Lem'alar

On İkinci Ləma

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Re’fet Bey’in iki cüz’î suali münasibətilə, iki nükte-i Kur’aniyenin beyanına dairdir.

§2

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§3

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ عَلٰى اِخْوَانِكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ

§4

Aziz, sıddık qardaşım Re’fet Bey! Sənin bu müsaadesiz zamanımda suallerin, məni müşkül bir mevkide bulundurur. Bu defaki iki sualin çendan cüz’îdir. Lakin iki nükte-i Kur’aniyeye münasebettar olduklarından və küre-i arza dair sualiniz, coğrafya və kozmoğrafyanın yeddi kat zemin və yeddi tabaka semavata tenkitlerine temas ettiğinden, mənə ehemmiyetli geldi. Onun üçün sualin cüz’iyetine bakmayarak ilmî və küllî bir surette, iki âyet-i kerîmeye dair iki nükte icmalen beyan ediləcək. Sən də cüz’î sualine qarşı ondan hisse alırsın.

§5

BİRİNCİ NÜKTE: İki noktadır.

§6

Birinci Nöqtə:

§7

وَكَاَيِّنْ مِنْ دَٓابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اَللّٰهُ يَرْزُقُهَا وَاِيَّاكُمْ ۞ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ

§8

âyetlerinin sırrınca rızık, doğrudan doğruya Kadîr-i Zülcelal’in elindedir və hazine-i rahmetinden çıkar. Hər bir canlıın rızkı, taahhüd-ü Rabbanîsi altında olduğundan açlıktan ölmek, olmamaq lâzım gəlir. Halbuki zahiren açlıktan və rızıksızlıktan ölenler çox görünür. Bu həqiqətin və bu sırrın halli şudur ki:

§9

Taahhüd-ü Rabbanî hakikattir. Rızıksızlık yüzünden ölenler yoxdur. Çünki o Hakîm-i Zülcelal, canlıın bedenine gönderdiyi rızkın bir kısmını ihtiyat üçün şahm və içyağı surətində iddihar edər. Hattâ bedenin hər hüceyresine gönderdiyi rızkın bir kısmını, yenə o hüceyrenin bir köşesinde iddihar edər. İstikbalde hariçten rızık gelmediyi zaman, sarf edilmek üzere bir ihtiyat zahîresi hükmünde bulundurur.

§10

İşte bu iddihar edilmiş ihtiyat rızık bitmeden evvel ölürlər. Demək o ölmek, rızıksızlıktan deyildir. Bəlkə sû-i ihtiyardan tevellüd eden bir âdet və o sû-i ihtiyardan və âdetin terkinden neş’et eden bir marazla ölürlər.

§11

Bəli, canlıın bedeninde şahm surətində iddihar edilen rızk-ı fitri, hadd-i vasat olaraq qırx gün mükemmelen devam edər. Hattâ bir marazın və ya bir istiğrak-ı ruhanî neticesinde iki kırkı geçer. Hattâ bir adam, şedit bir inat yüzünden Londra Mahpushanesinde yetmiş gün sıhhat və salamatlıqla, heç bir şey yemeden həyatı devam ettiğini, on üç –indi otuz doqquz– sene evvel gazeteler yazmışlar.

§12

Madam ki qırx günden yetmiş seksen güne qədər rızk-ı fitri devam edir və madam ki Rezzak ismi, gayet geniş bir surette rûy-i zeminde cilvesi görünür və madam ki heç ümit edilmediyi bir tarzda, memeden və odundan rızıklar akır, baş gösterir. Əgər pür-şer beşer, sû-i ihtiyarıyla müdahale edib karışmazsa hər halde rızk-ı fitri bitmeden evvel, o canlıın imdadına o isim yetişir, açlıkla ölüme yol vermir.

§13

Elə isə açlıktan ölenler, əgər qırx günden evvel ölseler kat’iyen rızıksızlıktan deyildir. Bəlkə “Terkü’l-âdât mine’l-mühlikât” sırrıyla, sû-i ihtiyardan gelen bir âdet və terk-i âdetten neş’et eden bir illetten, bir marazdan ileri gelmişdir. Elə isə açlıktan ölmek olmaz, denilebilir.

§14

Bəli, bilmüşahede görünür ki rızık, iktidar və ihtiyar ilə makûsen mütenasiptir. Mesela, daha dünyaya gelmeden evvel bir yavru, rahm-ı maderde ihtiyar və iktidardan bütün bütün mahrum olduğu bir zamanda, ağzını kımıldatacaq qədər möhtac olmayacaq bir surette rızkı verilir.

§15

Sonra dünyaya geldiyi vaxt, iktidar və ihtiyar yox lakin bir derece istidadı və bi’l-kuvve bir hissi olduğundan, yalnız ağzını yapıştırmak qədər bir harekete ihtiyaç ilə en mükemmel və en mugaddi və hazmı en kolay və en latîf bir surette və en acib bir fıtratta, memeler musluğundan ağzına verilir.

§16

Sonra iktidar və ihtiyara bir derece alâka peyda ettikçe, o kolay və güzel rızık, bir derece, çocuğa qarşı nazlanmaya başlar. O memeler çeşmeleri kesilir, başqa yerlerden rızkı gönderilir. Lakin iktidar və ihtiyarı, rızkı takip etmeye müsait olmadığı üçün Rezzak-ı Kerîm peder və validesinin şəfqət və merhametlerini, iktidar və ihtiyarına yardımcı gönderir.

§17

Hər ne vaxt iktidar və ihtiyar tekemmül edər, o vaxt rızkı ona koşmaz və koşturulmaz. Rızık yerinde durur. Deyər: “Gel məni ara və bul və al!”

§18

Demək rızık, iktidar və ihtiyar ilə makûsen mütenasiptir. Hattâ çox risalelerde beyan etmişiz ki en ihtiyarsız və iktidarsız heyvanlar, daha iyi yaşırlar, daha iyi beslenirlər.

§19

İkinci Nöqtə: İmkânın envaı var. İmkân-ı aklî, imkân-ı örfî, imkân-ı âdi kimi kısımları vardır. Bir hâdise, əgər imkân-ı aklî dairesinde olmazsa reddedilir, imkân-ı örfî dairesinde olmazsa də mu’cize olur lakin kolayca keramet ola bilməz. Əgər örfen və kaideten naziri bulunmazsa şuhud derecesinde bir bürhan-ı kat’î ilə ancaq qəbul edilir.

§20

İşte bu sırra binaen qırx gün ekmek yemeyen Seyyid Ahmed-i Bedevî’nin hârikulâde halleri, imkân-ı örfî dairesindedir. Hem keramet olur hem hârikulâde bir âdeti də ola bilər. Bəli, Seyyid Ahmed-i Bedevî’nin (ks) acib və istiğrakkârane hallerde bulunduğu, tevatür derecesinde nakledilir. Qırx günde bir defa yemek yemesi, vaki olmuşdur. Lakin hər vaxt elə deyil. Keramet nevinden bazı defa olmuşdur. Bir ihtimal var ki halet-i istiğrakıyesi, yemeye ihtiyaç görmediyi üçün ona nisbeten âdet hükmüne girmişdir. Seyyid Ahmed-i Bedevî (ks) nevinden çox evliyalardan bu tarz hârikalar mevsukan rivayet edilmiş.

§21

Madam ki Birinci Nöqtə’da ispat ettiğimiz kimi müddehar rızık, qırx günden fazla devam edər və o miktar yememek, âdeten mümkündür və mevsukan hârika adamlardan o hal rivayet edilmişdir. Əlbəttə inkâr edilmeyəcəkdir.

§22

İKİNCİ SUAL münasibətilə iki mesele-i mühimme beyan ediləcək. Çünki coğrafya və kozmoğrafya fenlerinin kısacık kanunlarıyla və daracık düsturlarıyla və küçücük mizanlarıyla Kur’an’ın semavatına çıkamadıklarından və âyâtın yıldızlarındaki yeddi kat manaları keşfedemediklerinden ayəsi tenkit, bəlkə inkârına divanecesine çalışmışlar.

§23

Birinci Mesele-i Mühimme: Semavat kimi arzın da yeddi tabaka olmasına dairdir. Bu mesele, yeni zamanın feylesoflarına hakikatsiz görünür. Onların arza və semavata dair olan fenleri qəbul etmir. Bunu vasıta edərək bazı həqiqətlər-i Kur’aniyeye itiraz edirlər. Buna dair muhtasaran bir neçə işarə yazacağız.

§24

Birincisi: Evvela, ayənin manası ayrıdır və o manaların efradı və mâsadakları ayrıdır. İşte o küllî mananın müteaddid efradından bir ferdi bulunmazsa o mana inkâr edilmez. Semavatın yeddi tabakasına və arzın yeddi katına dair mana-yı küllîsinin çox efradından yeddi mâsadak zahiren görünür.

§25

Sâniyen, ayənin sarahatinde “yedi kat arz” dememiş. اَللّٰهُ الَّذٖى خَلَقَ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَمِنَ الْاَرْضِ مِثْلَهُنَّ … اِلٰى اٰخِرِ ayənin zahiri dir ki: “Arzı da o seb’a semavat kimi halk etmiş və mahlukatına mesken ittihaz etmiş.” Yeddi tabaka olaraq halk ettim, demir. Misliyet isə mahlukıyet və mahlukata meskeniyet cihetiyle bir teşbihtir.

§26

İkincisi: Küre-i arz hər ne qədər semavata nisbeten çox küçüktür lakin hədsiz masnuat-ı İlahiyenin meşheri, mazharı, mahşeri, merkezi hükmünde olduğundan qəlb, cesede mukabil geldiyi kimi küre-i arz də koca hədsiz semavata qarşı bir qəlb və manevî bir merkez hükmünde olaraq mukabil gəlir. Onun üçün:

§27

Zeminin kiçik mikyasta eskiden beri yeddi (*[1]) iklimi

§28

hem Avrupa, Afrika, Okyanusya, iki Asya, iki Amerika namlarıyla maruf yeddi kıtası

§29

hem denizle birlikdə şark, garp, şimal, cenup, bu yüzdeki və Yeni Dünya yüzündeki malûm yeddi kıtası

§30

hem merkezinden tâ kışr-ı zahirîye qədər hikmeten, fennen sabit olan muttasıl və mütenevvi yeddi tabakası

§31

hem canlı üçün medar-ı həyat olmuş yetmiş basit və cüz’î unsurları tazammun edib və “yedi kat” tabir edilen meşhur yeddi nevi küllî unsuru

§32

hem dörd unsur denilen su, hava, nâr, torpaq (türab) ilə birlikdə, “mevalid-i selâse” denilen maadin, nebatat və hayvanatın yeddi tabakaları və yeddi kat âlemleri

§33

hem cin və ifrit və sair muhtelif şüurlu və canlı mahlukların âlemleri və meskenleri olduğu, çox kesretli ehl-i keşif və ashab-ı şuhudun şehadetiyle sabit yeddi kat arzın âlemleri

§34

hem küre-i arzımıza benzeyen yeddi küre-i uhra də bulunmasına, canlıa makarr və mesken olmasına işarəen yeddi tabaka yani yeddi küre-i arziye bulunmasına işarəen küre-i arz də yeddi tabaka âyât-ı Kur’aniyeden fehmedilmişdir.

§35

İşte yeddi nevi ilə yeddi tarzda, arzın yeddi tabakası mevcud olduğu tahakkuk edir. Sekizincisi olan âhirki mana, başqa nöqtə-i nazarda ehemmiyetlidir; o yedide dâhil deyildir.

§36

Üçüncüsü: Madam ki Hakîm-i Mutlak israf etmir, abes şeyleri yaratmır. Və madam ki mahlukatın vücudları, şüurlu içindir və şüurlula kemalini bulur və şüurlula şenlenir və şüurlula abesiyetten kurtulur. Və madam ki bilmüşahede o Hakîm-i Mutlak, o Kadîr-i Zülcelal, hava unsurunu, su âlemini, torpaq tabakasını hədsiz canlılarla şenlendirir. Və madam ki hava və su, hayvanatın cevelanına mani olmadığı kimi torpaq, taş kimi kesif maddeler, elektrik və röntgen kimi maddelerin seyrine mani olmurlar.

§37

Əlbəttə o Hakîm-i Zülkemal, o Sâni’-i Bîzeval, küre-i arzımızın merkezinden tut, tâ meskenimiz və merkezimiz olan bu kışr-ı zahirîye qədər birbirine muttasıl yeddi küllî tabakayı və geniş meydanlarını və âlemlerini və mağaralarını boş və hâlî bırakmaz. Əlbəttə onları şenlendirmiş. O âlemlerin şenlenmesine münasib və muvafık şüurlu mahlukları halk edib orada iskân etmişdir. O şüurlu mahluklar, madam ki melaike ecnasından və ruhanî envalarından olmaq lâzım gəlir. Əlbəttə en kesif və en sərt tabaka, onlara nisbeten, balığa nisbeten deniz və kuşa nisbeten hava gibidir. Hattâ zeminin merkezindeki müthiş ateş də o şüurlu mahluklara nisbeti, bizlərə nisbeten güneşin harareti kimi olmaq iktiza edər. O şüurlu ruhanîler nurdan oldukları üçün nâr onlara nur kimi olur.

§38

Dördüncüsü: On Səkkizinci Məktub’ta tabakat-ı arzın acayibine dair ehl-i keşfin tavr-ı ağıl haricinde beyan ettikleri tasvirata dair bir təmsil zikredilmişdir. Hülâsası şudur ki: Küre-i arz, âlem-i şehadette bir çekirdektir; âlem-i misaliye və berzahiyede bir böyük ağac kimi semavata omuz omuza vuracaq bir azamettedir. Ehl-i keşfin küre-i arzda ifritlere mahsus tabakasını min senelik bir mesafe görmeleri, âlem-i şehadete ait küre-i arzın çekirdeğinde deyil bəlkə âlem-i misalîdeki dallarının və tabakalarının tezahürüdür.

§39

Madam ki küre-i arzın zahiren ehemmiyetsiz bir tabakasının belə başqa âlemde azametli tezahüratı var; əlbəttə yeddi kat semavata mukabil yeddi kat denilebilir və mezkûr nöqtələrı ihtar üçün îcaz ilə i’cazkârane bir tarzda âyât-ı Kur’aniye, semavatın yeddi tabakasına qarşı bu küçücük arzı mukabil göstermekle işarə edir.

§40

İkinci Mesele-i Mühimme’dir:

§41

تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖيهِنَّ … اِلٰى اٰخِرِ

§42

ثُمَّ اسْتَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْءٍ عَلٖيمٌ

§43

Bu âyet-i kerîme kimi müteaddid ayələr, semavatı yeddi sema olaraq beyan edir. İşaratü’l-İ’caz tefsirinde Eski Harb-i Umumî’nin birinci senesinde cephe-i harpte ihtisar mecburiyetiyle gayet mücmel beyan ettiğimiz o meselenin yalnız bir hülâsasını yazmak münasiptir. Belə ki:

§44

Eski hikmət, semavatı doqquz tasavvur edib lisan-ı şer’îde, arş və Kürsî yeddi semavat ilə birlikdə qəbul edib acib bir surətlə semavatı tasvir etmiştiler. O eski hikmetin dâhî hükemasının şaşaalı ifadeleri, nev-i beşeri çox asırlar müddetince tahakkümleri altında tutmuşlar. Hattâ çox ehl-i tefsir, âyâtın zahirlerini onların mezhebine göre tevfik etmeye mecbur kalmışlar. O surətlə Kur’an-ı Hakîm’in i’cazına bir derece perde çekilmişdi.

§45

Və hikmet-i cedide adı verilen yeni felsefe isə eski felsefenin mürur və ubûra və hark və iltiyama kabil olmayan semavat hakkındaki ifratına mukabil tefrit edib, semavatın vücudunu âdeta inkâr edirlər. Evvelkiler ifrat, sonrakiler tefrit edib həqiqəti tamamıyla gösterememişler.

§46

Kur’an-ı Hakîm’in hikmet-i kudsiyesi isə o ifrat və tefriti buraxıb hadd-i vasatı ihtiyar edib deyər ki Sâni’-i Zülcelal, yeddi kat semavatı halk etmişdir. Hərəkət eden yıldızlar isə balıklar kimi sema içinde gəzərlər və tesbih edərlər. Hadîste اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ denilmiş. Yani “Sema, emvacı qərar-dâde olmuş bir denizdir.”

§47

İşte bu həqiqət-i Kur’aniyeyi yeddi kaide və yeddi vecih mana ilə gayet muhtasar bir surette ispat edeceğiz.

§48

Birinci Kaide: Fennen və hikmeten sabittir ki bu haddi yox feza-yı âlem, nihayətsiz bir boşluk deyil bəlkə “esîr” dedikleri madde ilə doludur.

§49

İkincisi: Fennen və aklen, bəlkə müşahedeten sabittir ki ecram-ı ulviyenin cazibe və dâfia kimi kanunlarının rabıtası və ziya və hararet və elektrik kimi maddelerdeki kuvvetlerin nâşiri və nâkili, o fezayı dolduran bir madde mevcuddur.

§50

Üçüncüsü: Madde-i esîriye, esîr kalmakla birlikdə, sair maddeler kimi muhtelif teşekkülata və ayrı ayrı suretlerde bulunduğu tecrübeten sabittir. Bəli necə ki buhar, su, buz kimi havaî, mayi, camid üç nevi eşya, eyni maddeden olur. Elə də madde-i esîriyeden də yeddi nevi tabakat olmasına heç bir mani-i aklî olmadığı kimi heç bir itiraza medar olmaz.

§51

Dördüncüsü: Ecram-ı ulviyeye dikkat edilse görünür ki o ulvi âlemlerin tabakatında muhalefet var. Mesela, Nehrü’s-Sema və Kehkeşan adı ilə maruf, Türkçe “Samanyolu” tabir olunan bulut şeklindeki daire-i azîmenin bulunduğu tabaka, əlbəttə sevabit yıldızların tabakasına benzemir. Güya tabaka-i sevabit yıldızları, yaz meyvələri kimi yetişmiş, ermişler. Və o Kehkeşan’daki bulut şeklinde görülen hədsiz yıldızlar isə yeniden yeniye çıxıb ermeye başlırlar. Tabaka-i sevabit də sadık bir hads ilə manzume-i şemsiyenin tabakasına muhalefeti görünür. Və hâkeza yeddi manzumat və yeddi tabaka, birbirine muhalif bulunması, his və hads ilə derk olunur.

§52

Beşincisi: Hadsen və hissen və istikraen və tecrübeten sabit olmuşdur ki bir maddede tanzim və teşkil düşse və o maddeden başqa masnuat yapılsa əlbəttə muhtelif tabaka və şekillerde olur.

§53

Mesela, elmas madeninde teşkilat başladığı vaxt, o maddeden hem ramad yani hem kül hem kömür hem elmas nevileri tevellüd edir. Hem mesela ateş, teşekküle başladığı vaxt hem alev hem duman hem kor tabakalarına ayrılır. Hem mesela müvellidü’l-mâ, müvellidü’l-humuza ilə mezcedildiyi vaxt, o mezcden hem su hem buz hem buhar kimi tabakalar teşekkül edir.

§54

Demək anlaşılır ki bir madde-i vâhidde teşkilat düşse tabakata ayrılır. Elə isə madde-i esîriyede qüdrət-i Fâtıra teşkilata başladığı üçün əlbəttə ayrı ayrı tabaka olaraq فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ sırrıyla yeddi nevi semavatı ondan halk etmişdir.

§55

Altıncısı: Bu mezkûr emareler, bizzarure semavatın hem vücuduna hem taaddüdüne delâlet edərlər. Madam ki kat’iyen semavat müteaddiddir və Muhbir-i Sadık, Bəyanı Möcüzə Quran’ın dili ilə yedidir deyər; əlbəttə yedidir.

§56

Yedincisi: Yeddi, yetmiş, yeddi yüz kimi tabirat, üslub-u Arabîde kesreti ifade ettiği üçün o küllî yeddi tabaka çox kesretli tabakaları hâvi ola bilər.

§57

Elhasıl: Kadîr-i Zülcelal, esîr maddesinden yeddi kat semavatı halk edib tesviye edərək, gayet dakik və acib bir nizam ilə tanzim etmiş və yıldızları içinde zer’edib ekmişdir. Madam ki Bəyanı Möcüzə Quran, umum ins və cinnin umum tabakalarına qarşı konuşan bir hutbe-i ezeliyedir. Əlbəttə nev-i beşerin hər bir tabakası, hər bir âyât-ı Kur’aniyeden hissesini alacaq və âyât-ı Kur’aniye, hər tabakanın fehmini tatmin edəcək surette ayrı ayrı və müteaddid manaları zımnen və işarəen bulunacaqdır. Bəli, hitabat-ı Kur’aniyenin vüs’ati və maânî və işaratındaki genişliği və en âmî bir avamdan en has bir havassa qədər derecat-ı fehimlerini müraat və mümaşat etmesi gösterir ki hər bir ayənin hər bir tabakaya bir vechi var, bakır.

§58

İşte bu sırra binaen “yedi semavat” mana-yı küllîsinde yeddi tabaka-i beşeriye, muhtelif yeddi kat manayı fehmetmişler. Belə ki: فَسَوّٰيهُنَّ سَبْعَ سَمٰوَاتٍ âyetinde, qısa nazarlı və dar fikirli bir tabaka-i insaniye, hava-yı nesîmînin tabakatını fehmeder.

§59

Və kozmoğrafya ilə sersemleşmiş digər bir tabaka-i insaniye də elsine-i enamda seb’a-i seyyare ilə meşhur yıldızları və medarlarını fehmeder.

§60

Daha bir kısım insanlar küremize benzer zevi’l-hayatın makarrı olmuş semavî yeddi küre-i âheri fehmeder.

§61

Digər bir taife-i beşeriye, manzume-i şemsiyenin yeddi tabakaya ayrılmasını hem manzume-i şemsiyemizle birlikdə yeddi manzumat-ı şümusiyeyi fehmeder.

§62

Daha digər bir taife-i beşeriye, madde-i esîriyenin teşekkülatı yeddi tabakaya ayrılmasını fehmeder.

§63

Daha geniş fikirli bir tabaka-i beşeriye, yıldızlarla yaldızlanıp bütün görünen gökleri bir sema sayıp, onu bu dünyanın semasıdır deyərək, bundan başqa altı tabaka-i semavat var olduğunu fehmeder.

§64

Və nev-i beşerin yeddinci tabakası və en yüksək taifesi isə semavat-ı seb’ayı, âlem-i şehadete münhasır görmür. Bəlkə avâlim-i uhreviye və gaybiye və dünyeviye və misaliyenin birer muhit zarfı və ihatalı birer sakfı olan yeddi semavatın var olduğunu fehmeder.

§65

Və hâkeza bu ayənin külliyetinde mezkûr yeddi kat tabakanın yeddi kat manaları kimi daha çox cüz’î manaları vardır. Hər kəs fehmine göre hissesini alır və o maide-i semaviyeden hər kəs rızkını bulur.

§66

Madam ki o ayənin belə çoxlu sadık mâsadakları var. Şimdiki akılsız feylesofların və serseri kozmoğrafyalarının, inkâr-ı semavat bahanesiyle belə ayəyə taarruz etmesi, haylaz ahmak çocukların semavattaki yıldızlara bir yıldızı düşürmek niyetiyle taş atmasına benzer. Çünki ayənin mana-yı küllîsinden bir tək mâsadak sadıksa, o küllî mana sadık və hak olur. Hattâ vakide bulunmayan lakin umumun lisanında mütedavil bulunan bir ferdi, umumun efkârını müraat üçün o küllîde dâhil ola bilər. Halbuki, hak və həqiqi çox efradını gördük.

§67

Və indi bu insafsız və haksız coğrafyaya və sersem və sermest və sarhoş kozmoğrafyaya bak! Necə bu iki fen hata edərək, hak və həqiqət və sadık olan küllî manadan gözlerini yumup və çox sadık olan mâsadakları görmeyerek; hayalî bir acib ferdi, mana-yı ayə tevehhüm edərək ayəyə taş attılar; öz başlarını kırdılar, imanlarını uçurdular!

§68

Elhasıl: Kıraât-ı seb’a, vücuh-u seb’a və mu’cizat-ı seb’a və həqiqətlər-i seb’a və erkân-ı seb’a üzerine nâzil olan Kur’an semasının o yedişer tabakalarına, cin və şeyatîn hükmündeki itikadsız maddî fikirler çıkamadıklarından âyâtın nücumunda ne var ne yox bilmeyip yalan və yanlış haber verirler. Və onların başlarına o âyâtın nücumundan mezkûr tahkikat kimi şahaplar inerler və onları yakarlar.

§69

Bəli, cin fikirli feylesofların felsefesiyle o semavat-ı Kur’aniyeye çıkılmaz. Bəlkə âyâtın yıldızlarına, hikmet-i həqiqiyenin mi’racıyla və iman və İslâmiyet’in kanatlarıyla çıkılabilir.

§70

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى شَمْسِ سَمَاءِ الرِّسَالَةِ وَ قَمَرِ فَلَكِ النُّبُوَّةِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ نُجُومِ الْهُدٰى لِمَنِ اهْتَدٰى

§71

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§72

اَللّٰهُمَّ يَا رَبَّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ زَيِّنْ قُلُوبَ كَاتِبِ هٰذِهِ الرِّسَالَةِ وَ رُفَقَائِهٖ بِنُجُومِ حَقَائِقِ الْقُرْاٰنِ وَ الْاٖيمَانِ اٰمٖينَ

§73

***

§74

[1] * Seb’a ilə birlikdə yeddi kəlməsi yeddi kere tevafuku olduqca gözəl düşmüş.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol