Lem'alar

Üçüncü Ləma

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Bu Lem’a’ya bir derece his və zevk karışmış. His və zevkin coşkunlukları isə ağlın düsturlarını, fikrin mizanlarını çox dinlemediklerinden və müraat etmediklerinden bu Üçüncü Lem’a mantık mizanları ilə tartılmamalı.

§2

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§3

كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

§4

âyetinin mealini ifade eden يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى ۞ يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى iki cümlesi mühim iki həqiqəti ifade edirlər. Ondandır ki Nakşîlerin rüesasından bir kısım, bu iki cümle ilə özlərinə bir hatme-i mahsus yapıp muhtasar bir hatme-i Nakşiye hükmünde tuturlar. Madam ki o azîm ayənin mealini bu iki cümle ifade edir. Biz bu iki cümlenin ifade ettiği iki həqiqət-i mühimmenin bir neçə nüktesini beyan edeceğiz.

§5

Birinci Nükte

§6

Birinci defa يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى bir ameliyat-ı cerrahiye hükmünde qəlbi mâsivadan tecrit edir, kesir. Belə ki:

§7

İnsan, mahiyet-i câmiiyeti itibarıyla mevcudatın hemen ekserisiyle alâkadardır. Hem insanın mahiyet-i câmiasında hədsiz bir istidad-ı muhabbet dercedilmişdir. Onun üçün insan da umum mevcudata qarşı bir muhabbet beslir. Koca dünyayı bir hanesi kimi sevir. Ebedî cənnətə bahçesi kimi muhabbet edir. Halbuki muhabbet ettiği mevcudat durmurlar, gidirlər. Firaktan daima azap çekir. Onun o hədsiz muhabbeti, hədsiz bir manevî azaba medar olur. O azabı çekmekte kabahat, kusur ona aittir.

§8

Çünki kalbindeki hədsiz istidad-ı muhabbet, hədsiz bir cemal-i bâkiye mâlik bir zata tevcih etmək üçün verilmiş. O insan sû-i istimal edərək o muhabbeti fâni mevcudata sarf ettiği cihetle kusur edir; kusurun cezasını, firakın azabıyla çekir.

§9

İşte bu kusurdan teberri edib o fâni mahbubattan kat’-ı alâka etmək, o mahbublar onu terk etmeden evvel o onları terk etmək cihetiyle Mahbub-u Bâki’ye hasr-ı muhabbeti ifade eden يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى olan birinci cümlesi: “Bâki-i Həqiqi yalnız sensin. Mâsiva fânidir. Fâni olan əlbəttə bâki bir muhabbete və ezelî və ebedî bir aşka və ebed üçün yaratılan bir qəlbin alâkasına medar ola bilməz.” manasını ifade edir. “Madam o hədsiz mahbubat fânidirler, məni buraxıb gidirlər; onlar məni bırakmadan evvel mən onları يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى demekle bırakıram. Yalnız sən bâkisin və sənin ibkan ilə mevcudat beka bulabildiğini bilib itikad ederim. Elə isə sənin muhabbetinle onlar sevilir. Yoxsa alâka-i kalbe lâyık deyillər.” deməkdir.

§10

İşte bu halette qəlb, hədsiz mahbubatından vazgeçir. Hüsün və cemalleri üstünde fânilik damgasını görür, alâka-i qəlbi keser. Əgər kesmezse mahbubları adedince manevî cerihalar olur.

§11

İkinci cümle olan يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى o hədsiz cerihalara hem merhem hem tiryak olur. Yani يَا بَاقٖى “Madam sən bâkisin, yeter; hər şeye bedelsin. Madam ki sən varsın, hər şey var.” Bəli, mevcudatta sebeb-i muhabbet olan hüsün və ihsan və kemal, umumiyetle Bâki-i Həqiqi’nin hüsün və ihsan və kemalâtının işaratı və çox perdelerden geçmiş zayıf gölgeleridir; bəlkə cilve-i Əsmaül-Hüsnanın gölgelerinin gölgeleridir.

§12

İkinci Nükte

§13

İnsanın fıtratında, bekaya qarşı gayet şedit bir aşk var. Hattâ hər sevdiyi şeyde kuvve-i vâhime cihetiyle bir nevi beka tevehhüm edər, sonra sever. Ne vaxt zevalini düşünse və ya görse derinden derine feryat edər. Bütün firaklardan gelen feryatlar, aşk-ı bekadan gelen ağlamaların tercümanlarıdır. Əgər tevehhüm-ü beka olmazsa muhabbet edə bilməz.

§14

Hattâ denilebilir ki: Âlem-i bekanın və ebedî cennetin bir sebeb-i vücudu, bu mahiyet-i insaniyedeki o şiddetli aşk-ı bekadan çıkan gayet qüvvətli arzu-yu beka və beka üçün fitri umumî duadır ki Bâki-i Zülcelal o şedit, sarsılmaz, fitri arzuyu; o təsirli, qüvvətli, umumî duayı qəbul etmişdir ki fâni insanlar üçün bâki bir âlemi halk etmiş.

§15

Hem heç mümkün müdür ki: Fâtır-ı Kerîm, Hâlık-ı Rahîm, kiçik midenin cüz’î arzusunu və muvakkat bir beka üçün hal dili ilə duasını hədsiz enva-ı mat’umat-ı leziziyenin icadıyla qəbul etsin də umum nev-i beşerin çox böyük bir ehtiyac-ı fitriden gelen olduqca şiddətli bir arzusunu və küllî və daimî və haklı və hakikatli, kālli, halli, bekaya dair gayet qüvvətli duasını qəbul etmesin? Hâşâ, yüz min defa hâşâ. Qəbul etməmək mümkün deyildir. Hem hikmət və adaletine və rəhmət və kudretine heç bir cihetle yakışmaz.

§16

Madam ki insan bekaya âşıktır, əlbəttə bütün kemalâtı, lezzetleri, bekaya tabidir. Və madam ki beka, Bâki-i Zülcelal’e mahsustur və madam ki Bâki’nin esması bâkiyedir və madam ki Bâki’nin âyineleri Bâki’nin rengini, hükmünü alır və bir nevi bekaya mazhar olur.

§17

Əlbəttə insana en lâzım iş en mühim vazife, o Bâki’ye qarşı alâka peyda etmektir və esmasına yapışmaktır. Çünki Bâki yoluna sarf olunan hər şey, bir nevi bekaya mazhar olur. İşte o ikinci يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى cümlesi bu həqiqəti ifade edir. İnsanın hədsiz manevî yaralarını tedavi etmekle birlikdə, fıtratındaki gayet şiddetli arzu-yu bekayı onunla tatmin edir.

§18

Üçüncü Nükte

§19

Bu dünyada zamanın, fena və zeval-i eşyadaki tesiratı gayet muhteliftir. Və mevcudat isə mütedâhil daireler kimi birbiri içinde iken, hükümleri zeval noktasında ayrı ayrı olur. Necə ki saatin saniyelerini sayan dairesi, dakikayı və saati və günleri sayan daireleri zahiren birbirine benzer lakin süratte birbirine muhaliftir. Elə də insandaki cisim, nəfs, qəlb, ruh daireleri elə mütefavittir.

§20

Mesela, cismin bekası, həyatı, vücudu; bulunduğu bir gün, bəlkə bir saat olduğu və mazi və müstakbeli ma’dum və meyyit bulunduğu halde, qəlbin hazır günden çox gün evvel, çox gün sonraki zamana qədər daire-i vücudu və həyatı geniştir. Ruhun hazır günden seneler evvel və seneler sonraki bir daire-i azîme, daire-i hayatına və vücuduna dâhildir.

§21

İşte bu istidada binaen hayat-ı kalbî və ruhîye medar olan marifet-i İlahiye və muhabbet-i Rabbaniye və bəndəlik-i Sübhaniye və marziyat-ı Rahmaniye cihetiyle bu dünyadaki fâni ömür, bâki bir ömrü tazammun edər və ebedî və bâki bir ömrü intac edər və bâki və lâyemut bir ömür hükmüne geçer.

§22

Bəli, Bâki-i Həqiqi’nin muhabbet, marifet, rızası yolunda bir saniye, bir senedir. Əgər onun yolunda olmazsa bir sene, bir saniyedir. Bəlkə onun yolunda bir saniye, lâyemuttur, çox senelerdir. Və dünya cihetinde ehl-i gafletin yüz senesi, bir saniye hükmüne geçer.

§23

Meşhur belə bir söz var ki:

§24

سِنَةُ الْفِرَاقِ سَنَةٌ وَ سَنَةُ الْوِصَالِ سِنَةٌ

§25

yani “Firakın bir saniyesi, bir sene qədər uzundur və visalin bir senesi, bir saniye qədər kısadır.” Mən bu fıkranın bütün bütün aksine dirəm ki visal, yani Bâki-i Zülcelal’in rızası dairesinde livechillah bir saniye visal, deyil yalnız belə bir sene, bəlkə daimî bir pencere-i visaldir. Gaflet və dalalet firakı içinde deyil bir sene, bəlkə min sene, bir saniye hükmündedir. O sözden daha meşhur bu söz var:

§26

اَرْضُ الْفَلَاتِ مَعَ الْاَعْدَاءِ فِنْجَانٌ سَمُّ الْخِيَاطِ مَعَ الْاَحْبَابِ مَيْدَانٌ

§27

hükmümüzü teyid edir.

§28

Meşhur evvelki sözün sahih bir manası budur ki: Fâni mevcudatın visali madam ki fânidir, ne qədər uzun da olsa yenə qısa hükmündedir. Senesi, bir saniye kimi geçer; hasretli bir hayal və esefli bir rüya olur. Bekayı isteyen kalb-i insanî bir sene visalde, yalnız bir saniyecikte ancaq zerre kimi bir zevkini alabilir. Firak isə saniyesi bir sene deyil, senelerdir. Çünki firakın meydanı geniştir. Bekayı isteyen bir kalbe, firak çendan bir saniye də olsa seneler qədər tahribat yapar. Çünki hədsiz firakları ihtar edər. Maddî və süflî muhabbetler üçün bütün mazi və müstakbel, firakla doludur.

§29

Bu mesele münasibətilə deriz: Ey insanlar! Fâni, qısa, faydasız ömrünüzü; bâki, uzun, faydalı, meyvedar etmək istəyər misiniz? Madam ki istəmək insaniyetin iktizasıdır, Bâki-i Həqiqi’nin yoluna sarf ediniz. Çünki Bâki’ye müteveccih olan şey, bekanın cilvesine mazhar olur.

§30

Madam ki hər insan gayet şiddetli bir surette uzun bir ömür istəyər, bekaya âşıktır və madam ki bu fâni ömrü, bâki ömre tebdil eden bir çarə var və manen çox uzun bir ömür hükmüne geçirmek mümkündür. Əlbəttə insaniyeti sukut etmemiş bir insan, o çareyi arayacaq və o imkânı bilfiile çevirmeye çalışacaq və tevfik-i hərəkət edəcək.

§31

İşte o çarə budur: Allah üçün işleyiniz, Allah üçün görüşünüz, Allah üçün çalışınız. “lillah, livechillah, lieclillah” rızası dairesinde hərəkət ediniz. O vaxt sizin ömrünüzün dakikaları, seneler hükmüne geçer.

§32

Bu həqiqətə işarəen Leyle-i Kadir kimi bir tək gece, seksen küsur seneden ibaret olan min ay hükmünde olduğunu nass-ı Kur’an gösterir. Hem bu həqiqətə işarə eden ehl-i velayet və həqiqət beyninde bir düstur-u mütləq olan “bast-ı zaman” sırrıyla çox seneler hükmünde olan bir neçə dakikalık zaman-ı mi’rac, bu həqiqətin vücudunu ispat edər və bilfiil vukuunu gösterir. Mi’racın bir neçə saat müddeti, minlərlə seneler hükmünde vüs’ati və ihatası və uzunluğu vardır. Çünki o mi’rac yoluyla, beka âlemine girdi. Beka âleminin bir neçə dakikası, bu dünyanın minlərlə senesini tazammun etmişdir.

§33

Hem bu həqiqətə bina edilen beyne’l-evliya kesretle vuku bulmuş olan “bast-ı zaman” hâdiseleridir. Bazı evliya bir dakikada, bir günlük işi görmüş. Bazıları bir saatte, bir sene vazifesini yapmış. Bazıları bir dakikada, bir hatme-i Kur’aniyeyi okumuş olduklarını rivayet edib ihbar edirlər. Belə ehl-i hak və sıdk, bilerek kizbe əlbəttə tenezzül etmezler. Hem o derece hədsiz və kesretli bir tevatürle “bast-ı zaman” (Hâşiye[1]) hakikatini eynilə müşahede ettikleri medar-ı şübhə ola bilməz.

§34

Bu “bast-ı zaman” herkesçe musaddak bir nev’i, rüyada görünür. Bazen bir dakikada insanın gördüğü rüyayı, geçirdiyi ahvali, konuşduğu sözleri, gördüğü lezzetleri və ya çektiği elemleri görmək üçün yakaza âleminde bir gün, bəlkə günler lâzımdır.

§35

Elhasıl: İnsan çendan fânidir. Lakin beka üçün halk edilmiş və bâki bir zatın âyinesi olaraq yaratılmış və bâki meyvələri verəcək işleri görmekle tavzif edilmiş və bâki bir zatın, bâki esmasının cilvelerine və nakışlarına medar olacaq bir surət verilmişdir.

§36

Elə isə belə bir insanın həqiqi vazifesi və saadeti: Bütün cihazatı və bütün istidadatıyla o Bâki-i Sermedî’nin daire-i marziyatında esmasına yapışıp, ebed yolunda o Bâki’ye müteveccih olub gitmektir. Dili يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى dediyi kimi qəlbi, ruhu, aklı, bütün letaifi هُوَ الْبَاقٖى، هُوَ الْاَزَلِىُّ الْاَبَدِىُّ، هُوَ السَّرْمَدِىُّ، هُوَ الدَّائِمُ، هُوَ الْمَطْلُوبُ، هُوَ الْمَحْبُوبُ، هُوَ الْمَقْصُودُ، هُوَ الْمَعْبُودُ deməli.

§37

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§38

رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

§39

***

§40

[1] Hâşiye: قَالَ قَٓائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا اَوْ بَعْضَ يَوْمٍ âyetiyle وَلَبِثُوا فٖى كَهْفِهِمْ ثَلَاثَ مِائَةٍ سِنٖينَ وَازْدَادُوا تِسْعًا âyeti “tayy-ı zaman”ı gösterdiği kimi وَاِنَّ يَوْمًا عِنْدَ رَبِّكَ كَاَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ âyeti de “bast-ı zaman”ı gösterir.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol