Lem'alar

On Doqquzuncu Ləma

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

İktisat Risalesi

§2

İktisat və kanaate, israf və tebzire dairdir.

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§4

كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا

§5

Bu âyet-i kerîme, iktisada kat’î emir və israftan nehy-i sarîh surətində gayet mühim bir ders-i hikmət verir. Bu meselede yeddi nükte var.

§6

Birinci Nükte

§7

Hâlık-ı Rahîm, nev-i beşere verdiyi nemətlərin mukabilinde şükür istəyir. İsraf isə şükre zıttır, nimete qarşı hasaretli bir istihfaftır. İktisat isə nimete qarşı ticaretli bir ihtiramdır.

§8

Bəli, iktisat hem bir şükr-ü manevî hem nimetlerdeki rahmet-i İlahiyeye qarşı bir hörmət hem kat’î bir surette sebeb-i bereket hem bedene perhiz kimi bir medar-ı sıhhat hem manevî dilencilik zilletinden kurtaracaq bir sebeb-i izzət hem nemət içindeki ləzzəti hissetmesine və zahiren lezzetsiz görünen nimetlerdeki ləzzəti tatmasına qüvvətli bir sebeptir. İsraf isə mezkûr hikmetlere muhalif olduğundan vahim neticeleri vardır.

§9

İkinci Nükte

§10

Fâtır-ı Hakîm, insanın vücudunu mükemmel bir saray surətində və muntazam bir şəhər misalinde yaratmış. Ağızdaki kuvve-i zaikayı bir kapıcı, âsab və damarları telefon və telgraf telleri kimi kuvve-i zaika ilə merkez-i vücuddaki mide ilə bir medar-ı muhabereleridir ki ağza gelen maddeyi o damarlarla haber verir. Bedene, mideye lüzumu yoxsa “Yasaktır!” deyər, dışarı atar. Bazen də bedene menfaati olmamakla birlikdə zərərli və acı isə hemen dışarı atar, yüzüne tükürür.

§11

İşte madam ki ağızdaki kuvve-i zaika bir kapıcıdır; mide, cesedin idaresi noktasında bir efendi və bir hâkimdir. O saraya veyahut o şehre gelen və sarayın hâkimine verilen hediyenin yüz derece kıymeti varsa kapıcıya bahşiş nevinden ancaq beş derecesi muvafık olur, fazla ola bilməz. Tâ ki kapıcı gururlanıp, baştan çıxıb vazifeyi unutup fazla bahşiş veren ihtilalcileri saray dâhiline sokmasın.

§12

İşte bu sırra binaen, indi iki lokma farz edirik. Bir lokma, peynir və yumurta kimi mugaddi maddeden qırx para; digər lokma, en a’lâ baklavadan on kuruş olsa; bu iki lokma, ağza girmeden, bədən itibarıyla farkları yoxdur, müsavidirler; boğazdan geçtikten sonra, cəsəd beslemesinde yenə müsavidirler bəlkə bazen qırx paralık peynir daha iyi besler. Yalnız, ağızdaki kuvve-i zaikayı okşamak noktasında yarım dakika bir fark var. Yarım dakika hatırı üçün qırx paradan on kuruşa çıxmaq, ne qədər manasız və zərərli bir israf olduğu kıyas edilsin. Indi, saray hâkimine gelen hədiyyə qırx para olmakla birlikdə, kapıcıya doqquz defa fazla bahşiş vermək, kapıcıyı baştan çıkarır “Hâkim mənim.” deyər. Kim fazla bahşiş və ləzzət verse onu içeriye sokacaq, ihtilal verəcək, yangın çıkaracaq “Aman doktor gelsin, hararetimi teskin etsin, ateşimi söndürsün.” dedirmeye mecbur edəcək.

§13

İşte iktisat və kanaat, hikmet-i İlahiyeye tevfik-i harekettir. Kuvve-i zaikayı kapıcı hükmünde tutup ona göre bahşiş verir. İsraf isə o hikmete zıt hərəkət ettiği üçün çabuk tokat yer, mideyi karıştırır, iştiha-yı həqiqiyi kaybeder. Tenevvü-ü et’imeden gelen sun’î bir iştiha-yı kâzibe ilə yedirir, hazımsızlığa sebebiyet verir, hasta edər.

§14

Üçüncü Nükte

§15

Sâbık ikinci nüktede, kuvve-i zaika kapıcıdır dedik. Bəli, ehl-i gaflet və ruhen terakki etmeyen və şükür mesleğinde ileri gitmeyen insanlar üçün bir kapıcı hükmündedir. Onun telezzüzü hatırı üçün israfata və bir dereceden on derece fiyata çıkmamak gerektir.

§16

Lakin həqiqi ehl-i şükrün və ehl-i həqiqətin və ehl-i qəlbin kuvve-i zaikası –Altıncı Söz’deki muvazenede beyan edildiyi kimi kuvve-i zaikası– rahmet-i İlahiyenin matbahlarına bir nâzır və bir müfettiş hükmündedir. Və o kuvve-i zaikada təamlar adedince mizancıklarla nemət-i İlahiyenin envaını tartmak və tanımak; bir şükr-ü manevî surətində cesede, mideye haber vermektir. İşte bu surette kuvve-i zaika, yalnız maddî cesede bakmır. Bəlkə kalbe, ruha, akla də baktığı cihetle midenin fevkinde hükmü var, makamı var.

§17

İsraf etməmək şartıyla və sırf vazife-i şükraniyeyi yerine getirmek və enva-ı niam-ı İlahiyeyi hissedip tanımak kaydı ilə və meşru olmaq və zillet və dilenciliğe vesile olmamaq şartıyla, lezzetini takip edə bilər. Və o kuvve-i zaikayı taşıyan dili, şükürde istimal etmək üçün leziz taamları tercih edə bilər. Bu həqiqətə işarə eden bir hâdise və bir keramet-i Gavsiye:

§18

Bir zaman Hazret-i Gavs-ı A’zam Şeyh Geylanî’nin (ks) terbiyesinde, nazdar və ihtiyare bir hanımın bir tək evladı bulunuyormuş. O muhterem ihtiyare, gitmiş oğlunun hücresine; bakır ki oğlu bir parça kuru və siyah ekmek yir. O riyazattan zafiyetiyle validesinin şefkatini celbetmiş. Ona acımış. Sonra Hazret-i Gavs’ın yanına şekva üçün gitmiş. Bakmış ki Hazret-i Gavs kızartılmış bir tavuk yir.

§19

Nazdarlığından demiş: “Yâ Üstad! Mənim oğlum açlıktan ölür. Sən tavuk yersin!”

§20

Hazret-i Gavs tavuğa demiş: ‌قُمْ بِاِذْنِ اللّٰه! O pişmiş tavuğun kemikleri toplanıp tavuk olaraq yemek kabından dışarı atıldığını, mutemed və mevsuk çox zatlardan Hazret-i Gavs kimi keramat-ı hârikaya mazhariyeti dünyaca meşhur bir zatın bir kerameti olaraq manevî tevatürle nakledilmiş.

§21

Hazret-i Gavs demiş: “Ne vaxt sənin oğlun da bu dereceye gelirse o zaman o da tavuk yesin.”

§22

İşte Hazret-i Gavs’ın bu emrinin manası şudur ki: Ne vaxt sənin oğlun da ruhu cesedine, qəlbi nəfsinə, aklı midesine hâkim olsa və ləzzəti şükür üçün istese o vaxt leziz şeyleri yiyebilir…

§23

Dördüncü Nükte

§24

“İktisat eden, maişetçe aile belasını çekmez.” mealinde لَا يَعُولُ مَنِ اقْتَصَدَ hadîs-i şerifi sırrıyla: İktisat eden, maişetçe aile zəhmət və meşakkatini çox çekmez. Bəli iktisat, kat’î bir sebeb-i bereket və medar-ı hüsn-ü maişet olduğuna o qədər kat’î deliller var ki hadd ü hesaba gəlməz.

§25

Ezcümle, mən öz şahsımda gördüyüm və mənə hizmet və arkadaşlık eden zatların şehadetleriyle dirəm ki: İktisat vasıtasıyla bazen bire on bereket gördüm və arkadaşlarım gördüler. Hattâ doqquz sene –indi otuz sene– evvel mənimlə birlikdə Burdur’a nefyedilen reislerden bir kısmı, parasızlıktan zillet və sefalete düşmemekliğim üçün zekâtlarını mənə qəbul ettirmeye çox çalıştılar. O zengin reislere dedim: “Gerçi param çox azdır lakin iktisadım var, kanaate alışmışım. Mən sizdən daha zenginim.” Mükerrer və musırrane tekliflerini reddettim. Cây-ı dikkattir ki iki sene sonra, mənə zekâtlarını teklif edenlerin bir kısmı iktisatsızlık yüzünden borçlandılar. Lillahi’l-hamd onlardan yeddi sene sonra, o az para iktisat bereketiyle mənə kâfi geldi; mənim yüz suyumu döktürmedi, məni halklara arz-ı hâcete mecbur etmedi. Hayatımın bir düsturu olan “nâstan istiğna” mesleğimi bozmadı.

§26

Bəli iktisat etmeyen, zillete və manen dilenciliğe və sefalete düşmeye namzettir. Bu zamanda israfata medar olacaq para, çox pahalıdır. Mukabilinde bazen haysiyet, namus rüşvet alınır. Bazen mukaddesat-ı diniye mukabil alınır, sonra menhus bir para verilir. Demək, manevî yüz lira zərər ilə maddî yüz paralık bir mal alınır.

§27

Əgər iktisat edib hâcat-ı zaruriyeye iktisar və ihtisar və hasretse اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتٖينُ sırrıyla وَمَا مِنْ دَٓابَّةٍ فِى الْاَرْضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِزْقُهَا sarahatiyle, ummadığı tarzda yaşayacaq qədər rızkını bulacaq. Çünki bu ayə taahhüd edir.

§28

Bəli rızık ikidir:

§29

Biri: Həqiqi rızıktır ki onunla yaşayacaq. Bu ayənin hükmü ilə o rızık, taahhüd-ü Rabbanî altındadır. Beşerin sû-i ihtiyarı karışmazsa o zarurî rızkı hər halde bulabilir. Ne dinini, ne namusunu, ne izzetini feda etmeye mecbur olmaz.

§30

İkincisi: Rızk-ı mecazîdir ki sû-i istimalat ilə hâcat-ı gayr-ı zaruriye, hâcat-ı zaruriye hükmüne geçip, görenek belasıyla tiryaki olub terk edemir. İşte bu rızık, taahhüd-ü Rabbanî altında olmadığı üçün bu rızkı tahsil etmək, hususan bu zamanda çox pahalıdır. Başta izzetini feda edib zilleti qəbul etmək, bazen alçak insanların ayaklarını öpmek qədər manen bir dilencilik vaziyetine düşmek, bazen hayat-ı ebediyesinin nuru olan mukaddesat-ı diniyesini feda etmək suretiyle o bereketsiz menhus malı alır.

§31

Hem bu möhtaclıq u zaruret zamanında, aç və möhtac olanların elemlerinden ehl-i vicdana rikkat-i cinsiye vasıtasıyla gelen teellüm; o gayr-ı meşru bir surette kazandığı para ilə aldığı ləzzəti, vicdanı varsa acılaştırır.

§32

Belə acib bir zamanda, şüpheli mallarda, zaruret derecesinde iktifa etmək lâzımdır. Çünki اِنَّ الضَّرُورَةَ تُقَدَّرُ بِقَدْرِهَا sırrıyla: Haram maldan mecburiyetle zaruret derecesini alabilir, fazlasını alamaz. Bəli muztar adam, murdar etten tok oluncaya qədər yiyemez. Bəlkə ölmeyəcək qədər yiyebilir. Hem yüz aç adamın huzurunda, kemal-i ləzzət ilə fazla yenilmez.

§33

İktisat, sebeb-i izzət və kemal olduğuna delâlet eden bir vakıa:

§34

Bir zaman, dünyaca sehavetle meşhur Hâtem-i Tâî, mühim bir ziyafet verir. Misafirlerine gayet fazla hədiyyələr verdiyi vaxt, çölde gezmeye çıkır. Bakar ki bir ihtiyar fakir adam, bir yük dikenli çalı və gevenleri beline yüklemiş; cesedine batır, kanatır.

§35

Hâtem ona dedi: “Hâtem-i Tâî, hediyelerle birlikdə mühim bir ziyafet verir. Sən də oraya git; beş kuruşluk bu çalı yüküne bedel, beş yüz kuruş alırsın.”

§36

O muktesid ihtiyar demiş ki: “Mən, bu dikenli yükümü izzetimle çekerim, qaldırırım. Hâtem-i Tâî’nin minnetini almam.”

§37

Sonra, Hâtem-i Tâî’den sormuşlar: “Sen özündən daha civanmert, aziz, kimi bulmuşsun?”

§38

Demiş: “İşte o sahrada rast geldiyim o muktesid ihtiyarı məndən daha aziz, daha yüksək, daha civanmert gördüm.”

§39

Beşinci Nükte

§40

Cənabı-Haqq kemal-i kereminden, en fakir adama en zengin adam kimi və gedaya (yani fakire) padşah kimi lezzet-i nemətini ihsas ettirir. Bəli bir fakirin, kuru bir parça siyah ekmekten açlık və iktisat vasıtasıyla aldığı ləzzət, bir padşahın və bir zenginin israftan gelen usanç və iştahsızlık ilə yediyi en a’lâ baklavadan aldığı lezzetten daha ziyade lezzetlidir. Cây-ı hayrettir ki bazı müsrif və mübezzir insanlar, belə iktisatçıları “hısset” ilə ittiham edirlər. Hâşâ… İktisat, izzət və cömertliktir. Hısset və zillet, ehl-i israf və tebzirin zahirî merdane keyfiyetlerinin içyüzüdür. Bu həqiqəti teyid eden, bu risalenin telifi senesinde Isparta’da hücremde cereyan eden bir vakıa var. Belə ki:

§41

Kaideme və düstur-u hayatıma muhalif bir surette, bir talebem iki buçuk okkaya yaxın bir balı, mənə hədiyyə qəbul ettirmeye ısrar etti. Ne qədər kaidemi ileri sürdüm, kanmadı. Bilmecburiye, yanımdaki üç kardeşime yedirmek və şaban-ı şerif və ramazanda o baldan iktisat ilə otuz qırx gün üç adam yesin və gətirən də sevap kazansın və özləri də tatlısız kalmasın deyərək “Alınız!” dedim. Bir okka bal da mənim vardı. O üç arkadaşım, gerçi müstakim və iktisadı takdir edenlerdendi. Lakin hər ne isə birbirine ikram etmək və hər biri ötekinin nəfsini okşamak və öz nəfsinə tercih etmək olan bir cihette ulvi bir haslet ilə iktisadı unuttular. Üç gecede iki buçuk okka balı bitirdiler. Mən gülerek dedim: “Sizi, otuz qırx gün o bal ilə tatlandıracaktım. Siz, otuz günü üçe indirdiniz. Âfiyet olsun.” dedim. Lakin, mən öz o bir okka balımı iktisat ilə sarf ettim. Bütün şaban və ramazanda hem mən yedim hem lillahi’l-hamd o kardeşlerimin hər birisine iftar vaxtında birer kaşık (Hâşiye[1]) verib mühim sevaba medar oldu.

§42

Mənim halimi görenler, o vaziyetimi bəlkə hısset telakki etmişlerdir. O biri kardeşlerimin üç gecelik vaziyetlerini bir civanmertlik telakki edebilirler. Lakin həqiqət noktasında, o zahirî hısset altında ulvi bir izzət və böyük bir bereket və yüksək bir sevap gizlendiğini gördük. Və o civanmertlik və israf altında, əgər vazgeçilmese idi, bir dilencilik və gayrın eline tama’kârane və muntazırane bakmak kimi hıssetten çox aşağı bir haleti netice verir idi.

§43

Altıncı Nükte

§44

İktisat və hıssetin çox farkı var. Tevazu, necə ki ahlâk-ı seyyieden olan tezellülden manen ayrı və sureten benzer bir haslet-i memduhadır. Və vakar, necə ki pis hasletlerden olan tekebbürden manen ayrı və sureten benzer bir haslet-i memduhadır.

§45

Elə də ahlâk-ı âliye-i Peygamberiyeden olan və bəlkə kainattaki nizam-ı hikmet-i İlahiyenin medarlarından olan iktisat isə sefillik və bahillik və tama’kârlık və hırsın bir halitası olan hısset ilə heç münasebeti yox. Yalnız, sureten bir benzeyiş var. Bu həqiqəti teyid eden bir vakıa:

§46

Sahabenin Abâdile-i Seb’a-yı Meşhure’sinden olan Abdullah İbn-i Ömer Hazretleri ki halife-i Resulullah olan Faruk-u A’zam Hazret-i Ömer’in (ra) en mühim və böyük mahdumu və sahabe âlimlerinin içinde en mümtazlarından olan o zat-ı mübarək çarşı içinde, alışverişte, qırx paralık bir meseleden, iktisat üçün və ticaretin medarı olan emniyet və istikameti muhafaza üçün şiddetli münakaşa etmiş. Bir sahabe ona bakmış. Rûy-i zeminin halife-i zîşanı olan Hazret-i Ömer’in mahdumunun qırx para üçün münakaşasını acib bir hısset tevehhüm edərək o imamın arkasına düşüp ahvalini anlamaq istəyər. Baktı ki Hazret-i Abdullah hane-i mübareğine girdi. Kapıda bir fakir adam gördü. Bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. Sonra hanesinin ikinci kapısından çıktı, digər bir fakiri orada da gördü. Onun yanında da bir parça eğlendi; ayrıldı, gitti. Uzaqdan bakan o sahabe merak etti.

§47

Gitti o fakirlere sordu: “İmam sizin yanınızda durdu, ne yaptı?”

§48

Hər biri dedi: “Mənə bir altın verdi.”

§49

O sahabe dedi: “Fesübhanallah! Çarşı içinde qırx para üçün belə münakaşa etsin də sonra hanesinde iki yüz kuruşu kimseye sezdirmeden kemal-i rıza-yı nefisle versin!” deyə düşündü, gitti, Hazret-i Abdullah İbn-i Ömer’i gördü.

§50

Dedi: “Yâ İmam! Bu müşkülümü hallet. Sən çarşıda belə yaptın, hanende də belə yapmışsın.”

§51

Ona cevaben dedi ki: “Çarşıdaki vaziyet iktisattan və kemal-i akıldan və alışverişin esası və ruhu olan emniyetin, sadakatin muhafazasından gelmiş bir halettir; hısset deyildir. Hanemdeki vaziyet, qəlbin şefkatinden və ruhun kemalinden gelmiş bir halettir. Ne o hıssettir və ne də bu israftır.”

§52

İmam-ı A’zam, bu sırra işarə olaraq لَا اِسْرَافَ فِى الْخَيْرِ كَمَا لَا خَيْرَ فِى الْاِسْرَافِ demiş. Yani “Hayırda və ihsanda (lakin müstahak olanlara) israf olmadığı kimi israfta da heç bir xeyr yoxdur.”

§53

Yeddinci Nükte

§54

İsraf, hırsı intac edər. Hırs, üç neticeyi verir.

§55

Birincisi: Kanaatsizliktir. Kanaatsizlik isə sa’ye, çalışmaya şevki kırar. Şükür yerine şekva ettirir, tembelliğe atar. Və meşru, helâl, az malı (Hâşiye[2]) terk edib; gayr-ı meşru, külfetsiz bir malı arar. Və o yolda izzetini, bəlkə haysiyetini feda edər.

§56

Hırsın ikinci neticesi: Haybet və hasarettir. Maksudunu kaçırmak və istiskale maruz kalıp, teshilat və muavenetten mahrum kalmaktır. Hattâ اَلْحَرٖيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ yani “Hırs, hasaret və muvaffakıyetsizliğin sebebidir.” olan darb-ı mesele mâsadak olur.

§57

Hırs və kanaatin tesiratı, canlı âleminde gayet geniş bir düstur ilə cereyan edir.

§58

Ezcümle, rızka möhtac ağacların fitri kanaatleri, onların rızkını onlara koşturduğu kimi hayvanatın hırs ilə meşakkat və noksaniyet içinde rızka koşmaları, hırsın böyük zararını və kanaatin azîm menfaatini gösterir.

§59

Hem zayıf umum yavruların hal dilileriyle kanaatleri, süt kimi latîf bir gıdanın ummadığı bir yerden onlara akması və canavarların hırs ilə noksan və mülevves rızıklarına saldırması; davamızı parlak bir surette ispat edir.

§60

Hem semiz balıkların vaziyet-i kanaatkâranesi, mükemmel rızıklarına medar olması; və tilki və maymun kimi zeki heyvanların hırs ilə rızıkları peşinde dolaşmakla birlikdə kâfi derecede bulmamalarından cılız və zayıf kalmaları, yenə hırs ne derece sebeb-i meşakkat və kanaat ne derece medar-ı rahat olduğunu gösterir.

§61

Hem Yahudi milleti hırs ilə riba ilə hile dolabı ilə rızıklarını zilletli və sefaletli, gayr-ı meşru və ancaq yaşayacaq qədər rızıklarını bulması və sahra-nişinlerin (yani bedevîlerin) kanaatkârane vaziyetleri, izzetle yaşaması və kâfi rızkı bulması; yenə mezkûr davamızı kat’î ispat edər.

§62

Hem çox âlimlerin (Hâşiye[3]) və ediblerin (Hâşiye[4]) zekâvetlerinin verdiyi bir hırs sebebiyle möhtaclıq-ı hale düşmeleri və çox aptal və iktidarsızların fitri, kanaatkârane vaziyetleri ilə zenginleşmeleri kat’î bir surette ispat edər ki: Rızk-ı helâl, acizlik və iftikara göre gəlir; iktidar və ihtiyar ilə deyil. Bəlkə o rızk-ı helâl, iktidar və ihtiyar ilə makûsen mütenasiptir. Çünki çocukların iktidar və ihtiyarı geldikçe rızkı azalır, uzaklaşır, sakîlleşir. اَلْقَنَاعَةُ كَنْزٌ لَا يَفْنٰى hadîsinin sırrıyla kanaat, bir define-i hüsn-ü maişet və rahat-ı hayattır. Hırs isə bir maden-i hasaret və sefalettir.

§63

Üçüncü Netice: Hırs ihlası kırar, amel-i uhreviyeyi zedeler. Çünki bir ehl-i takvanın hırsı varsa teveccüh-ü nâsı istəyər. Teveccüh-ü nâsı müraat eden, ihlas-ı tammı bulamaz. Bu netice çox ehemmiyetli, çox cây-ı dikkattir.

§64

Elhasıl: İsraf, kanaatsizliği intac edər. Kanaatsizlik isə çalışmanın şevkini kırar, tembelliğe atar; hayatından şekva kapısını açar, mütemadiyen şekva ettirir. (Hâşiye[5]) Hem ihlası kırar, riya kapısını açar. Hem izzetini kırar, dilencilik yolunu gösterir. İktisat isə kanaati intac edər. عَزَّ مَنْ قَنَعَ ذَلَّ مَنْ طَمَعَ hadîsin sırrıyla kanaat, izzeti intac edər. Hem sa’ye və çalışmaya teşci edər. Şevkini ziyadeleştirir, çalıştırır.

§65

Çünki mesela, bir gün çalıştı. Akşamda aldığı cüz’î bir ücrete kanaat sırrıyla, ikinci gün yenə çalışır. Müsrif isə kanaat etmediyi üçün ikinci gün daha çalışmaz. Çalışsa da şevksiz çalışır. Hem iktisattan gelen kanaat; şükür kapısını açar, şekva kapısını kapatır. Hayatında daima şâkir olur. Hem kanaat vasıtasıyla insanlardan istiğna etmək cihetinde teveccühlerini aramaz. İhlas kapısı açılır, riya kapısı kapanır.

§66

İktisatsızlık və israfın dehşetli zararlarını geniş bir dairede müşahede ettim. Belə ki: Mən, doqquz sene evvel mübarək bir şehre geldim. Kış münasibətilə o şəhərin menabi-i servetini göremedim. –Allah rəhmət etsin– oranın müftüsü bir neçə defa mənə dedi: “Ahalimiz fakirdir.” Bu söz mənim rikkatime dokundu. Beş altı sene sonraya qədər daima o şəhər ahalisine acıyordum. Səkkiz sene sonra yazın yenə o şehre geldim. Bağlarına baktım. Merhum Müftünün sözü hatırıma geldi. Fesübhanallah dedim, bu bağların mahsulatı şəhərin hâcetinin çox fevkindedir. Bu şəhər ahalisi çoxlu zengin olmaq lâzım gəlir. Hayret ettim. Məni aldatmayan və həqiqətlərin derkinde bir rehberim olan bir hatıra-i hakikatle anladım: İktisatsızlık və israf yüzünden bereket kalkmış ki o qədər menabi-i servetle birlikdə o merhum Müftü “Ahalimiz fakirdir.” dirdi.

§67

Bəli, zekât vermək və iktisat etmək, malda bi’t-tecrübe sebeb-i bereket olduğu kimi; israf etmək ilə zekât vermemek, sebeb-i ref’-i bereket olduğuna hədsiz vakıat vardır.

§68

İslâm hükemasının Eflatun’u və hekimlerin şeyhi və feylesofların üstadı, dâhî-i meşhur Ebu Ali İbn-i Sina, yalnız tıp noktasında كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لَا تُسْرِفُوا âyetini belə tefsir etmiş. Demiş:

§69

جَمَعْتُ الطِّبَّ فِى الْبَيْتَيْنِ جَمْعًا وَ حُسْنُ الْقَوْلِ فٖى قَصْرِ الْكَلَامِ :

§70

فَقَلِّلْ اِنْ اَكَلْتَ وَ بَعْدَ اَكْلٍ تَجَنَّبْ وَ الشِّفَاءُ فِى الْاِنْهِضَامِ

§71

وَ لَيْسَ عَلَى النُّفُوسِ اَشَدُّ حَالًا مِنْ اِدْخَالِ الطَّعَامِ عَلَى الطَّعَامِ

§72

Yani “İlm-i tıbbı iki satırla topluram. Sözün güzelliği kısalığındadır: Yediyin vaxt az ye. Yedikten sonra dörd beş saat qədər daha yeme. Şifa, hazımdadır. Yani, kolayca hazmedeceğin miktarı ye. Nefse və mideye en ağır və yorucu hal, təam təam üstüne yemektir.” (Hâşiye[6])

§73

Cây-ı hayret və medar-ı ibret bir tevafuk:

§74

İktisat Risalesi’ni, üçü acemi olaraq beş altı ayrı ayrı müstensih ayrı ayrı yerde ayrı ayrı nüshadan yazıp birbirinden uzaq, hatları birbirinden ayrı, heç elifleri düşünmeyerek yazdıkları hər bir nüshanın elifleri; duasız əlli bir, dua ilə birlikdə əlli üçte tevafuk etmekle birlikdə; İktisat Risalesi’nin tarih-i telif və istinsahı olan Rumîce əlli bir və Arabî əlli üç tarihinde tevafuku isə şübhəsiz tesadüf ola bilməz. İktisaddaki bereketin keramet derecesine çıktığına bir işarətir. Və bu seneye, “Sene-i İktisat” tesmiyesi lâyıktır.

§75

Bəli, zaman iki sene sonra bu keramet-i iktisadiyeyi, İkinci Harb-i Umumî’de hər taraftaki açlık və tahribat və israfatla və nev-i beşer və hər kəs iktisada mecbur olmasıyla ispat etti.

§76

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§77

***

§78

[1] Hâşiye: Yani, böyükçe bir çay kaşığı iledir.

§79

[2] Hâşiye: İktisatsızlık yüzünden müstehlikler çoğalır, müstahsiller azalır. Hər kəs gözünü hükûmet kapısına diker. O vaxt hayat-ı içtimaiyenin medarı olan “sanat, ticaret, ziraat” tenakus edər. O millet də tedenni edib sukut edər, fakir düşer.

§80

[3] Hâşiye: İran’ın âdil padişahlarından Nuşirevan-ı Âdil’in veziri, akılca meşhur âlim olan Büzürücumhur’dan (Büzürg-Mihr) sormuşlar: “Neden ulema, ümera kapısında görünür da ümera ulema kapısında görünmür. Halbuki ilim, emaretin fevkindedir?”

§81

Cevaben demiş ki: “Ulemanın ilminden, ümeranın cehlindendir.” Yani ümera, cehlinden ilmin kıymetini bilmirlər ki ulemanın kapısına gedib ilmi arasınlar. Ulema isə marifetlerinden mallarının kıymetini də bildikleri üçün ümera kapısında arırlar. İşte Büzürücumhur, ulemanın arasında möhtaclıq və zilletlerine səbəb olan zekâvetlerinin neticesi bulunan hırslarını zarif bir surette tevil edərək nazikane cavab vermişdir.

§82

Hüsrev

§83

[4] Hâşiye: Bunu teyid eden bir hâdise: Fransa’da ediblere, iyi dilencilik yaptıkları üçün dilencilik vesikası verilir.

§84

Süleyman Rüşdü

§85

[5] Hâşiye: Bəli, hangi müsrif ilə görüşsen şekvalar işitəcəksən. Ne qədər zengin olsa da yenə dili şekva edəcəkdir. En fakir lakin kanaatkâr bir adamla görüşsen şükür işitəcəksən.

§86

[6] Hâşiye: Yani vücuda en muzır, dörd beş saat fâsıla vermeden yemek yemek veyahut telezzüz üçün mütenevvi yemekleri birbiri üstüne mideye doldurmaktır.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol