بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Lem'alar
İkinci Ləma
اِذْ نَادٰى رَبَّهُٓ اَنّٖى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمٖينَ
Səbir kahramanı Hazret-i Eyyüb aleyhisselâmın bu münâcatı hem mücerreb hem tesirlidir. Lakin ayədən iktibas surətində bizler münâcatımızda رَبِّ اِنّٖى مَسَّنِىَ الضُّرُّ وَاَنْتَ اَرْحَمُ الرَّاحِمٖينَ deməliyik. Hazret-i Eyyüb aleyhisselâmın meşhur kıssasının hülâsası şudur ki:
çoxlu yara bere içinde epey müddet kaldığı halde, o hastalığın azîm mükâfatını düşünerek kemal-i sabırla tahammül edib kalmış. Sonra yaralarından tevellüd eden kurtlar, kalbine və diline iliştiği zaman, zikir və marifet-i İlahiyenin mahalleri olan qəlb və lisanına iliştikleri üçün o vazife-i bəndəlike halel gəlir düşüncesiyle öz istirahati üçün deyil bəlkə bəndəlik-i İlahiye üçün demiş: “Yâ Rab! Zərər mənə dokundu, lisanen zikrime və kalben bəndəlikime halel verir.” deyə münâcat edib Cənabı-Haqq o hâlis və safi, garazsız, lillah üçün o münâcatı gayet hârika bir surette qəbul etmiş. Kemal-i âfiyetini ihsan edib enva-ı merhametine mazhar eylemiş. İşte bu Lem’a’da beş nükte var.
Birinci Nükte
Hazret-i Eyyüb aleyhisselâmın zahirî yara hastalıklarının mukabili, bizim bâtınî və ruhî və kalbî hastalıklarımız vardır. İç dışa, dış içe bir çevrilsek, Hazret-i Eyyüb’den daha ziyade yaralı və hastalıklı görüneceğiz. Çünki işlediyimiz hər bir günah, kafamıza giren hər bir şübhə, qəlb və ruhumuza yaralar açar. Hazret-i Eyyüb aleyhisselâmın yaraları, kısacık hayat-ı dünyeviyesini tehdit edirdi. Bizim manevî yaralarımız, olduqca uzun olan hayat-ı ebediyemizi tehdit edir. O münâcat-ı Eyyübiyeye, o Hazretten min defa daha ziyade möhtacız.
Bâhusus necə ki o Hazretin yaralarından neş’et eden kurtlar, qəlb və lisanına ilişmişler; elə də bizleri, günahlardan gelen yaralar və yaralardan hasıl olan vesveseler, şübhələr (neûzü billah) mahall-i iman olan bâtın-ı kalbe ilişip imanı zedeler və imanın tercümanı olan lisanın zevk-i ruhanîsine ilişip zikirden nefretkârane uzaklaştırarak sustururlar.
Bəli, günah kalbe işleyip siyahlandıra siyahlandıra tâ nur-u imanı çıkarıncaya qədər katılaştırır. Hər bir günah içinde küfre gidəcək bir yol var. O günah istiğfar ilə çabuk imha edilmezse kurt deyil bəlkə kiçik bir manevî yılan olaraq qəlbi ısırır.
Mesela, utandıracaq bir günahı gizli işleyen bir adam, başkasının ıttılaından çox hicab ettiği zaman, melaike və ruhaniyatın vücudu ona çox ağır gəlir. Kiçik bir emare ilə onları inkâr etmək arzu edir.
Hem mesela, cəhənnəm azabını intac eden böyük bir günahı işleyen bir adam, cehennemin tehdidatını işittikçe istiğfar ilə ona qarşı siper almazsa bütün ruhuyla cehennemin ademini arzu ettiğinden, kiçik bir emare və bir şübhə, cehennemin inkârına cesaret verir.
Hem mesela, farz namazını kılmayan və vazife-i bəndəliki yerine getirmeyen bir adamın kiçik bir âmirinden kiçik bir vazifesizlik yüzünden aldığı tekdirden müteessir olan o adam, Sultan-ı ezel və ebed’in mükerrer emirlerine qarşı farzında yaptığı bir tembellik, böyük bir sıkıntı verir və o sıkıntıdan arzu edir və manen dir ki: “Keşke o vazife-i bəndəliki bulunmasa idi.” Və bu arzudan bir manevî adâvet-i İlahiyeyi işmam eden bir inkâr arzusu uyanır. Bir şübhə, vücud-u İlahiyeye dair kalbe gelse kat’î bir delil kimi ona yapışmaya meyleder. Böyük bir helâket kapısı ona açılır. O bedbaht bilmir ki inkâr vasıtasıyla, gayet cüz’î bir sıkıntı vazife-i bəndəlikten gelmeye mukabil, inkârda milyonlar ilə o sıkıntıdan daha müthiş manevî sıkıntılara özünü hedef edər. Sineğin ısırmasından kaçıp yılanın ısırmasını qəbul edər. Və hâkeza… Bu üç misale kıyas edilsin ki بَلْ رَانَ عَلٰى قُلُوبِهِمْ sırrı anlaşılsın.
İkinci Nükte
Iyirmi Altıncı Söz’de sırr-ı kadere dair beyan edildiyi kimi musibet və hastalıklarda insanların şekvaya üç vecihle hakları yoxdur.
Birinci Vecih: Cənabı-Haqq, insana giydirdiyi vücud libasını sanatına mazhar edir. İnsanı bir model yapmış, o vücud libasını o model üstünde keser, biçer, tebdil edər, tağyir edər; muhtelif esmasının cilvesini gösterir. Şâfî ismi hastalığı istediyi kimi Rezzak ismi də açlığı iktiza edir. Və hâkeza… مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فٖى مُلْكِهٖ كَيْفَ يَشَٓاءُ
İkinci Vecih: Həyat musibetlerle, hastalıklarla tasaffi edər, kemal bulur, qüvvət bulur, terakki edər, netice verir, tekemmül edər; vazife-i hayatiyeyi yapar. Yeknesak istirahat döşeğindeki həyat, hayr-ı mahz olan vücuddan ziyade, şerr-i mahz olan ademe yakındır və ona gedər.
Üçüncü Vecih: Bu dâr-ı dünya, meydan-ı imtihandır və dâr-ı hizmettir; ləzzət və ücret və mükâfat yeri deyildir. Madam ki dâr-ı hizmettir və mahall-i bəndəliktir; hastalıklar və musibetler, dinî olmamaq və sabretmek şartıyla o hizmete və o bəndəlike çox muvafık olur və qüvvət verir. Və hər bir saati, bir gün ibadət hükmüne getirdiğinden şekva deyil, şükretmek gerektir.
Bəli, ibadət iki kısımdır: Bir kısmı müsbet, diğeri menfî. Müsbet kısmı malûmdur. Menfî kısmı isə hastalıklar və musibetlerle musibetzede zaafını və acizliyini hissedip Rabb-i Rahîm’ine ilticakârane teveccüh edib, onu düşünüb, ona yalvarıp hâlis bir bəndəlik yapar. Bu bəndəlike riya giremez, hâlistir. Əgər sabretse, musibetin mükâfatını düşünse, şükretse o vaxt hər bir saati bir gün ibadət hükmüne geçer. Kısacık ömrü uzun bir ömür olur. Hattâ bir kısmı var ki bir dakikası bir gün ibadət hükmüne geçer. Hattâ bir âhiret qardaşım, Muhacir Hâfız Ahmed isminde bir zatın müthiş bir hastalığına ziyade merak ettim. Kalbime ihtar edildi: “Onu tebrik et. Hər bir dakikası bir gün ibadət hükmüne geçir.” Zaten o zat səbir içinde şükredirdi.
Üçüncü Nükte
Bir iki Söz’de beyan ettiğimiz kimi: Hər insan geçmiş hayatını düşünse kalbine və lisanına ya “âh” və ya “oh” gəlir. Yani ya teessüf edər, ya “Elhamdülillah” deyər.
Teessüfü dedirten, eski zamanın lezaizinin zeval və firakından neş’et eden manevî elemlerdir. Çünki zeval-i ləzzət elemdir. Bazen muvakkat bir ləzzət, daimî elem verir. Düşünmək isə o elemi deşir, teessüf akıtır.
Eski hayatında geçirdiyi muvakkat âlâmın zevalinden neş’et eden manevî və daimî ləzzət “Elhamdülillah” dedirtir. Bu fitri haletle birlikdə, musibetlerin neticesi olan sevap və mükâfat-ı uhreviye və qısa ömrü, musibet vasıtasıyla uzun bir ömür hükmüne geçmesini düşünse sabırdan ziyade, şükreder. اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ سِوَى الْكُفْرِ وَ الضَّلَالِ demesi iktiza edər. Meşhur bir söz var ki: “Musibet zamanı uzundur.” Bəli, musibet zamanı uzundur. Lakin örf-ü nâsta zannedildiyi kimi sıkıntılı olduğundan uzun deyil bəlkə uzun bir ömür kimi hayatî neticeler verdiyi üçün uzundur.
Dördüncü Nükte
Iyirmi Birinci Söz’ün Birinci Makam’ında beyan edildiyi kimi: Cənabı-Haqqın insana verdiyi səbir kuvvetini evham yolunda dağıtmazsa, hər musibete qarşı kâfi gelebilir. Lakin vehmin tahakkümüyle və insanın gafletiyle və fâni həyatı bâki tevehhüm etmesiyle, səbir kuvvetini mazi və müstakbele dağıtıp hal-i hazırdaki musibete qarşı sabrı kâfi gəlməz, şekvaya başlar. Âdeta (hâşâ) Cənabı-Haqq’ı insanlara şekva edər. Hem çox haksız bir surette və divanecesine şekva edib sabırsızlık gösterir.
Çünki geçmiş hər bir gün, musibet isə zahmeti gitmiş, rahatı kalmış; elemi gitmiş, zevalindeki ləzzət kalmış; sıkıntısı geçmiş, sevabı kalmış. Bundan şekva deyil bəlkə mütelezzizane şükretmek lâzım gəlir. Onlara küsmek deyil, bilakis muhabbet etmək gerektir. Onun o geçmiş fâni ömrü, musibet vasıtasıyla bâki və mesud bir nevi ömür hükmüne geçer. Onlardaki âlâmı vehim ilə düşünüb bir kısım sabrını onlara qarşı dağıtmak, divaneliktir.
Amma geləcək günler isə madam ki daha gelmemişler; içlerinde çekeceği hastalık və ya musibeti şimdiden düşünüb sabırsızlık göstermek, şekva etmək, ahmaklıktır. “Yarın, öbür gün aç olacağam, susuz olacağam.” deyə bugün mütemadiyen su içmek, ekmek yemek, ne qədər ahmakçasına bir divaneliktir. Elə də geləcək günlerdeki, indi adem olan musibet və hastalıkları düşünüb şimdiden onlardan müteellim olmaq, sabırsızlık göstermek, heç bir mecburiyet olmadan öz özünə zulmetmek elə bir belâhettir ki hakkında şəfqət və mərhəmət liyakatini selbedir.
Elhasıl: Necə şükür, neməti ziyadeleştirir; elə də şekva, musibeti ziyadeleştirir hem merhamete liyakati selbeder.
Birinci Harb-i Umumî’nin birinci senesinde, Erzurum’da mübarək bir zat müthiş bir hastalığa giriftar olmuştu. Yanına gittim, mənə dedi: “Yüz gecedir mən başımı yastığa koyup yatamadım.” deyə acı bir şikayet etti. Mən çox acıdım. Birden hatırıma geldi və dedim:
Qardaşım, geçmiş sıkıntılı yüz günün indi sürurlu yüz gün hükmündedir. Onları düşünüb şekva etme, onlara baxıb şükret. Geləcək günler isə madam ki daha gelmemişler. Rabb’in olan Rahmanu’r-Rahîm’in rahmetine itimat edib dövülmeden ağlama, hiçten korkma, ademe vücud rengi verme. Bu saati düşün, sendeki səbir qüvvəti bu saate kâfi gəlir. Divane bir kumandan kimi yapma ki sol cenah düşman qüvvəti, onun sağ cenahına iltihak edib ona taze bir qüvvət olduğu halde, sol cenahındaki düşmanın sağ cenahı daha gelmediyi vakitte, o tutar, merkez kuvvetini sağa sola dağıtıp merkezi zayıf buraxıb, düşman edna bir qüvvət ilə merkezi harap edər. Dedim: Qardaşım, sən bunun kimi yapma, bütün kuvvetini bu saate qarşı tahşid et. Rahmet-i İlahiyeyi və mükâfat-ı uhreviyeyi və fâni və qısa ömrünü, uzun və bâki bir surete çevirdiğini düşün. Bu acı şekva yerinde ferahlı bir şükret.
O da tamamıyla bir ferah alarak: “Elhamdülillah” dedi “Hastalığım ondan bire indi.”
Beşinci Nükte
Üç meseledir.
Birinci Mesele: Asıl musibet və muzır musibet, dine gelen musibettir. Musibet-i diniyeden hər vaxt dərgah-ı İlahiyeye iltica edib feryat etmək gerektir. Lakin dinî olmayan musibetler, həqiqət noktasında musibet değildirler. Bir kısmı ihtar-ı Rahmanîdir.
Necə ki çoban, gayrın tarlasına tecavüz eden koyunlarına taş atıp onlar o taştan hissederler ki zərərli işten kurtarmak üçün bir ihtardır, memnunane dönerler. Elə də çox zahirî musibetler var ki İlahî birer ihtar, birer ikazdır və bir kısmı keffaretü’z-zünubdur və bir kısmı gafleti dağıtıp, beşerî olan acizliyini və zaafını bildirerek bir nevi huzur vermektir.
Musibetin hastalık olan nev’i, sâbıkan geçtiği kimi o kısım, musibet deyil bəlkə bir iltifat-ı Rabbanîdir, bir tathirdir. Rivayette vardır ki: “Ermiş bir ağacı silkmekle necə meyvələri düşür, sıtmanın titremesinden günahlar elə dökülür.”
Hazret-i Eyyüb aleyhisselâm münâcatında istirahat-i nefsi üçün dua etmemiş, bəlkə zikr-i lisanî və təfəkkür-ü kalbîye mani olduğu zaman bəndəlik üçün şifa tələb eylemiş. Biz, o münâcat ilə –birinci maksadımız– günahlardan gelen manevî, ruhî yaralarımızın şifasını niyet etməliyik. Maddî hastalıklar üçün bəndəlike mani olduğu zaman iltica edebiliriz. Lakin muterizane, müştekiyane bir surette deyil bəlkə mütezellilane və istimdadkârane iltica edilməli.
Madam ki onun rububiyetine razıyız, o rububiyeti noktasında verdiyi şeye rıza lâzım. Kaza və kaderine itirazı işmam edər bir tarzda “Âh! Of!” edib şekva etmək; bir nevi kaderi tenkittir, rahîmiyetini ittihamdır. Kaderi tenkit eden, başını örse vurur, kırar. Rəhməti ittiham eden, rahmetten mahrum kalır. Kırılmış el ilə intikam almaq üçün o eli istimal etmək, necə kırılmasını tezyid edir. Elə də musibete giriftar olan adam, itirazkârane şekva və merakla onu qarşılamak, musibeti ikileştirir.
İkinci Mesele: Maddî musibetleri böyük gördükçe büyür, kiçik gördükçe küçülür. Mesela, gecelerde insanın gözüne bir hayal ilişir. Ona ehemmiyet verdikçe şişer, ehemmiyet verilmezse kaybolur. Hücum eden arılara iliştikçe fazla tehacüm göstermeleri, lâkayt kaldıkça dağılmaları kimi; maddî musibetlere də böyük nazarıyla ehemmiyetle baktıkça büyür. Merak vasıtasıyla o musibet cesetten geçerek kalpte də kökleşir, bir manevî musibeti də netice verir; ona istinad edər, devam edər. Ne vaxt o merakı, kazaya rıza və təvəkkül vasıtasıyla izale etse bir ağacın kökü kesilmesi kimi maddî musibet, hafifleşe hafifleşe kökü kesilmiş ağac kimi kurur, gedər. Bu həqiqəti ifade üçün bir vaxt belə demişdim:
Bırak ey biçarə feryadı, beladan kıl təvəkkül.
Çünki feryat bela-ender, hata-ender beladır bil.
Əgər bela vereni buldunsa safa-ender, atâ-ender beladır bil.
Əgər bulmazsan bütün dünya cefa-ender, fena-ender beladır bil.
Cihan dolu bela başında varken ne bağırırsın kiçik bir beladan, gel təvəkkül kıl!
Təvəkkül ilə bela yüzünde gül, tâ o da gülsün. O güldükçe küçülür, edər tebeddül.
Necə ki mübarezede müthiş bir hasma qarşı gülmekle; adâvet musalahaya, husumet şakaya döner; adâvet küçülür, mahvolur. Təvəkkül ilə musibete qarşı çıxmaq də öyledir.
Üçüncü Mesele: Hər zamanın bir hükmü var. Bu gaflet zamanında musibet şeklini değiştirmiş. Bazı zamanda və bazı eşhasta bela, bela deyil bəlkə bir lütf-u İlahîdir. Mən bu zamandaki hastalıklı və sair musibetzedeleri (lakin musibet, dine dokunmamak şartıyla) bahtiyar gördüyümden, hastalık və musibet aleyhtarı bulunmak hususunda mənə bir fikir vermir. Və mənə, onlara acımak hissini îras etmir.
Çünki hangi bir genç hasta yanıma gelmiş isə görürəm, emsallerine nisbeten bir derece vazife-i diniyeye və âhirete qarşı merbutiyeti var. Ondan anlıram ki öyleler hakkında o nevi hastalıklar musibet deyil, bir nevi nemət-i İlahiyedir. Çünki çendan o hastalık onun dünyevî, fâni, kısacık hayatına bir zəhmət îras edir. Lakin onun ebedî hayatına faydası dokunur, bir nevi ibadət hükmüne geçir. Əgər sıhhat bulsa, gençlik sarhoşluğuyla və zamanın sefahetiyle əlbəttə hastalık haletini muhafaza edemeyəcək, bəlkə sefahete atılacaq.
Hâtime
Cənabı-Haqq hədsiz qüdrət və nihayətsiz rahmetini göstermek üçün insanda hədsiz bir acizlik, nihayətsiz bir möhtaclıq derceylemişdir. Hem hədsiz nukuş-u esmasını göstermek üçün insanı elə bir surette halk etmiş ki hədsiz cihetlerle elemler aldığı kimi hədsiz cihetlerle də lezzetler alabilir bir makine hükmünde yaratmış. Və o makine-i insaniyede yüzer âlet var. Hər birinin elemi ayrı, ləzzəti ayrı, vazifesi ayrı, mükâfatı ayrıdır. Âdeta insan-ı ekber olan âlemde tecelli eden bütün esma-i İlahiye, bir âlem-i asgar olan insanda də o esmanın umumiyetle cilveleri var. Bunda sıhhat və âfiyet və lezaiz kimi nâfi’ emirler, necə şükrü dedirtir, o makineyi çox cihetlerle vazifelerine sevk edər. İnsan da bir şükür fabrikası kimi olur.
Elə də musibetlerle, hastalıklarla, âlâm ilə sair müheyyic və muharrik arızalar ilə o makinenin digər çarklarını harekete getirir, tehyic edər. Mahiyet-i insaniyede münderic olan acizlik və zaaf və möhtaclıq madenini işlettirir. Bir dil ilə deyil bəlkə hər bir azanın dili ilə bir iltica, bir istimdad vaziyeti verir. Güya insan o arızalar ilə ayrı ayrı minlərlə kalemi tazammun eden müteharrik bir qələm olur. Sahife-i hayatında veyahut Levh-i Misalî’de mukadderat-ı hayatını yazar, esma-i İlahiyeye bir ilanname yapar və bir kaside-i manzume-i Sübhaniye hükmüne geçip, yaradılış vəzifəsiını îfa edər.
***

