Lem'alar

İyirmi Altıncı Ləma

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

İhtiyarlar Lem’ası

§2

Iyirmi altı rica və ziya-yı teselliyi câmi’dir.

§3

İhtar: Hər bir “rica”nın başında manevî derdimi gayet elîm və sizi müteessir edəcək derecede yazdığımın səbəbi: Kur’an-ı Hakîm’den gelen ilacın fevkalâde tesirini göstermek içindir.

§4

***

§5

İhtiyarlara ait bu Lem’a, üç dörd cihetle hüsn-ü ifadeyi muhafaza edememiş.

§6

Birincisi: Sergüzeşt-i hayatıma ait olduğu üçün o zamanlara hayalen gedib o halette yazıldığından ifade, nizam-nizam-intizamını muhafaza edemedi.

§7

İkincisi: Sabah namazından sonra gayet yorgunluk hissetdiyim bir zamanda hem sürate mecburiyet tahtında yazıldığından ifadede müşevveşiyet düşmüş.

§8

Üçüncüsü: Yanımda daim yazacaq bulunmadığından, yanımda bulunan kâtibin də Risale-i Nur’a ait dörd beş vazifesi olmakla, tashihatına tam vaxt bulamadığımızdan nizam-nizam-intizamsız kaldı.

§9

Dördüncüsü: Telifin akabinde ikimiz də yorgun olaraq, manayı dikkatle düşünemeyerek, gayet sathî bir tashihle iktifa edildiğinden, tarz-ı ifadede əlbəttə kusurlar bulunacaq. Âlîcenab ihtiyarlardan, ifadedeki kusurlarıma nazar-ı müsamaha ilə bakmak və rahmet-i İlahiye boş olaraq döndürmediyi mübarək ihtiyarlar, əllərini dərgah-ı İlahiyeye açtıkları vaxt bizi də dualarında dâhil etsinler.

§10

***

§11

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§12

كٓهٰيٰعٓصٓ ۞ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا ۞ اِذْ نَادٰى رَبَّهُ نِدَٓاءً خَفِيًّا ۞ قَالَ رَبِّ اِنّٖى وَهَنَ الْعَظْمُ مِنّٖى وَاشْتَعَلَ الرَّاْسُ شَيْبًا وَلَمْ اَكُنْ بِدُعَٓائِكَ رَبِّ شَقِيًّا

§13

Bu Lem’a iyirmi altı ricadır.

§14

Birinci Rica

§15

Ey sinn-i kemale gelen muhterem ihtiyar qardaşlar və ihtiyare hemşireler! Mən də sizin kimi ihtiyarım. İhtiyarlık zamanında ara sıra bulduğum ricaları və o ricalardaki teselli nuruna sizi də teşrik etmək arzusuyla başımdan geçen bazı hâlâtı yazacağam. Gördüyüm ziya və rast geldiyim rica kapıları, əlbəttə mənim nâkıs və müşevveş istidadıma göre görülmüş, açılmış. İnşâallah sizlerin safi və hâlis istidatlarınız, gördüyüm ziyayı parlattıracaq; bulduğum ricayı daha ziyade kuvvetleştirəcək.

§16

İşte geləcək o ricaların və ziyaların menbaı, madeni, çeşmesi; imandır.

§17

İkinci Rica

§18

İhtiyarlığa girdiyim zaman; bir gün güz mevsiminde, ikindi vaxtında, yüksək bir dağda dünyaya baktım. Birden gayet rikkatli və hazîn və bir cihette karanlıklı bir halet mənə geldi. Gördüm ki mən ihtiyarlandım, gündüz də ihtiyarlanmış, sene də ihtiyarlanmış, dünya da ihtiyarlanmış. Bu ihtiyarlıklar içinde dünyadan firak və sevdiklerimden iftirak zamanı yakınlaştığından, ihtiyarlık məni ziyade sarstı. Birden rahmet-i İlahiye elə bir surette inkişaf etti ki o rikkatli hüzün və firakı, qüvvətli bir rica və parlak bir teselli nuruna çevirdi.

§19

Bəli, ey mənim kimi ihtiyarlar! Kur’an-ı Hakîm’de yüz yerde “Er-Rahmanu’r-Rahîm” sıfatlarıyla özünü bizlərə takdim eden və daima zeminin yüzünde mərhəmət isteyen canlıların imdadına rahmetini gönderen və gaybdan hər sene baharı hədsiz nemət və hediyeleriyle doldurup rızka möhtac bizlərə yetiştiren və zaaf və acizlik derecesi nisbetinde rahmetinin cilvesini ziyade gösteren bir Hâlık-ı Rahîm’imizin rəhməti, bu ihtiyarlığımızda en böyük bir rica və en qüvvətli bir ziyadır.

§20

Bu rəhməti bulmak, iman ilə o Rahman’a intisap etmək və feraizi kılmakla ona itaat etmektir.

§21

Üçüncü Rica

§22

Bir zaman gençlik gecesinin uykusundan ihtiyarlık sabahıyla uyandığım vaxt özümə baktım, vücudum kabir tarafına bir inişten koşar kimi gidir. Niyazi-i Mısrî’nin

§23

Günde bir taşı bina-yı ömrümün düştü yere

§24

Can yatar gafil, binası oldu viran bîhaber

§25

dediyi kimi ruhumun hanesi olan cismimin də hər gün bir taşı düşmekle yıpranır və dünya ilə məni qüvvətli bağlayan ümitlerim, emellerim kopmaya başladılar. Hədsiz dostlarımdan və sevdiklerimden müfarakat zamanının yakınlaştığını hissettim. O manevî və çox derin və devasız görünen yaranın merhemini aradım, bulamadım. Yenə Niyazi-i Mısrî kimi dedim ki:

§26

Dil bekası, Hak fenası istedi mülk-ü tenim

§27

Bir devasız derde düştüm, âh ki Lokman bîhaber (Hâşiye[1])

§28

O vaxt birden merhamet-i İlahiyenin dili, misali, timsali, dellâlı, mümessili olan Peygamber-i Zîşan aleyhissalâtü Vəssalamın nuru və şefaati və beşere getirdiyi hədiyyə-i hidayeti; o dermansız, hədsiz zannetdiyim yaraya güzel bir merhem və tiryak oldu. Karanlıklı yeisimi, nurlu bir ricaya çevirdi.

§29

Bəli, ey mənim kimi ihtiyarlığını hisseden muhterem ihtiyar və ihtiyareler! Biz gidirik, aldanmakta fayda yox. Gözümüzü kapamakla bizi burada durdurmazlar, sevkiyat var. Lakin gafletten və kısmen də ehl-i dalaletten gelen zulümat evhamlarıyla bizə firaklı və karanlıklı görünen berzah memleketi, ahbapların mecmaıdır. Başta şefîimiz olan Habibullah aleyhissalâtü Vəssalam ilə bütün dostlarımıza kavuşmak âlemidir.

§30

Bəli, min üç yüz əlli senede, hər sene üç yüz əlli milyon insanların sultanı və onların ruhlarının mürebbisi və akıllarının muallimi və kalplerinin mahbubu və hər günde اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ sırrınca, bütün o ümmetinin işlediyi hasenatın bir misli, sahife-i hasenatına ilâvə edilen və bu kainattaki makasıd-ı âliye-i İlahiyenin medarı və mevcudatın kıymetlerinin tealisinin səbəbi olan o Zat-ı Ahmediye aleyhissalâtü Vəssalam, dünyaya geldiyi dakikada “ümmetî ümmetî” rivayet-i sahiha ilə və keşf-i sadıkla dediyi kimi mahşerde hər kəs “nefsî nefsî” dediyi zaman, yenə “ümmetî ümmetî” deyərək en kudsî və en yüksək bir fedakârlık ilə yenə şefaatiyle ümmetinin imdadına koşan bir zatın gittiği âleme gidirik. Və o güneşin etrafında hədsiz asfiya və evliya yıldızlarıyla ışıklanan elə bir âleme gidirik.

§31

İşte o zatın şefaati altına girip və nurundan istifadə etmenin və zulümat-ı berzahiyeden kurtulmanın çarəsi, sünnet-i seniyeye ittibadır.

§32

Dördüncü Rica

§33

Bir zaman, ihtiyarlığa ayak bastığımdan gafleti idame ettiren sıhhat-i bedenim də bozulmuştu. İhtiyarlıkla hastalık, müttefikan mənə hücum etti. Başıma vura vura uykumu kaçırdılar. Çoluk çocuk, mal kimi məni dünya ilə bağlayacaq alâkalar da yoktu. Gençlik sersemliğiyle zayi etdiyim sermaye-i ömrümün meyvelerini; bütün günahlar, hatîatlar gördüm. Niyazi-i Mısrî kimi feryat eyleyerek dedim:

§34

Bir ticaret yapmadım, nakd-i ömür oldu heba,

§35

Yola geldim lâkin göçmüş cümle kervan bîhaber.

§36

Ağlayıp nâlân edib düştüm yola tenha garib,

§37

Dîde giryan, sine biryan, ağıl hayran bîhaber.

§38

O vaxt gurbette idim. Meyusane bir hüzün və nedametkârane bir teessüf və istimdadkârane bir hasret hissettim. Birden Bəyanı Möcüzə Quran imdada yetişti. Mənə o qədər qüvvətli bir rica kapısını açtı və elə həqiqi bir teselli ziyasını verdi ki o vaziyetimin yüz derece fevkindeki yeisi də izale edər və o karanlıkları dağıtabilirdi.

§39

Bəli, ey mənim kimi dünya ilə alâkaları kesilmeye başlayan və dünya ilə bağlanan ipleri kopmaya yüz tutan muhterem ihtiyar və ihtiyareler! Bu dünyayı en mükemmel və muntazam bir şəhər, bir saray hükmünde halk eden bir Sâni’-i Zülcelal, mümkün müdür ki o şehirde, o sarayda en ehemmiyetli misafirleriyle və dostlarıyla konuşmasın, görüşmesin. Madam ki bilerek bu sarayı yapmış və irade və ihtiyar ilə tanzim və tezyin etmiş; əlbəttə necə ki yapan bilir, elə də bilen konuşur. Madam ki bu sarayı, bu şəhəri bizə güzel bir misafirhane və ticaretgâh yapmış; əlbəttə bizə qarşı münasebatını və bizdən arzularını gösterəcək bir defteri, bir kitabı bulunacaqdır.

§40

İşte o kudsî defterin en mükemməli, qırx vecihle mu’cize və hər dakikada heç olmazsa yüz milyonun dillerinde gezen, nur serpen və hər bir harfinde asgari olaraq on sevap və on hasene və bazen on min və bazen Leyle-i Kadir sırrıyla bir harfine otuz min hasene və meyvə-i cənnət və nur-u berzah veren Bəyanı Möcüzə Quran’dır. Bu makamda ona rekabet edəcək kainatta heç bir kitab yoxdur və heç bir kimse gösteremez.

§41

Madam ki bu elimizdeki Kur’an, semavat və arzın Hâlık-ı Zülcelali’nin rububiyet-i mutlakası noktasından və azamet-i uluhiyeti cihetinden və ihata-i rəhməti canibinden gelen kelâmıdır, fermanıdır; bir maden-i rahmetidir. Ona yapış. Hər derde bir deva, hər zulmete bir ziya, hər yeise bir rica, içinde vardır.

§42

İşte bu ebedî hazinenin anahtarı imandır və teslimdir və onu dinleyip qəbul etmək və okumaktır.

§43

Beşinci Rica

§44

Bir zaman ihtiyarlığımın mebdeinde, bir inziva arzusuyla, İstanbul’un boğaz tarafındaki Yuşa Tepesi’nde, yalnızlıkla ruhum bir istirahat aradı. Bir gün o yüksək tepede, daire-i ufka, etrafa baktım. Gayet hazîn və rikkatli bir levha-i zeval və firakı, ihtiyarlığın ihtarıyla gördüm. Şecere-i ömrümün qırx beşinci senesi olan qırx beşinci dalındaki yüksək makamından tâ hayatımın aşağı tabakalarına nazar gezdirdim. Gördüm ki o aşağıda, hər bir dalında, hər bir senenin zarfında sevdiklerimden və alâkadarlarımdan və tanıştıklarımdan hədsiz cenazeler var. Və o firak və iftiraktan gelen gayet rikkatli bir manevî teessürat içinde, Fuzulî-i Bağdadî kimi müfarakat eden dostları düşünerek enîn edib:

§45

Vaslını yâd eyledikçe ağlarım,

§46

Tâ nefes var isə kuru cismimde feryat eylerim.

§47

deyərək bir teselli, bir nur, bir rica kapısını aradım. Birden, âhirete iman nuru imdada yetişti. Heç sönmez bir nur, heç kırılmaz bir rica verdi.

§48

Bəli, ey mənim kimi ihtiyar qardaşlar və ihtiyare hemşireler! Madam ki âhiret var və madam ki bâkidir və madam ki dünyadan daha güzeldir və madam ki bizi yaratan zat hem Hakîm hem Rahîm’dir, ihtiyarlıktan şekva və teessüf etməməliyik. Bilakis ihtiyarlık, iman ilə ibadət içinde sinn-i kemale gəlib vazife-i hayattan terhis və âlem-i rahmete istirahat üçün gitmeye bir alâmet olduğu cihetle ondan memnun olmalıyıq.

§49

Bəli, nass-ı hadîs ilə nev-i beşerin en mümtaz şahsiyetleri olan yüz iyirmi dörd min enbiyanın icma və tevatür ilə kısmen şuhuda və kısmen hakkalyakîne istinaden, müttefikan âhiretin vücudundan və insanların oraya sevk edileceğinden və bu kainatın Hâlık’ının kat’î vaad ettiği âhireti getireceğinden haber verdikleri kimi onların verdikleri haberi keşif və şuhud ilə ilmelyakîn surətində tasdik eden yüz iyirmi dörd milyon evliyanın o âhiretin vücuduna şehadetleriyle və bu kainatın Sâni’-i Hakîm’inin bütün esması bu dünyada gösterdikleri cilveleriyle, bir âlem-i bekayı bilbedahe iktiza ettiklerinden yenə âhiretin vücuduna delâletiyle; və hər sene baharda, rûy-i zeminde ayakta duran hadd ü hesaba gəlməz ölmüş ağacların cenazelerini “Emr-i kün feyekûn” ilə ihya edib ba’sü ba’de’l-mevte mazhar eden və haşir və neşrin yüz minlərlə numunesi olaraq nebatat taifelerinden və hayvanat milletlerinden üç yüz min nevileri haşir və neşreden hədsiz bir qüdrət-i ezeliye və hesapsız və israfsız bir hikmet-i ebediye və rızka möhtac bütün ruh sahibiları kemal-i şefkatle gayet hârika bir tarzda iaşe ettiren və hər baharda az bir zamanda hadd ü hesaba gəlməz enva-ı ziynet və mehasini gösteren bir rahmet-i bâkiye və bir inayet-i daimenin bilbedahe âhiretin vücudunu istilzam ilə və bu kainatın en mükemmel meyvəsi və Hâlık-ı kainat’ın en sevdiyi masnuu və kainatın mevcudatıyla en ziyade alâkadar olan insandaki şedit, sarsılmaz, daimî olan aşk-ı beka və şevk-i ebediyet və âmâl-i sermediyet, bilbedahe işarə və delâletiyle bu âlem-i fâniden sonra bir âlem-i bâki və bir dâr-ı âhiret və bir dâr-ı saadet bulunduğunu o derece kat’î bir surette ispat edərlər ki dünyanın vücudu qədər, bilbedahe âhiretin vücudunu qəbul etmeyi istilzam edərlər (Hâşiye[2]).

§50

Madam ki Kur’an-ı Hakîm’in bizə verdiyi en mühim bir ders, “iman-ı bi’l-âhiret”tir və o iman da bu derece kuvvetlidir. Və o imanda elə bir rica və bir teselli var ki yüz min ihtiyarlık bir tək şahsa gelse bu imandan gelen teselli mukabil gelebilir. Biz ihtiyarlar اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كَمَالِ الْاٖيمَانِ deyip ihtiyarlığımıza sevinmeliyiz.

§51

Altıncı Rica

§52

Bir zaman elîm bir esaretimde, insanlardan tevahhuş edib Barla Yaylası’nda Çam Dağı’nın tepesinde yalnız kaldım. Yalnızlıkta bir nur arıyordum. Bir gece, o yüksək tepenin başındaki yüksək bir çam ağacının üstündeki üstü açık odacıkta idim. Üç dörd gurbeti birbiri içinde ihtiyarlık mənə ihtar etti.

§53

Altıncı Məktub’ta izah edildiyi kimi; o gece ıssız, sessiz, yalnız ağacların hışırtılarından və hemhemelerinden gelen hazîn bir sadâ, bir ses rikkatime, ihtiyarlığıma, gurbetime ziyade dokundu. İhtiyarlık mənə ihtar etti ki gündüz necə bu siyah bir kabre tebeddül etti, dünya siyah kefenini giydi, elə də sənin ömrünün gündüzü də geceye və dünya gündüzü də berzah gecesine və hayatın yazı də ölümün kış gecesine inkılab edeceğini kalbimin kulağına söyledi. Nəfsim bilmecburiye dedi: Bəli, mən vatanımdan garib olduğum kimi bu əlli sene zarfındaki ömrümde zeval bulan sevdiklerimden ayrı düşdüyümden və arkalarında onlara ağlayarak kaldığımdan bu vatan gurbetinden daha ziyade hazîn və elîm bir gurbettir. Və bu gece və dağın garibane vaziyetindeki hazîn gurbetten daha ziyade hazîn və elîm bir gurbete yakınlaşıram ki bütün dünyadan birden müfarakat zamanı yakınlaştığını ihtiyarlık mənə haber verir.

§54

Bu gurbet gurbet içinde və bu hüzün hüzün içindeki vaziyetten bir rica, bir nur aradım. Birden iman-ı billah imdada yetişti. Elə bir ünsiyet verdi ki bulunduğum muzaaf vahşet, min defa tezauf etse idi yenə o teselli kâfi gelirdi.

§55

Bəli, ey ihtiyar və ihtiyareler! Madam ki Rahîm bir Hâlık’ımız var, bizim üçün gurbet ola bilməz. Madam ki o var, bizim üçün hər şey var. Madam ki o var, melaikeleri də var. Elə isə bu dünya boş deyil. Hâlî dağlar, boş sahralar Cənabı-Haqqın ibadıyla doludur. Şüurlu ibadından başqa, onun nuruyla, onun hesabıyla taşı da ağacı da birer munis arkadaş hükmüne geçer; hal dili ilə bizim ilə konuşabilirler və eğlendirirler.

§56

Bəli, bu kainatın mevcudatı adedince və bu böyük kitab-ı âlemin harfleri sayısınca vücuduna şehadet eden və ruh sahibiların medar-ı şəfqət və rəhmət və inayət olabilen cihazatı və mat’umatı və nimetleri adedince rahmetini gösteren deliller, şahitler, bizə Rahîm, Kerîm, Enîs, Vedud olan Hâlık’ımızın, Sâni’imizin, Hâmi’mizin dərgahını gösterirlər. O dergâhta en makbul bir şefaatçi, acizlik və zaaftır. Və acizlik və zaafın tam zamanı da ihtiyarlıktır. Belə bir dergâha makbul bir şefaatçi olan ihtiyarlıktan küsmek deyil, sevmek lâzımdır.

§57

Yeddinci Rica

§58

Bir zaman ihtiyarlığımın başlangıcında, Eski Said’in gülmeleri Yeni Said’in ağlamalarına inkılab ettiği hengâmda, Ankara’daki ehl-i dünya, məni Eski Said zannedip oraya istediler; gittim. Güz mevsiminin âhirlerinde Ankara’nın məndən çox ziyade ihtiyarlanmış, yıpranmış, eskimiş kalesinin başına çıktım. O kale, tahaccür etmiş hâdisat-ı tarihiye surətində mənə göründü. Senenin ihtiyarlık mevsimiyle mənim ihtiyarlığım, kalenin ihtiyarlığı, beşerin ihtiyarlığı, şanlı Osmanlı Devleti’nin ihtiyarlığı və Hilafet saltanatının vefatı və dünyanın ihtiyarlığı; mənə gayet hazîn və rikkatli və firkatli bir halet içinde, o yüksək kalede geçmiş zamanın derelerine və geləcək zamanın dağlarına baktırdı və baktım. Birbiri içinde məni ihata eden dörd beş ihtiyarlık karanlıkları içinde, Ankara’da en kara bir halet-i ruhiye hissettiğimden (Hâşiye[3]) bir nur, bir teselli, bir rica aradım.

§59

Sağa, yani mazi olan geçmiş zamana baxıb teselli ararken mənə mazi, pederimin və ecdadımın və nevimin bir mezar-ı ekberi surətində göründü, teselli yerine vahşet verdi.

§60

Sol tarafım olan istikbale derman ararken baktım. Gördüm ki mənim və emsalimin və nesl-i âtinin böyük və karanlıklı bir kabri surətində göründü, ünsiyet yerine dehşet verdi.

§61

Sağ ilə soldan tevahhuş edib hazır günüme baktım. O gafletli və tarihvari nazarıma o hazır gün, yarım ölmekte və hərəkət-i mezbuhanedeki ızdırap çeken cismimin cenazesini taşıyan bir tabut surətində göründü.

§62

Sonra bu cihetten də meyus olunca başımı kaldırıp ömrümün ağacının başına baktım. Gördüm ki o ağacın tək bir meyvəsi var, o da mənim cenazemdir; o ağac üstünde durur, mənə bakır.

§63

O cihetten də tevahhuş edib başımı aşağıya eğdim, o ömür ağacının aşağısına, köküne baktım. Gördüm ki o aşağıda olan torpaq, kemiklerimin torpağıyla, mebde-i yaradılışimin torpağı birbirine karışmış bir surette ayaklar altında çiğnenir gördüm. O da derman deyil bəlkə derdime dert kattı.

§64

Sonra mecburiyetle arkama baktım. Gördüm ki esassız, fâni olan dünya, hiçlik derelerinde və yokluk zulümatında yuvarlanıp gidir. Derdime merhem ararken zehir ilâvə etti.

§65

O cihette də xeyr göremediğimden ön tarafıma baktım, ileriye nazarımı gönderdim. Gördüm ki kabir kapısı tam yolumun üstünde açık görünüp ağzını açmış, mənə bakır. Onun arkasında ebed tarafına giden cadde və o caddede giden kafileler uzaqdan uzağa nazara çarpır.

§66

Və bu altı cihetten gelen dehşetlere qarşı mənə nöqtə-i istinad və silah-ı müdafaa olacaq, cüz’î bir cüz-i ihtiyarîden başqa bir şey elimde yox. O hədsiz a’da və hesapsız muzır şeylere qarşı tək bir silah-ı insanî olan o cüz-i ihtiyarî hem nâkıs hem qısa hem âciz hem icadsız olduğundan, kesbden başqa bir şey elinden gəlməz. Ne geçmiş zamana geçebilir, tâ ondan mənə gelen hüzünleri sustursun və ne də istikbale hulûl edə bilər, tâ ondan gelen korkuları men’etsin. Geçmiş və geleceklere ait emellerime və elemlerime faydası olmadığını gördüm.

§67

Bu altı cihetten gelen dehşet və vahşet və karanlık və meyusiyet içinde çırpındığım hengâmda, birden Bəyanı Möcüzə Quran’ın semasında parlayan iman nurları imdada yetişti. O altı ciheti o qədər tenvir edib ışıklandırdı ki gördüyüm o vahşetler, o karanlıklar yüz derece tezauf etse idi yenə o nur, onlara qarşı kâfi və vâfi idi. Bütün o dehşetleri birer birer teselliye və o vahşetleri birer birer ünsiyete çevirdi. Belə ki:

§68

İman, o vahşetli geçmiş zamanın mezar-ı ekber suretini yırtıp ünsiyetli bir meclis-i münevver və bir mecma-ı ahbap olduğunu biaynelyakîn, bihakkalyakîn gösterdi.

§69

Hem iman, bir kabr-i ekber surətində nazar-ı gaflete görünen geləcək zamanı, sevimli saadet saraylarında bir ziyafet-i Rahmaniye meclisi surətində biilmelyakîn gösterdi.

§70

Hem iman, nazar-ı gaflete bir tabut vaziyetinde görünen hazır zamanı və o hazır günün tabutiyet şeklini kırıp o hazır gün uhrevî bir ticaretgâh dükkânı və şaşaalı bir misafirhane-i Rahmanî surətində bilmüşahede gösterdi.

§71

Hem iman, nazar-ı gafletle ömür ağacının başında cenaze şeklinde görünen tək meyvəsi cenaze olmadığını, bəlkə ebedî bir hayata mazhar və ebedî bir saadete namzet olan ruhumun eskimiş yuvasından yıldızlarda gezmek üçün çıktığını biilmelyakîn gösterdi.

§72

Hem iman, kemiklerimle mebde-i yaradılışimin torpağı, ayak altında ehemmiyetsiz mahvolmuş kemikler olmadığını; bəlkə o torpaq, rəhmət kapısı və cənnət salonunun bir perdesi olduğunu sırr-ı iman ilə gösterdi.

§73

Hem iman, nazar-ı gafletle arkamda, hiçlikte, yokluk karanlığında yuvarlanan dünyanın vaziyetini sırr-ı Kur’an ilə gösterdi ki o zahirî zulümatta yuvarlanan dünya isə vazifesi bitmiş, manasını ifade etmiş, neticelerini özünə bedel vücudda bırakmış bir kısım mektubat-ı Samedaniye və sahaif-i nukuş-u Sübhaniye olduğunu gösterdi. Dünyanın mahiyeti ne olduğunu biilmelyakîn bildirdi.

§74

Hem iman, ileride gözünü açıp mənə bakan kabri və kabrin arkasında ebede giden caddeyi, nur-u Kur’an ilə gösterdi ki o kabir, kuyu kapısı deyil bəlkə âlem-i nurun kapısıdır. Və o yol isə hiçliğe və ademistana deyil bəlkə vücuda, nuristana və saadet-i ebediyeye giden yol olduğunu tam kanaat verəcək bir derecede gösterdiğinden dertlerime hem derman hem merhem oldu.

§75

Hem iman, o elinde çox cüz’î bir kesb bulunan cüz’î bir cüz-i ihtiyarî yerine, o hədsiz düşmən və zulmetlere qarşı, gayr-ı mütenahî bir qüdrətə istinad etmək və hədsiz bir rahmete intisap etmək üçün o cüz-i ihtiyarînin eline bir vesika verir bəlkə də iman, o cüz-i ihtiyarînin elinde bir vesika olur.

§76

Hem o cüz-i ihtiyarî olan silah-ı insanî, gerçi zatında hem qısa hem âciz hem noksandır. Lakin necə ki bir əsgər, cüz’î kuvvetini devlet hesabına istimal ettiği vaxt, minlərlə derece kuvvetinden fazla işler görür; elə də sırr-ı imanla o cüz’î cüz-i ihtiyarî, Cənabı-Haqq adına onun yolunda istimal edilse beş yüz sene genişliğinde bir cenneti də kazanabilir.

§77

Hem iman, geçmiş və geləcək zamana nüfuz edemeyen o cüz-i ihtiyarînin dizginini cismin elinden alıb kalbe və ruha teslim edər. Ruh və qəlbin daire-i həyatı isə cisim kimi hazır zamana münhasır olmadığından çoxlu seneler maziden, çoxlu seneler istikbalden daire-i hayatına dâhil olduğundan o cüz-i ihtiyarî, cüz’iyetten çıxıb külliyet kesbeder. Zaman-ı mazinin en derin derelerine qüvvət-i iman ilə girebildiyi və hüzünlerin zulmetlerini def’edebildiyi kimi; nur-u iman ilə istikbalin en uzaq dağlarına qədər çıkar, korkuları izale edər.

§78

Bax, ey mənim kimi ihtiyarlık zahmetini çeken ihtiyar və hemşire ihtiyareler! Madam ki elhamdülillah biz ehl-i imanız və madam ki imanda bu qədər nurlu, ləzzətli, sevimli, şirin defineler var və madam ki ihtiyarlığımız bizi bu definenin içine daha ziyade sevk edir əlbəttə imanlı ihtiyarlıktan şekva deyil bəlkə minlərlə teşekkür etməliyik.

§79

Səkkizinci Rica

§80

İhtiyarlığın alâmeti olan beyaz kıllar saçıma düştüğü bir zamanda, gençliğin derin uykusunu daha ziyade kalınlaştıran Harb-i Umumî’nin dağdağaları və esaretimin keşmekeşlikleri və sonra İstanbul’a geldiyim vaxt ehemmiyetli bir şan və şeref vaziyeti; hattâ Halifeden, Şeyhülislâmdan, Başkumandandan tut tâ medrese talebelerine qədər haddimden çox ziyade bir hüsn-ü teveccüh və iltifat gösterdikleri cihetle, gençlik sarhoşluğu və o vaziyetin verdiyi halet-i ruhiye, o uykuyu o derece kalınlaştırmıştı ki âdeta dünyayı daimî, özümü də lâyemutane dünyaya yapışmış bir vaziyet-i acibede görüyordum.

§81

İşte o zamanda, İstanbul’un Bayezid Cami-i mübareğine, ramazan-ı şerifte, ihlaslı hâfızları dinlemeye gittim. Bəyanı Möcüzə Quran, semavî yüksək hitabıyla beşerin fenasını və canlıın vefatını haber veren gayet qüvvətli bir surette كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ fermanını, hâfızların dili ilə ilan etti. Kulağıma girip, tâ kalbimin içine yerleşip o çox kalın gaflet və uyku və sarhoşluk tabakalarını parça parça etti. Camiden çıktım. Daha çoktan beri başımda yerleşen o eski uykunun sersemliğiyle bir neçə gün başımda bir fırtına, dumanlı bir ateş və pusulasını şaşırmış gemi kimi özümü gördüm. Âyinede saçıma baktıkça beyaz kıllar mənə dirlər: “Dikkat et!” İşte o beyaz kılların ihtarıyla vaziyet tavazzuh etti.

§82

Baktım ki çox güvendiyim və ezvakına meftun olduğum gençlik elveda, dir və muhabbetiyle çoxlu alâkadar olduğum hayat-ı dünyeviye sönmeye başlır və çoxlu alâkadar və âdeta âşık olduğum dünya, mənə “Uğurlar olsun.” deyip misafirhaneden gideceğimi ihtar edir. Özü də “Allah’a ısmarladık.” deyip o da gitmeye hazırlanır.

§83

Bəyanı Möcüzə Quran كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ âyetinin külliyetinde: “Nev-i insanî bir nefistir, dirilmek üzere öləcək. Və küre-i arz də bir nefistir, bâki bir surete girmek üçün o da öləcək. Dünya də bir nefistir, âhiret suretine girmek üçün o da öləcək!” manası, ayənin işarəinden kalbe açılırdı.

§84

İşte bu halette vaziyetime baktım ki medar-ı ezvak olan gençlik gidir, menşe-i ahzan olan ihtiyarlık yerine gəlir. Və gayet parlak və nurani həyat gidir; zahirî karanlıklı dehşetli ölüm, yerine gelmeye hazırlanır. Və o çox sevimli və daimî zannedilen və gafillerin maşukası olan dünya, çox süratle zevale kavuşur gördüm.

§85

Öz özümü aldatmak və yenə başımı gaflete sokmak üçün İstanbul’da haddimden çox fazla gördüyüm makam-ı içtimaînin ezvakına baktım, heç bir faydası olmadı. Bütün onların teveccühü, iltifatı, tesellileri; yakınımda olan kabir kapısına qədər gelebilir, orada söner. Və şöhret-perestlerin bir gaye-i hayali olan şan və şerefin süslü perdesi altında sakîl bir riya, soğuk bir hodfüruşluk, muvakkat bir sersemlik surətində gördüyümden anladım ki məni indiyə qədər aldatan bu işler, heç bir teselli veremez və onlarda heç bir nur yox.

§86

Yenə tam uyanmak üçün Kur’an’ın semavî dersini işitmek üzere, yenə Bayezid Camii’ndeki hâfızları dinlemeye başladım. O vaxt o semavî dersten وَ بَشِّرِ الَّذٖينَ اٰمَنُوا … اِلٰى اٰخِرِ nevinden kudsî fermanlarla müjdeler işittim. Kur’an’dan aldığım feyiz ilə hariçten teselli aramak deyil bəlkə dehşet və vahşet və meyusiyet aldığım nöqtələr içinde teselliyi, ricayı, nuru aradım. Cənabı-Haqq’a yüz min şükür olsun ki ayn-ı dert içinde dermanı buldum, ayn-ı zulmet içinde nuru buldum, ayn-ı dehşet içinde teselliyi buldum.

§87

En evvel herkesi korkutan, en korkunç tevehhüm edilen ölümün yüzüne baktım. Nur-u Kur’an ilə gördüm ki ölümün peçesi gerçi karanlık, siyah, çirkin isə də lakin mü’min üçün asıl siması nuranidir, güzeldir gördüm. Və çox risalelerde bu həqiqəti kat’î bir surette ispat etmişiz. Səkkizinci Söz və Iyirminci Məktub kimi çox risalelerde izah ettiğimiz kimi ölüm; idam deyil, firak deyil bəlkə hayat-ı ebediyenin mukaddimesidir, mebdeidir və vazife-i həyat külfetinden bir paydostur, bir terhistir, bir tebdil-i mekândır. Berzah âlemine göçmüş kafile-i ahbaba kavuşmaktır. Və hâkeza bunlar kimi həqiqətlər ilə ölümün həqiqi güzel simasını gördüm. Korkarak deyil bəlkə bir cihetle müştakane mevtin yüzüne baktım. Ehl-i tarîkatça rabıta-i mevtin bir sırrını anladım.

§88

Sonra herkesi zevaliyle ağlatan və herkesi özünə meftun və müştak eden və günah və gaflet ilə geçen və geçmiş gençliğime baktım; o güzel süslü çarşafı (elbisesi) içinde, gayet çirkin, sarhoş, sersem bir yüz gördüm. Əgər mahiyetini bilmeseydim bir neçə sene məni sarhoş edib güldürmesine bedel, yüz sene dünyada kalsam məni ağlattıracaktı. Necə ki öylelerden biri ağlayarak demiş: لَيْتَ الشَّبَابَ يَعُودُ يَوْمًا فَاُخْبِرَهُ بِمَا فَعَلَ الْمَشٖيبُ Yani “Keşke gençliğim bir gün dönseydi, ihtiyarlık mənim başıma ne qədər hazîn haller getirdiğini ona şekva edib söyleyecektim.” Bəli, bu zat kimi gençliğin mahiyetini bilmeyen ihtiyarlar, gençliklerini düşünüb teessüf və tahassürle ağlırlar.

§89

Halbuki gençlik, əgər ehl-i qəlb, ehl-i huzur və aklı başında və qəlbi yerinde bulunan mü’minlerde olsa, ibadəte və hayrata və ticaret-i uhreviyeye sarf edilse; en qüvvətli bir vesile-i ticaret və güzel və şirin bir vasıta-i hayrattır. Və o gençlik, vazife-i diniyesini bilib sû-i istimal etmeyenlere qiymətli, zevkli bir nemət-i İlahiyedir. Əgər istikamet, iffet, takva birlikdə olmazsa çox tehlikeleri var. Taşkınlıklarıyla, saadet-i ebediyesini və hayat-ı uhreviyesini zedeler, bəlkə hayat-ı dünyeviyesini də berbat edər. Bəlkə bir iki sene gençlik zevkine bedel, ihtiyarlıkta çox seneler gam və keder çeker.

§90

Madam ki ekser insanlarda gençlik zərərli düşür, biz ihtiyarlar Allah’a şükretmeliyiz ki gençlik tehlikelerinden və zararlarından kurtulduk. Hər şey kimi əlbəttə gençliğin də lezzetleri gidəcək. Əgər ibadəte və hayra sarf edilmiş isə o gençliğin meyvələri onun yerinde bâki kalıp hayat-ı ebediyede bir gençlik kazanmasına vesile olur.

§91

Sonra ekser nâsın âşık və müptela olduğu dünyaya baktım. Nur-u Kur’an ilə gördüm ki birbiri içinde üç küllî dünya var. Biri esma-i İlahiyeye bakar, onların âyinesidir. İkinci yüzü âhirete bakar, onun mezraasıdır. Üçüncü yüzü ehl-i dünyaya bakar, ehl-i gafletin mel’abegâhıdır.

§92

Hem hər kəsin bu dünyada koca bir dünyası var. Âdeta insanlar adedince dünyalar birbiri içine girmiş. Lakin hər kəsin hususi dünyasının direği, öz hayatıdır. Ne vaxt cismi kırılsa dünyası başına yıkılır, kıyameti kopar. Ehl-i gaflet, öz dünyasının belə çabuk yıkılacaq vaziyetini bilmediklerinden umumî dünya kimi daimî zannedip perestiş edər.

§93

Başkalarının dünyası kimi çabuk yıkılır, bozulur, mənim də hususi bir dünyam var. Bu hususi dünyam, bu kısacık ömrümle ne faydası var deyə düşündüm. Nur-u Kur’an ilə gördüm ki:

§94

Hem mənim hem hər kəs üçün bu dünya, muvakkat bir ticaretgâh və hər gün dolar boşalır bir misafirhane və gelen geçenlerin alışverişi üçün yol üstünde kurulmuş bir pazar və Nakkaş-ı Ezelî’nin teceddüd eden, hikmetle yazar bozar bir defteri və hər bahar bir yaldızlı məktubu və hər bir yaz bir manzum kasidesi və o Sâni’-i Zülcelal’in cilve-i esmasını tazelendiren, gösteren âyineleri və âhiretin fidanlık bir bahçesi və rahmet-i İlahiyenin bir çiçekdanlığı və âlem-i bekada gösteriləcək olan levhaları yetiştirmeye mahsus muvakkat bir tezgâhı mahiyetinde gördüm. Bu dünyayı bu surette yaratan Hâlık-ı Zülcelal’e yüz min şükrettim.

§95

Və anladım ki dünyanın, âhirete və esma-i İlahiyeye bakan güzel içyüzlerine qarşı nev-i insana muhabbet verilmişken o muhabbeti sû-i istimal edərək fâni, çirkin, zərərli, gafletli yüzüne qarşı sarf ettiğinden حُبُّ الدُّنْيَا رَاْسُ كُلِّ خَطٖيئَةٍ hadîs-i şerifinin sırrına mazhar olmuşlar.

§96

Bax, ey ihtiyar və ihtiyareler! Mən Kur’an-ı Hakîm’in nuruyla və ihtiyarlığımın ihtarıyla və iman də gözümü açmasıyla bu həqiqəti gördüm və çox risalelerde kat’î bürhanlarla ispat ettim. Özümə həqiqi bir teselli və qüvvətli bir rica və parlak bir ziya gördüm. Və ihtiyarlığıma memnun oldum və gençliğin gitmesinden mesrur oldum. Siz də ağlamayınız və şükrediniz. Madam ki iman var və həqiqət böyledir; ehl-i gaflet ağlasın, ehl-i dalalet ağlasın.

§97

Doqquzuncu Rica

§98

Harb-i Umumî’de esaretle, Rusya’nın şark-ı şimalîsinden, çox uzaq olan Kosturma vilayetinde bulunuyordum. Orada Tatarların kiçik bir camii, meşhur Volga Nehri’nin kenarında bulunurdu. Oradaki arkadaşlarım olan esir zabitler içinde sıkılıyordum. Yalnızlık istədim, dışarıda izinsiz gezemiyordum. Tatar mahallesi, kefaletle məni o Volga Nehri’nin kenarındaki kiçik camiye aldılar. Mən yalnız olaraq camide yatıyordum. Bahar da yaxın. O şimal kıtasının çoxlu uzun gecelerinde çox uyanık kalıyordum. O karanlık gecelerde və karanlıklı gurbette, Volga Nehri’nin hazîn şırıltıları və yağmurun rikkatli şıpıltıları və rüzgârın firkatli esmesi, məni derin gaflet uykusundan muvakkaten uyandırdı.

§99

Gerçi daha özümü ihtiyar bilmiyordum lakin Harb-i Umumî’yi gören ihtiyardır. Güya يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شٖيبًا sırrına mazhar olaraq elə günlerdir ki çocukları ihtiyarlandırdığı cihetle, qırx yaşında iken özümü seksen yaşında bir vaziyette buldum. O karanlıklı uzun gece və hazîn gurbet və hazîn vaziyet içinde hayattan və vatandan bir meyusiyet geldi. Aczime, yalnızlığıma baktım, ümidim kesildi. O halette iken Kur’an-ı Hakîm’den imdat geldi; dilim حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedi, kalbim də ağlayarak dedi:

§100

غَرٖيبَمْ بٖى كَسَمْ ضَعٖيفَمْ نَاتُوَانَمْ اَلْاَمَانْ گُويَمْ عَفُوْ جُويَمْ مَدَدْ خٰواهَمْ زِدَرْگَاهَتْ اِلٰهٖى

§101

Ruhum də vatanımdaki eski dostları düşünüb o gurbette vefatımı tahayyül edərək Niyazi-i Mısrî kimi dedim:

§102

Dünya gamından geçip, yokluğa kanat açıp,

§103

Şevk ilə hər dem uçup, çağırırım dost, dost!

§104

deyə dostları arırdı. Hər ne ise… O hüzünlü, rikkatli, firkatli uzun gurbet gecesinde, dərgah-ı İlahîde zaaf və aczim o qədər böyük bir şefaatçi və vesile oldu ki indi də hayretteyim. Çünki bir neçə gün sonra, gayet hilaf-ı me’mul bir surette, yayan gidilse bir senelik mesafede, tək başımla Rusça bilmediyim halde firar ettim. Zaaf və aczime binaen gelen inayet-i İlahiye ilə hârika bir surette kurtuldum. Tâ Varşova və Avusturya’ya uğrayarak İstanbul’a qədər geldim ki bu surette kolaylıkla kurtulmak çox hârika olmuştu. Rusça bilen en cesur və en kurnaz adamların muvaffak olamadıkları, çox teshilat və çox kolaylıkla, o uzun firarî seyahati bitirdim.

§105

Lakin o Volga Nehri kenarındaki camideki mezkûr gecenin vaziyeti mənə bu qərarı verdirmiş ki bakiyye-i ömrümü mağaralarda geçirəcəyəm. Bu insanların hayat-ı içtimaiyesine karışmak artıq yeter. Madam ki sonunda yalnız kabre gidəcəyəm, yalnızlığa alışmak üçün şimdiden yalnızlığı ihtiyar edəcəyəm, demişdim.

§106

Lakin maatteessüf, İstanbul’daki ciddi və çox ahbap və İstanbul’un şaşaalı hayat-ı dünyeviyesi, hususan haddimden çox fazla mənə teveccüh eden şan və şeref kimi neticesiz şeyler, o qərarımı muvakkaten mənə unutturdular. Güya o gurbet gecesi, hayatımın gözünde nurlu siyahlıktı. Və İstanbul’un beyaz şaşaalı gündüzü, o həyat gözümün nursuz beyazı idi ki ileriyi göremedi, yenə yattı tâ iki sene sonra Gavs-ı Geylanî Fütuhu’l-Gayb kitabıyla tekrar gözümü açtırdı.

§107

Bax, ey ihtiyar və ihtiyareler! bilin ki ihtiyarlıktaki zaaf və acizlik, rəhmət və inayet-i İlahiyenin celbine vesiledir. Mən öz şahsımda çox hâdiselerle müşahede etdiyim kimi zeminin yüzündeki rahmetin cilvesi də gayet zahir bir tarzda bu həqiqəti gösterir. Çünki hayvanatın en âciz və en zayıfı, yavrulardır. Halbuki rahmetin en şirin və en güzel cilvesine mazhar, yenə onlardır. Bir ağacın başındaki yuvada bir yavrunun aczi, annesini en mutî bir nefer kimi –rahmetin cilvesi– istihdam edir. Etrafı gəzər, rızkını getirir. Ne vaxt o yavru kanatlarının kuvvetlenmesiyle acizliyini unutsa validesi ona “Sen git rızkını ara.” deyər, daha onu dinlemez.

§108

İşte bu sırr-ı rəhmət, yavruların hakkında cereyan ettiği kimi zaaf və acizlik noktasında yavrular hükmüne geçen ihtiyarlar hakkında da caridir. Mənə kanaat-i kat’iye verəcək derecede tecrübeler vardır ki necə çocukların aczlerine binaen rəhmət tarafından rızıkları hârika bir surette memeler musluklarından gönderilir və akıttırılır. Elə də masumiyet kesbeden imanlı ihtiyarların rızıkları da bereket surətində gönderilir. Hem bir hanenin bereket direği, o hanedeki ihtiyarlar olduğu hem bir haneyi belalardan muhafaza edici, içindeki beli bükülmüş masum ihtiyarlar və ihtiyareler bulunduğu (Hâşiye[4]) hadîs-i şerifin bir parçası olan وَ لَوْلَا الشُّيُوخُ الرُّكَّعُ لَصُبَّ عَلَيْكُمُ الْبَلَاءُ صَبًّا yani “Beli bükülmüş ihtiyarlarınız olmasaydı, belalar sel kimi üzerinize dökülecekti.” deyə ferman etmekle, bu həqiqəti ispat edir.

§109

İşte madam ki ihtiyarlıktaki zaaf və acizlik, bu derece rahmet-i İlahiyenin celbine medardır. Və madam ki Kur’an-ı Hakîm

§110

اِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ اَحَدُهُمَٓا اَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَٓا اُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرٖيمًا ۞ وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانٖى صَغٖيرًا

§111

âyetiyle, beş cihetle gayet mu’cizane bir surette ihtiyar peder və valideye qarşı hürmete və şefkate evlatları davet edir. Və madam ki İslâmiyet dini, ihtiyarlara hörmət və merhameti emredir. Və madam ki insaniyet fıtratı, ihtiyarlara qarşı hörmət və merhameti iktiza edir. Əlbəttə biz ihtiyarlar, gençlik iştihasıyla olan muvakkat bir zevk-i maddî yerine, manevî və daimî və mühim inayet-i İlahiyeden və rikkat-i cinsiyeden gelen rəhmət və hörmət və rəhmət və hürmetten neş’et eden ezvak-ı ruhaniyeyi alırıq. O halde biz bu ihtiyarlığımızı, yüz gençliğe değişmemeliyiz.

§112

Bəli, mən özüm sizi temin edirəm ki: “Eski Said’in on senelik gençliğini mənə verseler, mən indi Yeni Said’in bir senelik ihtiyarlığını vermeyəcəyəm.” Mən ihtiyarlığımdan razıyım, siz də razı olmalısınız.

§113

Onuncu Rica

§114

Bir zaman esaretten geldikten sonra, İstanbul’da bir iki sene yenə gaflet galebe etti. Siyaset havası, nazarımı nəfsimdən kaldırıp âfaka dağıtmış iken, bir gün İstanbul’un Eyyüb Sultan kabristanının dereye bakan yüksək bir yerinde oturuyordum. İstanbul etrafındaki âfaka baktım. Birden, bakıram mənim hususi dünyam vefat edir, bazı cihette ruh çekilir kimi bir halet-i hayaliye mənə geldi. Dedim: “Acaba bu kabristanın mezar taşlarındaki yazıları mıdır ki mənə belə hayal verir?” deyə nazarımı çektim. Uzağa deyil, o kabristana baktım, kalbime ihtar edildi ki:

§115

“Bu sənin etrafındaki kabristanın yüz İstanbul içinde vardır. Çünki yüz defa İstanbul buraya boşalmış. Bütün İstanbul’un halkını buraya boşaltan bir Hâkim-i Kadîr’in hükmünden kurtulup müstesna kalamazsın, sən də gidəcəksən.”

§116

Mən kabristandan çıxıb bu dehşetli hayal ilə Sultan Eyyüb Camii’nin mahfelindeki kiçik bir odaya çox defa girdiyim kimi bu defa da girdim. Düşündüm ki: Mən üç cihette misafirim; bu menzilcikte misafir olduğum kimi İstanbul’da da misafirim, dünyada da misafirim. Misafir, yolunu düşünməli. Necə ki bu odadan çıkacağam, bir gün də İstanbul’dan da çıkacağam, digər bir gün də dünyadan çıkacağam.

§117

İşte bu halette, gayet rikkatli və firkatli, elemli bir hüzün və gam kalbime, başıma çöktü. Çünki mən yalnız bir iki dostu kaybetmirəm, İstanbul’da minlərlə sevdiyim dostlarımdan müfarakat kimi çox sevdiyim İstanbul’dan da ayrılacağam. Dünyada yüz minlərlə dostlarımdan iftirak kimi çox sevdiyim və müptela olduğum o güzel dünyadan da ayrılacağam deyə düşünürken yenə kabristanın o yüksək yerine gittim.

§118

Ara sıra sinemaya –ibret üçün– gittiğimden mənə, İstanbul içindeki insanlar, o dakikada sinemada geçmiş zamanın gölgelerini hazır zamana getirmek cihetiyle, ölmüş olanları ayakta gəzər surətində gösterdikleri kimi eynilə mən də o vaxt gördüyüm insanları, ayakta gezen cenazeler vaziyetinde gördüm. Hayalim dedi ki: “Madam bu kabristanda olanlardan bir kısmı sinemada gəzər kimi görülür; ileride kat’iyen bu kabristana girecekleri, girmiş kimi gör; onlar da cenazelerdir, gezirlər.”

§119

Birden Kur’an-ı Hakîm’in nuruyla və Gavs-ı A’zam Şeyh Geylanî Hazretlerinin irşadıyla, o hazîn halet, sürurlu və neşeli bir vaziyete inkılab etti. Belə ki:

§120

O hazîn hale qarşı Kur’an’dan gelen nur belə ihtar etti ki sənin, şimal-i şarkîde, Kosturma’daki gurbetinde bir iki esir zabit dostun vardı. Bu dostların hər halde İstanbul’a gideceklerini biliyordun. Sənə biri dese idi: “Sen İstanbul’a mı gidəcəksən, yoxsa burada mı kalacaqsan?” Əlbəttə zerre miktar ağlın varsa, İstanbul’a ferah və sürurla gitmesini qəbul edecektin. Çünki min birden doqquz yüz doksan doqquz ahbabın İstanbul’dadırlar. Burada bir iki tane kalmış, onlar da oraya gidecekler. Sənin üçün İstanbul’a getmək; hazîn bir firak, elîm bir iftirak deyil. Hem də geldin, memnun olmadın mı? O düşman memleketindeki çox karanlık uzun gecelerinden və çox soğuk fırtına kışlarından kurtuldun. Bu güzel (dünya cenneti kimi) İstanbul’a geldin.

§121

Eynilə elə də sənin küçüklüğünden bu yaşına qədər, sevdiklerinden yüzde doksan doqquzu sənə dehşet veren kabristana göçmüşler. Bu dünyada kalan bir iki dostun var, onlar da oraya gidecekler. Dünyada vefatın firak deyil, visaldir; o ahbaplara kavuşmaktır. Onlar, yani o ervah-ı bâkiye, eskimiş yuvalarını torpaq altında buraxıb bir kısmı yıldızlarda, bir kısmı âlem-i berzah tabakatında gezirlər deyə ihtar edildi.

§122

Bəli, bu həqiqəti Kur’an və iman o derece kat’î bir surette ispat etmişdir ki bütün bütün kalpsiz, ruhsuz olmazsa veyahut dalalet kalbini boğmamış isə görür kimi inanmak gerektir. Çünki bu dünyayı hədsiz enva-ı lütuf və ihsanıyla belə tezyin edib mükrimane və şefikane rububiyetini gösteren və toxumlar kimi en ehemmiyetsiz cüz’î şeyleri də muhafaza eden bir Sâni’-i Kerîm və Rahîm; masnuatı içinde en mükemmel və en câmi’ en ehemmiyetli və en çox sevdiyi masnuu olan insanı, əlbəttə və bilbedahe sureten göründüğü kimi belə merhametsiz, âkıbetsiz idam etməz, mahvetmez, zayi etməz. Bəlkə bir çiftçinin toprağa serptiği toxumlar kimi başqa bir hayatta sümbül vermək üçün Hâlık-ı Rahîm o sevgili masnuunu bir rəhmət kapısı olan torpaq altına muvakkaten atar. (Hâşiye[5])

§123

İşte bu ihtar-ı Kur’anîyi aldıktan sonra, o kabristan, İstanbul’dan ziyade mənə ünsiyetli oldu. Halvet və uzlet, mənə sohbet və muaşeretten daha ziyade hoş geldi. Mən də Boğaz tarafındaki Sarıyer’de, bir halvethane özümə buldum. Gavs-ı A’zam (ra) Fütuhu’l-Gayb’ıyla, mənə bir üstad və tabip və mürşid olduğu kimi İmam-ı Rabbanî də (ra) Mektubat’ıyla, bir enis, bir müşfik, bir hoca hükmüne geçti. O vaxt ihtiyarlığa girdiğimden və medeniyetin ezvakından çekildiğimden və hayat-ı içtimaiyeden sıyrıldığımdan çoxlu memnun oldum. Allah’a şükrettim.

§124

Bax, ey mənim kimi ihtiyarlık içine giren və ihtiyarlığın ihtarıyla vefatı çox tahattur eden zatlar! Kur’an’ın verdiyi ders-i iman nuruyla, ihtiyarlığı və vefatı və hastalığı hoş görmeliyiz bəlkə bir cihette sevmeliyiz. Madam ki iman kimi hədsiz dərəcədə qiymətli bir nemət bizdə vardır; ihtiyarlık da hoştur, hastalık da hoştur, vefat da hoştur. Nâhoş bir şey varsa o da günahtır, sefahettir, bid’atlardır, dalalettir.

§125

On Birinci Rica

§126

Esaretten geldikten sonra, İstanbul’da Çamlıca Tepesi’nde bir köşkte, merhum biraderzadem Abdurrahman ilə birlikdə oturuyorduk. Bu hayatım, hayat-ı dünyeviye cihetinde bizim gibilere en mesudane bir həyat sayılabilirdi. Çünki esaretten kurtulmuşdum, Dârülhikmette meslek-i ilmiyeme münasib en âlî bir tarzda neşr-i ilme muvaffakıyet vardı. Mənə teveccüh eden haysiyet və şeref, haddimden çox fazla idi. Mevkice İstanbul’un en güzel yeri olan Çamlıca’da oturuyordum. Hem hər şeyim mükemmeldi. Merhum biraderzadem Abdurrahman kimi gayet zeki, fedakâr hem bir talebe hem hizmetkâr hem kâtip hem evlad-ı maneviyem beraberdi.

§127

Dünyada hamıdan çox özümü mesud bilirken âyineye baktım; saçımda, sakalımda beyaz kılları gördüm. Birden esarette, Kosturma’daki camideki intibah-ı ruhî yenə başladı. Onun eseri olaraq, kalben merbut olduğum və medar-ı saadet-i dünyeviye zannetdiyim hâlâtı, esbabı tetkike başladım. Hangisini tetkik ettimse baktım ki çürüktür, alâkaya değmir, aldatır. O sıralarda en sadakatli zannetdiyim bir arkadaşımda, umulmadık bir sadakatsizlik və hatıra gəlməz bir vefasızlık gördüm. Hayat-ı dünyeviyeden bir ürkmek geldi. Kalbime dedim: “Acaba mən bütün bütün aldanmış mıyım? Görürəm ki həqiqət noktasında acınacaq halimize, çoxlu insanlar gıpta ilə bakırlar. Bütün bu insanlar divane mi olmuşlar, yoxsa indi mən divane mi oluram ki bu dünya-perest insanları divane görürəm?” Hər ne ise…

§128

Mən, ihtiyarlığın verdiyi şiddetli intibah cihetinde, en evvel alâkadar olduğum fâni şeylerin fâniliğini gördüm. Özümə də baktım, nihayet-i aczde gördüm. O vaxt, beka isteyen və beka tevehhümüyle fânilere müptela olan ruhum bütün qüvvəti ilə dedi ki: “Madam cismen fâniyim, bu fânilerden mənə ne xeyr gelebilir? Madam ki mən âcizim, bu âcizlerden ne bekleyebilirim? Mənim derdime çarə bulacaq bir Bâki-i Sermedî, bir Kadîr-i Ezelî lâzım.” deyərək taharriye başladım.

§129

O vaxt hər şeyden evvel, eskiden beri tahsil etdiyim ilme müracaat edib bir teselli, bir rica aramaya başladım. Maatteessüf o vakte qədər ulûm-u felsefeyi, ulûm-u İslâmiye ilə birlikdə havsalama doldurup o ulûm-u felsefeyi çox yanlış olaraq maden-i tekemmül və medar-ı tenevvür zannetmişdim. Halbuki o felsefî meseleler ruhumu çox fazla kirletmiş və terakkiyat-ı maneviyemde engel olmuştu.

§130

Birden Cənabı-Haqqın rəhmət və keremiyle Kur’an-ı Hakîm’deki hikmet-i kudsiye imdada yetişti. Çox risalelerde beyan edildiyi kimi o felsefî meselelerin kirlerini yıkadı, temizlettirdi.

§131

Ezcümle: Fünun-u hikmetten gelen zulümat-ı ruhiye, ruhumu kainata boğdururdu. Hangi cihete baktım, nur aradım; o meselelerde nur bulamadım, teneffüs edemedim. Tâ Kur’an-ı Hakîm’den gelen və لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ cümlesiyle ders verilen tevhid, gayet parlak bir nur olaraq bütün o zulümatı dağıttı; rahatla nefes aldım. Lakin nəfs və şeytan, ehl-i dalalet və ehl-i felsefeden aldıkları desə istinad edərək, ağıl və kalbe hücum ettiler. Bu hücumdaki münazarat-ı nefsiye lillahi’l-hamd qəlbin muzafferiyetiyle neticelendi.

§132

Çox risalelerde kısmen o münazaralar yazılmış. Onlara iktifa edib, burada yalnız binde bir muzafferiyet-i kalbiyeyi göstermek üçün minlərlə bürhandan bir tək bürhan beyan edəcəyəm. Tâ ki gençliğinde hikmet-i ecnebiye və ya fünun-u medeniye adı altındaki kısmen dalalet, kısmen malayaniyat meseleleriyle ruhunu kirletmiş, kalbini hasta etmiş, nəfsini şımartmış bir kısım ihtiyarların ruhunda temizlik yapsın. Tevhid hakkında şeytan və nəfsin şerrinden kurtulsun. Belə ki:

§133

Ulûm-u felsefiyenin vekaleti adına nəfsim dedi ki: Bu kainattaki esbabın, tabiatıyla bu mevcudata müdahaleleri var. Hər şey bir sebebe bakar. Meyveyi ağactan, hububatı topraktan isteməli. En cüz’î en kiçik bir şeyi də Allah’tan istəmək və Allah’a yalvarmak ne deməkdir?

§134

O vaxt nur-u Kur’an ilə sırr-ı tevhid, bu geləcək surette inkişaf etti. Kalbim o mütefelsif nəfsimə dedi:

§135

En cüz’î və en kiçik şey, en böyük şey kimi doğrudan doğruya bütün bu kainat Hâlık’ının kudretinden gəlir və hazinesinden çıkar. Başqa surette ola bilməz. Esbab isə bir perdedir. Çünki en ehemmiyetsiz və en kiçik zannetdiyimiz mahluklar, bazen sanat və yaradılış cihetinde en büyüğünden daha böyük olur. Sinek tavuktan sanatça ileri geçmezse də geri də kalmaz. Elə isə böyük kiçik tefrik edilmeyəcək. Ya bütünü esbab-ı maddiyeye taksim ediləcək veyahut bütünü birden bir tək zata veriləcəkdir. Birinci şık muhal olduğu kimi bu şık vâcibdir, zarurîdir.

§136

Çünki bir tək zata, yani bir Kadîr-i Ezelî’ye verilse; madam ki bütün mövcudatın nizam-nizam-intizamat və hikmetleriyle vücudu kat’î tahakkuk eden ilmi, hər şeyi ihata edir. Və madam ki ilminde hər şeyin miktarı taayyün edir. Və madam ki bilmüşahede hər vaxt hiçten, nihayətsiz suhuletle, nihayətsiz sanatlı masnular vücuda gəlir. Və madam ki o Kadîr-i Alîm’in bir kibrit çakar kimi “Emr-i kün feyekûn” ilə hangi şey olursa olsun icad edebildiğini, hədsiz qüvvətli deliller ilə çox risalelerde beyan ettiğimiz və hususan Iyirminci Məktub və Iyirmi Üçüncü Lem’a’nın âhirinde ispat edildiyi kimi hədsiz bir qüdrəti var; əlbəttə bilmüşahede görülen hârikulâde suhulet və kolaylık, o ihata-i ilmiyeden və azamet-i kudretten gəlir.

§137

Mesela, necə ki göze görülmeyen eczalı bir mürekkeple yazılan bir kitaba, o yazıyı göstermeye mahsus bir ecza sürülse o koca kitab, birden hər bir göze vücudunu gösterip özünü okutturur. Eynilə elə də o Kadîr-i Ezelî’nin ilm-i muhitinde, hər şeyin suret-i mahsusası bir miktar-ı muayyen ilə taayyün edir. O Kadîr-i Mutlak “Emr-i kün feyekûn” ilə o hədsiz kudretiyle və nâfiz iradesiyle, o yazıya sürülen ecza kimi gayet kolay və suhuletle qüdrətin bir cilvesi olan kuvvetini o mahiyet-i ilmiyeye sürer, o şeye vücud-u haricî verir; göze gösterir, nukuş-u hikmetini okutturur.

§138

Əgər bütün eşya birden o Kadîr-i Ezelî’ye və Alîm-i külli şey’e verilmezse; o vaxt sinek kimi en kiçik bir şeyin vücudunu, dünyanın ekser nevilerinden hususi bir mizan ilə toplamak lâzım gelmekle birlikdə, o kiçik sineğin vücudunda çalışan zerreler o sineğin sırr-ı yaradılışini və kemal-i sanatını bütün dekaikiyle bilmekle ola bilər.

§139

Çünki esbab-ı tabiiye ilə esbab-ı maddiye, bilbedahe və umum ehl-i ağlın ittifakıyla, hiçten icad edə bilməz. Elə isə hər halde onlar icad etse əlbəttə toplayacaq. Madam ki toplayacaq, hangi canlı olursa olsun, ekser anâsır və envaından numuneler, içinde vardır. Âdeta kainatın bir hülâsası, bir çərdəyi hükmündedir. Əlbəttə o halde bir çərdəyi bütün bir ağactan, bir canlıı bütün rûy-i zeminden ince elekle eleyip və en hassas bir mizan ilə ölçüp toplattırmak lâzım gəlir.

§140

Və madam ki esbab-ı tabiiye cahildir, camiddir; bir ilmi yoxdur ki bir plan, bir fihriste, bir model, bir program takdir etsin, ona göre manevî kalıba gelen zerratı eritip döksün; tâ dağılmasın, nizam-nizam-intizamını bozmasın. Halbuki hər şeyin şekli, heyeti hədsiz tarzlarda olabildiyi üçün hədsiz hadd ü hesaba gəlməz eşkâller, miktarlar içinde, bir tək şəkil və miktarda sel kimi akan anâsırın zerreleri dağılmayarak muntazaman, miktarsız, kalıpsız, birbiri üstünde kitle halinde durdurmak və canlıa muntazam bir vücud vermək; ne derece imkândan, ihtimalden, akıldan uzaq olduğu görünür. Əlbəttə kimin kalbinde körlük yoxsa görür.

§141

Bəli, bu həqiqətə binaen اِنَّ الَّذٖينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ bu âyet-i azîmenin sırrıyla (Hâşiye[6]) bütün esbab-ı maddiye toplansa, onların ihtiyarları da olsa, bir tək sineğin vücudunu və o vücudun cihazatını mizan-ı mahsusla toplayamazlar. Toplasalar da o vücudun miktar-ı muayyenesinde durduramazlar. Durdursalar da daima tazelenmekte olan və o vücuda gəlib çalışan zerratı, muntazaman çalıştıramazlar. Elə isə bilbedahe esbab, bu eşyaya sahib çıkamazlar. Demək, sahib-i həqiqileri başkadır.

§142

Bəli, elə bir sahib-i həqiqileri var ki مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ âyetinin sırrıyla bütün zeminin yüzündeki canlıı, bir sineğin ihyası qədər kolay yapar. Bir baharı, bir tək çiçək kolaylığında icad edər. Çünki toplamaya möhtac deyil. “Emr-i kün feyekûn”e mâlik olduğundan və hər baharda hədsiz mevcudat-ı bahariyenin madde-i unsuriyesinden başqa, hədsiz sıfât və ahval və eşkâllerini hiçten icad ettiğinden və ilminde hər şeyin planı, modeli, fihristesi və programı taayyün ettiğinden və bütün zerrat onun ilim və qüdrəti dairesinde hərəkət ettiklerinden, kibrit çakar kimi hər şeyi nihayet kolaylıkla icad edər. Və heç bir şey, zerre miktar hareketini şaşırmaz. Seyyarat mutî bir ordusu olduğu kimi zerrat də muntazam bir ordusu hükmüne geçer.

§143

Madam ki o qüdrət-i ezeliyeye istinaden hərəkət edirlər və o ilm-i ezelînin düsturuyla çalışırlar; bax o eserler, o qüdrətə göre vücuda gəlir. Yoxsa o kiçik, ehemmiyetsiz şahsiyetlerine bakmakla o eserler küçülmez. O qüdrətə intisap qüvvəti ilə bir sinek, bir Nemrut’u gebertir. Karınca, Firavun’un sarayını harap edər. Zerre kimi kiçik çam toxumu, dağ kimi koca bir çam ağacının yükünü omuzunda daşıyır. Bu həqiqəti çox risalelerde ispat ettiğimiz kimi necə ki bir nefer, əsgərlik vesikasıyla padşaha intisap noktasında yüz min defa öz kuvvetinden fazla, bir şahı esir etmək kimi eserlere mazhar olur. Elə də hər şey, o qüdrət-i ezeliyeye intisabıyla, yüz min defa esbab-ı tabiiyenin fevkinde mu’cizat-ı sanata mazhar ola bilər.

§144

Elhasıl: Hər şeyin nihayet derecede hem sanatlı hem suhuletli vücudu gösterir ki muhit bir ilim sahibi olan bir Kadîr-i Ezelî’nin eseridir. Yoxsa yüz min muhal içinde, deyil vücuda gəlmək, bəlkə imkân dairesinden çıxıb, imtina dairesine girəcək və mümkün suretinden çıxıb mümteni mahiyetine girəcək və heç bir şey vücuda gelmeyəcək, bəlkə də vücuda gelmesi muhal olacaqdır.

§145

İşte bu gayet ince və gayet qüvvətli və gayet derin və gayet zahir bir bürhan ilə şeytanın muvakkat bir şakirdi və ehl-i dalaletin və ehl-i felsefenin bir vekili olan nəfsim sustu. Və lillahi’l-hamd tam imana geldi. Və dedi ki:

§146

Bəli, mənə elə bir Hâlık və Rab lâzım ki en kiçik hatırat-ı kalbimi və en hafî niyazımı biləcək və en gizli ehtiyac-ı ruhumu yerine getirdiyi kimi mənə saadet-i ebediyeyi vermək üçün koca dünyayı âhirete tebdil edəcək və bu dünyayı kaldırıp âhireti yerine kuracaq hem sineği halk ettiği kimi semavatı da icad edəcək hem güneşi semanın yüzüne bir göz olaraq çaktığı kimi bir zerreyi də göz bebeğimde yerleştirəcək bir qüdrətə mâlik olsun. Yoxsa sineği halk edemeyen, hatırat-ı kalbime müdahale edə bilməz, niyaz-ı ruhumu işitemez. Semavatı halk etmeyen, saadet-i ebediyeyi mənə veremez. Elə isə mənim Rabb’im odur ki hem hatırat-ı kalbimi ıslah edər hem cevv-i havayı bulutlarla bir saatte doldurup boşalttığı kimi dünyayı âhirete tebdil edib, cenneti yapıp, kapısını mənə açar “Haydi gir!” deyər.

§147

Bax, ey nəfsim kimi bedbahtlık neticesinde bir kısım ömrünü nursuz felsefî və ecnebi fünununa sarf eden ihtiyar qardaşlarım! Kur’an’ın lisanındaki mütemadiyen لَا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ferman-ı kudsîsinden ne qədər qüvvətli və ne qədər hakikatli və heç bir cihette sarsılmaz və zedelenmez və tagayyür etməz kudsî bir rükn-ü imanîyi anlayın ki necə bütün manevî zulümatı dağıtır və manevî yaraları tedavi edər.

§148

Bu uzun macerayı, ihtiyarlığımın rica kapıları içinde derci, âdeta ihtiyarımla olmadı. İstemiyordum, bəlkə usandıracaq deyə çekiniyordum. Lakin mənə yazdırıldı diyebilirim. Hər ne isə sadede dönürəm.

§149

Saç və sakalımdaki beyaz kılların və bir vefadarın sadakatsizliği neticesinde o şaşaalı və zahiren tatlı və süslü İstanbul’un hayat-ı dünyeviyesinin ezvakından mənə bir nefret geldi. Nefs, meftun olduğu ezvakın yerinde manevî ezvak aradı. Bu ehl-i gafletin nazarında soğuk və ağır və nâhoş görünen ihtiyarlıkta, bir teselli, bir nur istedi. Felillahi’l-hamd Cənabı-Haqq’a yüz min şükür olsun, bütün o hakikatsiz, tatsız, âkıbetsiz ezvak-ı dünyeviye yerine; həqiqi, daimî və tatlı ezvak-ı imaniyeyi “Lâ İlahe İllâ Hû”da və nur-u tevhidde bulduğum kimi ehl-i gafletin nazarında soğuk və sakîl görünen ihtiyarlığı, o nur-u tevhid ilə çox hafif və hararetli və nurlu gördüm.

§150

Ey ihtiyar və ihtiyareler! Madam ki sizlerde iman var və madam ki imanı ışıklandıran və inkişaf ettiren namaz və niyaz var, ihtiyarlığınıza ebedî bir gençlik nazarıyla bakabilirsiniz. Çünki onunla ebedî bir gençlik kazanabilirsiniz. Həqiqi soğuk və sakîl və çirkin və zulmetli və elemli olan ihtiyarlık isə ehl-i dalaletin ihtiyarlıklarıdır bəlkə də onların gençlikleridir. Onlar ağlamalı, onlar “vâ-esefâ, vâ-hasretâ” deməli. Sizler, ey muhterem imanlı ihtiyarlar! ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ deyip mesrurane şükretmelisiniz.

§151

On İkinci Rica

§152

Bir zaman Isparta vilayetinin Barla nahiyesinde nefiy adı altında, işkenceli bir esaretle yalnız və kimsesiz, bir köyde ihtilattan və muhabereden men’edilmiş bir vaziyette hem hastalık hem ihtiyarlık hem də gurbet içinde gayet pərişan bir halde iken Cənabı-Haqq; kemal-i merhametinden, Kur’an-ı Hakîm’in nüktelerine, sırlarına dair mənim üçün medar-ı teselli bir nur ihsan etmişdi. Onunla o acı, elîm, hazîn vaziyetimi unutmaya çalışıyordum. Vatanımı, ahbabımı, akaribimi unutabiliyordum. Lakin “vâ-hasretâ” birisini unutamıyordum. O da hem biraderzadem hem manevî evladım hem en fedakâr talebem hem en cesur bir arkadaşım olan merhum Abdurrahman idi. Altı yeddi sene evvel məndən ayrılmıştı. Ne o mənim yerimi bilir ki yardıma koşsun, teselli versin və ne də mən onun vaziyetini biliyordum ki onunla muhabere edeyim, dertleşeyim. Mənim bu ihtiyarlık vaziyeti zamanımda elə fedakâr, sadık biri mənə lâzımdı.

§153

Sonra birden biri mənə bir məktub verdi. Məktubu açtım gördüm ki Abdurrahman’ın mahiyetini tam gösterir bir tarzda bir məktub ki o məktubun bir kısmı Iyirmi Yeddinci Məktub’un fıkraları içinde, üç zahir kerameti gösterir bir tarzda dercedilmişdir. O məktub məni çox ağlattırmış və el-ân da ağlattırır. Merhum Abdurrahman o mektupla çox ciddi və samimi bir surette, dünyanın ezvakından nefret ettiğini və en böyük maksadı mənə yetişip küçüklüğünde mənim ona bakdığım kimi o da ihtiyarlığımda mənə hizmet etmekti. Hem dünyada mənim həqiqi vazifem olan neşr-i esrar-ı Kur’aniyede, muktedir kalemiyle mənə yardım etmekti. Hattâ mektubunda yazırdı: “Yirmi otuz risaleyi mənə gönder, hər birisinden iyirmi otuz nüsha yazıp və yazdıracağam.” dirdi.

§154

O məktub, mənə dünyaya qarşı qüvvətli bir ümit verdi. Deha derecesinde zekâya mâlik və həqiqi evladın çox fevkinde bir sadakat və irtibatla mənə hizmet edəcək belə cesur bir talebemi buldum deyə; o işkenceli esareti, o kimsesizliği, o gurbeti, o ihtiyarlığı unuttum. O məktubdan evvel iman-ı bi’l-âhirete dair tabettirdiyim Onuncu Söz’ün bir nüshası eline geçmişdi. Güya o risale ona bir tiryak idi ki altı yeddi sene zarfında aldığı bütün manevî yaralarını tedavi etti. Gayet qüvvətli və parlak bir iman ilə ecelini beklir kimi mənə o məktubu yazmış.

§155

Bir iki ay sonra, Abdurrahman vasıtasıyla yenə mesudane bir hayat-ı dünyeviye geçirmek tasavvurunda iken “vâ-hasretâ” birden onun vefat haberini aldım. Bu haber o derece məni sarstı ki beş senedir daha o təsir altındayım. O vaxt bulunduğum işkenceli esaret və yalnızlık və gurbet və ihtiyarlık və hastalığım; on derece onların fevkinde mənə bir firkat, bir rikkat, bir hüzün verdi. Mənim merhume validemin vefatıyla hususi dünyamın yarısı, onun vefatıyla vefat etmiş diyordum. Abdurrahman’ın vefatıyla da bâki kalan o biri yarı dünyam da vefat etti gördüm. Dünyadan bütün bütün alâkam kesildi. Çünki o, dünyada kalsaydı hem dünyadaki vazife-i uhreviyemin qüvvətli bir medarı və məndən sonra tam yerime geçəcək bir hayru’l-halef və hem də bu dünyada en fedakâr bir medar-ı teselli, bir arkadaşım olabilirdi. Və en zeki bir talebem, bir muhatap və Risale-i Nur eczalarının en emin bir sahibi və muhafızı olurdu.

§156

Bəli, insaniyet itibarıyla belə bir zayiat, mənim kimi insanlara çox hırkatlidir, yandırır. Gerçi zahiren tahammüle çalışıyordum lakin ruhumda şiddetli fırtına vardı. Əgər ara sıra Kur’an’ın nurundan gelen teselli teskin etmeseydi mənim üçün dayanmak mümkün olamayacaktı. O zaman Barla derelerine, dağlarına yalnız gedib geziyordum. Hâlî yerlerde oturup o teessürat-ı hazîne içinde, eski zamanda Abdurrahman kimi sadık talebelerimle geçirdiyim mesudane həyat levhaları sinema kimi hayalimden geçtikçe ihtiyarlık və gurbetin verdiyi sürat-i teessür mukavemetimi kırırdı.

§157

Birden كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ âyet-i kudsiyenin sırrı inkişaf etti. Mənə يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى! يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى! dedirtti və onunla həqiqi teselli verdi. Bəli, mən o hâlî derede, o hazîn halette, bu âyet-i kudsiyenin sırrıyla, Mirkatü’s-Sünne Risalesi’nde işarə edildiyi kimi özümü üç böyük cenaze başında gördüm:

§158

Biri: Əlli beş yaşıma qədər, əlli beş ölmüş və hayat-ı ömrümde defnedilmiş Saidlerin kabri üstünde, bir mezar taşı olaraq özümü gördüm.

§159

İkinci cenaze: Zaman-ı Âdem’den (as) beri, mənim hemcinsim və nevim vefat edib mazi kabrinde defnedilmiş olan o böyük cenazenin başında mezar taşı hükmünde olan bu asrın yüzünde gəzər, karınca kimi kiçik bir canlı surətində özümü gördüm.

§160

Üçüncü cenaze isə: İnsanlar kimi hər sene dünya yüzünde seyyar bir dünyanın vefatıyla böyük dünya da bu ayənin sırrıyla vefat edeceği, hayalimin önünde tecessüm etti.

§161

İşte Abdurrahman’ın vefatının hüznünden gelen bu dehşetli manayı bütün bütün aydınlattıracaq və həqiqi teselli və sönmez nur verəcək bu âyet-i kerîme, mana-yı işarîsiyle imdada yetişti: فَاِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظٖيمِ

§162

Bəli, bu ayə bildirdi ki: Madam ki Cənabı-Haqq var, o hər şeye bedeldir. Madam ki o bâkidir, əlbəttə o kâfidir. Bir tək cilve-i inayəti, bütün dünya yerini tutar. Və bir cilve-i nuru, mezkûr üç böyük cenazeye manevî həyat verir. Cenazeler olmadığını, bəlkə vazifelerini bitirmiş, başqa âlemlere gitmiş olduklarını gösterir.

§163

Üçüncü Lem’a’da bu sırrın izahı geçtiğinden ona iktifaen burada yalnız derim ki: كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ… اِلٰى اٰخِرِ âyetinin mealini gösteren iki defa يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى! يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى! məni, gayet elîm o hazîn haletten kurtardı. Belə ki:

§164

Birinci defa يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى dedim, dünya və dünyadaki Abdurrahman kimi hədsiz alâkadar olduğum ahbapların zevalinden və rabıtalarım kopmasından neş’et eden hədsiz manevî yaralar içinde bir ameliyat-ı cerrahiye nevinde bir tedavi başladı.

§165

İkinci defa يَا بَاقٖى اَنْتَ الْبَاقٖى cümlesi bütün o hədsiz, manevî yaralara hem merhem hem tiryak oldu. Yani sən bâkisin; giden gitsin, sən yetersin. Madam ki sən bâkisin, zeval bulan hər şeye bedel bir cilve-i rahmetin kâfidir. Madam ki sən varsın, sənin varlığına iman ilə intisabını bilen və sırr-ı İslâmiyet’le o intisaba göre hərəkət eden insana hər şey var. Fena və zeval, mevt və adem bir perdedir, bir tazelenmektir; ayrı ayrı menzillerde gezmek hükmündedir deyə düşünüb tamamıyla o hırkatli, firkatli, hazîn, elîm, karanlıklı, dehşetli halet-i ruhaniye; sürurlu, neşeli, ləzzətli, nurlu, sevimli, ünsiyetli bir halete inkılab etti. Lisanım və kalbim, bəlkə hal dili ilə bütün zerrat-ı vücudum “Elhamdülillah” dediler.

§166

İşte o cilve-i rahmetin binden bir cüzü şudur ki: Mən o hüzüngâhım olan dereden və o hüzün-engiz haletten Barla’ya döndüm. Baktım ki Kuleönlü Mustafa namında bir genç, məndən ilm-i hale ait abdest və namaza dair bir neçə meseleyi sormak üçün gelmiş. O vaxt misafirleri qəbul etmediyim halde, onun ruhundaki ihlas və ileride Risale-i Nur’a edeceği qiymətli hizmeti (Hâşiye[7]) güya hiss-i kable’l-vuku ilə ruhum o gencin ruhunda okudu. Onu geriye çevirmedim, qəbul ettim. (Hâşiye[8])

§167

Sonra tebeyyün etti ki Risale-i Nur hizmetinde və məndən sonra hayru’l-halef olaraq, bir vâris-i həqiqi vazifesini tam yerine getirəcək olan Abdurrahman yerine, Cənabı-Haqq Mustafa’yı numune olaraq mənə göndermiş ki səndən bir Abdurrahman aldım, mukabilinde bu gördüyün Mustafa kimi otuz Abdurrahman o vazife-i diniyede sənə hem talebe hem biraderzade hem evlad-ı manevî hem qardaş hem fedakâr arkadaş verəcəyəm. Bəli, lillahi’l-hamd otuz Abdurrahman’ı verdi.

§168

O vaxt dedim: Ey ağlayan kalbim! Madam ki bu numuneyi gördün və onunla o manevî yaraların en mühimmini tedavi etti, sair bütün səni müteessir eden yaraları da tedavi edeceğine kanaatin gelməlidir.

§169

Bax, ey mənim kimi ihtiyarlık zamanında gayet sevdiyi evladını və ya akrabasını kaybeden və beline yüklenmiş ihtiyarlığın ağır yüküyle birlikdə firaktan gelen ağır gamları da başına yüklenen ihtiyar qardaşlar və ihtiyare hemşireler! Mənim vaziyetimi anladınız ki sizinkinden çox şiddetli iken, madam ki belə bir âyet-i kerîme tedavi etti, şifa verdi. Əlbəttə Kur’an-ı Hakîm’in eczahane-i kudsiyesinde, umum dertlerinize şifa verəcək ilaçları vardır. Əgər iman ilə ona müracaat edib və ibadətle o ilaçları istimal etseniz, belinizde və başınızdaki o ihtiyarlığın və gamların ağır yükləri gayet hafifleşəcəkdir.

§170

Bu mebhasın uzun yazılmasının sırrı isə merhum Abdurrahman’a ziyade dua-yı rəhmət ettirmek düşüncesidir. Sizi usandırmasın. Hem sizi bəlkə ziyade müteellim edəcək en acıklı və nefret verib ürkütəcək en dehşetli yaramı, gayet nâhoş, elîm bir surette sizə göstermekten maksadım: Kur’an-ı Hakîm’in kudsî tiryakı ne derece hârikulâde bir ilaç və parlak bir nur olduğunu göstermektir.

§171

On Üçüncü Rica (Hâşiye[9])

§172

Bu ricada sergüzeşt-i hayatımın mühim bir levhasından bahsedeceğimden herhalde bir derece uzun olacaq. Usanmamanızı və gücenmemenizi arzu edirəm.

§173

Harb-i Umumî’de, Rus’un esaretinden kurtulduktan sonra, İstanbul’da iki üç sene Dârülhikmette hizmet-i diniye məni orada durdurdu. Sonra Kur’an-ı Hakîm’in irşadıyla və Gavs-ı A’zam’ın himmetiyle və ihtiyarlığın intibahıyla İstanbul’daki hayat-ı medeniyeden usanç və şaşaalı hayat-ı içtimaiyeden bir nefret geldi. “Dâü’s-sıla” tabir edilen iştiyak-ı vatan hissi, məni vatanıma sevk etti. Madam ki öləcəyəm, vatanımda öleyim deyə Van’a gittim.

§174

Hər şeyden evvel, Van’da Horhor denilen medresemin ziyaretine gittim. Baktım ki sair Van haneleri kimi onu da Rus istilasında Ermeniler yakmışlardı. Van’ın meşhur kalesi ki dağ kimi yekpare taştan ibarettir. Mənim medresem onun tam altında və ona tam bitişiktir. Mənim terk etdiyim yeddi səkkiz sene evvel, o medresemdeki hakikaten dost, qardaş, enis talebelerimin hayalleri gözümün önüne geldi. O fedakâr arkadaşlarımın bir kısmı həqiqi şehit digər bir kısmı da o musibet yüzünden manevî şehit olaraq vefat etmişlerdi.

§175

Mən ağlamaktan özümü tutamadım və kalenin tâ medresenin üstündeki iki minare yüksekliğinde medreseye nâzır tepesine çıktım, oturdum. Yeddi səkkiz sene evvelki zamana hayalen gittim. Mənim hayalim qüvvətli olduğu üçün məni o zamanda hayli gezdirdi. Etrafta kimse yoktu ki məni o hayalden çevirsin və o zamandan çeksin. Çünki yalnız idim. Yeddi səkkiz sene zarfında, gözümü açtıkça bir asır zaman geçmiş qədər bir tahavvülat görüyordum. Baktım ki mənim medresemin etrafındaki şəhər içi Kaledibi mevkii, bütün baştan aşağıya qədər yandırılmış, tahrip edilmiş. Evvelki gördüyümden şimdiki gördüyüme, güya iki yüz sene sonra dünyaya gəlib elə hazîn nazarla baktım. O hanelerdeki adamların çoğu ilə dost və ahbap idim. Kısm-ı a’zamı Allah rəhmət etsin muhaceret ilə vefat etmişler, gurbette pərişan olmuşlardı. Hem Ermeni mahallesinden başqa Van’ın bütün Müslümanlarının haneleri tahrip edilmiş gördüm. Mənim kalbim en derinden sızladı. O qədər rikkatime dokundu ki minlərlə gözüm olsaydı birlikdə ağlayacaktı.

§176

Mən, gurbetten vatanıma döndüm; gurbetten kurtuldum zannediyordum. “Vâ-esefâ” gurbetin en dehşetlisini vatanımda gördüm. On İkinci Rica’da bahsi geçen Abdurrahman kimi ruhumla çox alâkadar yüzer talebelerimi, dostlarımı kabirde və o ahbapların yerlerini harabezar gördüm. Eskiden beri hatırımda olan bir zatın bir fıkrası vardı, tam manasını göremiyordum, o hazîn levha qarşısında tam manasını gördüm. Fıkra budur:

§177

لَوْلَا مُفَارَقَةُ الْاَحْبَابِ مَا وَجَدَتْ لَهَا الْمَنَايَا اِلٰى اَرْوَاحِنَا سُبُلًا

§178

Yani “Eğer dostlardan müfarakat olmasaydı ölüm, ruhlarımıza yol bulamazdı ki gelsin, alsın.” Demək, en ziyade insanı öldüren, ahbaptan müfarakattır. Bəli, heç bir şey məni o vaziyet qədər yandırmamış, ağlatmamış. Əgər Kur’an’dan, imandan meded gelmeseydi o gam, o keder, o hüzün ruhumu uçuracaq kimi tesirat yapacaktı.

§179

Eskiden beri şairler şiirlerinde, ahbaplarıyla görüştükleri menzillerin mürur-u zamanla harabegâhlarına ağlamışlar. Bunun en firkatli levhasını da mən gözümle gördüm. İki yüz sene sonra gayet sevdiyi dostların mahall-i ikametine uğrayan bir adamın hüznüyle hem ruhum hem kalbim gözüme yardım edib ağladılar. O vaxt, gözümün önünde harabezara dönmüş yerlerin, gayet mamur və şenlikli və neşeli və sürurlu bir surette bulunduğu zaman, iyirmi seneye yaxın en tatlı bir hayatta tedris ilə qiymətli talebelerimle geçirdiyim hayatımın o şirin safahatı, birer birer sinema levhaları kimi canlanıp görünerek, sonra vefat edib gedər tarzında, hayali gözümün önünde epey zaman devam etti.

§180

O vaxt ehl-i dünyanın haline çox taaccüb ettim. Necə özlərini aldatırlar? Çünki o vaziyet, dünyanın tam fâni olduğunu və insanlar da içinde misafir bulunduğunu bilbedahe gösterdi. Ehl-i həqiqətin mütemadiyen, dünya gaddardır, mekkârdır, fenadır, aldanmayınız demeleri ne qədər doğru olduğunu gözümle gördüm.

§181

Hem insan necə cismiyle, hanesiyle alâkadardır; elə də kasabasıyla, memleketiyle bəlkə dünyasıyla alâkadar olduğunu özüm də gördüm. Çünki mən vücudum itibarıyla ihtiyarlık rikkatinden iki gözümle ağlarken, medresemin yalnız ihtiyarlığı deyil bəlkə vefatından dolayı on gözle ağlamak istiyordum. Və o şirin vatanımın yarı ölmesiyle yüz gözle ağlamaya ehtiyacım vardı.

§182

Rivayet-i hadîste vardır ki hər sabah bir melaike çağırır: لِدُوا لِلْمَوْتِ وَابْنُوا لِلْخَرَابِ yani “Ölmek üçün tevellüd edib dünyaya gelirsiniz, harap olmaq üçün binalar yapıyorsunuz.” dir. İşte bu həqiqəti, kulağımla deyil gözümle işitiyordum.

§183

Bəli, o vaziyetim o vaxt məni necə ağlattırmış; on senedir hayalim, o vaziyete uğradıkça yenə ağlır. Bəli, minlərlə sene yaşamış o ihtiyar kalenin başındaki menzillerin harap olması və onun altındaki şəhərin səkkiz sene zarfında səkkiz yüz sene qədər ihtiyarlanması və kale altındaki gayet hayattar və mecma-ı ahbap olan medresemin vefatı, umum Osmanlı Devleti’nde bütün medreselerin vefatını gösteren cenazesinin manevî azametine işarəen koca Van Kalesi’nin yekpare taşı, ona bir mezar taşı olmuş. Âdeta o medresedeki səkkiz sene evvel mənimlə birlikdə bulunan merhum talebelerim, kabirlerinde mənimlə birlikdə ağlırlar. Bəlkə o kasabanın harabe duvarları, dağılmış taşları mənimlə birlikdə ağlırlar və onları ağlır kimi gördüm.

§184

Mən o vaxt anladım ki vatanımdaki bu gurbete dayanamayacağam, ya mən də kabre onların yanına gitmeliyim veyahut dağda bir mağaraya çekilip ecelimi orada beklemeliyim deyə düşündüm. Dedim: Madam ki dünyada belə tahammül edilmez, sabır-şiken, mukavemetsûz, yandırıcı firkatler var. Əlbəttə mevt, hayata racihtir. Hayatın bu ağır vaziyeti çekilir dertlerden deyildir.

§185

O vaxt cihat-ı sitte denilen altı cihete nazar gezdirdim, karanlıklı gördüm. O şiddet-i teessürden gelen gaflet mənə dünyayı korkunç, boş, hâlî, başıma yıkılacaq bir tarzda gösterdi. Ruhum isə düşman vaziyetini alan hədsiz belalara qarşı bir nöqtə-i istinad ararken və ruhta ebede qədər uzanan hədsiz arzuları tatmin edəcək bir nöqtə-i istimdad taharri ederken və o hədsiz firak və iftiraktan və tahrip və vefattan gelen hüzün və gama qarşı teselli beklerken, birden Bəyanı Möcüzə Quran’ın

§186

سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ ۞ لَهُ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ يُحْيٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

§187

âyetinin həqiqəti tecelli etti. O rikkatli, firkatli, dehşetli, hüzünlü hayalden məni kurtardı, gözümü açtırdı.

§188

Baktım ki meyvedar ağacların başlarındaki meyvələri tebessüm edər bir tarzda mənə bakırlar “Bize də dikkat et, yalnız harabezara baxıb durma.” diyorlardı. Bu âyet-i kerîmenin həqiqəti belə ihtar edirdi ki: Van sahrasının sahifesinde misafir olan insanların eliyle yazılan və şəhər suretini alan sun’î bir məktubun, Rus istilası denilen dehşetli bir sel belasına düşüp silinmesi nədən səni bu qədər müteessir edir? Asıl Mâlik-i Həqiqi və hər şeyin sahibi və Rabb’i olan Nakkaş-ı Ezelî’ye bak ki bu Van sahifesinde mektubatı, kemal-i şaşaa ilə eski zamanda gördüyün vaziyeti yenə devam edib yazılırlar. O yerler boş, harap, hâlî kalmış deyə ağlamaların, Mâlik-i Həqiqi’sinden gaflet və insanları misafir tasavvur etmemekten və mâlik tevehhüm etmək yanlışından ileri gəlir.

§189

Lakin o yanlışlıktan və o yakıcı vaziyetten bir həqiqət kapısı açıldı. Və o həqiqəti tam qəbul etmeye nəfs hazırlandı. Bəli, necə ki bir demir ateşe sokulur tâ yumuşasın, güzel və menfaattar bir şəkil verilsin. Elə də o hüzün-engiz halet və o dehşetli vaziyet ateş oldu, nəfsimi yumuşattı. Bəyanı Möcüzə Quran, mezkûr ayənin hakikatiyle, həqiqətlər-i imaniyenin feyzini tam ona gösterdi, qəbul ettirdi.

§190

Bəli, lillahi’l-hamd bu ayənin həqiqəti, iman feyziyle (Iyirminci Məktub kimi risalelerde kat’î ispat ettiğimiz kimi) hər kəsin qüvvət-i imaniyesi nisbetinde inkişaf eden elə bir nöqtə-i istinad ruha və kalbe verdi ki o vaziyetin dehşetinden yüz derece ziyade korkunç, zərərli musibetlere qarşı gelebilir bir qüvvəti, iman-ı billahtan verdi. Və belə ihtar etti ki sənin Hâlık’ın olan bu memleketin Mâlik-i Həqiqi’sinin emrine hər şey musahhardır, hər şeyin dizgini onun elindedir, ona intisabın yeter.

§191

O Hâlık’ıma dayanıp tanıdıktan sonra, düşman suretini alan bütün şeyler, düşmanlıklarını terk ettiler; ağlattıran hazîn haller, məni neşelendirmeye başladılar. Hem çox risalelerde kat’î bürhanlarla da ispat ettiğimiz kimi o hədsiz arzulara qarşı iman-ı bi’l-âhiretten gelen nur ilə elə bir nöqtə-i istimdad verdi ki deyil küçücük və muvakkat, qısa, dünyevî ahbaplara qarşı arzu və rabıtalarıma bəlkə ebedü’l-âbâdda, âlem-i bekada, saadet-i ebediyede hədsiz uzun arzularıma kâfi gelebilir bir nöqtə-i istimdad verdi.

§192

Çünki bir cilve-i rahmetiyle, muvakkat bir misafirhanesi olan bu dünyanın bir menzili olan bu zeminin yüzünde, o misafirlerini bir iki saat sevindirmek üçün bahar sofrasında hadd ü hesaba gəlməz sanatlı, şirin nemətlərini, hər baharda ihsan edib bir kahvaltı hükmünde o misafirlere yedirdikten sonra, mesken-i ebedîlerinde səkkiz daimî cenneti hədsiz bir zamanda, hədsiz enva-ı nimetiyle doldurup ibadına ihzar eden bir Rahmanu’r-Rahîm’in rahmetine iman ilə istinad edib, intisabını bilen əlbəttə elə bir nöqtə-i istimdad bulur ki en edna derecesi, hədsiz ebedî emellere meded verib idame edər.

§193

Hem o ayənin hakikatiyle, imanın ziyasından gelen nur elə parlak bir surette tecelli etti ki o zulümatlı olan cihat-ı sitteyi gündüz kimi aydınlattırdı. Çünki bu medresem və bu şehirde talebe və dostlarımın arkalarında kalıp ağlamak vaziyetini belə aydınlattırdı ki: Ahbabın gittikleri âlem karanlıklı deyil, yalnız yerlerini değiştirdiler; yenə görüşeceksiniz deyə ihtar etti. Ağlamayı tamamen kestirdi. Və dünyada onların yerine geçəcək və benzeyəcək olanları bulacağamı ifham etti. Bəli, lillahi’l-hamd hem vefat eden Van medresesini Isparta medresesiyle ihya edib, oradaki ahbapları də daha çox, daha qiymətli talebeler və ahbaplarla manen ihya etti.

§194

Hem bildirdi ki dünya boş, hâlî olmadığını və harap olmuş bir memleket suretini yanlış tasavvur ettiğimi, bəlkə Mâlik-i Həqiqi hikmetinin iktizasıyla, sun’î insanların levhasını değiştirir, mektubunu tazelendirir. Bir ağacın bir kısım meyvelerini kopardıkça yerine yenə başqa meyvelerin geldiyi kimi nev-i beşerde bu zeval və firak də bir teceddüddür, tazelenmektir. İman noktasında, ahbapsızlıktan gelen elîmane bir hüzün deyil bəlkə başqa güzel bir yerde görüşmek üzere ayrılmaktan gelen, lezizane bir hüzün veren bir tazelenmektir.

§195

Hem o dehşetli vaziyetten, kainatın mevcudatının karanlıklı görünen yüzünü aydınlattı. Mən də o vaxt o halete şükretmek istədim, Arabî bu fıkra geldi, tam o həqiqəti tasvir etti. Belə ki dedim:

§196

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاٖيمَانِ الْمُصَوِّرِ مَا يُتَوَهَّمُ اَجَانِبَ اَعْدَاءً اَمْوَاتًا مُوَحِّشٖينَ اَيْتَامًا بَاكٖينَ ؛ اَوِدَّاءَ اِخْوَانًا اَحْيَاءً مُونِسٖينَ مُرَخَّصٖينَ مَسْرُورٖينَ ذَاكِرٖينَ مُسَبِّحٖينَ

§197

Yani “O şiddetli haletin tesirinden gelen gaflet ilə kainatın mevcudatı bir kısmı düşman və ecnebi (Hâşiye[10]) bir kısmı müthiş cenazeler, digər kısmı isə kimsesizlikten ağlayan yetimler surətində; gafil nəfsimə tevehhüm ilə gösterilen bu korkunç levhayı, nur-u iman ilə aynelyakîn gördüm ki o ecnebi, düşman görünenler birer dost kardeştirler. Və o müthiş cenazeler isə kısmen hayattar və ünsiyetkâr və kısmen vazifeden terhis edilenlerdir. Və o ağlayan yetimlerin vaveylâları isə zikir və tesbihin zemzemeleri olduğunu nur-u iman ilə gördüyümden, o hədsiz nemətlərin menbaı olan imanı mənə veren Hâlık-ı Zülcelal’e hədsiz hamdedirəm. Və bu dünyada, bu dünya qədər böyük hususi dünyamdaki bütün mövcudatı, həmd və tesbihat-ı İlahiyede tasavvur və niyetim ilə istimal etmək bir hakkım olduğu nöqtə-i nazarından, bütün o mevcudatın hər birisinin və umumunun hal dilileriyle birlikdə Elhamdülillahi alâ nuri’l-iman deriz.” deməkdir.

§198

Hem o gafletkârane halet-i müthişeden hiçe inen ezvak-ı həyat və bütün bütün çekilip kuruyan emeller və en dar bir daire içinde sıkışıp kalan bəlkə mahvolan şahsıma ait nemətlər, lezzetler birden (başqa risalelerde kat’î bir surette ispat ettiğimiz kimi) nur-u iman ilə qəlbin etrafındaki o dar daireyi elə genişlettirdi ki kainatı içine aldı və o Horhor bahçesinde kurumuş və lezzetini kaçırmış nemətlər yerinde, dâr-ı dünya və dâr-ı âhireti birer sofra-i nemət və birer tabla-i rəhmət şekline getirdi. Göz, kulak, qəlb kimi on deyil, yüz cihazat-ı insaniyenin hər birini, gayet uzun bir el surətində, hər mü’minin derecesi nisbetinde o iki sofra-i Rahman’a uzatıp, hər tarafından nimetleri toplayacaq bir tarzda gösterdiğinden hem bu ulvi həqiqəti ifade hem o hədsiz nimete şükür üçün o vaxt belə demişdim:

§199

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى نُورِ الْاٖيمَانِ الْمُصَوِّرِ لِلدَّارَيْنِ مَمْلُوؤَتَيْنِ مِنَ النِّعْمَةِ وَ الرَّحْمَةِ لِكُلِّ مُؤْمِنٍ حَقًّا يَسْتَفٖيدُ مِنْهُمَا بِحَوَاسِّهِ الْكَثٖيرَةِ الْمُنْكَشِفَةِ بِاِذْنِ خَالِقِهٖ

§200

Yani “Dünya və âhireti nemət və rahmetle doldurmuş bir surette, həqiqi mü’minlerin nur-u iman və İslâmiyet’le inkişaf və inbisat etmiş bütün hâsselerinin elleriyle o iki muazzam sofradan istifadeyi temin eden və gösteren nur-u iman nimetinin mukabiline, o imanı mənə veren Hâlık’ıma, bütün zerrat-ı vücudumla dünya və âhiret dolusu həmd və şükür, elimden gelse yaparım.” deməkdir.

§201

Madam ki iman bu âlemde bu tesirat-ı azîmeyi yapar, əlbəttə dâr-ı bekada elə semerat və füyuzatı olacaq ki bu dünyadaki ağıl ilə onlar ihata edilmez və təsvir edilməz.

§202

İşte, ey mənim kimi ihtiyarlık münasibətilə çoxlu dostların firak acılarını çeken ihtiyar və ihtiyareler! Sizin en ihtiyarınız hər ne qədər zahiren məndən yaşlı isə də manen mən onlardan daha ziyade ihtiyarlığımı tahmin edirəm. Çünki fıtratımda rikkat-i cinsiye ilə acımak hissi ziyade bulunduğundan, öz elemimden başqa minlərlə kardeşlerimin elemlerini də o şəfqət sırrıyla çektiğimden, yüzler sene yaşamış kimi ihtiyarım. Və siz ne qədər firak belasını çekmiş iseniz mənim qədər o belaya maruz kalmamışsınız.

§203

Çünki oğlum yoxdur ki yalnız oğlumu düşüneyim. Bendeki fitri olan bu ziyade acımaklık və şəfqət, minlərlə Müslüman evlatlarının, hattâ masum heyvanların teellümlerine qarşı də bir rikkat, bir elem, o sırr-ı şəfqət ilə hissediyordum. Hususi bir hanem yoxdur ki fikrimi yalnız ona hasredeyim; bəlkə bu memleket ilə və bəlkə âlem-i İslâm’ın kıtasıyla hanem kimi hamiyet-i İslâmiye noktasında alâkadarım. Və o iki böyük hanedeki dindaşlarımın elemleriyle müteellim və firaklarıyla mahzun oluram!

§204

İşte bütün ihtiyarlığımdan və firak belalarından gelen teessüratıma, mənə nur-u iman tam kâfi geldi; kırılmaz bir rica, kopmaz bir ümit, sönmez bir ziya, bitmez bir teselli verdi. Əlbəttə sizlərə ihtiyarlıktan gelen karanlık və gaflet və teessürat və teellümata, iman kâfi və vâfidir. Asıl en karanlıklı və en nursuz və tesellisiz ihtiyarlık və en elîm və müthiş firak, ehl-i dalaletin və ehl-i sefahetin ihtiyarlıklarıdır və firaklarıdır.

§205

O rica və ziya və teselli veren imanı zevk etmək və tesiratını hissetmek üçün ihtiyarlığa lâyık və İslâmiyet’e muvafık bəndəlikkârane bir tavr-ı şuurdarane takınmakla olur. Yoxsa gençlere benzemeye çalışmak və onların sarhoşça gafletlerine başını sokup ihtiyarlığını unutmakla deyildir.

§206

خَيْرُ شَبَابِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِكُهُولِكُمْ وَشَرُّ كُهُولِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِشَبَابِكُمْ –اَوْ كَمَا قَالَ–

§207

mealindeki hadîsi düşününüz. Yani “Gençlerinizin en iyisi, temkinde və sefahetlerden çekilmekte ihtiyarlara benzeyenlerdir. Və ihtiyarlarınızın en fenası, sefahette və başını gaflete sokmakta gençlere benzeyenlerdir.”

§208

Ey qardaşlarım! ihtiyarlar və hemşire ihtiyareler! Hadîs-i şerifte vardır ki: “Altmış yetmiş yaşlarında ihtiyar bir mü’min, dərgah-ı İlahiyeye elini kaldırıp dua ederken, rahmet-i İlahiye onun elini boş döndürmeye hicab edir.” Madam ki rəhmət sizə qarşı belə hörmət edir, siz də rahmetin bu hürmetini bəndəlikinizle ihtiram ediniz.

§209

On Dördüncü Rica

§210

Dördüncü Şuâ olan Âyet-i Nuriye-i Hasbiye’nin başının hülâsası dir ki: Bir zaman ehl-i dünya məni hər şeyden tecrit ettiklerinden beş çeşit gurbetlere düşmüşdüm. Sıkıntıdan gelen bir gaflet ilə Risale-i Nur’un teselli verici və meded edici nurlarına bakmayarak doğrudan doğruya kalbime baktım və ruhumu aradım.

§211

Gördüm ki gayet qüvvətli bir aşk-ı beka və şedit bir muhabbet-i vücud və böyük bir iştiyak-ı həyat və hədsiz bir acizlik və nihayətsiz bir möhtaclıq, məndə hükmedirdi. Halbuki müthiş bir fena, o bekayı söndürür. O haletimde, yanık bir şairin dediyi kimi dedim:

§212

Dil bekası, Hak fenası istedi mülk-ü tenim

§213

Bir devasız derde düştüm, âh ki Lokman bîhaber.

§214

Meyusane başımı eğdim, birden حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ imdadıma geldi “Məni dikkatle oku!” dedi. Mən də günde beş yüz defa okudum. Okudukça yalnız ilmelyakîn ilə deyil, aynelyakîn ilə çox qiymətli envarından doqquz mertebe-i hasbiye mənə inkişaf etti.

§215

Birinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Bendeki aşk-ı beka; bendeki bekaya deyil bəlkə sebepsiz və bizzat mahbub olan kemal-i mutlak sahibi, Zat-ı Zülkemal’in və Zülcelal’in bir isminin bir cilvesinin mahiyetimde bir gölgesi bulunduğundan, fıtratımda o Kâmil-i Mutlak’ın varlığına və kemaline və bekasına müteveccih olan muhabbet-i fitriye, gaflet yüzünden yolunu şaşırmış, gölgeye yapışmış, âyinenin bekasına âşık olmuştu. حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ geldi, perdeyi kaldırdı.

§216

Gördüm və hissettim və hakkalyakîn zevk ettim ki bekamın ləzzəti və saadeti, eynilə və daha mükemmel bir tarzda Bâki-i Zülkemal’in bekasına və mənim Rabb’im və İlah’ım olduğuna, tasdik və imanımda və iz’anımda vardır. Bunun edillesi, zevi’l-ehsası hayrette bırakacaq gayet derin və dakik on iki hemhemler və şuur-u imanlar ilə Risale-i Hasbiye’de beyan edilmişdir.

§217

İkinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Fıtratımdaki hədsiz aczimle birlikdə, ihtiyarlık və gurbet və kimsesizlik və tecridim içinde; ehl-i dünya desiseleriyle, casuslarıyla mənə hücum ettikleri hengâmda kalbime dedim: “Əlləri bağlı, zayıf və hasta bir tək adama ordular taarruz edir. Mənim üçün bir nöqtə-i istinad yox mu?” deyə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ âyetine müracaat ettim. Mənə o ayə bildirdi ki:

§218

İntisab-ı imanî vesikasıyla Kadîr-i Mutlak elə bir Sultan’a intisap edersin ki zemin yüzünde hər baharda dörd yüz min milletten mürekkeb nebatat və hayvanat ordularının bütün cihazatlarını kemal-i nizam-nizam-intizam ilə vermekle birlikdə, başta insan olaraq hayvanatın muazzam ordusunun bütün erzaklarını, deyil medeni insanların son zamanlarda keşfetdikləri et və şeker və sair taamların hülâsaları kimi bəlkə yüz derece o medeni hülâsalardan daha mükemmel və bütün taamların hər nevinden toxum və çərdək denilen Rahmanî hülâsalara koyup və o hülâsaları də onların pişirmelerine və inbisatlarına dair qədərî tarifeler içinde sarıp, muhafaza üçün kiçik sandukçalara koyup tevdi edər. O sandukçaların icadı “Kün” emrinde bulunan “kâf-nun” fabrikasından o qədər çabuk və kolay və çoklukla olur ki Kur’an deyər: “Hâlık emreder, meydana gəlir.” Madam ki sən, intisab-ı imanî tezkeresiyle belə bir nöqtə-i istinad bulabildiğinden, hədsiz bir qüvvətə və qüdrətə dayanabilirsin.

§219

Mən də ayədən bu dersimi aldıkça elə bir kuvve-i maneviyeyi buldum ki deyil şimdiki düşmanlarıma, bəlkə dünyaya meydan okuyabilir bir iktidar-ı imanî hissederek, bütün ruhumla birlikdə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ dedim.

§220

Üçüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Mən o gurbetler və hastalıklar və mazlumiyetlerin tazyikiyle dünyadan alâkamı kesilmiş bularak, ebedî bir dünyada və bâki bir memlekette daimî bir saadete namzet olduğumu iman telkin ettiği hengâmda; tahassür akıtan “Of, of!”tan vazgeçip, beşaşet izhar eden “Oh, oh!” dedim.

§221

Lakin bu gaye-i hayal və hedef-i ruh və netice-i fıtratın tahakkuku ancaq və ancaq bütün mahlukatının bütün harekâtlarını və sekenatlarını və ahval və a’mallerini, kavlen və fiilen bilen və kaydeden və bu küçücük və âciz-i mutlak nev-i insanı özünə dost və muhatap eden və bütün mahlukat üstünde bir makam veren bir Kadîr-i Mutlak’ın hədsiz kudretiyle və insana nihayətsiz inayət və ehemmiyet vermesiyle ola bilər deyə düşünürken bu iki noktada, yani belə bir qüdrətin faaliyeti və zahiren bu ehemmiyetsiz insanın hakikatli ehemmiyeti hakkında imanın inkişafını və qəlbin itminanını veren bir izah istədim. Yenə o ayəyə müracaat ettim. Dedi ki: “ حَسْبُنَا daki نَا ya dikkat edib sənin ilə birlikdə hal dili və lisan-ı kāl ilə حَسْبُنَا yı kimler söylürlər, dinlə!” emretti.

§222

Birden baktım ki hədsiz kuşlar və kuşçuklar olan sinekler və hesapsız heyvanlar və nihayətsiz nebatlar və gayetsiz ağaclar də mənim kimi hal dili ilə حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ manasını yâd edirlər və hər kəsin yâdına getirirlər ki bütün şerait-i hayatiyelerini tekeffül eden elə bir vekilleri var ki birbirine benzeyen və maddeleri bir olan yumurtalar və birbirinin misli kimi katreler və birbirinin eyni kimi habbeler və birbirine müşabih çekirdeklerden kuşların yüz min çeşitlerini, heyvanların yüz min tarzlarını, nebatatın yüz min nevini və ağacların yüz min sınıfını yanlışsız, noksansız, iltibassız, süslü, mizanlı, nizam-nizam-intizamlı, birbirinden ayrı, farikalı bir surette gözümüz önünde, hususan hər baharda gayet çox, gayet kolay, gayet geniş bir dairede, gayet çoklukla halk edər, yapar bir qüdrətin azamet və haşmeti içinde beraberlik və benzeyişlik və birbiri içinde və bir tarzda yapılmalarıyla vahdetini və ehadiyetini bizə gösterir və belə hədsiz mu’cizatı ibraz eden bir fiil-i rububiyete, bir tasarruf-u hallakıyete müdahale və iştirak mümkün olmadığını bildirir deyə anladım.

§223

Hər mü’min kimi mənim hüviyet-i şahsiyemi və mahiyet-i insaniyemi anlamaq isteyenler və mənim kimi olmaq arzu edenler حَسْبُنَا daki نَا cemiyetinde bulunan enenin, yani nəfsimin tefsirine baksınlar. Ehemmiyetsiz, hakir və fakir görünen vücudum –hər mü’minin vücudu kimi– ne imiş, həyat ne imiş, insaniyet ne imiş, İslâmiyet ne imiş, iman-ı tahkikî ne imiş, marifetullah ne imiş, muhabbet necə olacakmış? Anlasınlar, dersini alsınlar!

§224

Dördüncü Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Bir vaxt ihtiyarlık, gurbet, hastalık, mağlubiyet kimi vücudumu sarsan arızalar, bir gaflet zamanıma rast gəlib şiddetle alâkadar və meftun olduğum vücudumu, bəlkə mahlukatın vücudlarını “Ademe gidir.” deyə elîm bir endişe verirken yenə bu Âyet-i Hasbiye’ye müracaat ettim. Dedi: “Manama dikkat et və iman dürbünüyle bak!”

§225

Mən də baktım və iman gözüyle gördüm ki: Bu zerrecik vücudum, hər mü’minin vücudu kimi hədsiz bir vücudun âyinesi və nihayətsiz bir inbisat ilə hədsiz vücudları kazanmasına bir vesile və özündən daha qiymətli bâki, müteaddid vücudları meyvə veren bir kelime-i hikmət bulunduğunu və mensubiyet cihetiyle bir an yaşaması, ebedî bir vücud qədər qiymətli olduğunu ilmelyakîn ilə bildim.

§226

Çünki şuur-u iman ilə bu vücudum, Vâcibü’l-vücud’un eseri və sanatı və cilvesi olduğunu anlamakla, vahşi evhamdan və hədsiz firaklardan və hədsiz müfarakat və firakların elemlerinden kurtulup mevcudata, hususan canlılara taalluk eden ef’al və esma-i İlahiye adedince uhuvvet rabıtalarıyla münasibət peyda eylediyim bütün sevdiyim mevcudata muvakkat bir firak içinde daimî bir visal var olduğunu bildim.

§227

İşte iman ilə və imandaki intisap ilə hər mü’min kimi bu vücudum də hədsiz vücudların firaksız envarını kazanır, öz gitse də onlar arkada kaldığından özü kalmış kimi memnun olur.

§228

Hülâsa: Ölüm firak deyil, visaldir, tebdil-i mekândır, bâki bir meyveyi sümbül vermektir.

§229

Beşinci Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Yenə bir vaxt hayatım çox ağır şerait ilə sarsıldı və nazar-ı dikkatimi ömre və hayata çevirdi. Gördüm ki: Ömrüm koşarak gidir, âhirete yakınlaşmış. Hayatım də tazyikat altında sönmeye yüz tutmuş. Halbuki Hay ismine dair risalede izah edilen hayatın mühim vazifeleri və böyük meziyetleri və qiymətli faydaları belə çabuk sönmeye deyil bəlkə uzun yaşamaya lâyıktır deyə müteellimane düşündüm. Yenə üstadım olan حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ âyetine müracaat ettim. Dedi: “Sana həyatı veren Hayy-ı Kayyum’a göre hayata bak!”

§230

Mən də baktım, gördüm ki hayatımın mənə bakması bir isə Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a bakması yüzdür və mənə ait neticesi bir isə Hâlık’ıma ait bindir. Bu halde marzî-i İlahî dairesinde bir an yaşaması kâfidir, uzun zaman istəməz.

§231

Bu həqiqət dörd mesele ilə beyan edilir. Ölü olmayanlar veyahut diri olmaq isteyenler, hayatın mahiyetini və hakikatini və həqiqi hukukunu o dörd mesele içinde arasınlar, bulsunlar və dirilsinler!..

§232

Hülâsası şudur ki: Həyat, Zat-ı Hayy-ı Kayyum’a baktıkça və iman də hayata həyat və ruh oldukça beka bulur hem bâki meyvələr verir hem elə yükseklenir ki sermediyet cilvesini alır, daha ömrün kısalığına və uzunluğuna bakılmaz.

§233

Altıncı Mertebe-i Nuriye-i Hasbiye: Müfarakat-ı umumiye hengâmında olan harab-ı dünyadan haber veren âhir zaman hâdisatı içinde müfarakat-ı hususiyemi ihtar eden ihtiyarlık və âhir ömrümde bir hassasiyet-i fevkalâde ilə fıtratımdaki cemal-perestlik və güzellik sevdası və kemalâta meftuniyet hisleri inkişaf ettikleri bir zamanda, daimî tahribatçı olan zeval və fena və mütemadî tefrik edici olan mevt və adem, dehşetli bir surette bu güzel dünyayı və bu güzel mahlukatı hırpaladığını, parça parça edib güzelliklerini bozduğunu fevkalâde bir şuur və teessür ilə gördüm. Fıtratımdaki aşk-ı mecazî, bu hale qarşı şiddetli galeyan və isyan ettiği zamanda bir medar-ı teselli bulmak üçün yenə bu Âyet-i Hasbiye’ye müracaat ettim. Dedi: “Məni oku və dikkatle manama bak!”

§234

Mən də Sure-i Nur’daki اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ … اِلٰى اٰخِرِ âyetinin rasathanesine girip imanın dürbünüyle bu Âyet-i Hasbiye’nin en uzaq tabakalarına və şuur-u imanî hurdebîni ilə en ince esrarına baktım, gördüm:

§235

Necə ki âyineler, şişeler, şeffaf şeyler, hattâ kabarcıklar; güneş ziyasının gizli və çeşit çeşit cemalini və o ziyanın elvan-ı seb’a denilen yeddi renginin mütenevvi güzelliklerini gösterirlər və teceddüd və taharrükleriyle və ayrı ayrı kabiliyetleriyle və inkisaratlarıyla o cemal və o güzellikleri tazeleştirirlər və inkisaratlarıyla güneşin və ziyasının və elvan-ı seb’asının gizli güzelliklerini güzel izhar edirlər.

§236

Eynilə elə də Şems-i ezel və ebed olan Cemil-i Zülcelal’in cemal-i kudsîsine və nihayətsiz güzel Əsmaül-Hüsnasının sermedî güzelliklerine âyinedarlık edib cilvelerinin tazelenmesi üçün bu güzel masnûlar, bu tatlı mahluklar, bu cemalli mevcudat, heç durmayarak gəlib gidirlər; özlərində görünen güzellikler və cemaller, özlərinin malı olmadığını, bəlkə tezahür etmək isteyen sermedî və mukaddes bir cemalin və daimî tecelli eden və görünmek isteyen mücerred və münezzeh bir hüsnün işarəleri və alâmetleri və lem’aları və cilveleri olduğunun çoxlu qüvvətli delilleri Risale-i Nur’da tafsilen izah edilmiş. Burada o bürhanlardan üç tanesi, qısaca gayet makul bir surette zikredilmişdir deyə beyana başlar.

§237

Bu risaleyi gören hər bir zevk-i selim ashabı hayrette kalmakla birlikdə özlərinin istifadelerinden başqa, gayrılarının da istifadelerine çalışmayı lâzım bulurlar. Hususan ikinci bürhanda beş nöqtə beyan edilir. Aklı çürük, qəlbi bozuk olmayan, hər halde takdir və tahsin və tasvip ilə “Mâşâallah, fetebârekellah” diyəcək; fakir, hakir görülen vücudunu teali ettirəcək hârika bir mu’cize olduğunu derk və tasdik edəcək.

§238

On Beşinci Rica (Hâşiye[11])

§239

Bir zaman Emirdağı’nda ikamete memur və tək başıma bir menzilde âdeta bir haps-i münferid və mənə çox ağır gelen tarassudlar və tahakkümler ilə mənə işkence vermelerinden hayattan usandım, hapisten çıktığıma teessüf ettim. Ruh u canımla Denizli Hapsini arzuladım və kabre girmeyi istədim. Və “Hapis və kabir, bu tarz-ı hayata müreccahtır.” deyə ya hapse və ya kabre girmeye qərar verirken, inayet-i İlahiye imdada yetişti; kalemleri teksir makinesi olan Medresetü’z-Zehra şakirdlerinin ellerine, yeni çıkan teksir makinesini verdi. Birden Nur’un qiymətli mecmualarından hər tanesi, bir qələm ilə beş yüz nüsha meydana geldi. Fütuhata başlamaları, o sıkıntılı həyatı mənə sevdirdi “Hadsiz şükür olsun.” dedirtti.

§240

Bir miktar sonra Risale-i Nur’un gizli düşmanları fütuhat-ı Nuriyeyi çekemediler. Hükûmeti aleyhimize sevk ettiler. Yenə həyat mənə ağır gelmeye başladı. Birden inayet-i Rabbaniye tecelli etti. En ziyade Nurlara möhtac olan alâkadar memurlar, vazifeleri itibarıyla müsadere edilen Nur Risalelerini kemal-i merak və dikkatle mütalaa ettiler. Lakin Nurlar onların kalplerini özünə taraftar eyledi. Tenkit yerinde takdire başlamalarıyla, Nur dershanesi çox genişlendi; maddî zararımızdan yüz derece ziyade menfaat verdi, sıkıntılı telaşlarımızı hiçe indirdi.

§241

Sonra gizli düşman münafıklar, hükûmetin nazar-ı dikkatini mənim şahsıma çevirdiler. Eski siyasî hayatımı hatırlattırdılar. Hem adliyeyi hem Maarif Dairesini hem Zabıtayı hem Dâhiliye Vekaletini evhamlandırdılar. Partilerin cereyanları və komünistlerin perdesinde anarşistlerin tahrikatıyla o evham genişlendi. Bizi tazyik və tevkif və ellerine geçen risaleleri müsadereye başladılar. Nur şakirdlerinin faaliyetine tevakkuf geldi. Mənim şahsımı çürütmek fikriyle, bir kısım resmî memurlar, heç kimsenin inanmayacağı isnadlarda bulundular. Çox acib iftiraları işaaya çalıştılar. Lakin kimseyi inandıramadılar.

§242

Sonra çox âdi bahanelerle, zemheririn en şiddetli soğuk günlerinde məni tevkif edərək, böyük və gayet soğuk və iki gün sobasız bir koğuşta tecrid-i mutlak içinde hapsettiler. Mən kiçik odamda günde kaç defa soba yakar və daima mangalımda ateş varken, zafiyet və hastalığımdan zor dayanabilirdim. Indi, bu vaziyette hem soğuktan bir sıtma hem dehşetli bir sıkıntı və hiddet içinde çırpınırken bir inayet-i İlahiye ilə bir həqiqət kalbimde inkişaf etti.

§243

Manen: “Sen hapse Medrese-i Yusufiye adı vermişsin hem Denizli’de sıkıntınızdan min derece ziyade hem ferah hem manevî kâr hem oradaki mahpusların Nurlardan istifadeleri hem böyük dairelerde Nurların fütuhatı kimi neticeler, sizə şekva yerinde minlərlə şükrettirdi, hər bir saat hapsinizi və sıkıntınızı, on saat ibadət hükmüne getirdi; o fâni saatleri bâkileştirdi. İnşâallah bu Üçüncü Medrese-i Yusufiyedeki musibetzedelerin Nurlardan istifadeleri və teselli bulmaları, sənin bu soğuk və ağır sıkıntını hararetlendirip, sevinçlere çevirəcək və hiddet ettiğin adamlar əgər aldanmışlarsa bilmeyerek sənə zulmedirlər. Onlar hiddete lâyık deyillər. Əgər bilerek və garazla və dalalet hesabına səni incitirlər və işkence yapıyorlarsa onlar çox yaxın bir zamanda, ölümün idam-ı ebedîsiyle kabrin haps-i münferidine girip, daimî sıkıntılı azap çekecekler. Sən onların zulmü yüzünden hem sevap hem fâni saatlerini bâkileştirmeyi hem manevî lezzetleri hem vazife-i ilmiye və diniyeyi ihlas ilə yapmasını kazanırsan!” deyə ruhuma ihtar edildi.

§244

Mən də bütün kuvvetimle “Elhamdülillah” dedim. İnsaniyet damarıyla o zalimlere acıdım. “Yâ Rabbi! Onları ıslah eyle!” deyə dua ettim.

§245

Bu yeni hâdisede, ifademde Dâhiliye Vekaletine yazdığım kimi on vecihle kanunsuz olduğu və kanun adına kanunsuzluk eden o zalimler –asıl suçlu onlar olması kimi– elə bahaneleri aradılar; işitenleri güldürəcək və hakperestleri ağlattıracaq iftiraları və uydurmalarıyla ehl-i insafa gösterdiler ki Risale-i Nur’a və şakirdlerine ilişmeye, kanun və hak cihetinde imkân bulamırlar, divaneliğe sapırlar.

§246

Ezcümle: Bir ay bizi tecessüs eden memurlar, bir şey bahane bulamadıklarından bir pusula yazıp ki: “Said’in hizmetkârı bir dükkândan rakı almış, ona götürmüş.” O pusulayı imza ettirmek üçün heç kimseyi bulamayıp sonra yabani və sarhoş bir adamı yakalamışlar, tehditkârane “Gel bunu imza et!” demişler. O da demiş: “Tövbeler tövbesi olsun, bu acib yalanı kim imza edə bilər?” Onları, pusulayı yırtmaya mecbur etmiş.

§247

İkinci bir numune: Bilmediyim və indi də tanımadığım bir zat, atını məni gezdirmek üçün vermiş, mən də rahatsızlığım üçün teneffüs kasdı ilə ekser günlerde, yazda bir iki saat gezerdim. O at və araba sahibine əlli liralık kitab vermeye söz vermişdim. Tâ kaidem bozulmasın və minnet altına girmeyeyim. Əcəba bu bax heç bir zərər ihtimali var mı? Halbuki “O at kimindir?” deyə əlli defa bizlerden hem vali hem adliyeciler hem zabıta və polisler sordular. Güya böyük bir hâdise-i siyasiye və asayişe temas eden bir vakıadır. Hattâ bu manasız soruşların kesilmesi üçün iki zat hamiyeten biri “At benimdir.” diğeri “Araba benimdir.” dedikleri üçün ikisini də mənimlə birlikdə tevkif ettiler.

§248

Bu numunelere kıyasen, çox çocuk oyuncaklarına seyirci olub gülerek ağladık və anladık ki: Risale-i Nur’a və şakirdlerine ilişenler, maskara olurlar.

§249

O numunelerden latîf bir muhavere: Mənim tevkif kâğıdımda səbəb, emniyeti ihlâl suçu yazıldığından, mən daha o pusulayı görmeden müddeiumuma dedim: “Seni geçen gece gıybet ettim.” Emniyet Müdürü hesabına məni konuşturan bir polise: “Eğer min müddeiumumî və min emniyet müdürü qədər bu memlekette emniyet-i umumiyeye hizmet etmemiş isem –üç defa– Allah məni kahretsin!” dedim.

§250

Sonra bu sırada, bu soğukta, en ziyade istirahate və üşümemeye və dünyayı düşünmemeye möhtac olduğum bir hengâmda, garazı və kasdı ihsas edər bir tarzda, məni bu tahammülün fevkinde bu tehcir və tecrit və tevkif və tazyike sevk edenlere, fevkalâde iğbirar və kızmak geldi. Bir inayət imdada yetişti. Manen kalbe ihtar edildi ki:

§251

İnsanların sənə ettikleri ayn-ı zulümlerinde, ayn-ı adalet olan qədər-i İlahînin böyük bir hissesi var və bu hapiste yiyəcək rızkın var. O rızkın səni buraya çağırdı. Ona qarşı rıza və teslim ilə mukabele lâzım.

§252

Hikmət və rahmet-i Rabbaniyenin də böyük bir hissesi var ki bu hapistekileri nurlandırmak və teselli vermək və sizə sevap kazandırmaktır. Bu hisseye qarşı, səbir içinde minlərlə şükretmek lâzımdır.

§253

Hem sənin nefsinin bilmediyin kusurlarıyla onda bir hissesi var. O hisseye qarşı istiğfar və tövbe ilə nəfsinə “Bu tokada müstahak oldun!” demelisin.

§254

Hem gizli düşmanların desiseleriyle bazı safdil və vehham memurları iğfal ilə o zulme sevk etmək cihetiyle, onların da bir hissesi var. Ona qarşı Risale-i Nur’un o münafıklara vurduğu dehşetli manevî tokatlar, sənin intikamını tamamen onlardan almış. O, onlara yeter.

§255

En son hisse, bilfiil vasıta olan resmî memurlardır. Bu hisseye qarşı, onların Nurlara tenkit niyetiyle bakmalarında, istəyər istəməz şübhəsiz iman cihetinde istifadelerinin hatırı üçün وَالْكَاظِمٖينَ الْغَيْظَ وَالْعَافٖينَ عَنِ النَّاسِ düsturuyla onları affetmek, bir ulüvv-ü cenablıktır.

§256

Mən də bu hakikatli ihtardan kemal-i ferah və şükür ilə bu yeni Medrese-i Yusufiyede durmaya, hattâ aleyhimde olanlara yardım etmək üçün özümə mûcib-i ceza zərərsiz bir suç yapmaya qərar verdim.

§257

Hem mənim kimi yetmiş beş yaşında və alâkasız və dünyada sevdiyi dostlarından, yetmişten ancaq hayatta beşi kalmış və onun vazife-i nuriyesini görəcək yetmiş min nur nüshaları bâki kalıp serbest gezirlər. Və bir dile bedel, minlərlə dil ilə hizmet-i imaniyeyi yapacaq kardeşleri, vârisleri bulunan mənim kimi bir adama kabir, bu hapisten yüz derece ziyade hayırlıdır. Və bu hapis də haricinde hürriyetsiz tahakkümler altındaki serbestiyetten yüz derece daha rahat, daha faydalıdır. Çünki haricinde, təkbaşına yüzer alâkadar memurların tahakkümlerini çekmeye mukabil, hapiste yüzer mahpuslarla birlikdə yalnız müdür və başgardiyan kimi bir iki zatın, maslahata binaen hafif tahakkümlerini çekmeye mecbur olur. Ona mukabil, hapiste çox dostlardan kardeşane taltifler, teselliler görür. Hem İslâmiyet şəfqəti və insaniyet fıtratı, bu vaziyette ihtiyarlara merhamete gelmesi, hapis zahmetini rahmete çevirir, deyə hapse razı oldum.

§258

Bu üçüncü mahkemeye geldiyim sırada zafiyet və ihtiyarlık və rahatsızlıktan ayakta durmaya sıkıldığımdan, mahkeme kapısının haricinde bir iskemlede oturdum. Birden bir hâkim geldi, hiddet etti, “Neden ayakta beklemir?” ihanetkârane dedi. Mən də ihtiyarlık cihetinden, bu merhametsizliğe kızdım. Birden baktım; çoxlu Müslümanlar, kemal-i şəfqət və uhuvvetle merhametkârane baxıb etrafımızda toplanmışlar, dağıtılmırlar. Birden “iki həqiqət” ihtar edildi:

§259

Birincisi: Mənim və Nurların gizli düşmanlarımız, mənim istemediyim halde hakkımdaki teveccüh-ü âmmeyi kırmak ilə Nur’un fütuhatına set çekilir, deyə bazı safdil resmî memurları kandırıp şahsımı millet nazarında çürütmek fikriyle, ihanetkârane belə muameleye sevk etmişler. Buna qarşı inayet-i İlahiye, Nurların iman hizmetine mukabil, bir ikram olaraq, o bir tək adamın ihanetine bedel, bu yüz adama bak! Hizmetinizi takdir ilə şefkatkârane acıyarak alâkadarane sizi istikbal və teşyi edirlər.

§260

Hattâ ikinci gün, mən müstantık dairesinde müddeiumumun suallerine cavab verirken, hükûmet avlusunda mahkeme pencerelerine qarşı min qədər ahali kemal-i alâka ilə toplanıp hal dili ilə “Bunları sıkmayınız!” dediklerini, vaziyetleriyle ifade edirlər kimi göründüler. Polisler onları dağıtamıyordular. Kalbime ihtar edildi ki:

§261

Bu ahali, bu tehlikeli asırda tam bir teselli və söndürülmez bir nur və qüvvətli bir iman və saadet-i bâkiyeye bir doğru müjde istəyirlər və fitrətən arırlar və Nur Risalelerinde aradıkları bulunur deyə işitmişler ki mənim ehemmiyetsiz şahsıma, imana bir parça hizmetkârlığım üçün haddimden çox ziyade iltifat gösterirlər.

§262

İkinci həqiqət: Emniyeti ihlâl vehmiyle bizə ihanet etmək və teveccüh-ü âmmeyi kırmak kasdıyla tahkirkârane aldanmış mahdud adamların bed muamelelerine mukabil, hədsiz ehl-i həqiqətin və nesl-i âtinin takdirkârane alkışlamaları var deyə ihtar edildi.

§263

Bəli, komünist perdesi altında anarşistliğin, emniyet-i umumiyeyi bozmaya dehşetli çalışmasına qarşı, Risale-i Nur və şakirdleri iman-ı tahkikî qüvvəti ilə bu vatanın hər tarafında o müthiş ifsadı durdurur və kırır. Emniyeti və asayişi temine çalışır ki çoxlu bir kesrette və memleketin hər tarafında bulunan Nur talebelerinden, bu iyirmi senede alâkadar üç dörd mahkeme və on vilayetin zabıtaları, emniyeti ihlâle dair bir vukuatlarını bulmamış və kaydetmemiş. Və üç vilayetin insaflı bir kısım zabıtaları demişler:

§264

“Nur talebeleri manevî bir zabıtadır. Asayişi muhafazada bizə yardım edirlər. İman-ı tahkikî ilə Nur’u okuyan hər adamın kafasında bir yasakçıyı bırakırlar, emniyeti temine çalışırlar.”

§265

Bunun bir numunesi Denizli Hapishanesidir. Oraya Nurlar və o mahpuslar üçün yazılan Meyvə Risalesi girmesiyle, üç dörd ay zarfında iki yüzden ziyade o mahpuslar elə fevkalâde itaatli, dindarane bir salah-ı hal aldılar ki üç dörd adamı öldüren bir adam, tahta bitlerini öldürmekten çekinirdi. Tam mərhəmətli, zərərsiz, vatana nâfi’ bir uzuv olmaya başladı. Hattâ resmî memurlar, bu hale hayretle və takdirle bakıyordular. Hem daha hüküm almadan bir kısım gençler dediler: “Nurcular hapiste kalsalar biz özümüzü mahkûm ettireceğiz və ceza almaya çalışacağız, tâ onlardan ders alıb onlar kimi olacağız. Onların dersiyle özümüzü ıslah edeceğiz.”

§266

İşte bu mahiyette bulunan Nur talebelerini, emniyeti ihlâl ilə ittiham edenler, herhalde və gayet fena bir surette aldanmış və ya aldatılmış və ya bilerek və ya bilmeyerek anarşistlik hesabına hükûmeti iğfal edib bizleri eziyetlerle ezmeye çalışırlar.

§267

Biz bunlara qarşı deriz: Madam ki ölüm öldürülmür və kabir kapanmır və dünya misafirhanesinde yolcular gayet sürat və telaşla kafile kafile arkasında, torpaq arkasına girip kaybolurlar; əlbəttə çox yaxında birbirimizden ayrılacağız. Siz zulmünüzün cezasını dehşetli bir surette göreceksiniz. Heç olmazsa mazlum ehl-i iman hakkında terhis tezkeresi olan ölümün idam-ı ebedî darağacına çıkacaqsanız. Sizin dünyada tevehhüm-ü ebediyetle aldığınız fâni zevkler, bâki və elîm elemlere dönəcək.

§268

Maatteessüf gizli münafık düşmanlarımız, bu dindar milletin yüzer milyon veli makamında olan şehitlerinin, kahraman gazilerinin kanıyla və kılıncıyla kazanılan və muhafaza edilen həqiqət-i İslâmiyet’e bazen “tarîkat” namını takıp və o güneşin tək bir şuâı olan tarîkat meşrebini, o güneşin eyni gösterip, hükûmetin bazı dikkatsiz memurlarını aldatıp həqiqət-i Kur’aniyeye və həqiqətlər-i imaniyeye təsirli bir surette çalışan Nur talebelerine “tarîkatçı” və “siyasî cemiyetçi” namını vererek aleyhimize sevk etmək istəyirlər. Biz hem onlara hem onları aleyhimizde dinleyenlere, Denizli mahkeme-i âdilesinde dediyimiz kimi deriz:

§269

“Yüzer milyon başların feda oldukları bir kudsî həqiqətə, başımız də feda olsun. Dünyayı başımıza ateş yapsanız həqiqət-i Kur’aniyeye feda olan başlar, zındıkaya teslim-i silah etmeyəcək və vazife-i kudsiyesinden vazgeçmeyecekler inşâallah!”

§270

İşte ihtiyarlığımın sergüzeştliğinden gelen ağrılara və meyusiyetlere, imandan və Kur’an’dan imdada yetişen kudsî teselliler ilə bu ihtiyarlığımın en sıkıntılı bir senesini, gençliğimin en ferahlı on senesine değiştirmem. Hususan hapiste farz namazını kılan və tövbe edenin hər bir saati, on saat ibadət hükmüne geçmesiyle və hastalıkta və mazlumiyette də hər bir fâni gün, sevap cihetinde on gün bâki bir ömrü kazandırmasıyla, mənim kimi kabir kapısında nöbetini bekleyen bir adama ne qədər medar-ı şükrandır, o manevî ihtardan bildim. “Hadsiz şükür Rabb’ime!” dedim, ihtiyarlığıma sevindim və hapsime razı oldum.

§271

Çünki ömür durmur, çabuk gidir. Lezzetle, ferahla gitse lezzetin zevali elem olmasından hem teessüf hem şükürsüzlükle, gafletle, bazı günahları yerinde bırakır, fâni olur gedər. Əgər hapis və zahmetli gitse zeval-i elem bir manevî ləzzət olmasından hem bir nevi ibadət sayıldığından, bir cihette bâki kalır və hayırlı meyveleriyle bâki bir ömrü kazandırır. Geçmiş günahlara və hapse sebebiyet veren hatalara keffaret olur, onları temizler. Bu nöqtə-i nazardan, mahpuslardan farzı kılanlar, səbir içinde şükür etmelidirler.

§272

On Altıncı Rica

§273

Bir zaman ihtiyarlık vaxtında, Eskişəhər Hapsinden –bir sene cezayı çekip– çıktım. Məni Kastamonu’ya nefyettiler. Polis karakolunda iki üç ay misafir ettiler. Mənim kimi sadık dostlarıyla görüşmekten sıkılan bir münzevi və kıyafetinin tebdiline tahammül etmeyen bir adam, belə yerlerde ne qədər azap çeker, anlaşılır.

§274

İşte mən bu meyusiyette iken, birden inayet-i İlahiye ihtiyarlığımın imdadına geldi. O karakoldaki komiser, polislerle birlikdə sadık dost hükmüne geçtiler. Heç bir vaxt şapkayı başıma koymayı ihtar etmedikleri kimi mənim hizmetçilerim misillü, istediyim zaman məni şəhərin etrafında gezdiriyordular.

§275

Sonra o karakolun qarşısında Kastamonu’nun Medrese-i Nuriyesine girdim, Nurların telifine başladım. Feyzi, Emin, Hilmi, Sadık, Nazif, Salahaddin kimi Nur’un kahraman şakirdleri, Nurların neşri, teksiri üçün o medreseye devam ettiler. Gençlikte eski talebelerimle geçirdiyim qiymətli müzakere-i ilmiyeyi daha parlak bir surette gösterdiler.

§276

Sonra gizli düşmanlarımız bazı memurları və bir kısım enaniyetli hocalar və şeyhleri aleyhimize evhamlandırdılar. Bizi, Denizli Hapsine beş altı vilayetlerden gelen Nur talebelerini, o Medrese-i Yusufiyede toplanmaya vesile oldular. Bu On Altıncı Rica’nın tafsilatı, Kastamonu’dan gönderip Lâhika’ya geçen və Denizli Hapsinde oradaki kardeşlerime gizli gönderdiyim kiçik məktublar və mahkemesindeki Müdafaa Risalesi’dir ki bu ricanın hakikatini parlak gösterirlər. Tafsilatını lâhikaya, müdafaama havale edib gayet qısa işarə edeceğiz.

§277

Mən mahrem və mühim mecmuaları, hususan Süfyan’a və Nur’un kerametlerine dair risaleleri kömür və odunlar altında sakladım; tâ mənim vefatımdan və ya baştaki başlar həqiqəti dinleyip akıllarını başlarına aldıktan sonra neşredilsinler deyə müsterihane dururken, birden taharri memurları və müddeiumumun muavini, menzilimi bastılar. O gizli və ehemmiyetli risaleleri, odunların altından çıkardılar. Hem məni tevkif edib Isparta Hapishanesine, sıhhatim muhtell bir halde gönderdiler.

§278

Mən çoxlu müteellim və Nurlara gelen o zarardan dehşetli müteessir iken, bir inayet-i İlahiye imdadımıza yetişti. O gizlenmiş və ehl-i hükûmet onları okumaya çox möhtac olan o ehemmiyetli risaleleri kemal-i merak və dikkatle okumaya başlayıp, böyük resmî daireler âdeta bir Dershane-i Nuriye hükmüne geçti. Tenkit fikriyle takdire başladılar. Hattâ Denizli’de, heç haberimiz yokken, fevkalâde perde altında matbu Âyetü’l-Kübra’yı resmî və gayr-ı resmî çoxlu adamlar okudular, imanlarını kuvvetlendirdiler. Bizim hapis musibetimizi hiçe indirdiler.

§279

Sonra bizi Denizli Hapsine aldılar. Məni tecrid-i mutlak içinde ufunetli, rutubetli soğuk bir koğuşa soktular. İhtiyarlık, hastalık və mənim yüzümden masum arkadaşlarımın zahmetlerinden mənə gelen çox teellüm və Nurların tatil və müsaderesinden gelen çox teessüf və sıkıntı içinde çırpınırken, birden inayet-i Rabbaniye imdada yetişti. Birden o koca hapishaneyi bir Dershane-i Nuriyeye çevirip bir Medrese-i Yusufiye olduğunu ispat edərək, Medresetü’z-Zehra kahramanlarının elmas kalemleriyle Nurlar intişara başladı. Hattâ o ağır şerait içinde Nur’un kahramanı, üç dörd ay zarfında yirmiden ziyade Meyvə və Müdafaat Risalesi’nden yazdı. Hem hapiste hem hariçte fütuhata başladılar. O musibetteki zararımızı böyük menfaatlere və sıkıntılarımızı sevinçlere çevirdi. عَسٰٓى اَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ sırrını tekrar gösterdi.

§280

Sonra birinci ehl-i vukufun yanlış və sathî zabıtlara binaen aleyhimizde şiddetli tenkitleri və Maarif Vekili’nin dehşetli hücumuyla birlikdə aleyhimizde bir beyanname neşretmesiyle, hattâ bazı haberlerle bir kısmımızın idamına çalışıldığı hengâmda, bir inayet-i Rabbaniye imdadımıza yetişti.

§281

Başta Ankara ehl-i vukufunun şiddetli tenkitlerini beklerken takdirkârane raporları, hattâ beş sandık Nur Risalelerinde beş on sehiv buldukları halde, mahkemede onların sehiv və yanlış gösterdikleri nöqtələr ayn-ı həqiqət olduğunu və onların sehiv və yanlış dedikleri maddelerde özləri sehiv ettiklerini ispat ettiğimiz kimi beş yarpaq raporlarında beş on sehiv və yanlışlarını gösterdik. Və yeddi makamata gönderdiyimiz Meyvə və Müdafaaname Risaleleri və Adliye Vekaletine gönderilen Nur’un umum risaleleri, hususan mahremlerin dokunaklı və şiddetli tokatlarına mukabil tehditkârane şiddetli emirler beklerken gayet mülayimane, hattâ tesellikârane Başvekilin bizə gönderdiyi məktubu kimi musalaha tarzında ilişmemeleri kat’î ispat etti ki:

§282

Risale-i Nur’un həqiqətləri, inayet-i İlahiye kerametiyle onları mağlup edib özünü onlara irşadkârane okutturmuş, o geniş daireleri bir nevi dershane yapmış, çox mütereddid və mütehayyirlerin imanlarını kurtarmış və bizim sıkıntılarımızdan yüz derece ziyade manevî ferah və fayda verdi.

§283

Sonra gizli düşmanlar məni zehirlediler və Nur’un şehit kahramanı merhum Hâfız Ali mənim bedelime hastahaneye gitti və mənim yerimde berzah âlemine seyahat eyledi, bizi meyusane ağlattırdı. Mən bu musibetten evvel Kastamonu’nun dağında bağırarak mükerrer defa dedim: “Kardeşlerim! Ata et, arslana ot atmayınız.” Yani hər risaleyi hər kəsə vermeyiniz tâ bizə taarruz edilmesin. Yaya gidilse yeddi gün uzaqda Hâfız Ali rahmetullahi aleyh, manevî telefonuyla işitir kimi eyni vaxt mənə yazır ki: “Evet Üstadım, Risale-i Nur’un bir kerametidir ki ata et, arslana ot atmaz. Bəlkə ata ot, arslana et atar ki o arslan hocaya İhlas Risalesi’ni verdi.” Yeddi gün sonra mektubunu aldık, hesap ettik; eyni zamanda, mən dağda bağırırken o da garib sözleri mektubunda yazıyormuş.

§284

İşte Nur’un belə bir manevî kahramanının vefatı və gizli münafıkların aleyhimizde desiselerle bizi cezalandırmaya çalışmaları və mənim zehirli hastalığımdan dolayı məni də hastahaneye resmî emirle mecbur etmək endişesi bizi sıkarken, birden inayet-i İlahiye imdada geldi.

§285

Mübarək kardeşlerimin hâlis dualarıyla zehirin tehlikesi geçmiş və o merhum şehidin qüvvətli emarelerle, kabrinde Nurlarla meşgul olması və sual meleklerine Nurlar ilə cavab vermesi və onun bedeline və onun sisteminde Nurlara çalışacaq Denizli Kahramanı Hasan Feyzi rahmetullahi aleyh və arkadaşları perde altında təsirli bir surette hizmetleri və düşmanlarımızın də mahpusların birden Nurlarla ıslah olmaları cihetinde hapisten çıkmamıza taraftar olması və Ashab-ı Kehf misillü Nur şakirdleri o sıkıntılı çilehaneyi Ashab-ı Kehf və eski zaman ehl-i riyazatının mağaralarına çevirmesi və istirahat-i kalple Nurların neşrine və yazmasına sa’yleriyle, inayet-i Rabbaniyenin imdadımıza yetiştiğini ispat etti.

§286

Hem kalbime geldi ki madam ki İmam-ı A’zam kimi eâzım-ı müçtehidîn hapis çekmiş və İmam-ı Ahmed İbn-i Hanbel kimi bir mücahid-i ekbere, Kur’an’ın bir tək meselesi üçün hapiste çoxlu azap verilmiş. Və şekva etmeyerek kemal-i səbir ilə sebat edib o meselelerde sükût etmemiş. Və çoxlu imamlar və allâmeler, sizlerden çoxlu ziyade azap verildiyi halde, kemal-i səbir içinde şükredip sarsılmamışlar. Əlbəttə sizler Kur’an’ın müteaddid həqiqətləri üçün çox böyük sevap və kazanç aldığınız halde, çox az zəhmət çektiğinize minlərlə teşekkür etmək borcunuzdur.

§287

Bəli zulm-ü beşer içinde qədər-i İlahînin bir cilve-i adaleti və ihtiyarlığımdaki şiddetli sıkıntılar içinde bir cilve-i inayet-i Rabbaniyeyi qısaca beyan edəcəyəm:

§288

Mən iyirmi yaşlarında iken tekrar ilə derdim: “Eski zamanda mağaralara çekilen târikü’d-dünyalar kimi âhir ömrümde mən də bir mağaraya, bir dağa çekilip insanların hayat-ı içtimaiyesinden çıkacağam.” Hem Eski Harb-i Umumî’de şark-ı şimalîdeki esaretimde qərar vermişdim ki: “Bundan sonra ömrümü mağaralarda geçirəcəyəm. Hayat-ı siyasiyeden və içtimaiyeden sıyrılacağam. Artıq karışmak yeter.” derken, inayet-i Rabbaniye hem adalet-i kaderiye tecelli ettiler. Qərarımdan və arzumdan çox ziyade hayırlı bir surette ihtiyarlığıma merhameten o mutasavver mağaralarımı hapishanelere və inzivalara və yalnızlık içinde çilehanelere və tecrid-i mutlak menzillerine çevirdi. Ehl-i riyazet və münzevilerin dağlardaki mağaralarının çox fevkinde “Yusufiye Medreseleri” və vaktimizi zayi etməmək üçün tecrithaneleri verdi. Hem mağara faide-i uhreviyesini hem həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyenin mücahidane hizmetini verdi.

§289

Hattâ mən azmetmişdim ki arkadaşlarımın beraetlerinden sonra bir suç gösterip hapiste kalacağam. Hüsrev və Feyzi kimi mücerredler mənim yanımda kalsın və bir bahane ilə insanlarla görüşmemek və vaktimi lüzumsuz sohbetlerle və tasannu və hodfüruşluk ilə geçirmemek üçün tecrit koğuşunda bulunacağam.

§290

Lakin qədər-i İlahî və kısmetimiz, bizi başqa çilehaneye sevk ettiler. اَلْخَيْرُ فٖى مَا اخْتَارَهُ اللّٰهُ ۞ عَسٰٓى اَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ sırrıyla, ihtiyarlığıma merhameten və hizmet-i imaniyede daha ziyade çalıştırmak üçün ihtiyar və tedbirimizin haricinde bu üçüncü Medrese-i Yusufiyede vazife verildi.

§291

Bəli inayet-i İlahiye, ihtiyarlığıma merhameten qüvvətli və gizli düşmanı bulunmayan gençliğime mahsus olan mağaralarımı, hapishanenin tecrid-i münferid menzillerine çevirmesinde üç hikmət və hizmet-i Nuriyeye üç ehemmiyetli faydası var:

§292

Birinci hikmət və fayda: Nur talebelerinin bu zamanda toplanmaları, zərərsiz olaraq Medrese-i Yusufiyede olur. Və birbirini görüb sohbet etmək, hariçte masraflı və şüpheli olur. Hattâ mənimlə görüşmek üçün bazıları qırx əlli lirayı sarf edərək gəlib, ya iyirmi dakika və ya heç görüşmeden döner giderdi. Mən bazı kardeşlerimi yaxından görmək üçün hapsin zahmetini severek qəbul ederdim. Demək, hapis bizim üçün bir nimettir, bir rahmettir.

§293

İkinci hikmət və fayda: Bu zamanda Nurlarla hizmet-i imaniye, hər tarafta ilanatla və möhtac olanların nazar-ı dikkatlerini celbetmekle olur. İşte hapsimizle Nurlara nazar-ı dikkat celbolunur, bir ilanat hükmüne geçer. En ziyade muannid və ya möhtac olanlar onu bulur, imanını kurtarır və inadı kırılır, tehlikeden kurtulur və Nur’un dershanesi genişlenir.

§294

Üçüncü hikmət və fayda: Hapse giren Nur talebeleri birbirinin hallerinden, seciyelerinden, ihlas və fedakârlıklarından ders almalarıyla birlikdə, Nurlar hizmetinde dünyevî menfaatleri daha aramazlar. Bəli, Medrese-i Yusufiyede çox emarelerle hər sıkıntı və zahmetin on, bəlkə yüz misli maddî və manevî faydalar və güzel neticeler və imana geniş və hâlis hizmetler, gözleriyle gördüklerinden, tam ihlasa muvaffak olurlar, daha cüz’î və hususi menfaatlere tenezzül etmezler.

§295

Bu çilehanelerin mənə mahsus bir letafeti və hazîn lakin tatlı bir vaziyeti var. Belə ki:

§296

Mən gençlik zamanında bizim memlekette gördüyüm eski medresenin eyni vaziyetini görürəm. Çünki vilayet-i şarkiyede eski âdet medrese talebelerinin bir kısmının tayinatları dışarıdan gelirdi. Və bazı medreseler, içinde pişiriyorlardı. Və daha kaç cihette bu çilehaneye benziyorlardı. Mən də ləzzətli bir tahassür içinde buraya baktıkça o eski gençlik və şirin zamana hayalen gidirəm və ihtiyarlık vaziyetlerini unuturam…

§297

***

§298

Iyirmi Altıncı Lem’a’nın Zeyli

§299

Iyirmi Birinci Məktub olub Mektubat mecmuasına idhal edildiğinden buraya dercedilmedi.

§300

***

§301

[1] Hâşiye: Yani mənim kalbim bütün qüvvəti ilə beka istediyi halde hikmet-i İlahiye, cesedimin harabiyetini iktiza edir. Hekim-i Lokman da çaresini bulamadığı dermansız bir derde düştüm.

§302

[2] Hâşiye: Bəli, sübutî bir emri ihbar etmenin kolaylığı və inkâr və nefyetmenin gayet müşkül olduğu, bu temsilden görünür. Belə ki: Biri dese “Meyvələri süt konserveleri olan gayet hârika bir bahçe, küre-i arz üzerinde vardır.” Diğeri dese “Yoktur.” İspat eden, yalnız onun yerini veyahut bazı meyvelerini göstermekle kolayca davasını ispat edər. İnkâr eden adam, nefyini ispat etmək üçün bütün küre-i arzı görmək və göstermekle davasını ispat edə bilər.

§303

Eynilə elə də cenneti ihbar edenler, yüz minlərlə tereşşuhatını, meyvelerini, âsârını gösterdiklerinden kat’-ı nazar, iki şahid-i sadıkın sübutuna şehadetleri kâfi gelirken onu inkâr eden, hədsiz bir kainatı, hədsiz ebedî zamanı temaşa etmək və görmək və eledikten sonra inkârını ispat edə bilər, ademini gösterebilir.

§304

Bax, ey ihtiyar qardaşlar! İman-ı âhiretin ne qədər qüvvətli olduğunu anlayın.

§305

[3] Hâşiye: O zaman bu halet-i ruhiye Farisî bir münâcat surətində kalbe geldi, yazdım. Ankara’da Hubab Risalesi’nde tabedilmişdir.

§306

[4] Hâşiye: Hadîsin tamamı: وَلَوْلَا الْبَهَائِمُ الرُّتَّعُ وَالصُّبْيَانُ الرُّضَّعُ … اِلٰى اٰخِرِ – اَوْ كَمَا قَالَ–

§307

[5] Hâşiye: Bu həqiqət; iki kere iki dörd edər derecesinde sair risalelerde, hususan Onuncu və Iyirmi Doqquzuncu Sözlerde ispat edilmişdir.

§308

[6] Hâşiye: Yani Allah’tan başqa bütün çağırdığınız və ibadət ettiğiniz şeyler toplansalar bir sineği halk edemezler.

§309

[7] Hâşiye: İşte o Mustafa’nın kiçik kardeşi olan Kiçik Ali öz güzel, sıhhatli kalemiyle yeddi yüzden ziyade Nur Risalelerini yazmakla tamamıyla bilfiil bir Abdurrahman olduğu kimi müteaddid Abdurrahmanları da yetiştirdi.

§310

[8] Hâşiye: Elhak, o yalnız kabule deyil bəlkə istikbale lâyık (*) olduğunu gösterdi.

§311

* Risale-i Nur’un birinci şakirdi Mustafa’nın istikbale liyakatine dair Üstadımın hükmünü tasdik eden bir hâdise: Kurban arefesinden bir gün evvel Üstadım gezmeye gidecekti. At getirmek üzere məni gönderdiyi zaman, Üstadıma dedim:

§312

“Sen aşağıya inme, mən kapıyı arkasından örtüp odunluktan çıkacağam.” Üstadım: “Hayır.” dedi; “Sen kapıdan çık.” deyərək aşağıya indi. Mən kapıdan çıktıktan sonra kapıyı arkasından sürgüledi. Mən gittim, özü də yukarıya çıktı. Sonra yatmış. Bir müddet sonra Kuleönlü Mustafa, Hacı Osman’la birlikdə gelmişler. Üstadım heç kimseyi qəbul etmirdi və etmeyecekti. Hususan o vaxt iki adamı birlikdə heç yanına almaz geri çevirirdi. Halbuki bu makamda bahsedilen kardeşimiz Kuleönlü Mustafa, Hacı Osman’la gelince, kapı güya hal dili ilə ona demiş ki: “Üstadın səni qəbul etmeyəcək lakin mən sənə açılacağam.” deyərək arkasından sürgülenmiş kapı öz özünə Mustafa’ya açılmış. Demək, Üstadımın onun hakkında “Mustafa istikbale lâyıktır.” deyə söylediyi sözü istikbal gösterdiyi kimi kapı da buna şahit olmuşdur.

§313

Hüsrev

§314

Bəli Hüsrev’in yazdığı doğrudur, tasdik edirəm. Kapı bu mübarək Mustafa’yı mənim bedelime hem istikbal etti hem də qəbul etti.

§315

Said Nursî

§316

[9] Hâşiye: Latîf bir tevafuktur ki bu On Üçüncü Rica’nın bahsetdiyi medrese hâdisesi on üç sene evvel oldu.

§317

[10] Hâşiye: Yani zelzele, fırtına, tufan, taun, ateş kimi.

§318

[11] Hâşiye: Nur’un telif zamanı üç sene evvel bitmiş olmasından, bu On Beşinci Rica, ileride bir Nurcu tarafından İhtiyarlar Lem’asının tekmiline –telifine– me’haz olmaq üzere yazıldı.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol