İhlas hakkında
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Lem'alar
İyirminci Ləma
On Yeddinci Lem’a’nın On Yeddinci Nota’sının yeddi meselesinden, beş noktadan ibaret olan İkinci Mesele’sinin Birinci Nöqtə’sı iken, ehemmiyetine binaen Iyirminci Lem’a oldu.
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
اِنَّٓا اَنْزَلْنَٓا اِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللّٰهَ مُخْلِصًا لَهُ الدّٖينَ ۞ اَلَا لِلّٰهِ الدّٖينُ الْخَالِصُ
âyetiyle və
هَلَكَ النَّاسُ اِلَّا الْعَالِمُونَ وَهَلَكَ الْعَالِمُونَ اِلَّا الْعَامِلُونَ وَهَلَكَ الْعَامِلُونَ اِلَّا الْمُخْلِصُونَ وَالْمُخْلِصُونَ عَلٰى خَطَرٍ عَظٖيمٍ –اَوْ كَمَا قَالَ–
hadîs-i şerifi, ikisi də ihlas ne qədər İslâmiyet’te mühim bir esas olduğunu gösterirlər. Bu ihlas meselesinin hədsiz nüktelerinden yalnız beş noktayı muhtasaran beyan ederiz.
Tenbih: Bu mübarək Isparta’nın medar-ı şükran bir hüsn-ü tâli’idir ki ondaki ehl-i takva və ehl-i tarîkat və ehl-i ilmin –sair yerlere nisbeten– rekabetkârane ihtilafları görünmür. Gerçi lâzım olan həqiqi muhabbet və ittifak yoxsa da zərərli muhalefet və rekabet də başqa yerlere nisbeten yoxdur.
BİRİNCİ NOKTA
Mühim və müthiş bir sual: Nədən ehl-i dünya, ehl-i gaflet, hattâ ehl-i dalalet və ehl-i nifak rekabetsiz ittifak ettikleri halde; ehl-i hak və ehl-i vifak olan ashab-ı diyanet və ehl-i ilim və ehl-i tarîkat, nədən rekabetli ihtilaf edirlər? İttifak ehl-i vifakın hakkı iken və hilaf ehl-i nifakın lâzımı iken, nədən bu hak oraya geçti və bu haksızlık şuraya geldi?
Cavab: Bu elîm və feci və ehl-i hamiyeti ağlattıracaq hâdise-i müthişenin çoxlu esbabından yeddi sebebini beyan edeceğiz.
Birincisi
Ehl-i hakkın ihtilafı, hakikatsizlikten gelmediyi kimi ehl-i gafletin ittifakı də hakikattarlıktan deyildir.
Bəlkə ehl-i dünyanın və ehl-i siyasetin və ehl-i mektep kimi hayat-ı içtimaiyenin tabakatına dair birer muayyen vazife ilə və has bir hizmet ilə meşgul taifelerin, cemaatlerin və cemiyetlerin vazifeleri taayyün edib ayrılmış. Və o vezaif mukabilindeki alacakları maişet noktasındaki maddî ücret və hubb-u câh və şan və şeref noktasında teveccüh-ü nâstan alacakları (Hâşiye[1]) manevî ücret taayyün etmiş, ayrılmış. Müzahame və münakaşayı və rekabeti intac edəcək derecede bir iştirak yox. Onun üçün bunlar ne qədər fena bir meslekte də gitseler birbiriyle ittifak edebilirler.
Amma ehl-i din və ashab-ı ilim və erbab-ı tarîkat isə bunların hər birisinin vazifesi umuma baktığı kimi muaccel ücretleri də taayyün və tahassus etmediyi və hər birinin makam-ı içtimaîde və teveccüh-ü nâsta və hüsn-ü kabuldeki hissesi tahassus etmir. Bir makama çoklar namzet olur. Maddî və manevî hər bir ücrete çox eller uzanabilir. O noktadan müzahame və rekabet tevellüd edib vifakı nifaka, ittifakı ihtilafa tebdil edər.
İşte bu müthiş marazın merhemi, ilacı ihlastır.
Yani hakperestliği nefis-perestliğe tercih etmekle və hakkın hatırı, nəfsin və enaniyetin hatırına galip gelmekle اِنْ اَجْرِىَ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ sırrına mazhar olub, nâstan gelen maddî və manevî ücretten istiğna etmekle (Hâşiye[2]) وَمَا عَلَى الرَّسُولِ اِلَّا الْبَلَاغُ sırrına mazhar olub; hüsn-ü qəbul və hüsn-ü təsir və teveccüh-ü nâsı kazanmak nöqtələrının Cənabı-Haqqın vazifesi və ihsanı olduğunu və öz vazifesi olan tebliğde dâhil olmadığını və lâzım da olmadığını və onunla mükellef olmadığını bilmekle ihlasa muvaffak olur. Yoxsa ihlası kaçırır.
İkinci Səbəb
Ehl-i dalaletin zilletindendir ittifakları, ehl-i hidayetin izzetindendir ihtilafları.
Yani ehl-i gaflet olan ehl-i dünya və ehl-i dalalet, hak və həqiqətə istinad etmedikleri üçün zayıf və zelildirler. Tezellül üçün qüvvət almaya möhtactırlar. Bu ihtiyaçtan, başkasının muavenet və ittifakına samimi yapışırlar. Hattâ meslekleri dalalet isə də yenə ittifakı muhafaza edərlər. Âdeta o haksızlıkta bir hakperestlik, o dalalette bir ihlas, o dinsizlikte dinsizdarane bir taassup və o nifakta bir vifak yaparlar, muvaffak olurlar. Çünki samimi bir ihlas, şerde də olsa neticesiz kalmaz. Bəli, ihlas ilə kim ne istəyirsə Allah verir. (Hâşiye[3])
Amma ehl-i hidayet və diyanet və ehl-i ilim və tarîkat, hak və həqiqətə istinad ettikleri üçün və hər biri bizzat tarîk-ı hakta yalnız Rabb’isini düşünüb, tevfikine itimat edərək gittiklerinden, manen o meslekten gelen izzetleri var. Zaaf hissetdiyi vaxt; insanların yerine Rabb’isine müracaat edər, meded ondan istəyər. Meşreplerin ihtilafıyla, zahir meşrebine muhalif olana qarşı muavenet ehtiyacını tam hissetmir, ittifaka ehtiyacını göremir. Bəlkə hodgâmlık və enaniyet varsa özünü haklı və muhalifini haksız tevehhüm edərək ittifak və muhabbet yerine, ihtilaf və rekabet ortaya girer. İhlası kaçırır, vazifesi zîr ü zeber olur.
İşte bu müthiş sebebin verdiyi vahim neticeleri görmemenin yegâne çarəsi “Dokuz emirdir.”
1 – Müsbet hərəkət etmektir ki yani öz mesleğinin muhabbetiyle hərəkət etmək. Başqa mesleklerin adâveti və başkalarının tenkisi, onun fikrine və ilmine müdahale etmesin; onlarla meşgul olmasın.
2 – Bəlkə daire-i İslâmiyet içinde hangi meşrepte olursa olsun, medar-ı muhabbet və uhuvvet və ittifak olacaq çox rabıta-i vahdet bulunduğunu düşünüb ittifak edərək…
3 – Və haklı hər meslek sahibinin, başkasının mesleğine ilişmemek cihetinde hakkı isə: “Mesleğim haktır yaxud daha güzeldir.” diyebilir. Yoxsa başkasının mesleğinin haksızlığını və ya çirkinliğini îma eden “Hak yalnız mənim mesleğimdir.” veyahut “Güzel mənim meşrebimdir.” diyemez olan insaf düsturunu rehber etmək.
4 – Və ehl-i hakla ittifak, tevfik-i İlahînin bir səbəbi və diyanetteki izzetin bir medarı olduğunu düşünmekle…
5 – Hem ehl-i dalalet və haksızlık –tesanüd sebebiyle– cemaat suretindeki qüvvətli bir şahs-ı manevînin dehasıyla hücumu zamanında; o şahs-ı manevîye qarşı, en qüvvətli ferdî olan mukavemetin mağlup düşdüyünü anlayıp ehl-i hak tarafındaki ittifak ilə bir şahs-ı manevî çıkarıp o müthiş şahs-ı manevî-i dalalete qarşı, hakkaniyeti muhafaza ettirmek.
6 – Və hakkı, bâtılın savletinden kurtarmak için…
7 – Nəfsini və enaniyetini
8 – Və yanlış düşündüğü izzetini
9 – Və ehemmiyetsiz, rekabetkârane hissiyatını terk etmekle ihlası kazanır, vazifesini hakkıyla îfa edər. (Hâşiye[4])
Üçüncü Səbəb
Ehl-i hakkın ihtilafı, himmetsizlikten və aşağılıktan və ehl-i dalaletin ittifakı, ulüvv-ü himmetten deyildir.
Bəlkə ehl-i hidayetin ihtilafı, ulüvv-ü himmetin sû-i istimalinden və ehl-i dalaletin ittifakı, himmetsizlikten gelen zaaf və aczdendir. Ehl-i hidayeti, ulüvv-ü himmetten sû-i istimale və dolayısıyla ihtilafa və rekabete sevk eden, âhiret nöqtə-i nazarında bir haslet-i memduha sayılan hırs-ı sevap və vazife-i uhreviyede kanaatsizlik cihetinden ileri gəlir. Yani “Bu sevabı mən kazanayım, bu insanları mən irşad edeyim, mənim sözümü dinlesinler.” deyə qarşısındaki həqiqi kardeşi və cidden muhabbet və muavenetine və uhuvvetine və yardımına möhtac bir zata qarşı rekabetkârane vaziyet alır. “Şakirdlerim ne üçün onun yanına gidirlər? Ne üçün onun qədər şakirdlerim bulunmur?” deyə enaniyeti oradan fırsat bulup mezmum bir haslet olan hubb-u câha temayül ettirir, ihlası kaçırır, riya kapısını açar.
İşte bu hatanın və bu yaranın və bu müthiş maraz-ı ruhanînin ilacı şudur ki: Cənabı-Haqqın rızası ihlas ilə kazanılır. Kesret-i etba ilə və fazla muvaffakıyet ilə deyildir. Çünki onlar vazife-i İlahiyeye ait olduğu üçün istenilmez, bəlkə bazen verilir. Bəli, bazen bir tək kəlmə sebeb-i necat və medar-ı rıza olur. Kemiyetin ehemmiyeti o qədər medar-ı nazar olmamalı. Çünki bazen bir tək adamın irşadı, min adamın irşadı qədər rıza-i İlahîye medar olur. Hem ihlas və hakperestlik isə Müslümanların haradan və kimden olursa olsun, istifadelerine taraftar olmaktır. Yoxsa “Məndən ders alıb sevap kazandırsınlar.” düşüncesi, nəfsin və enaniyetin bir hilesidir.
Ey sevaba hırslı və a’mal-i uhreviyeye kanaatsiz insan! Bazı peygamberler gelmişler ki mahdud bir neçə kişiden başqa ittiba edenler olmadığı halde, yenə o peygamberlik vazife-i kudsiyesinin hədsiz ücretini almışlar. Demək hüner, kesret-i etba ilə deyildir. Bəlkə hüner, rıza-yı İlahîyi kazanmakladır. Sən neci olursan ki belə hırs ilə “Herkes məni dinləsin.” deyə vazifeni unutup vazife-i İlahiyeye karışırsan? Qəbul ettirmek, sənin etrafına halkı toplamak Cənabı-Haqqın vazifesidir. Vazifeni yap, Allah’ın vazifesine karışma.
Hem hak və həqiqəti dinleyen və söyleyene sevap kazandıranlar, yalnız insanlar deyildir. Cənabı-Haqqın şüurlu mahlukları və ruhanîleri və melaikeleri kainatı doldurmuş, hər tarafı şenlendirmişler. Madam ki çox sevap istersin, ihlası esas tut və yalnız rıza-yı İlahîyi düşün. Tâ ki sənin ağzından çıkan mübarək kəlməlerin havadaki efradları; ihlas ilə və niyet-i sadıka ilə hayatlansın, canlansın, hədsiz şüurluun kulaklarına gedib onları nurlandırsın, sənə da sevap kazandırsın. Çünki mesela, sən “Elhamdülillah” dedin; bu kelâm, milyonlarla böyük kiçik “Elhamdülillah” kelimeleri, havada izn-i İlahî ilə yazılır. Nakkaş-ı Hakîm abes və israf yapmadığı üçün o kesretli mübarək kəlməleri dinleyəcək qədər hədsiz kulakları halk etmiş.
Əgər ihlas ilə niyet-i sadıka ilə o havadaki kəlmələr hayatlansalar ləzzətli birer meyvə kimi ruhanîlerin kulaklarına girer.
Əgər rıza-yı İlahî və ihlas o havadaki kelimelere həyat vermezse dinlenilmez, sevap da yalnız ağızdaki kelimeye münhasır kalır. Seslerinin ziyade güzel olmadığından, dinleyenlerin azlığından sıkılan hâfızların kulakları çınlasın!
Dördüncü Səbəb
Ehl-i hidayetin rekabetkârane ihtilafı, âkıbeti düşünmemekten və kasr-ı nazardan olmadığı kimi ehl-i dalaletin samimane ittifakları, âkıbet-endişlikten və yüksək nazardan deyildir.
Bəlkə ehl-i hidayet; hak və həqiqətin tesiriyle, nəfsin kör hissiyatına kapılmayarak qəlbin və ağlın dûr-endişane temayülatına tabi olmakla birlikdə, istikameti və ihlası muhafaza edemediklerinden, o yüksək makamı muhafaza edemeyip ihtilafa düşürlər.
Ehl-i dalalet isə nəfsin və hevanın tesiriyle, kör və âkıbeti görmeyen və bir dirhem hazır ləzzəti bir batman ilerideki lezzete tercih eden hissiyatın mukteziyatıyla, birbirine samimi olaraq muaccel bir menfaat və hazır bir ləzzət üçün şiddetli ittifak edirlər. Bəli, dünyevî və hazır ləzzət və menfaat etrafında aşağı, kalpsiz nefis-perestler samimi ittifak və ittihat edirlər.
Ehl-i hidayet, âhirete ait və ileriye müteallik semerat-ı uhreviyeye və kemalâta, qəlb və ağlın yüksək düsturlarıyla müteveccih oldukları üçün esaslı bir istikamet və tam bir ihlas və gayet fedakârane bir ittihat və ittifak olabilirken; enaniyetten tecerrüd edemedikleri üçün ifrat və tefrit yüzünden, ulvi bir menba-ı qüvvət olan ittifakı kaybedip ihlas da kırılır və vazife-i uhreviye də zedelenir. Kolayca rıza-yı İlahî də elde edilmez.
Bu mühim marazın merhemi və ilacı اَلْحُبُّ فِى اللّٰهِ sırrıyla, tarîk-ı hakta gidenlere refakatle iftihar etmək və arkalarından getmək və imamlık şerefini onlara buraxmaq və o Hak yolunda kim olursa olsun özündən daha iyi olduğunun ihtimaliyle enaniyetinden vazgeçip ihlası kazanmak və ihlas ilə bir dirhem amel, ihlassız batmanlar ilə amellere racih olduğunu bilmekle və tabiiyeti də sebeb-i mes’uliyet və hatarlı olan metbuiyete tercih etmekle o marazdan kurtulur və ihlası kazanır, vazife-i uhreviyesini hakkıyla yapabilir.
Beşinci Səbəb
Ehl-i hidayetin ihtilafı və adem-i ittifakı zaaflarından olmadığı kimi ehl-i dalaletin qüvvətli ittifakı da kuvvetlerinden deyildir.
Bəlkə ehl-i hidayetin ittifaksızlığı, iman-ı kâmilden gelen nöqtə-i istinad və nöqtə-i istinaddan neş’et eden kuvvetten ileri geldiyi kimi; ehl-i gaflet və ehl-i dalaletin ittifakları, kalben nöqtə-i istinad bulmadıkları itibarıyla zaaf və aczlerinden ileri gelmişdir. Çünki zayıflar ittifaka möhtac oldukları üçün qüvvətli ittifak edərlər. Kavîler ehtiyacı tam hissetmediklerinden, ittifakları zayıftır. Arslanlar, tilkiler kimi ittifaka möhtac olmadıkları üçün ferdî yaşırlar. Yabani keçiler, kurtlardan muhafaza üçün bir sürü teşkil edərlər.
Demək, zayıfların cemiyeti və şahs-ı manevîsi kavî olduğu kimi (Hâşiye[5]) kavîlerin cemiyeti və şahs-ı manevîsi isə zayıftır. Bu sırra bir işarə-i latîfe və zarif bir nükte-i Kur’aniyedir ki ferman etmiş: وَ قَالَ نِسْوَةٌ فِى الْمَدٖينَةِ Müenneslerin cemaatine, iki katlı müennes olduğu halde, müzekker fiili olan قَالَ buyurması hem قَالَتِ الْاَعْرَابُ buyurmakla müzekkerlerin cemaatine, müennes fiili olan قَالَتْ tabiriyle, latîfane işarə edir ki:
Zayıf və halîm və yumşaq kadınların cemiyeti kuvvetleşir, sertlik və şiddet kesbedip bir nevi reculiyet kazanır. Müzekker fiilini iktiza ettiğinden وَ قَالَ نِسْوَةٌ tabiriyle, gayet güzel düşmüş. Kavî erkekler isə hususan bedevî A’rab olsa kuvvetlerine güvendikleri üçün cemiyetleri zayıf olub hem ihtiyatkârlık hem yumuşaklık vaziyetini aldığından, bir nevi kadınlık hâsiyeti takındıkları üçün müennes fiilini iktiza ettiğinden قَالَتِ الْاَعْرَابُ müennes fiiliyle tabiri tam yerindedir.
Bəli, ehl-i hak gayet qüvvətli bir nöqtə-i istinad olan iman-ı billahtan gelen təvəkkül və teslim ilə başkalara arz-ı ihtiyaç edib muavenet və yardımlarını istəməz. İstese də gayet fedakârane yapışmaz.
Ehl-i dünya, dünya işlerinde həqiqi nöqtə-i istinadlarından gaflet ettiklerinden, zaaf və acze düşüp şiddetli bir surette yardımcılara ehtiyacını hisseder; samimane, bəlkə fedakârane ittifak edərlər.
İşte ehl-i hak, ittifaktaki hak kuvvetini düşünmediklerinden və aramadıklarından, haksız və muzır bir netice olan ihtilafa düşerler.
Haksız ehl-i dalalet isə ittifaktaki qüvvəti, aczleri vasıtasıyla hissettiklerinden, gayet mühim bir vesile-i makasıd olan ittifakı elde etmişler.
İşte ehl-i hakkın bu haksız ihtilaf marazının merhemi və ilacı وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رٖيحُكُمْ âyetindeki şiddetli nehy-i İlahî وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوٰى âyetinde hayat-ı içtimaiyece gayet hikmetli emr-i İlahîyi düstur-u hərəkət etmək və ihtilafın İslâmiyet’e ne derece zərərli olduğunu və ehl-i dalaletin ehl-i hakka galebesini ne derece teshil ettiğini düşünüb, kemal-i zaaf və acizlik ilə o ehl-i hakkın kafilesine fedakârane, samimane iltihak etmektir; şahsiyetini unutmakla riya və tasannudan kurtulup ihlası elde etmektir.
Altıncı Səbəb
Ehl-i hakkın ihtilafı nâmertliklerinden, himmetsizliklerinden, hamiyetsizliklerinden olmadığı kimi; gafletli ehl-i dünyanın və ehl-i dalaletin, hayat-ı dünyeviyeye ait işlerde samimane ittifakları də mertlikten, hamiyetten, himmetten deyildir.
Bəlkə ehl-i hakkın ekseriyetle âhirete ait olan faydaları düşünmekle, o ehemmiyetli və kesretli meselelere hamiyeti, himmeti, mertliği inkısam edər. Həqiqi sermaye olan vaktini bir meseleye sarf etmediyi üçün meslektaşlarıyla ittifakı muhkemleşmir. Çünki meseleler çox, daire də geniştir.
Gafletli ehl-i dünya isə yalnız hayat-ı dünyeviyeyi düşündüklerinden, bütün hissiyatıyla və ruh və kalbiyle şiddetli bir surette hayat-ı dünyeviyeye ait meselelere sarılır. Və o meselede ona yardım edene qüvvətli yapışır. Və həqiqət nöqtə-i nazarında beş paraya değmeyen və ehl-i hak ona on para qiymət verməyən meselelere, divane olmuş elmasçı bir Yahudi’nin beş paralık cam parçasına beş lira qiymət verdiyi kimi beş yüz lira kıymetindeki vaktini o meseleye hasreder. Əlbəttə bu qədər qiymət verib və şiddetli hissiyat ilə sarılmak, bâtıl yolunda də olsa samimi bir ihlas olduğundan, o meselede muvaffak olur və ehl-i hakka galebe edər. Bu galebe neticesinde ehl-i hak zillete və mahkûmiyete və tasannua və riyaya düşüp ihlası kaybeder. O nâmert, himmetsiz, hamiyetsiz bir kısım ehl-i dünyaya dalkavukluk etmeye mecbur olur.
Ey ehl-i hak! Ey hakperest ehl-i şeriat və ehl-i həqiqət və ehl-i tarîkat! Bu müthiş maraz-ı ihtilafa qarşı birbirinizin kusurunu görmeyerek, yekdiğerinizin ayıbına qarşı gözünüzü yumunuz! وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا edeb-i Furkanî ilə edepleniniz! Və haricî düşmanın hücumunda dâhilî münakaşatı terk etmək və ehl-i hakkı sukuttan və zilletten kurtarmayı en birinci və en mühim bir vazife-i uhreviye telakki edib, yüzer âyât və ehadîs-i Nebeviyenin şiddetle emretdikləri uhuvvet, muhabbet və teavünü yapıp bütün hissiyatınızla ehl-i dünyadan daha şiddetli bir surette meslektaşlarınızla və dindaşlarınızla ittifak ediniz yani ihtilafa düşmeyiniz.
Belə kiçik meseleler üçün qiymətli vaktimi sarf etmekten isə o çox qiymətli vaktimi zikir və fikir kimi qiymətli şeylere sarf edəcəyəm deyip çekilerek, ittifakı zayıflaştırmayınız. Çünki bu manevî cihadda kiçik mesele zannettiğiniz, çox böyük ola bilər. Bir neferin, bir saatte mühim və hususi şerait dâhilindeki nöbeti bir sene ibadət hükmüne bazen geçmesi kimi; bu ehl-i hakkın mağlubiyeti zamanında, manevî mücahede mesailinde, kiçik bir meseleye sarf olunan sənin qiymətli bir günün, o neferin o saati kimi min derece qiymət alabilir, bir günün min gün ola bilər.
Madam ki livechillahtır; o işin küçüğüne büyüğüne, qiymətli və kıymetsizliğine bakılmaz. İhlas və rıza-yı İlahî yolunda zerre, yıldız kimi olur. Vesilenin mahiyetine bakılmaz, neticesine bakılır. Madam ki neticesi rıza-yı İlahîdir və mâyesi ihlastır; o kiçik deyildir, büyüktür.
Yeddinci Səbəb
Ehl-i hak və həqiqətin ihtilaf və rekabetleri, kıskançlıktan və hırs-ı dünyadan gelmediyi kimi; ehl-i dünyanın və ehl-i gafletin ittifakları də civanmertlikten və ulüvv-ü cenabdan deyildir.
Bəlkə ehl-i həqiqət, həqiqətdən gelen ulüvv-ü cenab və ulüvv-ü himmet və tarîk-ı hakta memduh olan müsabakayı tam muhafaza edemediklerinden və nâ-ehillerin girmesi yüzünden bir derece sû-i istimal ettiklerinden; rekabetkârane ihtilafa düşüp hem özünə hem cemaat-i İslâmiyeye ehemmiyetli zərər olmuş.
Ehl-i gaflet və ehl-i dalalet isə meftun oldukları menfaatlerini kaçırmamak və menfaat üçün perestiş ettikleri reislerini və arkadaşlarını küstürmemek üçün zilletlerinden və nâmertliklerinden, hamiyetsizliklerinden; mutlak arkadaşlarıyla, hattâ denî və hain və muzır olsalar də hâlisane ittihat hem menfaat etrafında toplanan ne şəkildə olursa olsun şerikleriyle samimane ittifak edərlər. Samimiyet neticesi olaraq istifadə edərlər.
Bax, ey musibetzede və ihtilafa düşmüş ehl-i hak və ashab-ı həqiqət! Bu musibet zamanında ihlası kaçırdığınızdan və rıza-yı İlahîyi münhasıran gaye-i maksat yapmadığınızdan, ehl-i hakkın bu zillet və mağlubiyetine sebebiyet verdiniz. Umûr-u diniye və uhreviyede rekabet, gıpta, hased və kıskançlık olmamalı və həqiqət nöqtə-i nazarında ola bilməz.
Çünki kıskançlık və hasedin səbəbi; bir tək şeye çox eller uzanmasından və bir tək makama çox gözler dikilmesinden və bir tək ekmeği çox mideler istemesinden müzahame, münakaşa, müsabaka sebebiyle gıptaya, sonra kıskançlığa düşerler. Dünyada bir şey-i vâhide çoklar talip olduğundan və dünya dar və muvakkat olması sebebiyle insanın hədsiz arzularını tatmin edemediyi üçün rekabete düşürlər.
Lakin âhirette tək bir adama beş yüz sene (Hâşiye[6]) mesafelik bir cənnət ihsan edilmesi və yetmiş min kasır və huriler verilmesi və ehl-i cennetten hər kəs öz hissesinden kemal-i rıza ilə memnun olması işarəiyle gösterilir ki âhirette medar-ı rekabet bir şey yoxdur və rekabet də ola bilməz. Elə isə âhirete ait olan a’mal-i salihada də rekabet ola bilməz, kıskançlık yeri deyildir.
Kıskançlık eden ya riyakârdır, a’mal-i saliha suretiyle dünyevî neticeleri arır veyahut sadık cahildir ki a’mal-i saliha haraya baktığını bilmir və a’mal-i salihanın ruhu, esası ihlas olduğunu derk etmir. Rekabet suretiyle evliyaullaha qarşı bir nevi adâvet taşımakla, vüs’at-i rahmet-i İlahiyeyi ittiham edir. Bu həqiqəti teyid eden bir vakıa:
Eski arkadaşlarımızdan bir adamın, bir adama qarşı adâveti vardı. O adamın yanında senakârane onun düşmanı amel-i salihle, hattâ velayetle tavsif edildi. O adam kıskanmadı, sıkılmadı.
Sonra biri dedi: “Senin o düşmanın cesurdur, kuvvetlidir.” Baktık ki o adamda şiddetli bir kıskançlık və bir rekabet damarı uyandı.
Ona dedik: “Velayet və salahat hədsiz bir hayat-ı ebediyenin pırlantası kimi bir qüvvət və bir yüksekliktir. Sən buna bu cihette kıskanmadın. Dünyevî qüvvət öküzde və cesaret canavarda də bulunmakla birlikdə, velayet və salahate nisbeten; bir âdi cam parçasının elmasa nisbeti gibidir.”
O adam dedi ki: “Bir noktaya, bir makama ikimiz bu dünyada gözümüzü dikmişiz. Oraya çıxmaq üçün basamaklarımız da qüvvət və cesaret kimi şeylerdir. Onun üçün kıskandım. Âhiret makamatı hədsizdir. O burada mənim düşmanım iken, orada mənim samimi və sevgili qardaşım ola bilər.”
Ey ehl-i həqiqət və tarîkat! Hakka hizmet, böyük və ağır bir defineyi daşımaq və muhafaza etmək gibidir. O defineyi omuzunda taşıyanlara ne qədər qüvvətli eller yardıma koşsalar daha ziyade sevinir, memnun olurlar. Kıskanmak belə dursun, gayet samimi bir muhabbetle o gelenlerin özlərindən daha ziyade olan kuvvetlerini və daha ziyade tesirlerini və yardımlarını müftehirane alkışlamak lâzım gelirken, nedendir ki rekabetkârane o həqiqi kardeşlere və fedakâr yardımcılara bakılır və o hal ilə ihlas kaçır. Vazifenizde müttehem olub ehl-i dalaletin nazarında, sizdən və sizin mesleğinizden yüz derece aşağı olan, din ilə dünyayı kazanmak və ilm-i hakikatle maişeti temin etmək, tama’ və hırs yolunda rekabet etmək kimi müthiş ittihamlara maruz kalıyorsunuz.
Bu marazın çarə-i yegânesi: Nəfsini ittiham etmək və nəfsinə deyil, daima qarşısındaki meslektaşına taraftar olmaq. Fenn-i âdab və ilm-i münazaranın uleması mabeynindeki hakperestlik və insaf düsturu olan bu: “Eğer bir meselenin münazarasında öz sözünün haklı çıktığına taraftar olub və öz haklı çıktığına sevinse və hasmının haksız və yanlış olduğuna memnun olsa insafsızdır.” Hem zərər edər. Çünki haklı çıktığı vaxt o münazarada bilmediyi bir şeyi öğrenmir, bəlkə gurur ihtimaliyle zərər edə bilər. Əgər hak hasmının elinde çıksa zərərsiz, bilmediyi bir meseleyi öğrenip menfaattar olur, nəfsin gururundan kurtulur.
Demək insaflı hakperest, hakkın hatırı üçün nəfsin hatırını kırır. Hasmının elinde hakkı görse yenə rıza ilə qəbul edib taraftar çıkar, memnun olur.
İşte bu düsturu ehl-i din, ehl-i həqiqət, ehl-i tarîkat, ehl-i ilim özlərinə rehber ittihaz etseler ihlası kazanırlar. Və vazife-i uhreviyelerinde muvaffak olurlar. Və bu feci sukut və musibet-i hazıradan rahmet-i İlahiye ilə kurtulurlar.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
***
[1] Hâşiye: İhtar: Teveccüh-ü nâs istenilmez, bəlkə verilir. Verilse də onunla hoşlanılmaz. Hoşlansa ihlası kaybeder, riyaya girer. Şan və şeref arzusuyla teveccüh-ü nâs isə ücret və mükâfat deyil bəlkə ihlassızlık yüzünden gelen bir itab və bir mücazattır.
Bəli amel-i salihin həyatı olan ihlasın zararına teveccüh-ü nâs və şan və şeref, kabir kapısına qədər muvakkat olan bir lezzet-i cüz’iyeye mukabil, kabrin öbür tarafında azab-ı kabir kimi nâhoş bir şəkil aldığından; teveccüh-ü nâsı arzu etmək deyil bəlkə ondan ürkmek və kaçmak lâzımdır. Şöhret-perestlerin və şan və şeref peşinde koşanların kulakları çınlasın.
[2] Hâşiye: Sahabelerin sena-i Kur’aniyeye mazhar olan “îsar” hasletini özünə rehber etmək. Yani hədiyyə və sadakanın qəbulünde başkasını özünə tercih etmək və hizmet-i diniyenin mukabilinde gelen menfaat-i maddiyeyi istemeden və kalben tələb etmeden, sırf bir ihsan-ı İlahî bilerek, nâstan minnet almayarak və hizmet-i diniyenin mukabilinde də almamaktır.
Çünki hizmet-i diniyenin mukabilinde dünyada bir şey istenilmeməli ki ihlas kaçmasın. Çendan hakları var ki ümmet onların maişetlerini temin etsin. Hem zekâta da müstahaktırlar. Lakin bu istenilmez bəlkə verilir. Verildiyi vaxt də “Hizmetimin ücretidir.” denilmez. Mümkün olduğu qədər kanaatkârane başqa ehil və daha müstahak olanların nəfsini öz nəfsinə tercih etmək وَ يُؤْثِرُونَ عَلٰى اَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ sırrına mazhariyetle, bu müthiş tehlikeden kurtulup ihlası kazanabilir.
[3] Hâşiye: Bəli مَنْ طَلَبَ وَ جَدَّ وَجَدَ bir düstur-u hakikattir. Külliyeti geniş və genişliği mesleğimize də şâmil ola bilər.
[4] Hâşiye: Hattâ hadîs-i sahihle, âhir zamanda İsevîlerin həqiqi dindarları ehl-i Kur’an ilə ittifak edib müşterek düşmanları olan zındıkaya qarşı dayanacakları kimi; bu zamanda də ehl-i diyanet və ehl-i həqiqət, deyil yalnız dindaşı, meslektaşı, kardeşi olanlarla samimi ittifak etmək, bəlkə Hristiyanların həqiqi dindar ruhanîleri ilə də medar-ı ihtilaf nöqtələrı muvakkaten medar-ı münakaşa və nizâ etmeyerek müşterek düşmanları olan mütecaviz dinsizlere qarşı ittifaka möhtactırlar.
[5] Hâşiye: Avrupa komiteleri içinde en şiddetlisi və en tesirlisi və bir cihette en kuvvetlisi, cins-i latîf və zayıf və nazik olan kadınların Amerika’daki Hukuk və Hürriyet-i Nisvan Komitesi olduğu; hem milletler içinde az və zayıf olan Ermenilerin komitesi, gösterdikleri qüvvətli fedakârane vaziyetle bu müddeamızı teyid edir.
[6] Hâşiye: Mühim bir taraftan ehemmiyetli bir sual: Rivayette gelmiş ki cennette bir adama beş yüz senelik bir cənnət verilir. Bu həqiqət akl-ı dünyevînin havsalasında necə yerleşir?
Cavab: Necə ki bu dünyada hər kəsin dünya qədər hususi və muvakkat bir dünyası var. Və o dünyanın direği onun hayatıdır. Və zahirî və bâtınî duygularıyla o dünyasından istifadə edər. Güneş bir lambam, yıldızlar mumlarımdır deyər. Başqa mahlukat və ruh sahibilar bulunmaları, o adamın mâlikiyetine mani olmadıkları kimi bilakis onun hususi dünyasını şenlendirirlər, ziynetlendirirlər.
Eynilə elə də lakin minlərlə derece yüksək, hər bir mü’min üçün minlərlə kasır və hurileri ihtiva eden has bahçesinden başqa, umumî cennetten beş yüz sene genişliğinde birer hususi cenneti vardır. Derecesi nisbetinde inkişaf eden hissiyatıyla, duygularıyla cənnətə və ebediyete lâyık bir surette istifadə edər. Başkaların iştiraki onun mâlikiyetine və istifadesine noksan vermedikleri kimi qüvvət verirler. Və hususi və geniş cennetini ziynetlendirirlər.
Bəli, bu dünyada bir adam, bir saatlik bir bahçeden və bir günlük bir seyrangâhtan və bir aylık bir memleketten və bir senelik bir mesiregâhta seyahatinden; ağzıyla, kulağıyla, gözüyle, zevkiyle, zaikasıyla, sair duygularıyla istifadə ettiği kimi; eynilə elə də lakin bir saatlik bir bahçeden ancaq istifadə eden bu fâni memleketteki kuvve-i şâmme və kuvve-i zaika, o bâki memlekette bir senelik bahçeden eyni istifadeyi edər. Və burada bir senelik mesiregâhtan ancaq istifadə edebilen bir kuvve-i bâsıra və kuvve-i sâmia, orada beş yüz senelik mesiregâhındaki seyahatten; o haşmetli, baştan başa ziynetli memlekete lâyık bir tarzda istifadə edər.
Hər mü’min derecesine və dünyada kazandığı sevaplar, haseneler nisbetinde inbisat və inkişaf eden duygularıyla zevk alır, telezzüz edər, müstefid olur.

