اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ sırrına dairdir.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Lem'alar
On Üçüncü Ləma
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
وَقُلْ رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطٖينِ ۞ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ
Şeytandan istiaze sırrına dairdir. On üç işarə yazılacaq. O işarəlerin bir kısmı, müteferrik bir surette Iyirmi Altıncı Söz kimi bir kısım risalelerde beyan və ispat edildiğinden burada yalnız icmalen bahsediləcək.
Birinci İşaret
Sual: Şeytanların kainatta icad cihetinde heç bir medhalleri olmadığı hem Cənabı-Haqq rəhmət və inayetiyle ehl-i hakka taraftar olduğu hem hak və həqiqətin cazibedar güzellikleri və mehasinleri ehl-i hakka müeyyid və müşevvik bulunduğu hem dalaletin müstekreh çirkinlikleri ehl-i dalaleti tenfir ettikleri halde, hizbü’ş-şeytanın çox defa galebe etmesinin hikməti nedir? Və ehl-i hak, hər vaxt şeytanın şerrinden Cənabı-Haqq’a sığınmasının sırrı nedir?
Cavab: Hikməti və sırrı şudur ki: Ekseriyet-i mütləq ilə dalalet və şer, menfîdir və tahriptir və ademîdir və bozmaktır. Və ekseriyet-i mütləq ilə hidayet və xeyr, müsbettir və vücudîdir və imar və tamirdir.
Herkesçe malûmdur ki iyirmi adamın iyirmi günde yaptığı bir binayı, bir adam, bir günde tahrip edər. Bəli, bütün aza-yı esasiyenin və şerait-i hayatiyenin vücuduyla vücudu devam eden hayat-ı insan, Hâlık-ı Zülcelal’in kudretine mahsus olduğu halde; bir zalim, bir uzvu kesmesiyle, hayata nisbeten ademî olan mevte o insanı mazhar edər. Onun üçün “Et-tahribü eshel” durub-u emsal hükmüne geçmiş.
İşte bu sırdandır ki ehl-i dalalet, hakikaten zayıf bir qüvvət ilə çox qüvvətli ehl-i hakka bazen galip olur. Lakin ehl-i hakkın elə muhkem bir kalesi var ki onda tahassun ettikleri vaxt, o müthiş düşmanlar yanaşamazlar, bir halt edemezler. Əgər muvakkat bir zərər verseler وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقٖينَ sırrıyla ebedî bir sevap və menfaatle o zərər telafi edilir. O kale-i metin, o hısn-ı hasîn isə şeriat-ı Muhammediye (asm) və sünnet-i Ahmediyedir (asm).
İkinci İşaret
Sual: Şerr-i mahz olan şeytanların icadı və ehl-i imana taslitleri və onların yüzünden çox insanlar küfre girip cəhənnəmə girmeleri, gayet müthiş və çirkin görünür. Əcəba Cemil-i Ale’l-ıtlak və Rahîm-i Mutlak və Rahman-ı Bi’l-Hakk’ın rəhmət və cemali, bu hədsiz çirkinliğin və dehşetli musibetin husulüne necə müsaade edir və necə cevaz gösterir?
Bu meseleyi çoklar sormuşlar və çokların hatırına gəlir.
Cavab: Şeytanın vücudunda cüz’î şerler ilə birlikdə bir çox makasıd-ı hayriye-i külliye və kemalât-ı insaniye vardır. Bəli, bir çekirdekten koca bir ağaca qədər ne qədər mertebeler var, mahiyet-i insaniyedeki istidatta də ondan daha ziyade meratib var. Bəlkə zerreden şemse qədər dereceleri var. Bu istidadatın inkişafatı, əlbəttə bir hərəkət istəyər, bir muamele iktiza edər. Və o muameledeki terakki zembereğinin hareketi, mücahede ilə olur. O mücahede isə şeytanların və muzır şeylerin vücuduyla olur. Yoxsa melaikeler kimi insanların da makamı sabit kalırdı. O halde insan nevinde, minlərlə enva hükmünde sınıflar bulunmayacaq. Bir şerr-i cüz’î gelmemek üçün min hayrı terk etmək, hikmət və adalete münafîdir.
Çendan şeytan yüzünden ekser insanlar dalalete gedərlər. Lakin ehemmiyet və qiymət, ekseriyetle keyfiyete bakar, kemiyete az bakar və ya bakmaz. Necə ki min və on çərdəyi bulunan bir zat, o çekirdekleri torpaq altında bir muamele-i kimyeviyeye mazhar etse ondan on tanesi ağac olmuş, bini bozulmuş. O on ağac olmuş çekirdeklerin o adama verdiyi menfaat, əlbəttə min bozulmuş çekirdeğin verdiyi zərəri hiçe indirir.
Elə də nefs və şeytanlara qarşı mücahede ilə yıldızlar kimi nev-i insanı şereflendiren və tenvir eden on insan-ı kâmil yüzünden o nev’e gelen menfaat və şeref və qiymət, əlbəttə haşerat nevinden sayılacaq derecede süflî ehl-i dalaletin küfre girmesiyle insan nevine vereceği zərəri hiçe indirip göze göstermediyi üçün rəhmət və hikmət və adalet-i İlahiye, şeytanın vücuduna müsaade edib tasallutlarına meydan vermiş.
Ey ehl-i iman! Bu müthiş düşmanlarınıza qarşı zırhınız, Kur’an tezgâhında yapılan takvadır. Və siperiniz, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın sünnet-i seniyesidir. Və silahınız, istiaze və istiğfar və hıfz-ı İlahiyeye ilticadır.
Üçüncü İşaret
Sual: Kur’an-ı Hakîm’de ehl-i dalalete qarşı azîm şekvaları və kesretli tahşidatı və çox şiddetli tehdidatı, ağlın zahirine göre adaletli və münasebetli belâgatına və üslubundaki itidaline və istikametine münasib düşmür. Âdeta âciz bir adama qarşı, orduları tahşid edir. Və onun cüz’î bir hareketi üçün minlərlə cinayet etmiş kimi tehdit edir. Və müflis və mülkte heç hissesi olmadığı halde, mütecaviz bir şerik kimi mevki verib ondan şekva edir. Bunun sırrı və hikməti nedir?
Cavab: Onun sır və hikməti şudur ki şeytanlar və şeytanlara uyanlar, dalalete sülûk ettikleri üçün kiçik bir hareketle çox tahribat yapabilirler. Və çox mahlukatın hukukuna, az bir fiil ilə çox hasaret verirlər.
Necə ki bir sultanın böyük bir ticaret gemisinde bir adam az bir hareketle, bəlkə kiçik bir vazifeyi terk etmekle, o gemi ilə alâkadar bütün vazifedarların semere-i sa’ylerinin və netice-i amellerinin mahvına və iptaline sebebiyet verdiyi üçün o geminin sahib-i zîşanı, o âsiden, o gemi ilə alâkadar olan bütün raiyetinin hesabına azîm şikayetler edib dehşetli tehdit edir və onun o cüz’î hareketini deyil bəlkə o hareketin müthiş neticelerini nazara alarak və o sahib-i zîşanın zatına deyil bəlkə raiyetinin hukuku adına dehşetli bir cezaya çarpar.
Elə də Sultan-ı ezel və ebed də küre-i arz gemisinde ehl-i hidayetle birlikdə bulunan ehl-i dalalet olan hizbü’ş-şeytanın zahiren cüz’î hatîatlarıyla və isyanlarıyla çoxlu mahlukatın hukukuna tecavüz ettikleri və mevcudatın vezaif-i âliyelerinin neticelerinin iptal etmesine sebebiyet verdikleri üçün onlardan azîm şikayet və dehşetli tehdidat və tahribatlarına qarşı mühim tahşidat etmək, ayn-ı belâgat içinde mahz-ı hikmettir və gayet münasib və muvafıktır. Və mutabık-ı mukteza-yı haldir ki belâgatın tarifidir və esasıdır və israf-ı kelâm olan mübalağadan münezzehtir. Malûmdur ki belə az bir hareketle çox tahribat yapan dehşetli düşmanlara qarşı gayet metin bir kaleye iltica etmeyen, çox pərişan olur.
Bax, ey ehl-i iman! O çelik və semavî kale, Kur’an’dır. İçine gir, kurtul.
Dördüncü İşaret
Adem şerr-i mahz və vücud hayr-ı mahz olduğunu, ehl-i tahkik və ashab-ı keşif ittifak etmişler. Bəli, ekseriyet-i mütləq ilə xeyr və mehasin və kemalât, vücuda istinad edər və ona râci olur. Sureten menfî və ademî də olsa, esası sübutîdir və vücudîdir. Dalalet və şer və musibetler və masiyetler və belalar kimi bütün çirkinliklerin esası, mâyesi; ademdir, nefiydir. Onlardaki fenalık və çirkinlik, ademden gəlir. Çendan suret-i zahirîde müsbet və vücudî də görünseler, esası ademdir, nefiydir. Hem bilmüşahede sabittir ki bina kimi bir şeyin vücudu, bütün eczasının mevcudiyetiyle takarrur edər. Halbuki onun harabiyeti və ademi və inhidamı, bir rüknün ademiyle hasıl olur.
Hem vücud, hər halde mevcud bir illet istəyər. Mütləq bir sebebe istinad edər. Adem isə ademî şeylere istinad edə bilər. Ademî bir şey, ma’dum bir şeye illet olur.
İşte bu iki kaideye binaendir ki: Şeytan-ı ins və cinnin kainattaki müthiş âsâr-ı tahripkâraneleri və enva-ı küfür və dalalet və şer və mehaliki yaptıkları halde, zerre miktar icada və yaradılışe müdahaleleri olmadığı kimi mülk-ü İlahîde bir hisse-i iştirakleri olamır. Və bir iktidar və bir kudretle o işleri yapmırlar, bəlkə çox işlerinde iktidar və fiil deyil bəlkə terk və atalettir. Hayrı yaptırmamakla, şerleri yapırlar. Yani şerler olurlar. Çünki mehalik və şer, tahribat nevinden olduğu üçün illetleri, mevcud bir iktidar və fâil bir icad olmaq lâzım deyildir. Bəlkə bir emr-i ademî ilə və bir şartın bozulmasıyla koca bir tahribat olur.
İşte bu sır, Mecusilerde inkişaf etmediyi içindir ki kainatta “Yezdan” adı ilə bir hâlık-ı xeyr, diğeri “Ehriman” adı ilə bir hâlık-ı şer itikad etmişlerdir. Halbuki onların Ehriman dedikleri mevhum ilah-ı şer, bir cüz-i ihtiyarıyla və icadsız bir kesble şerlere sebebiyet veren malûm şeytandır.
Bax, ey ehl-i iman! Şeytanların bu müthiş tahribatına qarşı en mühim silahınız və cihazat-ı tamiriyeniz, istiğfardır və “Eûzü billah” demekle Cənabı-Haqq’a ilticadır. Və kaleniz sünnet-i seniyedir.
Beşinci İşaret
Cənabı-Haqq, kütüb-ü semaviyede beşere qarşı cənnət kimi azîm mükâfatı və cəhənnəm kimi dehşetli mücazatı göstermekle birlikdə çox irşad, ikaz, ihtar, tehdit və teşvik ettiği halde; ehl-i iman, bu qədər esbab-ı hidayet və istikamet varken hizbü’ş-şeytanın mükâfatsız çirkin zayıf desiselerine qarşı mağlup olmaları, bir zaman məni çox düşündürürdü. Əcəba iman varken, Cənabı-Haqqın o qədər şiddetli tehdidatına ehemmiyet vermemek necə olur? Necə iman gitmir? اِنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعٖيفًا sırrıyla şeytanın gayet zayıf desiselerine kapılıp Allah’a isyan edir.
Hattâ mənim arkadaşlarımdan bazıları, yüz həqiqət dersini kalben tasdik ilə birlikdə məndən işittiği və mənə qarşı da fazla hüsn-ü zannı və irtibatı varken, kalpsiz və bozuk bir adamın ehemmiyetsiz və riyakârane iltifatına kapıldı, onun lehinde mənim aleyhimde bir vaziyete geldi. “Fesübhanallah” dedim, insanda bu derece sukut ola bilər mi? Ne qədər hakikatsiz bir insan idi deyə o bîçareyi gıybet ettim, günaha girdim.
Sonra sâbık işarəlerdeki həqiqət inkişaf etti, karanlıklı çox nöqtələrı aydınlattı. O nur ilə lillahi’l-hamd hem Kur’an-ı Hakîm’in azîm tergibat və teşvikatı tam yerinde olduğunu hem ehl-i imanın desais-i şeytaniyeye kapılmaları, imansızlıktan və imanın zayıflığınden olmadığını hem günah-ı kebairi işleyen küfre girmediğini hem Mutezile mezhebi və bir kısım Hariciye mezhebi “Günah-ı kebairi irtikâb eden kâfir olur və ya iman və küfür ortasında kalır.” deyə hükümlerinde hata ettiklerini hem mənim o biçarə arkadaşım da yüz ders-i həqiqəti bir herifin iltifatına feda etmesi, düşündüyüm kimi çox sukut və dehşetli alçaklık olmadığını anladım. Cənabı-Haqq’a şükrettim, o vartadan kurtuldum.
Çünki sâbıkan dediyimiz kimi şeytan cüz’î bir emr-i ademî ilə insanı mühim tehlikelere atar. Hem insandaki nəfs isə şeytanı hər vaxt dinler. Kuvve-i şeheviye və gazabiye isə şeytan desiselerine hem kābile hem nâkile iki cihaz hükmündedirler.
İşte bunun içindir ki Cənabı-Haqqın “Gafur” “Rahîm” kimi iki ismi, tecelli-i a’zamla ehl-i imana teveccüh edir. Və Kur’an-ı Hakîm’de peygamberlere en mühim ihsanı, mağfiret olduğunu gösterir və onları, istiğfar etmeye davet edir. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ kelime-i kudsiyesini hər surə başında tekrar ilə və hər mübarək işlerde zikrine emretmesiyle, kainatı ihata eden rahmet-i vâsiasını melce və tahassungâh gösterir və فَاسْتَعِذْ emriyle اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ kelimesini siper yapır.
Altıncı İşaret
Şeytanın en tehlikeli bir desisesi şudur ki: Bazı hassas və safi-qəlb insanlara tahayyül-ü küfrîyi, tasdik-i küfürle iltibas ettirir. Tasavvur-u dalaleti, dalaletin tasdiki surətində gösterir. Və mukaddes zatlar və münezzeh şeyler hakkında gayet çirkin hatıraları hayaline gösterir. Və imkân-ı zatîyi, imkân-ı aklî şeklinde gösterip imandaki yakînine münafî bir şek tarzını verir. Və o vaxt o biçarə hassas adam, özünü dalalet və küfür içine düşdüyünü tevehhüm edib imandaki yakîninin zâil olduğunu zanneder, yeise düşer, o yeisle şeytana maskara olur. Şeytan hem yeisini hem o zayıf damarını hem o iltibasını çox işlettirir, ya divane olur yaxud “herçi bâd âbâd” deyər, dalalete gedər.
Şeytanın bu desisesinin mahiyeti ne qədər esassız olduğunu, bazı risalelerde beyan ettiğimiz kimi burada icmalen bahsedeceğiz. Belə ki: Necə ki âyinede yılanın surəti ısırmaz və ateşin misali yandırmaz və murdarın aksi, telvis etməz. Elə də hayal və ya fikir âyinesinde küfriyatın və şirkin akisleri və dalaletin gölgeleri və şetimli çirkin sözlerin hayalleri, itikadı bozmaz, imanı tağyir etməz, hürmetli edebi kırmaz.
Çünki meşhur kaidedir ki: Tahayyül-ü şetim, şetim olmadığı kimi tahayyül-ü küfür də küfür deyil və tasavvur-u dalalet də dalalet deyil.
İmandaki şek meselesi isə imkân-ı zatîden gelen ihtimaller, o yakîne münafî deyil və o yakîni bozmaz. İlm-i usûl-ü dinde kavaid-i mukarreredendir ki:
اِنَّ الْاِمْكَانَ الذَّاتِىَّ لَا يُنَافِى الْيَقٖينَ الْعِلْمِىَّ
Mesela, Barla Denizi su olaraq yerinde bulunduğuna yakînimiz var. Halbuki zatında mümkündür ki o deniz, bu dakikada batmış olsun və batması mümkinattandır. Bu imkân-ı zatî, madam ki bir emareden neş’et etmir, zihnî bir imkân ola bilməz ki şek olsun.
Çünki yenə ilm-i usûl-ü dinde bir kaide-i mukarreredir ki: لَا عِبْرَةَ لِلْاِحْتِمَالِ الْغَيْرِ النَّاشِىءِ عَنْ دَلٖيلٍ Yani “Bir emareden gelmeyen bir ihtimal-i zatî isə bir imkân-ı zihnî olmaz ki şübhə verib ehemmiyeti olsun.” İşte bu desise-i şeytaniyeye maruz olan biçarə adam, həqiqətlər-i imaniyeye yakînini, belə zatî imkânlar ilə kaybedir zanneder.
Mesela, Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalam hakkında beşeriyet itibarıyla çox imkân-ı zatiye hatırına gəlir ki imanın cezim və yakînine zərər verməz. Lakin o, zərər verdi zanneder, zarara düşer.
Hem bazen şeytan, qəlb üstündeki lümmesi cihetinde Cənabı-Haqq hakkında fena sözler söyler. O adam zanneder ki onun qəlbi bozulmuş ki belə söylür. Titrir. Halbuki onun titremesi və korkması və adem-i rızası delildir ki o sözler, kalbinden gelmir, bəlkə lümme-i şeytaniyeden gəlir və ya şeytan tarafından ihtar və tahayyül edilir.
Hem insanın letaifi içinde teşhis edemediyim bir iki latîfe var ki ihtiyar və iradeyi dinlemezler bəlkə də mes’uliyet altına da giremezler. Bazen o latîfeler hükmedirlər, hakkı dinlemirlər, yanlış şeylere girirlər. O vaxt şeytan o adama telkin edər ki: “Senin istidadın hakka və imana muvafık deyil ki belə ihtiyarsız bâtıl şeylere girirsən. Demək sənin kaderin, səni şakavete mahkûm etmişdir.” O biçarə adam, yeise düşüp, helâkete gedər.
İşte şeytanın evvelki desiselerine qarşı mü’minin tahassungâhı: Muhakkikîn-i asfiyanın düsturlarıyla hudutları taayyün eden həqiqətlər-i imaniye və muhkemat-ı Kur’aniyedir. Və âhirdeki desiselerine qarşı, istiaze ilə ehemmiyet vermemektir. Çünki ehemmiyet verdikçe, nazar-ı dikkati celbettirip büyür, şişer. Mü’minin belə manevî yaralarına tiryak və merhem, sünnet-i seniyedir.
Yeddinci İşaret
Sual: Mutezile imamları, şerrin icadını şer telakki ettikleri üçün küfür və dalaletin yaradılışini Allah’a vermirlər. Güya onunla Allah’ı takdis edirlər. “Beşer öz ef’alinin hâlıkıdır.” deyə dalalete gidirlər.
Hem deyərlər: “Bir günah-ı kebireyi işleyen bir mü’minin imanı gedər. Çünki Cənabı-Haqq’a itikad və cehennemi tasdik etmək, elə günahı işlemekle kabil-i tevfik ola bilməz. Çünki dünyada gayet cüz’î bir hapis korkusuyla özünü hilaf-ı kanun hər şeyden muhafaza eden adam, ebedî bir azab-ı cehennemi və Hâlık’ın gazabını nazar-ı ehemmiyete almayacaq derecede böyük günahları işlerse, əlbəttə imansızlığa delâlet edər.”
Cavab:
Birinci şıkkın cavabı şudur ki Qədər Risalesi’nde izah edildiyi kimi: Halk-ı şer, şer deyil; bəlkə kesb-i şer, şerdir. Çünki halk və icad, umum neticelere bakar. Bir şerrin vücudu, çox hayırlı neticelere mukaddime olduğu üçün o şerrin icadı, neticeler itibarıyla xeyr olur, xeyr hükmüne geçer.
Mesela, ateşin yüz hayırlı neticeleri var. Lakin bazı insanlar sû-i ihtiyarıyla ateşi özlərinə şer yapmakla “Ateşin icadı şerdir.” diyemezler.
Elə də şeytanların icadı, terakkiyat-ı insaniye kimi çox hikmetli neticeleri olmakla birlikdə, sû-i ihtiyarıyla və yanlış kesbiyle şeytanlara mağlup olmakla, “Şeytanın yaradılışi şerdir.” diyemez. Bəlkə o, öz kesbiyle özünə şer yaptı. Bəli, kesb isə mübaşeret-i cüz’iye olduğu üçün hususi bir netice-i şerriyenin mazharı olur; o kesb-i şer, şer olur. Lakin icad, umum neticelere baktığı üçün icad-ı şer, şer deyil bəlkə hayırdır.
İşte Mutezile bu sırrı anlamadıkları üçün “Halk-ı şer şerdir və çirkinin icadı çirkindir.” deyə Cənabı-Haqq’ı takdis üçün şerrin icadını ona vermemişler, dalalete düşmüşler. وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهٖ وَ شَرِّهٖ olan bir rükn-ü imanîyi tevil etmişler.
İkinci şık ki “Günah-ı kebireyi işleyen, necə mü’min kalabilir?” deyə suallerine cavab isə:
Evvela: Sâbık işarəlerde onların hatası kat’î bir surette anlaşılmışdır ki tekrara hâcet kalmamışdır.
Sâniyen: Nefs-i insaniye, muaccel və hazır bir dirhem ləzzəti; müeccel, gaib bir batman lezzete tercih ettiği kimi hazır bir tokat korkusundan, ileride bir sene azaptan daha ziyade çekinir. Hem insanda hissiyat galip olsa ağlın muhakemesini dinlemez. Heves və vehmi hükmedip en az və ehemmiyetsiz bir lezzet-i hazırayı, ileride gayet böyük bir mükâfata tercih edər. Və az bir hazır sıkıntıdan, ileride böyük bir azab-ı müecceleden ziyade çekinir. Çünki tevehhüm və heves və his, ileriyi görmür bəlkə inkâr edirlər. Nəfs də yardım etse mahall-i iman olan qəlb və ağıl susarlar, mağlup olurlar.
Bu halde kebairi işlemek, imansızlıktan gelmir, bəlkə his və hevesin və vehmin galebesiyle ağıl və qəlbin mağlubiyetinden ileri gəlir.
Hem sâbık işarəlerde anlaşıldığı kimi fenalık və hevesat yolu, tahribat olduğu üçün gayet kolaydır. Şeytan-ı ins və cinnî çabuk insanları o yola sevk edir. Gayet cây-ı hayret bir haldir ki: Âlem-i bekanın nass-ı hadîsle sinek kanadı qədər bir nuru, ebedî olduğu üçün bir insanın müddet-i ömründe dünyadan aldığı ləzzət və nimete mukabil geldiyi halde; bazı biçarə insanlar, bir sinek kanadı qədər bu fâni dünyanın lezzetini, o bâki âlemin, bu fâni dünyasına değer lezzetlerine tercih edib şeytanın arkasında gedər.
İşte bu sırlar içindir ki Kur’an-ı Hakîm, mü’minleri çoxlu tekrar və ısrar ilə tehdit və teşvik ilə günahtan zecir və hayra sevk edir.
Bir zaman Kur’an-ı Hakîm’in bu tekrar ilə şiddetli irşadatı mənə bu fikri verdi ki bu qədər mütemadî ihtarlar və ikazlar, mü’min insanları sebatsız və hakikatsiz gösterirlər. İnsanın şerefine yakışmayacaq bir vaziyet verirlər. Çünki bir memur, âmirinden aldığı bir tək emri itaatine kâfi iken, eyni emri on defa söylese o memur cidden gücenəcək. Məni ittiham edirsən, mən hain değilim, deyər. Halbuki en hâlis mü’minlere Kur’an-ı Hakîm musırrane mükerrer emredir.
Bu fikir mənim zihnimi kurcaladığı bir zamanda iki üç sadık arkadaşlarım vardı. Onları şeytan-ı insînin desiselerine kapılmamak üçün çoxlu defa ihtar və ikaz ediyordum. “Bizi ittiham edirsən.” deyə gücenmiyorlardı. Lakin mən kalben diyordum ki: “Bu mütemadiyen ihtarlarımla bunları gücendirirəm, sadakatsizlikle və sebatsızlıkla ittiham edirəm.”
Sonra birden sâbık işarəlerde izah və ispat edilen həqiqət inkişaf etti. O vaxt o hakikatle hem Kur’an-ı Hakîm’in tam mutabık-ı mukteza-yı hal və yerinde və israfsız və hikmetli və ittihamsız bir surette ısrar və tekraratı yaptığını və ayn-ı hikmət və mahz-ı belâgat olduğunu bildim. Və o sadık arkadaşlarımın gücenmediklerinin sırrını anladım.
O həqiqətin hülâsası şudur ki şeytanlar, tahribat cihetinde sevk ettikleri üçün az bir amel ilə çox şerleri yaparlar. Onun üçün tarîk-ı hakta və hidayette gidenler, çoxlu ihtiyat və şiddetli sakınmaya və mükerrer ihtarata və kesretli muavenete möhtac olduklarındandır ki Cənabı-Haqq, o tekrarat cihetinde min bir ismi ilə ehl-i imana muavenetini takdim edir və minlərlə mərhəmət əllərini imdadına uzatır. Şerefini kırmır, bəlkə vikaye edir. İnsanın kıymetini kiçik düşürtmür, bəlkə şeytanın şerrini böyük gösterir.
Bax, ey ehl-i hak və ehl-i hidayet! Şeytan-ı ins və cinnînin mezkûr desiselerinden kurtulmak çarəsi: Ehl-i Sünnet və Cemaat olan ehl-i hak mezhebini karargâh yap və Bəyanı Möcüzə Quran’ın muhkemat kalesine gir və sünnet-i seniyeyi rehber yap, selâmeti bul!..
Səkkizinci İşaret
Sual: Sâbık işarəlerde ispat ettiniz ki dalalet yolu, kolay və tahrip və tecavüz olduğu üçün çoklar o yola sülûk edirlər. Halbuki sair risalelerde kat’î deliller ilə ispat etmişsiniz ki küfür və dalalet yolu o qədər müşkülatlı və suubetlidir ki heç kimse ona girmemek gerekti və kabil-i sülûk deyil. Və iman və hidayet yolu o qədər kolay və zahirdir ki hər kəs ona girməli idi.
Cavab: Küfür və dalalet iki kısımdır. Bir kısmı amelî və fer’î olmakla birlikdə, iman hükümlerini nefyetmek və inkâr etmektir ki bu tarz dalalet kolaydır. Hakkı qəbul etmemektir, bir terktir, bir ademdir, bir adem-i kabuldür. İşte bu kısımdır ki risalelerde kolay gösterilmiş.
İkinci kısım isə amelî və fer’î olmayıp bəlkə itikadî və fikrî bir hükümdür. Yalnız imanın nefyini deyil bəlkə imanın zıddına gedib bir yol açmaktır. Bu isə bâtılı kabuldür, hakkın aksini ispattır. Bu kısım, imanın yalnız nefyi və nakîzi deyil, imanın zıddıdır. Adem-i qəbul deyil ki kolay olsun, bəlkə qəbul-ü ademdir. Və o ademi ispat etmekle qəbul edilebilir. اَلْعَدَمُ لَا يُثْبَتُ kaidesiyle: Ademin ispatı əlbəttə kolay deyildir.
İşte sair risalelerde imtina derecesinde suubetli və müşkülatlı gösterilen küfür və dalalet bu kısımdır ki zerre miktar şuuru bulunan, bu yola sâlik olmamaq lâzımdır. Hem bu yol, risalelerde kat’î ispat edildiyi kimi o qədər dehşetli elemleri var və boğucu karanlıkları var ki zerre miktar aklı bulunan, o yola talip olmaz.
Əgər denilse: Bu qədər elîm və karanlıklı, müşkülatlı yola necə ekser insanlar gidirlər?
Cavab: İçine düşmüş bulunurlar, çıkamırlar. Hem insandaki nebatî və heyvanî kuvveleri, âkıbeti görmedikleri, düşünemedikleri və o insandaki letaif-i insaniyeye galebe ettikleri üçün çıxmaq istemirlər və hazır və muvakkat bir lezzetle müteselli olurlar.
Sual: Əgər denilse: Dalalette elə dehşetli bir elem və bir korku var ki kâfir, deyil hayattan ləzzət alması, heç yaşamaması lâzım gəlir. Bəlkə o elemden ezilməli və o korkudan ödü patlamalı idi. Çünki insaniyet itibarıyla hədsiz eşyaya müştak və hayata âşık olduğu halde, küfür vasıtasıyla mevtini bir idam-ı ebedî və bir firak-ı lâyezalî və zeval-i mevcudatı və ahbabının vefatlarını və bütün sevdiklerini idam və müfarakat-ı ebediye surətində gözü önünde daima küfür vasıtasıyla gören insan, necə yaşayabilir? Necə hayattan ləzzət alabilir?
Cavab: Acib bir mağlata-i şeytaniye ilə özünü aldatır, yaşar. Surî bir ləzzət alır zanneder. Meşhur bir təmsil ilə onun mahiyetine işarə edeceğiz. Belə ki:
Denilir: Dəvə kuşuna demişler “Kanatların var, uç!” O da kanatlarını kısıp “Mən deveyim.” demiş, uçmamış. Lakin avcının tuzağına düşmüş. Avcı məni görmesin deyə başını kuma sokmuş. Halbuki koca gövdesini dışarıda bırakmış, avcıya hedef etmiş. Sonra ona demişler: “Madam deveyim dirsən, yük götür!” O zaman kanatlarını açıvermiş “Mən kuşum.” demiş, yükün zahmetinden kurtulmuş. Lakin hâmisiz və yemsiz olaraq avcıların hücumuna hedef olmuş.
Eynilə onun kimi; kâfir, Kur’an’ın semavî ilanatına qarşı küfr-ü mutlakı buraxıb meşkuk bir küfre inmiş. Ona denilse: “Madam mevt və zevali, bir idam-ı ebedî bilirsən; özünü asacaq olan darağacı göz önünde… Ona hər vaxt bakan, necə yaşar? Necə ləzzət alır?” O adam, Kur’an’ın umumî vech-i rəhmət və şümullü nurundan aldığı bir hisse ilə deyər: “Mevt idam deyil, ihtimal beka var.” Veyahut dəvə kuşu kimi başını gaflet kumuna sokar, tâ ki ecel onu görmesin və kabir ona bakmasın və zeval-i eşya ona ok atmasın!
Elhasıl: O meşkuk küfür vasıtasıyla dəvə kuşu kimi mevt və zevali idam manasında gördüğü vaxt Kur’an və semavî kitabların iman-ı bi’l-âhirete dair kat’î ihbaratı ona bir ihtimal verir. O kâfir, o ihtimale yapışır, o dehşetli elemi üzerine almaz. O vaxt ona denilse: “Madam bâki bir âleme gidiləcək, o âlemde güzel yaşamak üçün tekâlif-i diniye meşakkatini çekmek gerektir.”
O adam şekk-i küfrî cihetiyle deyər: “Belki yoxdur, yox üçün nədən çalışayım?” Yani vaktâ ki o hükm-ü Kur’an’ın verdiyi ihtimal-i beka cihetiyle idam-ı ebedî âlâmından kurtulur və meşkuk küfrün verdiyi ihtimal-i adem cihetiyle tekâlif-i diniye meşakkati ona müteveccih olur, ona qarşı küfür ihtimaline yapışır, o zahmetten kurtulur.
Demək, bu nöqtə-i nazarda, mü’minden ziyade bu hayatta ləzzət alır zannedir. Çünki tekâlif-i diniyenin zahmetinden ihtimal-i küfrî ilə kurtulur və âlâm-ı ebediyeden isə ihtimal-i imanî cihetiyle öz üzerine almaz. Halbuki bu mağlata-i şeytaniyenin hükmü, gayet sathî və faydasız və muvakkattır.
İşte Kur’an-ı Hakîm’in küffarlar hakkında da bir nevi cihet-i rəhməti vardır ki hayat-ı dünyeviyeyi onlara cəhənnəm olmaktan bir derece kurtarıp bir nevi şek vererek, şek ilə yaşırlar. Yoxsa âhiret cehennemini andıracaq bu dünyada də manevî bir cəhənnəm azabı çekeceklerdi və intihara mecbur olacaklardı.
Bax, ey ehl-i iman! Sizi idam-ı ebedîden və dünyevî və uhrevî cehennemlerden kurtaran Kur’an’ın himayeti altına mü’minane və mutemidane giriniz və sünnet-i seniyesinin dairesine teslimkârane və müstahsinane dâhil olunuz, dünya şakavetinden və âhirette azaptan kurtulunuz!
Doqquzuncu İşaret
Sual: Hizbullah olan ehl-i hidayet, başta enbiya və onların başında Fahr-i Âlem aleyhissalâtü Vəssalam, o qədər inayət və rahmet-i İlahiye və imdad-ı Sübhaniyeye mazhar oldukları halde, nədən çox defa hizbü’ş-şeytan olan ehl-i dalalete mağlup olmuşlar?
Hem Hâtemü’l-enbiya’nın güneş kimi parlak nübüvvet və risaleti və iksir-i a’zam kimi təsirli i’caz-ı Kur’anî vasıtasıyla irşadı və cazibe-i umumiye-i kainattan daha cazibedar həqiqətlər-i Kur’aniyenin komşuluğunda və yakınında olan Medine münafıklarının dalalette ısrarları və hidayete girmemeleri ne içindir və hikməti nedir?
Cavab: Bu iki şık müthiş sualin halli üçün derince bir esas beyan etmək lâzım gəlir. Belə ki:
Bu kainat Hâlık-ı Zülcelal’inin hem cemalî hem celalî iki kısım esması bulunduğundan və o cemalî və celalî isimler, hükümlerini ayrı ayrı cilvelerle göstermek iktiza ettiklerinden, Hâlık-ı Zülcelal kainatta ezdadı birbirine mezcedip birbirine mukabil getirip və birbirine mütecaviz və müdafi bir vaziyet verib, hikmetli və menfaattar bir nevi mübareze suretine getirip, ondan zıtları birbirinin hududuna geçirip ihtilafat və tagayyürat meydana getirmekle kainatı kanun-u tagayyür və tahavvül və düstur-u terakki və tekâmüle tabi kıldığı üçün o şecere-i yaradılışin câmi’ bir semeresi olan insan nevinde, o kanun-u mübarezeyi daha acib bir şekle getirip bütün terakkiyat-ı insaniyeye medar bir mücahede kapısını açıp, hizbullaha qarşı meydana çıkabilmek üçün hizbü’ş-şeytana bazı cihazat vermiş.
İşte bu sırr-ı dakik içindir ki enbiyalar çox defa ehl-i dalalete qarşı mağlup olur. Və gayet zaaf və aczde olan dalalet ehli, manen gayet qüvvətli olan ehl-i hakka muvakkaten galip olurlar və mukavemet edirlər. Bu acib mukavemetin sırr-ı hikməti şudur ki:
Dalalette və küfürde hem adem və terk var ki çox kolaydır, hərəkət istəməz. Hem tahrip var ki çox sehildir və âsandır, az bir hərəkət yeter. Hem tecavüz var ki az bir amel ilə çoklarına zərər verib, ihafe noktasında və firavuniyet cihetinden onlara bir makam kazandırır. Hem âkıbeti görmeyen və hazır zevke müptela olan insandaki nebatî və heyvanî kuvvelerin tatmini, telezzüzü, hürriyeti vardır ki ağıl və qəlb kimi letaif-i insaniyeyi insaniyetkârane və âkıbet-endişane olan vazifelerinden vazgeçirirlər.
Ehl-i hidayet və başta ehl-i nübüvvet və başta Habib-i Rabbü’l-âlemîn olan Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın meslek-i kudsîsi hem vücudî hem sübutî hem tamir hem hərəkət hem hudutta istikamet hem âkıbeti düşünmək hem bəndəlik hem nefs-i emmarenin firavuniyetini, serbestliğini kırmak kimi esasat-ı mühimme bulunduğundandır ki Medine-i Münevvere’de bulunan o zamanın münafıkları, o parlak güneşe qarşı yarasa kuşu kimi gözlerini yumup, o cazibe-i azîmeye qarşı şeytanî bir kuvve-i dâfiaya kapılıp dalalette kalmışlar.
Əgər denilirse: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam madam ki Habib-i Rabbü’l-âlemîn’dir. Hem elindeki hak və lisanındaki hakikattir. Və ordusundaki askerlerin bir kısmı melaikedir. Və bir avuç su ilə bir orduyu sular. Və dörd avuç buğday və bir oğlağın etiyle min adamı doyuracaq bir ziyafet verir. Və küffar ordusunun gözlerine bir avuç torpaq atmakla o bir avuç topraktan hər küffarın gözüne bir avuç torpaq girmesiyle onları kaçırır. Və daha bunun kimi min mu’cizat sahibi olan bir Kumandan-ı Rabbanî, necə olur Uhud’un nihayetinde və Huneyn’in bidayetinde mağlup olur?
Cavab: Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, nev-i beşere mukteda və imam və rehber olaraq gönderilmişdir. Tâ ki o nev-i insanî, hayat-ı içtimaiye və şahsiyedeki düsturları ondan öğrensin və Hakîm-i Zülkemal’in kavanin-i meşietine itaate alışsınlar və desatir-i hikmetine tevfik-i hərəkət etsinler. Əgər Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, hayat-ı içtimaiye və şahsiyesinde daima hârikulâdelere və mu’cizelere istinad etseydi, o vaxt imam-ı mutlak və rehber-i ekber olamazdı.
İşte bu sır içindir ki yalnız davasını tasdik ettirmek üçün ara sıra inde’l-hace, münkirlerin inkârını kırmak üçün mu’cizeler gösterirdi. Sair vaxtlarda necə ki hamıdan çox evamir-i İlahiyeye itaat etmişdir. Elə də hikmet-i Rabbaniye ilə və meşiet-i Sübhaniye ilə tesis edilen âdetullah kavaninine hamıdan çox müraat və itaat ederdi. Düşmana qarşı zırh giyerdi “Sipere giriniz!” emrederdi. Yara alırdı, zəhmət çekerdi. Tâ tamamıyla hikmet-i İlahiye kanununa və kainattaki şeriat-ı fitriye-i kübraya müraat və itaati göstersin.
Onuncu İşaret
İblisin en mühim bir desisesi: Özünü, özünə tabi olanlara inkâr ettirmektir. Bu zamanda, hususan maddiyyunların felsefeleriyle zihni bulananlar, bu bedihî meselede tereddüt gösterdikleri üçün şeytanın bu desisesine qarşı bir iki söz söyleyeceğiz. Belə ki:
İnsanlarda şeytan vazifesini gören cesetli ervah-ı habîse bilmüşahede bulunduğu kimi cinnîden cesetsiz ervah-ı habîse də bulunduğu, o kat’iyettedir. Əgər onlar maddî cəsəd giyseydiler, bu şerir insanların eyni olacaktılar. Hem əgər bu insan suretindeki insî şeytanlar cesetlerini çıkarabilse idiler o cinnî iblisler olacaktılar. Hattâ bu şiddetli münasebete binaendir ki bir mezheb-i bâtıl hükmetmiş ki: “İnsan suretindeki gayet şerir ervah-ı habîse, öldükten sonra şeytan olur.”
Malûmdur ki a’lâ bir şey bozulsa, edna bir şeyin bozulmasından daha ziyade bozuk olur. Mesela, necə ki süt və yoğurt bozulsalar yenə yenilebilir. Yağ bozulsa yenilmez, bazen zehir kimi olur. Elə də mahlukatın en mükerremi, bəlkə en a’lâsı olan insan, əgər bozulsa bozuk hayvandan daha ziyade bozuk olur. Müteaffin maddelerin kokusuyla telezzüz eden haşerat kimi və ısırmakla zehirlendirmekten ləzzət alan yılanlar kimi dalalet bataklığındaki şerler və habîs ahlâklar ilə telezzüz və iftihar edər və zulmün zulümatındaki zararlardan və cinayetlerden ləzzət alırlar, âdeta şeytanın mahiyetine girerler. Bəli, cinnî şeytanın vücuduna kat’î bir delili, insî şeytanın vücududur.
Sâniyen: Iyirmi Doqquzuncu Söz’de yüzer delil-i kat’î ilə ruhanî və meleklerin vücudunu ispat eden umum o deliller, şeytanların də vücudunu ispat edərlər. Bu ciheti o Söz’e havale edirik.
Sâlisen: Kainattaki umûr-u hayriyedeki kanunların mümessili, nâzırı hükmünde olan meleklerin vücudu, ittifak-ı edyan ilə sabit olduğu kimi umûr-u şerriyenin mümessilleri və mübaşirleri və o umûrdaki kavaninin medarları olan ervah-ı habîse və şeytaniye bulunması, hikmət və həqiqət noktasında kat’îdir; bəlkə umûr-u şerriyede şüurlu bir perdenin bulunması daha ziyade lâzımdır. Çünki Iyirmi İkinci Söz’ün başında denildiyi kimi:
Hər kəs, hər şeyin hüsn-ü həqiqisini göremediyi üçün zahirî şerriyet və noksaniyet cihetinde Hâlık-ı Zülcelal’e qarşı itiraz etməmək və rahmetini ittiham etməmək və hikmetini tenkit etməmək və haksız şekva etməmək üçün zahirî bir vasıtayı perde edərək tâ itiraz və tenkit və şekva, o perdelere gedib Hâlık-ı Kerîm və Hakîm-i Mutlak’a teveccüh etmesin. Necə ki vefat eden ibadın küsmesinden Hazret-i Azrail’i kurtarmak üçün hastalıkları ecele perde etmiş. Elə də Hazret-i Azrail’i (as) kabz-ı ervaha perde edib, tâ merhametsiz tevehhüm edilen o haletlerden gelen şekvalar, Cənabı-Haqq’a teveccüh etmesin.
Elə də daha ziyade bir kat’iyetle şerlerden və fenalıklardan gelen itiraz və tenkit, Hâlık-ı Zülcelal’e teveccüh etməmək üçün hikmet-i Rabbaniye, şeytanın vücudunu iktiza etmişdir.
Râbian: İnsan kiçik bir âlem olduğu kimi âlem də böyük bir insandır. Bu kiçik insan, o böyük insanın bir fihristesi və hülâsasıdır. İnsanda bulunan numunelerin böyük asılları, insan-ı ekberde bizzarure bulunacaqdır. Mesela, necə ki insanda kuvve-i hâfızanın vücudu, âlemde Levh-i Mahfuz’un vücuduna kat’î delildir.
Elə də insanda qəlbin bir köşesinde lümme-i şeytaniye denilen bir âlet-i vesvese və kuvve-i vâhimenin telkinatıyla konuşan bir şeytanî dil və ifsad edilen kuvve-i vâhime, kiçik bir şeytan hükmüne geçtiğini və sahiplerinin ihtiyarına zıt və arzusuna muhalif hərəkət ettiklerini hissen və hadsen hər kəs nəfsində görmesi, âlemde böyük şeytanların vücuduna kat’î bir delildir.
Və bu lümme-i şeytaniye və bu kuvve-i vâhime, bir kulak və bir dil olduklarından, ona üfleyen və bunu konuşturan haricî bir şahs-ı şerirenin vücudunu ihsas edərlər.
On Birinci İşaret
Ehl-i dalaletin şerrinden kainatın kızdıklarını və anâsır-ı külliyenin hiddet ettiklerini və umum mevcudatın galeyana geldiklerini, Kur’an-ı Hakîm mu’cizane ifade edir. Yani kavm-i Nuh’un başına gelen tufan ilə semavat və arzın hücumunu və kavm-i Semud və Âd’in inkârından hava unsurunun hiddetini və kavm-i Firavun’a qarşı su unsurunun və denizin galeyanını və Karun’a qarşı torpaq unsurunun gayzını və ehl-i küfre qarşı âhirette تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ sırrıyla cehennemin gayzını və öfkesini və sair mevcudatın ehl-i küfür və dalalete qarşı hiddetini gösterip ilan edərək gayet müthiş bir tarzda və i’cazkârane ehl-i dalalet və isyanı zecredir.
Sual: Ne üçün belə ehemmiyetsiz insanların ehemmiyetsiz amelleri və şahsî günahları, kainatın hiddetini celbedir?
Cavab: Bazı risalelerde və sâbık işarəlerde ispat edildiyi kimi küfür və dalalet, müthiş bir tecavüzdür və umum mevcudatı alâkadar edəcək bir cinayettir. Çünki yaradılış-i kainatın bir netice-i a’zamı, bəndəlik-i insaniyedir və rububiyet-i İlahiyeye qarşı iman və itaatle mukabeledir.
Halbuki ehl-i küfür və dalalet isə küfürdeki inkârıyla, mevcudatın ille-i gayeleri və sebeb-i bekaları olan o netice-i a’zamı reddetdikləri üçün umum mahlukatın hukukuna bir nevi tecavüz olduğu kimi umum masnuatın âyinelerinde cilveleri tezahür eden və masnuatın kıymetlerini, âyinedarlık cihetinde âlî eden esma-i İlahiyenin cilvelerini inkâr ettikleri üçün o esma-i kudsiyeye qarşı bir tezyif olduğu kimi umum masnuatın kıymetini tenzil ilə o masnuata qarşı bir tahkir-i azîmdir. Hem umum mevcudatın hər biri birer vazife-i âliye ilə muvazzaf birer memur-u Rabbanî derecesinde iken, küfür vasıtasıyla sukut ettirip camid, fâni, manasız bir mahluk menzilesinde gösterdiğinden, umum mahlukatın hukukuna qarşı bir nevi tahkirdir.
İşte enva-ı dalalet derecatına göre az çox kainatın yaratılmasındaki hikmet-i Rabbaniyeye və dünyanın bekasındaki makasıd-ı Sübhaniyeye zərər verdiyi üçün ehl-i isyana və ehl-i dalalete qarşı kainat hiddete gəlir, mevcudat kızır, mahlukat öfkelenir.
Ey cirmi və cismi kiçik və cürmü və zulmü böyük və ayb və zenbi azîm biçarə insan! Kainatın hiddetinden, mahlukatın nefretinden, mevcudatın öfkesinden kurtulmak istersen, bax kurtulmanın çarəsi Kur’an-ı Hakîm’in daire-i kudsiyesine girmektir və Kur’an’ın mübelliği olan Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın sünnet-i seniyesine ittibadır. Gir və tabi ol!
On İkinci İşaret
Dörd sual və cevaptır.
Birinci Sual: Mahdud bir hayatta, mahdud günahlara mukabil, hədsiz bir azap və nihayətsiz bir cəhənnəm necə adalet olur?
Cavab: Sâbık işarəlerde, hususan bundan evvelki On Birinci İşaret’te kat’iyen anlaşıldı ki küfür və dalalet cinayeti, nihayətsiz bir cinayettir və hədsiz bir hukuka tecavüzdür.
İkinci Sual: Şeriatta denilmişdir ki: “Cehennem ceza-yı ameldir lakin cənnət fazl-ı İlahî iledir.” Bunun sırr-ı hikməti nedir?
Cavab: Sâbık işarəlerde tebeyyün etti ki insan, icadsız bir cüz-i ihtiyarî ilə və cüz’î bir kesb ilə bir emr-i ademî və ya bir emr-i itibarî teşkil ilə və sübut vermekle müthiş tahribata və şerlere sebebiyet verdiyi kimi; nefsi və hevası daima şerlere və zararlara meyyal olduğu üçün o kiçik kesbin neticesinden hasıl olan seyyiatın mes’uliyetini, o çeker. Çünki onun nefsi istedi və öz kesbiyle sebebiyet verdi. Və şer ademî olduğu üçün abd ona fâil oldu. Cənabı-Haqq da halk etti. Əlbəttə o hədsiz cinayetin mes’uliyetini, nihayətsiz bir azap ilə çekmeye müstahak olur.
Amma hasenat və hayrat isə madam ki vücudîdirler, kesb-i insanî və cüz-i ihtiyarî onlara illet-i mûcide ola bilməz. İnsan, onda həqiqi fâil ola bilməz. Və nefs-i emmaresi də hasenata taraftar deyildir, bəlkə rahmet-i İlahiye onları istəyər və qüdrət-i Rabbaniye icad edər. Yalnız insan, iman ilə arzu ilə niyet ilə sahib ola bilər. Və sahib olduktan sonra, o hasenat isə ona evvelce verilmiş olan vücud və iman nimetleri kimi sâbık hədsiz niam-ı İlahiyeye bir şükürdür, geçmiş nemətlərə bakar. Vaad-i İlahî ilə veriləcək cənnət isə fazl-ı Rahmanî ilə verilir. Zahirde bir mükâfattır, həqiqətdə fazıldır.
Demək seyyiatta səbəb, nefistir; mücazata bizzat müstahaktır. Hasenatta isə səbəb Hak’tandır, illet də Hak’tandır. Yalnız, insan iman ilə tesahub edər. “Mükâfatını isterim.” diyemez “Fazlını beklerim.” diyebilir.
Üçüncü Sual: Beyanat-ı sâbıkadan da anlaşılır ki seyyiat, intişar və tecavüz ilə taaddüd ettiğinden, bir seyyie min yazılmalı, hasene isə vücudî olduğu üçün maddeten taaddüd etmediğinden və abdin icadıyla və nəfsin arzusuyla olmadığından heç yazılmamalı və ya bir yazılmalı idi. Nədən seyyie bir yazılır, hasene on və bazen min yazılır?
Cavab: Cənabı-Haqq, kemal-i rəhmət və cemal-i rahîmiyetini o surətlə gösterir.
Dördüncü Sual: Ehl-i dalaletin kazandıkları muvaffakıyet və gösterdikleri qüvvət və ehl-i hidayete galebeleri gösterir ki onlar bir qüvvətə və bir həqiqətə istinad edirlər. Demək, ya ehl-i hidayette zaaf var ya onlarda bir həqiqət var?
Cavab: Hâşâ! Ne onlarda həqiqət var, ne ehl-i hakta zaaf vardır. Lakin maatteessüf kāsıru’n-nazar muhakemesiz bir kısım sadə xalq tereddüde düşüp vesvese edirlər, akidelerine halel gəlir.
Çünki dirlər: “Eğer ehl-i hakta tam hak və həqiqət olsaydı bu derece mağlubiyet və zillet olmamaq gerekti. Çünki həqiqət kuvvetlidir. اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلٰى عَلَيْهِ olan kaide-i esasiye ilə qüvvət haktadır. Əgər o ehl-i hakka mukabil galibane gelen ehl-i dalaletin həqiqi bir qüvvəti və bir nöqtə-i istinadı olmasaydı bu derece galibiyet və muvaffakıyet olmamaq lâzım gelecekti?”
Cavab: Ehl-i hakkın mağlubiyeti kuvvetsizlikten, hakikatsizlikten gelmediyi, sâbık işarəlerle kat’î ispat edildiyi kimi; ehl-i dalaletin galebesi kuvvetlerinden və iktidarlarından və nöqtə-i istinad bulmalarından gelmediyi, yenə o işarəlerle kat’î ispat edildiğinden bu sualin cavabı, sâbık işarəlerin heyet-i mecmuasıdır. Yalnız burada desiselerinden və istimal ettikleri bir kısım silahlarına işarə edeceğiz. Belə ki:
Mən özüm mükerreren müşahede etmişim ki: Yüzde on ehl-i fesat, yüzde doksan ehl-i salahı mağlup edirdi. Hayretle merak ettim, tetkik edərək kat’iyen anladım ki o galebe kuvvetten, kudretten gelmir, bəlkə fesattan və alçaklıktan və tahripten və ehl-i hakkın ihtilafından istifadə etmesinden və içlerine ihtilaf atmaktan və zayıf damarları tutmaktan və aşılamaktan və hissiyat-ı nefsaniyeyi və ağraz-ı şahsiyeyi tahrik etmekten və insanın mahiyetinde muzır madenler hükmünde bulunan fena istidatları işlettirmekten və şan və şeref adı ilə riyakârane nəfsin firavuniyetini okşamaktan və vicdansızca tahribatlarından hər kəs korkmasından gəlir. Və o misillü şeytanî desiseler vasıtasıyla muvakkaten ehl-i hakka galebe edərlər.
Lakin وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقٖينَ sırrıyla اَلْحَقُّ يَعْلُو وَلَا يُعْلٰى عَلَيْهِ düsturuyla onların o muvakkat galebeleri, menfaat cihetinden onlar üçün ehemmiyetsiz olmakla birlikdə, cehennemi özlərinə və cenneti ehl-i hakka kazandırmalarına sebeptir.
İşte dalalette, iktidarsızlar muktedir görünmeleri və ehemmiyetsizler şöhret kazanmaları içindir ki hodfüruş, şöhret-perest, riyakâr insanlar və az bir şeyle iktidarlarını göstermek və ihafe və ızrar cihetinden bir mevki kazanmak üçün ehl-i hakka muhalefet vaziyetine girerler. Tâ görünsün və nazar-ı dikkat ona celbolunsun. Və iktidar və kudretle deyil bəlkə terk və ataletle sebebiyet verdiyi tahribat ona isnad edilip ondan bahsedilsin. Necə ki belə şöhret divanelerinden biri, namazgâhı telvis etmiş, tâ hər kəs ondan bahsetsin. Hattâ ondan lanetle də bahsedilmiş də şöhret-perestlik damarı özünə bu lanetli şöhreti hoş göstermiş deyə darb-ı mesel olmuş.
Ey âlem-i beka üçün yaratılan və fâni âleme müptela olan biçarə insan! فَمَا بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّمَٓاءُ وَ الْاَرْضُ âyetinin sırrına dikkat et, kulak ver! Bak ne dir? Mefhum-u sarîhiyle ferman edir ki: “Ehl-i dalaletin ölmesiyle insan ilə alâkadar olan semavat və arz, onların cenazeleri üstünde ağlamırlar, yani onların ölmesiyle memnun olurlar.”
Və mefhum-u işarîsiyle ifade edir ki: “Ehl-i hidayetin ölmesiyle semavat və arz, onların cenazeleri üstünde ağlırlar, firaklarını istemirlər.” Çünki ehl-i iman ilə bütün kainat alâkadardır, ondan memnundur. Çünki iman ilə Hâlık-ı kainat’ı bildikleri üçün kainatın kıymetini takdir edib hörmət və muhabbet edərlər. Ehl-i dalalet kimi tahkir və zımnî adâvet etmezler.
Ey insan, düşün! Sən alâküllihal öləcəksən. Əgər nəfs və şeytana tabi isen sənin komşuların, bəlkə akrabaların sənin şerrinden kurtulmak üçün mesrur olacaklar. Əgər اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ deyip Kur’an’a və Habib-i Rahman’a tabi isen o vaxt semavat və arz və mevcudat, hər kəsin derecesine nisbeten, sənin derecene göre sənin firakından müteessir olub manen ağlarlar. Ulvi bir matem ilə və haşmetli bir teşyi ilə kabir kapısıyla girdiyin beka âleminde sənin derecene nisbeten sənin üçün bir hüsn-ü istikbal var olduğuna işarə edərlər.
On Üçüncü İşaret
Üç noktadır.
Birinci Nöqtə: Şeytanın en böyük bir desisesi: Həqiqətlər-i imaniyenin azameti cihetinde dar kalpli və qısa akıllı və kāsır fikirli insanları aldatır, deyər ki: “Bir tək zat, umum zerrat və seyyarat və nücumu və sair mevcudatı bütün ahvaliyle tedbir-i rububiyetinde çevirir, idare edir denilir. Belə hədsiz acib böyük meseleye necə inanılabilir? Necə kalbe yerleşir? Necə fikir qəbul edə bilər?” deyər. Acizlik-i insanî noktasında bir hiss-i inkârî uyandırır.
Cavab: Şeytanın bu desisesini susturan sır: “Allahu ekber”dir. Və cevab-ı həqiqisi də “Allahu ekber”dir. Bəli “Allahu ekber”in ziyade kesretle şeair-i İslâmiyede tekrarı, bu desiseyi mahvetmek içindir. Çünki insanın âciz qüvvəti və zayıf qüdrəti və dar fikri, belə hədsiz böyük həqiqətləri “Allahu ekber” nuruyla görüb tasdik edir və “Allahu ekber” qüvvəti ilə o həqiqətləri daşıyır və “Allahu ekber” dairesinde yerleştirir və vesveseye düşen kalbine dir ki: Bu kainatın gayet muntazamca tedbir və tedviri bilmüşahede görünür. Bunda iki yol var:
Birinci yol: Mümkündür lakin gayet azîmdir və hârikadır. Zaten belə hârika bir eser, bir hârika sanat ilə çox acib bir yol ilə olur. O yol isə mevcudat bəlkə zerrat adedince vücudunun şahitleri bulunan bir Zat-ı Ehad və Samed’in rububiyetiyle və irade və kudretiyle olmasıdır.
İkinci yol: Heç bir cihet-i imkânı olmayan və imtina derecesinde müşkülatlı və heç bir cihette makul olmayan şirk və küfür yoludur. Çünki Iyirminci Məktub və Iyirmi İkinci Söz kimi çox risalelerde gayet kat’î ispat edildiyi üzere: O vaxt kainatın hər bir mevcudunda və hattâ hər bir zerresinde bir uluhiyet-i mütləq və bir ilm-i muhit və hədsiz bir qüdrət bulunmak lâzım gəlir. Tâ ki mevcudatta bilmüşahede görünen nihayet derecede nizam və nizam-nizam-intizam və gayet hassas mizan və imtiyaz ilə mükemmel və müzeyyen olan nukuş-u sanat vücud bulabilsin.
Elhasıl, əgər tam lâyık və tam yerinde olan azametli və kibriyalı rububiyet olmazsa, o vaxt hər cihetçe gayr-ı makul və mümteni bir yol takip etmək lâzım geləcək. Lâyık və lâzım olan azametten kaçmakla, muhal və imtinaa girmeyi, şeytan də teklif edə bilməz.
İkinci Nöqtə: Şeytanın mühim bir desisesi: İnsana kusurunu itiraf ettirmemektir. Tâ ki istiğfar və istiaze yolunu kapasın. Hem nefs-i insaniyenin enaniyetini tahrik edib tâ ki nəfs özünü avukat kimi müdafaa etsin âdeta taksirattan takdis etsin.
Bəli şeytanı dinleyen bir nəfs, kusurunu görmək istəməz; görse də yüz tevil ilə tevil ettirir. وَ عَيْنُ الرِّضَا عَنْ كُلِّ عَيْبٍ كَلٖيلَةٌ sırrıyla: Nəfsinə nazar-ı rıza ilə baktığı üçün ayıbını görməz. Ayıbını görmediyi üçün itiraf etməz, istiğfar etməz, istiaze etməz; şeytana maskara olur. Hazret-i Yusuf aleyhisselâm kimi bir Peygamber-i Âlîşan وَمَٓا اُبَرِّئُ نَفْسٖٓى اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ اِلَّا مَا رَحِمَ رَبّٖى dediyi halde, necə nefse itimat edilebilir?
Nəfsini ittiham eden, kusurunu görür. Kusurunu itiraf eden, istiğfar edər. İstiğfar eden, istiaze edər. İstiaze eden, şeytanın şerrinden kurtulur. Kusurunu görmemek o kusurdan daha böyük bir kusurdur. Və kusurunu itiraf etməmək, böyük bir noksanlıktır. Və kusurunu görse o kusur, kusurluktan çıkar; itiraf etse affa müstahak olur.
Üçüncü Nöqtə: İnsanın hayat-ı içtimaiyesini ifsad eden bir desise-i şeytaniye şudur ki: Bir mü’minin bir tək seyyiesiyle, bütün hasenatını örter. Şeytanın bu desisesini dinleyen insafsızlar, mü’mine adâvet edərlər. Halbuki Cənabı-Haqq haşirde adalet-i mütləq ilə mizan-ı ekberinde a’mal-i mükellefîni tarttığı zaman, hasenatı seyyiata galibiyeti, mağlubiyeti noktasında hükmeyler. Hem seyyiatın esbabı çox və vücudları kolay olduğundan, bazen bir tək hasene ilə çox seyyiatını örter. Demək bu dünyada, o adalet-i İlahiye noktasında muamele gerektir. Əgər bir adamın iyilikleri fenalıklarına kemiyeten və ya keyfiyeten ziyade gelse o adam muhabbete və hürmete müstahaktır. Bəlkə qiymətli bir tək hasene ilə çox seyyiatına nazar-ı af ilə bakmak lâzımdır.
Halbuki insan, fıtratındaki zulüm damarıyla, şeytanın telkiniyle, bir zatın yüz hasenatını bir tək seyyie yüzünden unutur, mü’min kardeşine adâvet edər, günahlara girer. Necə bir sinek kanadı göz üstüne bırakılsa bir dağı setreder, göstermez. Elə də insan garaz damarıyla, sinek kanadı qədər bir seyyie ilə dağ kimi hasenatı örter, unutur; mü’min kardeşine adâvet edər, insanların hayat-ı içtimaiyesinde bir fesat âleti olur.
Şeytanın bu desisesine benzer digər bir desise ilə insanın salamatlıq-i fikrini ifsad edir, həqiqətlər-i imaniyeye qarşı sıhhat-i muhakemeyi bozur və istikamet-i fikriyeyi ihlâl edir. Belə ki:
Bir həqiqət-i imaniyeye dair yüzer delail-i ispatiyenin hükmünü, nefyine delâlet eden bir emare ilə kırmak istəyər. Halbuki kaide-i mukarreredir ki: “Bir ispat edici, çox nefyedicilere tereccuh edir.” Bir davaya müsbit bir şahidin hükmü, yüz nâfîlere racih olur. Bu həqiqətə bu təmsil ilə bak. Belə ki:
Bir saray, yüzer kapalı kapıları var. Bir tək kapı açılmasıyla o saraya girilebilir, o biri kapılar da açılır. Əgər bütün kapılar açık olsa, bir iki tanesi kapansa o saraya girilemeyeceği söylenemez.
İşte həqiqətlər-i imaniye o saraydır. Hər bir delil, bir anahtardır, ispat edir, kapıyı açır. Bir tək kapının kapalı kalmasıyla o həqiqətlər-i imaniyeden vazgeçilmez və inkâr edilemez. Şeytan isə bazı esbaba binaen ya gaflet və ya cehalet vasıtasıyla kapalı kalmış olan bir kapıyı gösterir, ispat edici bütün delilleri nazardan ıskat edir. “İşte bu saraya girilmez, bəlkə saray deyildir, içinde bir şey yoxdur.” deyər kandırır.
Bax, ey şeytanın desiselerine müptela olan biçarə insan! Hayat-ı diniye, hayat-ı şahsiye və hayat-ı içtimaiyenin selâmetini dilersen və sıhhat-i fikir və istikamet-i nazar və salamatlıq-i qəlb istersen; muhkemat-ı Kur’aniyenin mizanlarıyla və sünnet-i seniyenin terazileriyle a’mal və hatıratını tart və Kur’an’ı və sünnet-i seniyeyi daima rehber yap və اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ də, Cənabı-Haqq’a ilticada bulun.
İşte bu on üç işarə, on üç anahtardır. Bəyanı Möcüzə Quran’ın en âhirki surəsi və اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجٖيمِ ’in mufassalı və madeni olan
اَسْتَعٖيذُ بِاللّٰهِ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِ ۞ مَلِكِ النَّاسِ ۞ اِلٰهِ النَّاسِ ۞ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِ ۞ الَّذٖى يُوَسْوِسُ فٖى صُدُورِ النَّاسِ ۞ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ
suresinin hısn-ı hasîni və kale-i metininin kapısını o on üç anahtarla aç, gir, selâmeti bul!
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
رَبِّ اَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطٖينِ ۞ وَاَعُوذُ بِكَ رَبِّ اَنْ يَحْضُرُونِ
***

