihle merbuttur:
Birinci Vecih: Bu cümledeki ilm-i küllî, semavatın tanzim və tesviyesine delil olduğu kimi tanzim və tesviyenin vücudu da ilm-i küllînin vücuduna delildir.
İkinci Vecih isə: Evvelki cümle qüdrət-i kâmileye, bu cümle isə küllî və şümullü ilme delâlet edər.
Cümlelerin nüktelerini beyan edeceğiz:
هُوَ الَّذٖى ... الخ
Bu cümle mâkabliyle bağlı deyildir. Ancaq müste’nife olub beş sual ilə cavablarına işarətir ki bundan əvvəl beyan edildiğinden tekrarına lüzum yoxdur. هُوَ الَّذٖى deki هُوَ mübtedadır, اَلَّذٖى sılasıyla birlikdə haberdir. Bu cümlede mübteda ilə haberin tarifleri tevhide işarə olduğu kimi hasra da delâlet edər. Yani müştemilat-ı arziyenin halkı Cənabı-Haqq’a münhasır olduğu kimi Hâlık’ı da yalnız Cənabı-Haqq’tır. Bu hasr ثُمَّ اِلَي۟هِ تُر۟جَعُونَ cümlesinde اِلَي۟هِ nin takdimiyle hasıl olan hasra delildir. Yani müştemilat-ı arziyenin halkı Cənabı-Haqq’a münhasır olduğu üçün kıyamette merciiyet də Cənabı-Haqq’a münhasırdır. اَلَّذٖى sılasıyla birlikdə haberdir. Haberin aslı və müstahakkı, nekre olmaktır. Burada marife olaraq gelmesi, hükmün zâhir və malûm olduğuna işarətir. Yani “Cənabı-Haqqın müştemilat-ı arziyenin Hâlık’ı olduğu malûm və zâhirdir.”
Menfaat üçün kullanılan لَكُم۟ deki ل eşyanın yaradılışen mübah, helâl, menfaatli olaraq yaratılıp bazı arızalardan dolayı haram olmuş olduklarına işarətir. Mesela ağyarın malı, ismet-i şer’iye üçün haram olmuşdur. İnsanın eti, hörmət və keramet üçün; zehir, zərər üçün; laşe eti, necaset üçün haram olmuşlardır. Və keza hər bir şeyde bir fayda, bir menfaat olduğuna remizdir. Və keza beşer üçün hər şeyde bir menfaati bulunduğuna remizdir. Bəli, hangi şey olursa olsun, beşere bir cihetten bir istifadeyi temin edər, velev ibret almaq üçün olsun. Və keza arzın karnında istikbal insanlarını intizar eden çoxlu rahmetin hazine və definelerinin bulunduğuna remizdir. لَكُم۟ câr və mecrurunun مَا فِى ال۟اَر۟ضِ üzerine takdimi, beşere ait istifadelerin hər gayeden evvel və evlâ olduğuna işarətir.
Umumu ifade eden مَا hər şeyde menfaatleri aramaya insanları tergib və teşvik içindir.
فِى ال۟اَر۟ضِ daki فٖى nin عَلٰى ya tercihi, en çox menfaatlerin arzın karnında olduğuna və arzın karnındaki eşyanın taharrisine insanları teşci ettiğine işarətir. Və keza arzın içindeki maden və maddelerin istifade-i beşer üçün yaratılışı, arzın içinde henüz keşfedilemiyen anâsır və maddelerden –tekâlif-i hayatın zahmetlerinden müstakbelin insanlarını kurtaracaq– bazı gıdaî vesaire maddelerin vücudu mümkün olduğuna delâlet edər.
جَمٖيعًا: Arzdaki bazı eşyanın abes və faydasız olduklarına ait evhamı def’etmək içindir.
ثُمَّ اس۟تَوٰى daki ثُمَّ arzın yaradılışiyle semavatın tesviyesi arasındaki Cənabı-Haqqın ef’al və şuunatının silsilesine işarətir. Və keza beşere menfaat hususunda, semavatın tesviyesi arzın yaradılışinden rütbece uzaq olduğuna delâlet edər. Îcaz və ihtisar üçün اَرَادَ اَن۟ يُسَوّٖى yerinde اِس۟تَوٰى denilmişdir. اِس۟تَوٰى kelimesinin istimali, burada mecazdır. Yani hedefe kasdını hasredip sağa sola bakmayanlar kimi semavatın tesviyesini irade etmişdir.
اِلَى السَّمَٓاءِ: Bu semadan maksat, semavatın maddesi olan buhardır.
فَسَوّٰيهُنَّ deki ف tefrîi ifade ettiğine nazaran, tesviyenin istivaya bağlanması; فَيَكُونُ nün كُن۟ emrine və ya qüdrətin taalluku iradenin taallukuna və ya kazanın kadere olan terettüblerine benzir və takibi ifade ettiğine göre, mukadder bazı fiillere îmadır. Takdir-i kelâm:
نَوَّعَهَا وَنَظَّمَهَا وَدَبَّرَ ال۟اَم۟رَ بَي۟نَهَا فَسَوّٰيهُنَّ...الخ den ibarettir. Yani “Nevilere ayırdı, tanzim etti, aralarında lâzım gelen emirleri, tedbirleri yaptı; sonra yeddi tabakaya tesviye etti.”
سَوّٰى: Yani “Muntazam, müstevî; envaı, eczaları mütesavi olaraq yarattı.”
هُنَّ: Bu zamirin cem’i, semavat olacaq maddenin nevilere münkasım olduğuna işarətir.
سَب۟عَ tabiri, semavat tabakalarının kesretine işarətir və bu tabakaların teşekkülat-ı arziyenin edvar-ı seb’asıyla sıfât-ı seb’aya münasebettar olduğuna îmadır.
سَمٰوَاتٍ: Bu semaların bir kısmı, seyyarat balıklarına denizdir; bir kısmı da sabit yıldızlara mezraadır; bir kısmı da sema çiçəkləri hükmünde olan “deyərârî” yıldızlara bahçe və bostandır.
وَهُوَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ
Bu و atıf içindir. Halbuki burada atfın tarafeyni arasında münasibət yoxdur. Elə isə bu münasebeti bulmak üçün takdire ihtiyaç vardır. Belə ki: وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ “Elə isə bu böyük ecramın Hâlık’ı odur.” وَهُوَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ “Elə isə o ecramdaki sanatı tanzim, tahkim eden odur.”
İlsakı ifade eden بِكُلِّ kelimesindeki ب ilmin, malûmdan infikâk və infisalinin mümkün olmadığına işarətir.
كُلِّ ta'mimi ifade eden bir edattır. Burada ifade ettiği ta'mimden heç bir şeyin, heç bir ferdin tahsisi və daire-i şümulünden ihracı yoxdur. Bu itibarla مَا مِن۟ عَامٍ اِلَّا وَقَد۟ خُصَّ مِن۟هُ ال۟بَع۟ضُ olan kaide-i külliyeyi tahsis edir. Çünki özü bu kaidenin şümulünden hariç kalmışdır.
شَى۟ءٍ: Bu kəlmə; vâcib, mümkin, mümteniye şâmildir.
عَلٖيمٌ: Yani zatı ilə ilim arasında zarurî, lüzumî bir sübut vardır.
* * *
Yani: “Düşün o zamanı ki Rabb’in melâikeye hitaben: ‘Mən yerde bir halifeyi yaratacağam.’ dedi. Melâike də: ‘Yerde fesat yapacaq, kan dökəcək kimseleri mi yaratacaqsan? Halbuki biz, hamdinle səni tesbih və takdis edirik.’ dediler. Rabb’in də: ‘Sizin bilmediğinizi mən bilirəm.’ deyə onlara cavab verdi.”
Arkadaş! Melâikenin vücudunu tasdik və qəbul etmək imanın rükünlerinden biridir. Bir neçə makamda bu rüknü ispat və izah edeceğiz.
Birinci Makam: Arzın ecram-ı ulviyeye nisbeten çox kiçik və süflî olduğu halde canlı mahlukatla dolu olduğunu görüb âlemin də nizam və nizam-nizam-intizamına dikkat eden insan, ecram-ı ulviyenin də o yüksək burçlarında, hayatlı sakinleri olduğuna kat’î bir şəkildə hükmeder.
Bəli, o burçlarda melâikenin vücudunu qəbul etmeyen adamın meseli belə bir adamın meseline benzer: O adam, böyük bir şehre giderken şəhərin bir kenarında çox kiçik bir binaya tesadüf edər. Bakar ki insanlarla doludur. Və arsalarına bakar ki canlı mahlukatla dolu. Və gıdalarına bakar ki nebatat, balık vesaire kimi həyat şartları yerindedir. Sonra bakar ki çox uzaqda milyonlarca apartmanlar, köşkler var. Aralarında, uzun uzun meydanlar, tenezzühgâhlar bulunur. Lakin o kiçik binadaki insanların həyat şartları, o böyük binalarda bulunmadığından o yüksək, müzeyyen sarayları; sakinlerden boş, hâlî olduğunu itikad edər.
Melâikenin vücudunu tasdik eden adamın meseli isə belə bir şahsın meseli gibidir: O adam, o kiçik hanenin insanlar ilə dolu olduğunu görür görməz, bilâ-tereddüt o yüksək kasırların da həyat yeri və onlarda da onlara münasib sakinler bulunduğuna hükmeder. Və o yüksək kasırlara mahsus və münasib həyat şartları vardır. Lakin oraların sakinleri çox uzaq olduklarından görünmemeleri, yox olduklarına delâlet etməz.
Binaenaleyh arzın zevi’l-hayatla dolu olmasından kat’iyetle anlaşılır ki bu geniş boşlukta durmakta olan semalarda, yıldızlarda, burçlarda və çox kısımlara münkasım və müştemil semavatta, şeriatın “melâike” ilə tesmiye ettiği canlılar mevcuddur.
İkinci Makam: Bundan evvel ispat və izah edildiyi kimi həyat, mevcudatın keşşafıdır, bəlkə mevcudatın neticesidir. Binaenaleyh bu geniş fezanın sakinlerden və bu yüksək semavatın şenliklerden hâlî olduklarının imkânı var mıdır? Bəli, bütün ukalâ-i ağıl və nakil, manevî bir icma və ittifakla melâikenin mana və hakikatlerine hükmetmişlerdir lakin tabirleri çeşit çeşittir.
Mesela meşaiyyun, “enva-ı mevcudatı idare eden ruhanî mahiyet-i mücerrede” ilə; işrakiyyun isə “ukûl və erbabü’l-enva” ilə; dinler də “melekü’l-cibal, melekü’l-bihar, melekü’l-emtar” kimi tabirlerle tabir etmişlerdir. Hattâ akılları kör gözlerinde bulunan maddiyyun taifesi də melâikenin manasını inkâr etmeye mecal bulamadıklarından, fıtratın namuslarına nüfuz eden kuva-yı sâriye ilə tabir etmişlerdir.
Sual: Kainatın irtibatını, hayatını temin üçün yaradılışte cereyan eden namuslar, kanunlar kâfi gəlməz mi?
Cavab: Sənin dediyin o sâri kanunlar, namuslar; itibarî və vehmî emirlerdir. Muayyen vücudları, müşahhas hüviyetleri ancaq onları təmsil eden və onların ma’kesi bulunan və onların yularlarını ele alan melâike ilə sabit olur.
Və keza teşekkül-ü ervaha münasebeti olmayan bu camid âlem-i şehadete vücudun münhasır olmadığına, ağıl və nakil müttefikan hükmetmişlerdir. Binaenaleyh ervaha münasib və muvafık çox âlemlere müştemil olan âlem-i gayb, melâike ilə dolu və âlem-i şehadetin hayatına mazhardır.
Hülâsa: Melâikenin mana-yı həqiqəti, bu izah edilen emirlerden tebarüz etti. Binaenaleyh melâikenin suretleri, eşkâlleri arasında, ukûl-ü selimenin qəbul ettiği vecihle, şeriatın izah və beyan ettiği şekildir ki: Melekler mükerrem abddirler, emirlere muhalefetleri yoxdur və muhtelif kısımlara münkasım və latîf və nurani cisimlerdir.
Üçüncü Makam: Arkadaş! Melâike meselesi elə meselelerdendir ki bir cüzün sübutuyla, küll sabit olur; bir ferdin vücuduyla, nevi tahakkuk edər. Çünki inkâr eden küllünü inkâr edər. Binaenaleyh zaman-ı Âdem’den indiyə qədər bütün din adamları hər asırda icma və ittifakla melâikenin vücuduna və aralarında muhaverenin sübutuna və müşahedelerinin tahakkukuna və onlardan edilen rivayetlerin nakline hükmetdikləri halde melâikenin hiçbirisinin insanlara görünmediyi və ya vücudları hissedilmediyi əlbəttə muhaldir.
Kezalik beşerin akaidine karışıp heç bir zamanda, heç bir inkılabda itirazlara maruz kalmayarak devam eden melâike itikadının bir həqiqətə, bir əsla dayanmaması və mebâdi-i zaruriyeden tevellüd etmemesi muhaldir. Herhalde beşerin bu umumî itikadı, mebâdi-i zaruriyeden neş’et eden və müşahedat-ı vakıadan hasıl olan və muhtelif emarelerden tevellüd eden hadsî bir hükmün neticesidir. Bəli, bu itikad-ı umumînin səbəbi; kat’î bir surette manevî bir tevatür kuvvetini veren, çoxlu defalar vukua gelen melâikenin müşahedelerinden hasıl olan zarurî və kat’î delil və emarelerdir. Çünki melâike meselesi, beşerin malûmat-ı yakîniyesindendir. Əgər bunda şübhə olursa beşerin yakîniyatında emniyet kalmaz.
Hülâsa: Ruhanîlerden bir ferdin bir zamanda vücudu tahakkuk etse bu nev’in vücudu tahakkuk edər. Nev’in vücudu tahakkuk etse herhalde şeriatın beyan ettiği kimi olacaqdır.
Bu ayənin, sâbık âyetle dörd vecihle irtibatı vardır:
Birinci Vecih: Bu ayələr, beşere verilen böyük nimetleri ta’dad edir. Birinci âyetle en böyük nimete işarə edilmişdir ki beşer, yaradılışin neticesidir və arzın müştemilatı ona teshir edilmişdir, istediyi kimi tasarruf edər. Bu ayə ilə də beşerin arza hâkim və halife kılınmış olduğuna işarə edilmişdir.
İkinci Vecih: …
Üçüncü Vecih: Evvelki âyetle, canlı mahlukatın meskenleri olan arz və semavata işarə edilmişdir. Bu ayə ilə də o meskenlerin sakinleri olan beşer və melâikeye işarə edilmişdir. Və keza o ayə, yaradılışin silsilesine; bu ayə isə zevi’l-ervahın silsilesine işarə etmişlerdir.
Dördüncü Vecih: Evvelki ayədə yaradılışten maksat beşer olduğu və Hâlık’ın yanında beşerin bir mevki sahibi bulunduğu tasrih edildiğinde sâmi’in zihnine geldi ki: “Bu qədər fesat, şürur və pislüğü yapan beşere bu qədər qiymət nədən verildi? Cənabı-Haqq’a ibadət və takdis üçün bu fesatçı beşerin vücuduna hikmetin iktizası və rızası var mıdır?”
Sâmi’in bu vesvesesini def’ üçün belə bir işarəte bulundu ki: Beşerin o şürur və fesatları, onda vedia bırakılan sırra mukabele edə bilməz, affolur. Və Cənabı-Haqq, onun ibadətine möhtac deyildir. Ancaq Allâmü’l-guyub’un ilmindeki bir hikmət içindir.
Cümlelerin arasındaki irtibata geldik:
وَاِذ۟
Bu kəlmə وَهُوَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ cümlesine atıftır. Halbuki aralarında münasibət olmadığı kimi اِذ۟ digər bir اِذ۟ i iktiza edər. Binaenaleyh belə bir takdire lüzum vardır:
اِذ۟ خَلَقَ مَا خَلَقَ مُن۟تَظَمًا وَاِذ۟ قَالَ رَبُّكَ ... الخ
Bu takdirde, ikinci اِذ۟ birincisine atıf olur və hər iki cümle arasında da münasibət bulunur.
اِنّٖى جَاعِلٌ فِى ال۟اَر۟ضِ خَلٖيفَةً
Cənabı-Haqq müşavere yolunu öğretmek ilə beşerin hilafetindeki hikmetin sırrını melâikeye istifsar ettirmek üzere bu cümleyi söyledi. Sâmi’in zihni, üç noktayı nazara alarak harekete geçti:
1- Melâike ne dediler?
2- Taaccüble hikməti sordular.
3- Cinlere halife olmakla birlikdə, beşerde də kuvve-i gazabiye və şeheviye halk edilmişdir. Bunlar, cinlerden daha ziyade fesat yapacaklardır.
İşte Kur’an-ı Kerîm قَالُٓوا اَتَج۟عَلُ فٖيهَا مَن۟ يُف۟سِدُ فٖيهَا وَيَس۟فِكُ الدِّمَٓاءَ cümlesiyle o üç noktaya işaret etmiştir.
Melâikenin sual-i taaccüb və istifsarları bittikten sonra sâmi’, Cənabı-Haqq’tan veriləcək cavabı beklerken Qurani-Kərim قَالَ اِنّٖٓى اَع۟لَمُ مَا لَا تَع۟لَمُونَ cümlesiyle cavab vermişdir. Yani “Eşya və ahkâm, sizin malûmatınıza münhasır deyildir. Adem-i ilminiz, onların vücuda gelmeyeceklerine səbəb ola bilməz. Mənim, beşerin yaradılışi hakkında bir hikmetim vardır; o hikmetin hatırası üçün fesatlarını nazara almam.” ferman etmişdir.
Cümlelerin heyet və nüktelerine geldik:
وَاِذ۟ قَالَ رَبُّكَ ... الخ
Atfı ifade eden bu و münasebet-i atfiyenin iktizasına binaen
وَاِذ۟ قَالَ رَبُّكَ... الخ cümlesine matufun aleyh olmaq üzere
اِذ۟ خَلَقَ مَا خَلَقَ مُن۟تَظَمًا cümlesinin takdirine işarettir.
Və keza اِذ۟ zaman-ı maziyi ifade ettiği cihetle, sanki zihinleri geçmiş zamanların silsilesine götürür və ya o silsileyi bu zamana getirir, ihzar edər ki zihinler, o zamanlarda vukua gelmiş olan hâdiseleri görsünler.
رَبُّكَ: Bu tabir, melâikenin aleyhine bir hüccet və bir delildir. Yani “Allah səni terbiye etmişdir, hadd-i kemale eriştirmişdir və səni beşere mürşid kılmışdır ki fesatlarını izale edesin. Demək, nev-i beşerin en böyük hasenesi sensin ki onların mefsedetlerini setredirsən.”
لِل۟مَلٰٓئِكَةِ: Cənabı-Haqqın müşavere şeklinde melâike ilə yaptığı muhavere, melâikenin beşer ilə fazla bir irtibat və alâka və münasebetleri olduğuna işarətir. Çünki melâikenin bir kısmı insanları hıfzedir, bir kısmı kitabet işlerini görür. Demək, insanlarla alâkaları ziyade olduğundan insanların ahvaline ehemmiyet verirlər.
اِنّٖى: Melâikenin اَتَج۟عَلُ ilə yaptıkları istifhamdan anlaşılan tereddütlerini reddetmekle, meselenin azamet və ehemmiyetine işarətir.
اِنّٖى: Burada ى mütekellim-i vahde ilə وَاِذ۟ قُل۟نَا da mütekellim-i maalgayr zamirinin zikirlerinden belə bir işarə çıkır ki: Cənabı-Haqqın halk və icad fiilinde vasıtanın bulunmadığına, kelâm və hitabında vasıtaların bulunduğuna işarətir. Bu nükteye delâlet eden başqa ayələr də vardır. Ezcümle:
اِنَّٓا اَن۟زَل۟نَٓا اِلَي۟كَ ال۟كِتَابَ بِال۟حَقِّ لِتَح۟كُمَ بَي۟نَ النَّاسِ بِمَٓا اَرٰيكَ اللّٰهُ âyet-i kerîmesinde azamete delâlet eden نَا zamir-i cem’i, vahiyde vasıtanın bulunduğuna işarə olduğu kimi بِمَٓا اَرٰيكَ اللّٰهُ də müfred hükmünde olan lafza-i Celal, manaları ilham etmekte vasıtanın bulunmadığına işarətir.
جَاعِلٌ kelimesinin خَالِقٌ kelimesine tercihen zikri: Melâikenin medar-ı şübhə və mûcib-i istifsarları, halk və icad fiili deyildir. Çünki vücud hayr-ı mahzdır, halk Allah’ın fiilidir, Allah’ın fiili lâyüs’eldir. Ancaq melâikeyi şüpheye davet eden və istifsarlarına mûcib olan جَع۟ل dir. Yani Cənabı-Haqqın beşeri arzın tamirine tahsis etmesidir.
فِى ال۟اَر۟ضِ daki فٖى nin عَلٰى ya tercihi: Beşerin yer üstünde olduğu عَلٰى kelimesinin manasına muvafık və münasib iken tercihen فٖى nin zikredilmesi, beşerin bir ruh kimi arzın cesedine nefh və nüfuz ettiğine və beşerin ölüp inkıraz etmesiyle arzın yıkılmasına işarətir.
خَلٖيفَةً: Bu tabir, arzın insanların hayatına elverişli şeraiti haiz olmazdan evvel arzda idrakli bir mahlukun bulunmuş olduğuna və o mahlukun hayatına o zamandaki arzın evvelki vaziyetleri muvafık və müsait bulunduğuna işarətir. خَلٖيفَةٌ tabirinin bu manaya delâleti, mukteza-yı hikmettir. Amma meşhur olan manaya nazaran o idrakli mahluk, cinlerden bir nevi imiş; yaptıkları fesattan dolayı insanlar ilə mübadele edilmişlerdir.
قَالُٓوا اَتَج۟عَلُ فٖيهَا مَن۟ يُف۟سِدُ فٖيهَا وَيَس۟فِكُ الدِّمَٓاءَ
Bu cümle müste’nifedir. Bu istînaftan anlaşılır ki Cənabı-Haqqın melâike ilə olan hitabı, sâmi’i belə bir suale mecbur etmişdir ki: “Acaba melâikeler komşuluklarına geləcək insanları necə qarşılayacaklardır? Hem onlar ilə birlikdə olmaya və komşu olmaya rızaları var mıdır? Hem fikirleri nedir?” Qurani-Kərim قَالُٓوا اَتَج۟عَلُ cümlesiyle o suali cevaplandırmışdır.
Sual: قَالُٓوا اَتَج۟عَلُ... الخ cümlesi اِذ۟ قَالَ cümlesine ceza olduğuna nazaran, aralarında lüzum lâzımdır. Halbuki lüzum görünmür?
Cavab: Melâike arzın müekkelleri bulundukları cihetle arz, onların idaresinde olur. Bu itibarla insanların arza halife kılınması hakkında melâikenin fikirlerini izhar etmək lüzumu vardır.
قَالَ - قَالُوا tabirleri, mukavele və muhavere şeklinde müşavere üslubunu insanlara öğretmek içindir. Yoxsa Cənabı-Haqq müşavereden münezzehtir.
Melâikenin اَتَج۟عَلُ ilə yaptıkları istifhamdan maksat; جَع۟ل e itiraz, جَع۟ل i inkâr etmək deyildir. Çünki Cənabı-Haqqın fiillerine itiraz etmeye ismetleri manidir. Ancaq جَع۟ل in səbəbi mahfî olduğundan taaccüble səbəb və hikmetini sormuşlardır. جَع۟ل tabirinden anlaşılır ki insanın ahvali, vaziyetleri ne tabiatın iktizasıdır və ne də fıtratın icabıdır ancaq bir câilin ca’li iledir.
Sual: فٖيهَا: Mesafe çox qısa olduğu halde, ikinci فٖيهَا nin zikrine ne ihtiyaç vardır?
Cavab: Birinci فٖيهَا ilə beşerin bir ruh kimi arza nüfuz etmesiyle arzı ihya etmesine, ikinci فٖيهَا isə beşerin fesadı də Azrail kimi arzın kalbine qədər pençesini sokup arzı imatesine işarətir. Demək beşer, bir taraftan arzın şifası üçün bir ilaç iken, digər taraftan ölümünü intac eden bir zehirdir.
مَن۟: Beşerden kinayedir. Kinayenin tasrihe sebeb-i tercihi: Melâikenin maksadı, beşerin şahsiyeti olmayıp ancaq özlərinə sakîl, ağır gelen bir mahlukun Allah’a isyan etmesine işarətir.
يُف۟سِدُ: Fesadın “isyan”a bedel zikri, isyanlarının nizam-ı âlemin fesadına səbəb olacağına işarətir. Devam ilə teceddüdü ifade eden muzari sîgasıyla fesadın zikredilmesi, melâikenin asıl istemedikleri və inkâr ettikleri ancaq isyanlarının devam və istimrar ilə vukua geleceğine ait olduğuna işarətir. Melâike beşerin isyanlarının devam və istimrarını ya Cənabı-Haqqın i’lamıyla bilmişlerdir və ya Levh-i Mahfuz’a baxıb ondan almışlardır veyahut insanlardaki kuvve-i gazabiye və şeheviyeden anlamışlardır.
فٖيهَا: Kuvve-i şeheviye ilə arzda fesat hasıl olur, kuvve-i gazabiyenin tecavüzüyle katl və kıtale mahal olur. Halbuki arz, takva üzerine tesis edilmiş bir mescid hükmündedir.
و isə fesat ilə sefk kimi iki rezileyi birbirine atıf və cem’edər. Çünki fesat, sefk-i dimâya sebeptir.
يَس۟فِكُونَ nin يَق۟تُلُونَ ye tercihen zikrinden anlaşılır ki sefk, zulmen yapılan katldir. Bu isə fesada daha münasiptir. Çünki katlin ifade ettiği mana, katlin mübah kısmına da şâmildir. Cihadda və ya bir cemaati kurtarmak üçün yapılan katller kimi ki bu katl, fesada münasib olmaz.
اَلدِّمَٓاءَ: Sefk kelimesinin delâlet ettiği irâka-i demdeki demi tekiddir.
وَنَح۟نُ نُسَبِّحُ بِحَم۟دِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ
Beşerin ca’lindeki hikməti soran melâikeye, sanki belə bir itiraz vârid olmuşdur: “Beşerin Allah’a yapacağı ibadət və takdis, onun ca’line sebeb-i kâfi gəlməz mi ki ca’linin hikmetini soruyorsunuz?” İşte “vav-ı haliye” ilə zikredilen وَنَح۟نُ نُسَبِّحُ... الخ cümlesi, güya o itirazı def’etmeye işarətir.
نَح۟نُ: Maâsiden masum melâikenin cemaatlerinden kinayedir. Cümlenin cümle-i ismiye şeklinde zikredilmesi, tesbihin melâikeye bir seciye olduğuna və melâikenin tesbihata mülazım və müdavim olduklarına işarətir.
نُسَبِّحُ بِحَم۟دِكَ: “Bizler, bütün ibadətlerin sənə mahsus olduğunu kainata ilan və Cenab-ı Uluhiyet’ine lâyık olmayan şeylerden münezzeh olduğuna iman və bütün evsaf-ı azamet və celal ilə muttasıf olduğuna itikad edirik.”
وَنُقَدِّسُ لَكَ: Bu ل ya sıladır, bir manayı ifade etməz və ya ta’lil və sebebiyet içindir.
Birinci ihtimale göre نُقَدِّسُكَ takdirinde olur. Yani “Seni takdis və tathir edirik.” deməkdir.
İkinci ihtimale nazaran نُقَدِّسُ لِاَج۟لِكَ takdirinde olur. Yani “Biz nefislerimizi, fiillerimizi günahlardan temizlemekle birlikdə, kalplerimizi mâsivandan çeviririk.” deməkdir.
Bu و isə iki rezileyi cem’ və birbirine atfeden يَس۟فِكُ deki و ın aksine və inadına olaraq, biri takdis diğeri tesbih iki fazileti cem’ və birbirine atfedir.
قَالَ اِنّٖٓى اَع۟لَمُ مَا لَا تَع۟لَمُونَ
Bu cümle, melâikenin istifsarından sonra “Acaba Cənabı-Haqq, istifsarlarına necə cavab verdi və taaccüblerini ne ilə izale etti və beşerin onlara tercihindeki hikmət nedir?” deyə sâmi’in kalbine gelen suale icmalî bir cevaptır, tafsili sonra geləcəkdir.
اِنّٖٓى اَع۟لَمُ deki اِنَّ tahkiki ifade etmekle tereddüt və şüpheyi def’etmək içindir. Bu isə müsellem olmayan nazarî hükümlerde olur. Halbuki burada Allah’ın halkın bilmediklerini bilmesi müsellem və bedihî bir hükümdür, hâşâ melâikenin bu hükümde tereddütleri yoxdur. Binaenaleyh burada bu اِنَّ Qurani-Kərim’in îcaz üçün ihtisaren icmal ettiği bir neçə cümleye işarətir:
1- Beşerdeki maslahatlar və beşerin hayr-ı kesîre nisbeten mefsedetleri, şerr-i kalildir. Şerr-i kalil üçün hayr-ı kesîri terk etmək, hikmete muhaliftir.
2- Beşerin hilafete olan sırr-ı liyakati, melâikece meçhul, Hâlıkça malûmdur.
3- Beşerin onlara tercih hakkını veren hikmət, melâikece meçhuldür.
4- اِنَّ nin ifade ettiği tahkik, bazen sarîh hükme deyil, cümlenin bir kaydından istifadə edilen zımnî bir hükme râci olur. Burada اِنَّ nin tahkiki لَا تَع۟لَمُونَ kaydından istifadə edilen hükm-ü zımnîye râcidir. Yani “Sizler mütləq bilmiyorsunuz və keza Allah’ın ilmi lâzım, beşerin vücudu melzumdur.” Bu cümlede ilm-i İlahînin vücuduna delâlet eden اَع۟لَمُ den, beşerin vücuda geleceği tebarüz edər. Çünki اَع۟لَمُ nün delâletine göre, ilm-i İlahî taalluk və tahakkuk etmişdir. Elə isə beşerin vücudu herhalde olacaqdır.
Melâikeye verilen o icmalî cavabın tahkiki hakkında اِنَّ اللّٰهَ عَلٖيمٌ حَكٖيمٌ âyetinden belə bir izahat alınabilir ki: Cənabı-Haqqın ef’ali hikmetlerden, maslahatlardan hâlî deyildir. Elə isə mevcudat, halkın malûmatında münhasır deyildir. Elə isə melâikenin adem-i ilimleri, beşerin adem-i vücuduna delil ola bilməz.
Və keza Cənabı-Haqq hayr-ı mahz olaraq melâikeyi yaratmışdır, şerr-i mahz olaraq da şeytanı yaratmışdır, xeyr və şerden mahrum olaraq behaim və hayvanatı halk etmişdir. Hikmetin iktizasına göre, xeyr və şerre kādir və câmi’ olaraq dördüncü kısmı teşkil eden beşerin yaratılması da lâzımdır ki beşerin şeheviye və gazabiye kuvvetleri kuvve-i akliyesine münkad və mağlup olursa beşer, mücahedesinden dolayı melâikeye tefevvuk edər. Aksi halde hayvanattan daha aşağı olur çünki özrü yoxdur.
* * *
Cənabı-Haqq, bütün eşyanın isimlerini Âdem’e (as) öğretti. Sonra o eşyayı melâikeye göstererek dedi ki: “Eğer iddianızda sadık iseniz bunların isimlerini mənə söyleyiniz.”
Melâike dediler ki: “Seni hər nekaisten tenzih və bütün sıfât-ı kemaliye ilə muttasıf olduğunu ikrar ederiz. Sənin bizə öğretdiyin ilimden başqa bir ilmimiz yoxdur, hər şeyi bilici və hər kimseye liyakatine göre ilim və irfan ihsan edici sensin.”
Cənabı-Haqq dedi ki: “Yâ Âdem! Bunların isimlerini onlara selə.” Vaktâ ki Âdem, isimlerini onlara söyledi.
Cənabı-Haqq dedi ki: “Size demedim mi semavat və arzın gaybını bilirim və sizin Âdem hakkında lisanla izhar ettiğinizi və kalben gizlediğinizi bilirim.”
MUKADDİME
Bu talim-i esma meselesi ya Hazret-i Âdem aleyhisselâmın melâikenin inkârlarına qarşı mu’cizesi olub melâikeyi inkârdan ikrara icbar etmişdir yaxud melâikenin, hilafetine itiraz ettikleri nev-i beşerin hilafete liyakatini melâikeye qəbul ettirmek üçün izhar ettiği bir mu’cizedir.
Ey arkadaş! Hər şeyin Kitab-ı Mübin’de mevcud olduğunu tasrih eden وَلَا رَط۟بٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ âyet-i kerîmesinin hükmüne göre: Qurani-Kərim zâhiren və bâtınen, nassen və delâleten, remzen və işarəen hər zamanda vücuda gelmiş və ya geləcək hər şeyi ifade edir. Buna binaen gerek enbiyanın kıssa və hikâyeleri gerek mu’cizeleri hakkında Qurani-Kərim’in işaratından fehmettiğime göre (Hâşiye ) mu’cizat-ı enbiyadan iki gaye və hikmət takip edilmişdir:
Birincisi: Nübüvvetlerini halka tasdik və qəbul ettirmektir.
İkincisi: Terakkiyat-ı maddiye üçün lâzım olan örnekleri nev-i beşere göstererek o mu’cizelerin benzerlerini meydana getirmek üçün nev-i beşeri teşvik və teşci etmektir. Sanki Qurani-Kərim, enbiyanın kıssa və hikâyeleriyle terakkiyatın esaslarına, temellerine parmakla işarə edərək: “Ey beşer! Bu gördüyün mu’cizeler, birtakım örnek və numunelerdir. Telahuk-u efkârınızla, çalışmalarınızla bu örneklerin emsalini yapacaqsanız.” deyə ihtar etmişdir.
Bəli mazi, istikbalin âyinesidir; istikbalde vücuda geləcək icadlar, mazide kurulan esas və temeller üzerine bina edilir. Bəli bu terakkiyat-ı hazıra, tamamıyla dinlerden alınan işarəlerden, vecizelerden hasıl olan ilhamlar üzerine vücuda gelmişlerdir. Bəli:
1- İlk saat və sefine, mu’cize eliyle beşere verilmişdir.
2- Kainatın ihtiva ettiği bütün nevilerin isimlerini, sıfatlarını, hâssalarını beyan zımnında; beşerin telahuk-u efkârıyla meydana gelen minlərlə fünun sayesinde وَعَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ كُلَّهَا âyetiyle işarə edilen Hazret-i Âdem’in mu’cizesine mazhar olmuşdur.
3- Bütün sanatların medarı olan demirin yumuşatılıp kullanılması sayesinde icad edilen bu qədər terakkiyatla nev-i insan وَاَلَنَّا لَهُ ال۟حَدٖيدَ âyetiyle işarə edilen Hazret-i Davud’un mu’cizesine mazhardır.
4- Yenə telahuk-u efkâr ilə tayyare kimi icad edilen terakkiyat-ı havaiye sayesinde nev-i beşer غُدُوُّهَا شَه۟رٌ وَرَوَاحُهَا شَه۟رٌ âyetiyle sürati beyan edilen Hazret-i Süleyman’ın mu’cizesine yaklaşır.
5- Kıraç və kumlu yerlerden suları çıkartan santrifüj âleti اَنِ اض۟رِب۟ بِعَصَاكَ ال۟حَجَرَ âyetiyle işarə edilen Hazret-i Musa’nın (as) asâsından ders almışdır.
6- Tecrübeler sayesinde və telahuk-u efkâr ilə husule gelen terakkiyat-ı tıbbiye, Hazret-i İsa’nın (as) mu’cizesinin ilhamatındandır. Hakikaten bu mu’cizeler ilə bu terakkiyat arasında çox böyük münasibət və muvafakat vardır. Bəli dikkat eden adam, bilâ-tereddüt o mu’cizeler bu terakkiyata birer mikyas və numunelerdir deyə hükmeder.
Və keza يَا نَارُ كُونٖى بَر۟دًا وَسَلَامًا âyet-i kerîmesinin delâletine göre Hazret-i İbrahim ateşe atıldığı zaman, ateşin harareti bürudete inkılab etmesi; beşerin keşfetdiyi yakıcı olmayan mertebe-i nâriyeye örnek və me’hazdir.
7- لَو۟لَٓا اَن۟ رَاٰ بُر۟هَانَ رَبِّهٖ âyet-i kerîmesinin –bir kavle göre– işarə ettiği kimi Hazret-i Yusuf’un (as) Ken’an’da bulunan babasının timsalini görür görməz Zeliha’dan geri çekilmesi və kervanları Mısır’dan avdet ettiğinde Hazret-i Yakub’un اِنّٖى لَاَجِدُ رٖيحَ يُوسُفَ yani “Mən Yusuf’un kokusunu alıram.” demesi və bir ifritin Hazret-i Süleyman’a “Gözünü açıp yummazdan evvel Belkıs’ın tahtını getiririm.” demesine işarə eden اَنَا اٰتٖيكَ بِهٖ قَب۟لَ اَن۟ يَر۟تَدَّ اِلَي۟كَ طَر۟فُكَ âyet-i kerîmesi; çox uzaq mesafelerden celb-i savt, surət vesaire kimi beşerin keşfetdiyi və ya edeceği icadata numune və me’hazdirler.
8- “Hazret-i Süleyman’a kuş dilini öğrettik.” manasında عُلِّم۟نَا مَن۟طِقَ الطَّي۟رِ olan âyet-i kerîme; beşerin keşqiymətından radyo, papağan, güvercin kimi âlât və heyvanların konuşmalarına və mühim işlerde kullanılmasına me’hazdir. Və hâkeza beşerin henüz keşfedemediyi çox mu’cizeler vardır, istikbalde yavaş yavaş keşfine muvaffak olur.
Bu ayənin nazmında də emsali kimi üç vecih vardır:
Birinci Vecih: Evvelki âyetle irtibatıdır.
Belə ki:
1- İnsanın yaradılışi hakkında melâikenin itirazlarına, evvelki ayədə umumî, fehmi kolay, ikna edici bir cavab verilmişdir. Bu âyetle, sadə xalq və havassı ikna eden tafsilatlı bir cavab verilmişdir.
2- Evvelki ayədə, beşerin hilafet meselesi tasrih edilmişdir; bu ayədə isə nev-i beşerin melâikeye qarşı gösterdiyi mu’cize ilə dava-yı hilafeti ispat edilmişdir.
3- Evvelki ayədə, beşerin melâikeye tereccuh etmesine işarə edilmişdir; bu ayədə, tereccuhunun illetine işarə edilmişdir.
4- Beşerin arzda hilafet-i kübraya mazhar olmasına evvelki âyetle delâlet edilmişdir, burada isə bütün tecelliyata mazhar bir nüsha-i câmia olaraq gösterilmişdir. Bu da ayrı ayrı istidatlara mâlik və ilim və istifadelerinin yolları çox olduğundandır. Bəli, beşer, zâhir və bâtın havas və duygularıyla bilhassa derinliğine nihayet olmayan vicdanıyla kainatı ihata etmiş bir kabiliyettedir.
İkinci Vecih: Cümlelerin birbiriyle irtibatlarıdır.
Belə ki: وَعَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ cümlesi اِنّٖٓى اَع۟لَمُ مَا لَا تَع۟لَمُونَ cümlesinin mazmununu tahkik və icmalini tafsil və ibhamını tefsirdir.
Və keza Cənabı-Haqqın arzında beşerin halife olması, Allah’ın hükümlerini icra və kanunlarını tatbik etmesi içindir. Bu isə tam bir ilme mütevakkıftır.
Və keza birinci ayədə kelâmın sevkiyatı iktizasınca belə bir takdir olacaqdır: Âdem’i halk etti, tesviye etti, cesedine nefh-i ruh etti, terbiye etti, sonra esmayı talim etti və hilafete namzet kıldı. Sonra vaktâ ki Âdem’i melâikeye tercih etmekle rüçhan meselesinde və hilafet istihkakında ilm-i esma ilə mümtaz kıldı; makamın iktizası üzerine, eşyayı melâikeye arz və onlardan muarazayı tələb etti; sonra melâike aczlerini hissetmekle Cənabı-Haqqın hikmetini ikrar ettiler. Qurani-Kərim buna işarəen ثُمَّ عَرَضَهُم۟ عَلَى ال۟مَلٰٓئِكَةِ فَقَالَ اَن۟بِؤُنٖى بِاَس۟مَٓاءِ هٰٓؤُلَٓاءِ اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ dedikten sonra, قَالُوا evvelce iblisin enaniyet və kibrine kanarak yaptıkları istifsardan pişman olaraq سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ dediler. Sonra vaktâ ki istidatlarının adem-i câmiiyetinden dolayı melâikenin aczi zâhir oldu, makamın iktizası üzerine Âdem’in iktidarının beyanı icab etti ki muaraza tamam olsun. Bunun üçün قَالَ يَٓا اٰدَمُ اَن۟بِئ۟هُم۟ بِاَس۟مَٓائِهِم۟ hitabıyla Âdem’e ferman etti. Sonra vaktâ ki mesele tebeyyün etti və hikmetin sırrı zâhir oldu, geçen cevab-ı icmalînin bu tafsilata netice kılınması makamın iktizasından olduğuna binaen قَالَ اَلَم۟ اَقُل۟ لَكُم۟ اِنّٖٓى اَع۟لَمُ غَي۟بَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاَع۟لَمُ مَا تُب۟دُونَ وَمَا كُن۟تُم۟ تَك۟تُمُونَ yani “Sizin ketmettiğiniz şeyi bilirim.”
Bu mukavele və mükâlemeden anlaşılır ki iblisin enaniyeti, kibri, melâikeye sirayet etmişdir və yaptıkları istifsara, bir taifenin itirazı da karışmışdır.
Üçüncü Vecih: Cümlelerin heyet və nükteleri:
وَعَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ كُلَّهَا
Yani Cənabı-Haqq Âdem’i (as) bütün kemalâtın mebâdisini tazammun eden âlî bir fıtratla tasvir etmişdir və bütün maâlînin toxumlarına mezraa olaraq yüksək bir istidat ilə halk etmişdir və mevcudatı ihata eden ulvi bir vicdan və ihatalı on duygu ilə teçhiz etmişdir və bu üç meziyet sayesinde, bütün həqiqətlər-i eşyayı öğretmeye hazırlamışdır, sonra bütün esmayı özünə öğretmişdir. Demək, bu cümlenin evvelindeki و bu mukadder olan üç cümleye işarətir.
عَلَّمَ: Bu kelimenin ihtiyar edilmesi, ilmin ulüvv-ü kadrine və kadrinin yüksək derecesine və hilafete mihver olduğuna işarətir. Və keza esmanın tevkifine yani Şâri’ tarafından bildirilmiş olduğuna remizdir. Zaten esma ilə müsemmeyat arasında takip edilen münasebat-ı vaz’iye, bunu teyid edir. Və keza mu’cizenin vasıtasız Allah’ın fiili olduğuna îmadır. Lakin felasifeye göre hârikalar, ervah-ı hârikanın fiilidir.
اٰدَمَ: Hilafeti irade edilen və Âdem adı ilə tesmiye edilen küre-i arzın sahibi şahs-ı ma’huddur. İsminin tasrihi, teşrif və teşhiri içindir.
اَل۟اَس۟مَٓاءَ: İsim və sıfat və hâsiyet kimi eşyayı birbirinden ayırıp temyiz və tayin eden alâmet və nişanlardır yaxud insanlar arasında münkasım olan lügatlardır.
عَرَضَهُم۟: Arz edilen eşya olduğu halde zamirin esmaya rücûundan ismin, ayn-ı müsemma olduğuna kail olan Ehl-i Sünnet’in mezhebine işarətir.
كُلَّهَا: Âdem’in melâikeden cihet-i imtiyazı və melâikenin muarazadan səbəb və medar-ı aczi, esmanın heyet-i mecmuası olduğuna işarətir. Yoxsa esmanın bir kısmını, bəlkə kısm-ı a’zamını melekler də bilirler.
ثُمَّ عَرَضَهُم۟ عَلَى ال۟مَلٰٓئِكَةِ فَقَالَ اَن۟بِئُونٖى بِاَس۟مَٓاءِ هٰٓؤُلَٓاءِ اِن۟ كُن۟تُم۟ صَادِقٖينَ
ثُمَّ: Terahi və bu’d-u mesafeyi ifade ettiği cihetle, belə bir takdire işarətir: هُوَ اَك۟رَمُ مِن۟كُم۟ وَاَحَقُّ بِال۟خِلَافَةِ Yani “Âdem, sizdən daha kerîm və hilafete daha müstahak və lâyıktır.”
عَرَضَهُم۟: Müşterilere gösterilmek üzere kumaş toplarının açılıp arz edildiyi kimi eşyanın envaı da bast edilerek enzar-ı melâikeye gösterilmişdir. Bu tabirden belə bir işarə çıkır ki: Mevcudat, müdrik və âlimin malıdır. İlim ilə alır, isimle ahzeder, suretlerinin temessülüyle temellük edər.
هُم۟ müzekker və âkıllar cemaatinden kinayedir. Burada müzekkerin müennese və âkılın gayr-ı âkıla tağlib və teşmiliyle, mecazen enva-ı eşyaya ircâ edilmişdir. Bu itibarla هُم۟ kelimesinde bir mecaz, iki tağlib vardır. Bu mecaz ilə o tağlibleri icbar eden esbab عَرَضَ kelimesinin işarə ettiği üsluptur. Çünki melâikeye enva-ı eşyanın arzı, manevî bir resmigeçit manzarasını andırır. Malûm ya, resmigeçitleri yapan,
müzekker və âkıl insanlardır. Bunun üçün burada iki tağlibe və dolayısıyla bir mecaza mecburiyet hasıl olmuşdur.
عَلٰى: Arz edilenin levh-i a’lâda nakşedilen suretler olduğuna işarətir.
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
وَاٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
Hâşiye: İntihabım olmayarak ihtiyarsız bir tarzda, âdeta umum Sözlerin və Məktubların âhirlerinde bu ayə سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ mənə söylettirilmiş. Indi anladım ki tefsirim də bu ayə ilə hitam bulur. Demək inşâallah bütün Sözler, həqiqi bir tefsir və bu ayənin bahrinden birer cetveldir. En-nihayet yenə o denize dökülürlər. Bu tefsirin hitamında, güya hər Söz manen bu ayədən başlır. Demək o zamandan beri iyirmi senedir daha bu ayəsi tefsir edirəm, bitiremedim ki tefsirin ikinci cildini yazayım.
Said Nursî
Allah’ın avn ü inayetiyle ümidimin, iktidarımın fevkinde bu tercümeyi iyi pis yaptım; noksanları çoktur, müellifçe ıslahları lâzımdır. Zaten onun himmetiyle bu kadarını ancaq yapabildim. Yoxsa nazm-ı Kur’an’daki îcazlı olan i’cazı, qısa və veciz olaraq beyan eden bu tefsiri sönük, kör bir fikirle tercüme etmək, Abdülmecid’in işi deyildir. Yenə onun fart-ı şefkatinden himmeti yetişti, ikmaline muvaffak oldum.
Müellifin kiçik kardeşi və Nur talebesi
Abdülmecid

