Lem'alar

İyirmi Beşinci Ləma

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Iyirmi beş devadır.

§2

Hastalara bir merhem, bir teselli, manevî bir reçete, bir iyadetü’l-mariz və geçmiş olsun makamında yazılmışdır.

§3

İhtar və İ’tizar

§4

Bu manevî reçete, bütün yazdıklarımızın fevkinde bir süratle (Hâşiye[1]) telif edildiyi kimi hem umuma muhalif olaraq tashihata və dikkate vaxt bulmayarak telifi kimi gayet süratle ancaq bir defa nazardan geçirildi. Demək, müsvedde-i evvel hükmünde müşevveş kalmışdır. Kalbe fitri bir surette gelen hatıratı, sanatla və dikkatle bozmamak üçün yeniden tetkikata lüzum görmedik. Okuyan zatlar, hususan hastalar bazı nâhoş ibarelerden veyahut ağır kelimelerden və ifadelerden sıkılıp gücenmesinler, mənə da dua etsinler.

§5

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§6

اَلَّذٖينَ اِذَٓا اَصَابَتْهُمْ مُصٖيبَةٌ قَالُٓوا اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ ۞ وَالَّذٖى هُوَ يُطْعِمُنٖى وَيَسْقٖينِ ۞ وَاِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفٖينِ

§7

Bu Lem’a’da, nev-i beşerin on kısmından bir kısmını teşkil eden musibetzede və hastalara həqiqi bir teselli və nâfi’ bir merhem olabiləcək iyirmi beş devayı icmalen beyan edirik.

§8

Birinci Deva

§9

Ey biçarə hasta! Merak etme, sabret. Sənin hastalığın sənə dert deyil bəlkə bir nevi dermandır. Çünki ömür bir sermayedir, gidir. Meyvəsi bulunmazsa zayi olur. Hem rahat və gafletle olsa çox çabuk gidir. Hastalık, sənin o sermayeni böyük kârlarla meyvedar edir. Hem ömrün çabuk geçmesine meydan vermir, tutur, uzun edir tâ meyvələri verdikten sonra buraxıb gitsin.

§10

İşte, ömrün hastalıkla uzun olmasına işarəen bu darb-ı mesel dillerde destandır ki “Musibet zamanı çox uzundur, safa zamanı çox qısa olur.”

§11

İkinci Deva

§12

Ey sabırsız hasta! Sabret bəlkə şükret. Sənin bu hastalığın, ömür dakikalarını birer saat ibadət hükmüne getirebilir.

§13

Çünki ibadət iki kısımdır. Biri, müsbet ibadəttir ki namaz, niyaz kimi malûm ibadətlerdir. Diğeri, menfî ibadətlerdir ki hastalıklar, musibetler vasıtasıyla musibetzede; acizliyini, zaafını hisseder. Hâlık-ı Rahîm’ine iltica edər, yalvarır. Hâlis, riyasız, manevî bir ibadəte mazhar olur.

§14

Bəli, hastalıkla geçen bir ömür, Allah’tan şekva etməmək şartıyla, mü’min üçün ibadət sayıldığına rivayat-ı sahiha vardır. Hattâ bazı sâbir və şâkir hastaların bir dakikalık hastalığı, bir saat ibadət hükmüne geçtiği və bazı kâmillerin bir dakikası bir gün ibadət hükmüne geçtiği, rivayet-i sahiha və keşqiymət-ı sadıka ilə sabittir.

§15

Sənin bir dakika ömrünü, min dakika hükmüne getirip sənə uzun ömrü kazandıran hastalıktan teşekki deyil, teşekkür et.

§16

Üçüncü Deva

§17

Ey tahammülsüz hasta! İnsan bu dünyaya keyif sürmek və ləzzət almaq üçün gelmediğine, mütemadiyen gelenlerin gitmesi və gençlerin ihtiyarlaşması və mütemadiyen zeval və firakta yuvarlanması şahittir.

§18

Hem insan, canlıın en mükemməli en yükseği və cihazatça en zengini bəlkə canlıların sultanı hükmünde iken, geçmiş lezzetleri və geləcək belaları düşünmək vasıtasıyla, hayvana nisbeten en edna bir derecede ancaq kederli, meşakkatli bir həyat geçirir.

§19

Demək insan, bu dünyaya yalnız güzel yaşamak üçün və rahatla və safa ilə ömür geçirmek üçün gelmemişdir. Bəlkə azîm bir sermaye elinde bulunan insan, burada ticaret ilə ebedî daimî bir hayatın saadetine çalışmak üçün gelmişdir. Onun eline verilen sermaye də ömürdür. Əgər hastalık olmazsa sıhhat və âfiyet gaflet verir, dünyayı hoş gösterir, âhireti unutturur. Kabri və ölümü hatırına getirmek istemir, sermaye-i ömrünü bâd-i heva boş yere sarf ettirir. Hastalık isə birden gözünü açtırır. Vücuduna və cesedine deyər ki: “Lâyemut değilsin, başıboş değilsin, bir vazifen var. Gururu bırak, səni yaratanı düşün, kabre gideceğini bil, elə hazırlan.”

§20

İşte hastalık bu nöqtə-i nazardan heç aldatmaz bir nâsih və ikaz edici bir mürşiddir. Ondan şekva deyil bəlkə bu cihette ona teşekkür etmək, əgər fazla ağır gelse səbir istəmək gerektir.

§21

Dördüncü Deva

§22

Ey şekvacı hasta! Sənin hakkın şekva deyil şükürdür, sabırdır. Çünki sənin vücudun və aza və cihazatın, sənin mülkün deyildir. Sən onları yapmamışsın, başqa tezgâhlardan satın almamışsın. Demək, başkasının mülküdür. Onların mâliki, mülkünde istediyi kimi tasarruf edər.

§23

Iyirmi Altıncı Söz’de denildiyi kimi mesela gayet zengin, gayet mahir bir sanatkâr; güzel sanatını, qiymətli servetini göstermek üçün miskin bir adama modellik vazifesini gördürmek maksadıyla, bir ücrete mukabil, bir saatçik zamanda, murassa və gayet sanatlı diktiği bir gömleği, bir hulleyi o fakire giydirir. Onun üstünde işler və vaziyetler verir. Hârika enva-ı sanatını göstermek üçün keser, değiştirir, uzaltır, kısaltır. Əcəba bu ücretli miskin adam, o zata dese: “Mənə zəhmət verirsən, eğilip kalkmakla verdiyin vaziyetten mənə sıkıntı verirsən, məni güzelleştiren bu gömleği kesip kısaltmakla güzelliğimi bozursan.” demeye hak kazanabilir mi? Merhametsizlik, insafsızlık ettin diyebilir mi?

§24

İşte eynilə bu misal kimi Sâni’-i Zülcelal sənə ey hasta! Göz, kulak, ağıl, qəlb kimi nurani duygularla murassa olaraq giydirdiyi cisim gömleğini, Əsmaül-Hüsnasının nakışlarını göstermek üçün çox hâlât içinde səni çevirir və çox vaziyetlerde səni değiştirir. Sən açlıkla onun Rezzak adını tanıdığın kimi Şâfî adını də hastalığınla bil. Elemler, musibetler bir kısım esmasının ahkâmını gösterdikleri üçün onlarda hikmetten lem’alar və rahmetten şuâlar və o şuâat içinde çox güzellikler bulunur.

§25

Əgər perde açılsa tevahhuş və nefret ettiğin hastalık perdesi arkasında, sevimli güzel manaları bulursun.

§26

Beşinci Deva

§27

Ey maraza müptela hasta! Bu zamanda tecrübemle kanaatim gelmişdir ki hastalık bazılara bir ihsan-ı İlahîdir, bir hədiyyə-i Rahmanîdir. Bu səkkiz doqquz senedir, liyakatsiz olduğum halde, bazı genç zatlar, hastalık münasibətilə dua üçün mənimlə görüştüler. Dikkat ettim ki hangi hastalıklı genci gördüm, sair gençlere nisbeten âhiretini düşünmeye başlır. Gençlik sarhoşluğu yox. Gaflet içindeki heyvanî hevesattan bir derece özünü kurtarır. Mən də bakıyordum, onların tahammül dâhilindeki hastalıklarını bir ihsan-ı İlahî olduğunu ihtar ederdim. Derdim ki: “Kardeşim, sənin bu hastalığının aleyhinde değilim, hastalık üçün sənə qarşı bir şəfqət hissedip acımıram ki dua edeyim. Hastalık səni tam uyandırıncaya qədər sabra çalış və hastalık, vazifesini bitirdikten sonra Hâlık-ı Rahîm inşâallah sənə şifa verir.”

§28

Hem derdim: “Senin bir kısım emsalin sıhhat belasıyla gaflete düşüp, namazı terk edib, kabri düşünmeyip, Allah’ı unutup, bir saatlik hayat-ı dünyeviyenin zahirî keyfi ilə hədsiz bir hayat-ı ebediyesini sarsar, zedeler bəlkə də harap edər. Sən hastalık gözüyle, hər halde gideceğin bir menzilin olan kabrini və daha arkasında uhrevî menzilleri görürsün və onlara göre davranırsan. Demək sənin üçün hastalık, bir sıhhattir. Bir kısım emsalindeki sıhhat, bir hastalıktır.”

§29

Altıncı Deva

§30

Ey elemden teşekki eden hasta! Səndən soruram, geçmiş ömrünü düşün və o ömürde geçmiş ləzzətli safa günleri və bela və elemli vakitlerini tahattur et. Herhalde ya oh ya âh diyəcəksən. Yani, ya elhamdülillah şükür veyahut “vâ-hasretâ, vâ-esefâ” qəlbin və ya lisanın diyəcək.

§31

Dikkat et, sənə oh elhamdülillah şükür dediren, sənin başından geçmiş elemler, musibetlerin düşünmesi, bir manevî ləzzəti deşir ki sənin qəlbin şükreder. Çünki elemin zevali, lezzettir. O elemler, o musibetler zevaliyle, ruhta bir ləzzət irsiyet bırakmış ki düşünmekle deşilse ruhtan bir ləzzət akır, şükürler takattur edir.

§32

Sənə “vâ-esefâ, vâ-hasretâ” dedirten, eski zamanda geçirdiyin ləzzətli və safalı o hallerdir ki zevalleriyle, sənin ruhunda daimî bir elem irsiyet buraxıb, ne vaxt düşünsen o elem yenə deşilir, esef və hasret akıtır.

§33

Madam ki bir günlük gayr-ı meşru ləzzət, bazen bir sene manevî elem çektirir. Və muvakkat bir günlük hastalıkla gelen elem, çox günler manevî lezzet-i sevapla birlikdə, zevalindeki halâs və kurtulmaktan gelen manevî ləzzət vardır.

§34

Sənin başındaki şimdilik bu muvakkat hastalığın neticesi və içyüzündeki sevabı düşün “Bu da geçer yahu!” də, şekva yerinde şükret.

§35

Altıncı Deva (Hâşiye[2])

§36

Ey dünya zevkini düşünüb hastalıktan ızdırap çeken qardaşım! Bu dünya əgər daimî olsa idi və yolumuzda ölüm olmasaydı və firak və zevalin rüzgârları esmeseydi və musibetli, fırtınalı istikbalde manevî kış mevsimleri olmasaydı; mən də səninlə birlikdə sənin haline acıyacaktım. Lakin madam ki dünya bir gün bizə gəl dışarı diyəcək, feryadımızdan kulağını kapayacaq, o bizi dışarı kovmadan biz bu hastalıklar ikazatıyla şimdiden onun aşkından vazgeçmeliyiz. O bizi terk etmeden, kalben onu terke çalışmalıyız.

§37

Bəli, hastalık bu manayı bizə ihtar edib deyər ki: “Senin vücudun taştan, demirden deyildir. Bəlkə daima ayrılmaya müsait muhtelif maddelerden terkip edilmişdir. Gururu bırak, acizliyini anla, mâlikini tanı, vazifeni bil, dünyaya ne üçün geldiğini öğren!” qəlbin kulağına gizli ihtar edir.

§38

Hem madam ki dünyanın zevki, ləzzəti devam etmir. Hususan meşru olmazsa hem devamsız hem elemli hem günahlı olur. O zevki kaybettiğinden hastalık bahanesiyle ağlama; bilakis hastalıktaki manevî ibadət və uhrevî sevap cihetini düşün, zevk almaya çalış.

§39

Yeddinci Deva

§40

Ey sıhhatinin lezzetini kaybeden hasta! Sənin hastalığın sıhhatteki nemət-i İlahiyenin lezzetini kaçırmır bilakis tattırır, ziyadeleştirir. Çünki bir şey devam etse tesirini kaybeder. Hattâ ehl-i həqiqət müttefikan dirlər ki: اِنَّمَا الْاَشْيَاءُ تُعْرَفُ بِاَضْدَادِهَا yani “Her şey zıddıyla bilinir.” Mesela, karanlık olmazsa ışık bilinmez, lezzetsiz kalır. Soğuk olmazsa hararet anlaşılmaz, zevksiz kalır. Açlık olmazsa yemek ləzzət verməz. Mide harareti olmazsa su içmesi zevk verməz. İllet olmazsa âfiyet zevksizdir. Maraz olmazsa sıhhat lezzetsizdir.

§41

Madam ki Fâtır-ı Hakîm insana hər çeşit ihsanını ihsas etmək və hər bir nevi nemətini tattırmak və insanı daima şükre sevk etmək istediğini, bu kainatta çeşit çeşit hədsiz enva-ı neməti tadacaq tanıyacaq derecede gayet çox cihazat ilə insanı teçhiz etmesi gösterir ki əlbəttə sıhhat və âfiyeti verdiyi kimi; hastalıkları, illetleri, dertleri də verəcəkdir.

§42

Səndən soruram: “Bu hastalık sənin başında və ya elinde və ya midende olmasaydı; sən, başın, elin, midenin sıhhatindeki ləzzətli, zevkli nemət-i İlahiyeyi hissedip şükreder miydin? Əlbəttə şükür deyil bəlkə düşünmeyecektin; şuursuz, o sıhhati gaflete bəlkə sefahete sarf ederdin.”

§43

Səkkizinci Deva

§44

Ey âhiretini düşünen hasta! Hastalık, sabun kimi günahların kirlerini yıkar, temizler. Hastalıklar, keffaretü’z-zünub olduğu hadîs-i sahih ilə sabittir. Hem hadîste vardır ki: “Ermiş ağacı silkmekle necə meyvələri düşer, imanlı bir hastanın titremesi də elə günahları silker.”

§45

Günahlar, hayat-ı ebediyede daimî hastalıklardır. Bu hayat-ı dünyevîde də qəlb, vicdan, ruh üçün manevî hastalıklardır. Sən əgər sabredip şekva etmezsen bu muvakkat bir hastalık ilə daimî çoxlu hastalıklardan kurtulursan.

§46

Əgər günahları düşünmüyorsan yaxud âhireti bilmiyorsan və ya Allah’ı tanımıyorsan səndə elə dehşetli bir hastalık var ki milyon defa sendeki bu kiçik hastalıktan daha büyüktür. Ondan feryat et.

§47

Çünki bütün dünyanın mevcudatıyla qəlbin, ruhun və nəfsin alâkadardır. Mütemadiyen firak və zeval ilə o alâkalar kesilip səndə hədsiz yaralar açılır. Bâhusus âhireti bilmediyin üçün ölümü idam-ı ebedî tahayyül ettiğinden –âdeta– güya yara bere içinde, dünya qədər hastalıklı bir vücudun var.

§48

İşte en evvel hədsiz yaralı və hastalıklı bu böyük manevî vücudun hədsiz hastalıklarına kat’î ilaç və kat’î şifa verici bir tiryak olan iman ilacını aramak və itikadını düzeltmek gerektir ki o ilacı bulmakta en qısa yol, bu maddî hastalığın yırttığı gaflet perdesinin altında sənə gösterdiyi aczin və zaafın penceresiyle, bir Kadîr-i Zülcelal’in kudretini və rahmetini tanımaktır.

§49

Bəli Allah’ı tanımayanın, dünya dolusu bela başında vardır. Allah’ı tanıyanın dünyası nurla və manevî sürurla doludur. Derecesine göre iman qüvvəti ilə hisseder. Bu imandan gelen manevî sürur və şifa və ləzzət altında, cüz’î maddî hastalıkların elemi erir, ezilir.

§50

Doqquzuncu Deva

§51

Ey Hâlık’ını tanıyan hasta! Hastalıklardaki elem və tevahhuş və korkmak isə hastalık bazen ölüme vesile olduğu cihetindendir. Ölüm, nazar-ı gaflet və zahirî cihetinde dehşetli olduğundan ona vesile olabilen hastalıklar korkutur, telaş verir.

§52

Evvela: Bil və kat’î iman et ki: “Ecel mukadderdir, tagayyür etməz.” Çox ağır hastaların başında ağlayanlar və sıhhatleri yerinde olanlar ölmüşler, o ağır hastalar şifa bulup yaşamışlar.

§53

Sâniyen: Ölüm, sureten göründüğü kimi dehşetli deyil. Çox risalelerde gayet kat’î, şeksiz, şübhəsiz bir surette, Kur’an-ı Hakîm’in verdiyi nur ilə ispat etmişiz ki ehl-i iman üçün ölüm:

§54

Vazife-i həyat külfetinden bir terhistir.

§55

Hem dünya meydanındaki imtihanda, talim və talimat olan bəndəlikten bir paydostur.

§56

Hem o biri âleme gitmiş yüzde doksan doqquz ahbap və akrabasına kavuşmak üçün bir vesiledir.

§57

Hem həqiqi vatanına və ebedî makam-ı saadetine girmeye bir vasıtadır.

§58

Hem zindan-ı dünyadan bostan-ı cinana bir davettir.

§59

Hem Hâlık-ı Rahîm’inin fazlından öz hizmetine mukabil ahz-ı ücret etmeye bir nöbettir.

§60

Madam ki ölümün mahiyeti həqiqət noktasında budur; ona dehşetli bakmak deyil bilakis rəhmət və saadetin bir mukaddimesi nazarıyla bakmak gerektir. Hem ehlullahın bir kısmının ölümden korkmaları, ölümün dehşetinden deyildir. Bəlkə daha fazla xeyr kazanacağam deyə vazife-i hayatın idamesinden kazanacakları hayrat içindir.

§61

Bəli ehl-i iman üçün ölüm, rəhmət kapısıdır. Ehl-i dalalet üçün zulümat-ı ebediye kuyusudur.

§62

Onuncu Deva

§63

Ey lüzumsuz merak eden hasta! Sən, hastalığın ağırlığından merak edirsən. O merakın, sənin hastalığını ağırlaştırır. Hastalığın hafifleşmesini istersen merak etmemeye çalış. Yani hastalığın faydalarını, sevabını və çabuk geçeceğini düşün, merakı kaldır, hastalığın kökünü kes.

§64

Bəli merak, hastalığı ikileştirir; maddî hastalığın altında merak ilə manevî bir hastalığı kalbine verir; maddî hastalık ona dayanır, devam edər. Əgər teslimiyetle rıza ilə hastalığın hikmetini düşünmekle o merak gitse, o maddî hastalığın mühim bir kökü kesilir, hafifleşir, kısmen gedər. Hususan evhamla bir dirhem maddî hastalık, bazen merak vasıtasıyla on dirhem qədər büyür. Merak kesilmesiyle, o hastalığın onda doqquzu gedər.

§65

Merak, hastalığı ziyade ettiği kimi hikmet-i İlahiyeyi ittiham və rahmet-i İlahiyeyi tenkit və Hâlık-ı Rahîm’inden şekva hükmünde olduğu üçün aks-i maksadıyla tokat yer, hastalığını ziyadeleştirir. Bəli, necə ki şükür neməti ziyadeleştirir elə də şekva; hastalığı, musibeti tezyid edər.

§66

Hem merakın özü də bir hastalıktır. Onun ilacı, hastalığın hikmetini bilmektir. Madam ki hikmetini, faydasını bildin; o merhemi meraka sür, kurtul. “Âh!” yerine “Oh!” də “Vâ-esefâ!” yerine ‌اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلٰى كُلِّ حَالٍ selə.

§67

On Birinci Deva

§68

Ey sabırsız hasta qardaş! Hastalık, hazır bir elemi sənə vermekle birlikdə; evvelki hastalığından bugüne qədər o hastalığın zevalindeki bir lezzet-i maneviye və sevabındaki bir lezzet-i ruhiye verir. Bugünden bəlkə bu saatten sonraki zamanda hastalık yox, əlbəttə yoktan elem yox; elem olmazsa teessür ola bilməz. Sən yanlış bir surette tevehhüm ettiğin üçün sabırsızlık gəlir.

§69

Çünki bugünden evvel bütün hastalık zamanının maddîsi gitmekle elemi də birlikdə gitmiş; kendindeki sevabı və zevalindeki ləzzət kalmış. Sənə kâr və sürur vermək lâzım gelirken, onları düşünüb müteellim olmaq və sabırsızlık etmək divaneliktir. Geləcək günler daha gelmemişler. Onları şimdiden düşünüb yox bir günde, yox olan bir hastalıktan, yox olan bir elemden tevehhüm ilə düşünüb müteellim olmaq, sabırsızlık göstermekle üç mertebe yox yoğa vücud rengi vermək, divanelik deyil də nedir?

§70

Madam ki bu saatten evvelki hastalık zamanları isə sürur verir. Və madam ki yenə bu saatten sonraki zaman ma’dum, hastalık ma’dum, elem ma’dumdur. Sən, Cənabı-Haqqın sənə verdiyi bütün səbir kuvvetini belə sağa sola dağıtma; bu saatteki eleme qarşı tahşid et “Yâ Sabûr!” də, dayan.

§71

On İkinci Deva

§72

Ey hastalık sebebiyle ibadət və evradından mahrum kalan və o mahrumiyetten teessüf eden hasta! Bil ki hadîsçe sabittir ki müttaki bir mü’min, hastalık sebebiyle yapamadığı daimî virdinin sevabını, hastalık zamanında yenə kazanır. Farzı, mümkün olduğu qədər yerine gətirən bir hasta, səbir və təvəkkül ilə və farzlarını yerine getirmekle o ağır hastalık zamanında sair sünnetlerin yerini hem hâlis bir surette, hastalık tutar.

§73

Hem hastalık insandaki acizliyini, zaafını ihsas edər. O aczin dili ilə və zaafın diliyle halen və kālen bir dua ettirir. Cənabı-Haqq, insana hədsiz bir acizlik və nihayətsiz bir zaaf vermiş tâ ki daimî bir surette dərgah-ı İlahiyeye iltica edib niyaz etsin, dua etsin. قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّٖى لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ yani “Eğer duanız olmazsa ne ehemmiyetiniz var?” ayənin sırrıyla insanın hikmet-i yaradılışi və sebeb-i kıymeti olan samimi dua və niyazın bir səbəbi hastalık olduğundan, bu nöqtə-i nazardan şekva deyil, Allah’a şükür etmək və hastalığın açtığı dua musluğunu, âfiyeti kesbetmekle kapamamak gerektir.

§74

On Üçüncü Deva

§75

Ey hastalıktan şekva eden biçarə adam! Hastalık bazılara ehemmiyetli bir definedir, gayet qiymətli bir hədiyyə-i İlahiyedir. Hər hasta, öz hastalığını o neviden tasavvur edə bilər.

§76

Madam ki ecel vaxtı muayyen deyil; Cənabı-Haqq, insanı yeis-i mutlak və gaflet-i mutlaktan kurtarmak üçün havf və reca ortasında və hem dünya və hem âhireti muhafaza etmək noktasında tutmak üçün hikmetiyle eceli gizlemiş. Madam ki hər vaxt ecel gelebilir, əgər insanı gaflet içinde yakalasa ebedî hayatına çox zərər verebilir. Hastalık gafleti dağıtır, âhireti düşündürür, ölümü tahattur ettirir, öylece hazırlanır. Bazı elə bir kazancı olur ki iyirmi senede kazanamadığı bir mertebeyi iyirmi günde kazanır.

§77

Ezcümle: Arkadaşlarımızdan –Allah rəhmət etsin– iki genç vardı. Biri İlamalı Səbri, diğeri İslâmköylü Vezirzade Mustafa. Bu iki zat, talebelerim içinde kalemsiz oldukları halde, samimiyette və iman hizmetinde en ileri safta olduklarını hayretle görüyordum. Hikmetini bilmedim. Vefatlarından sonra anladım ki hər ikisinde də ehemmiyetli bir hastalık vardı. O hastalık irşadıyla, sair gafil və feraizi terk eden gençlere bedel, en mühim bir takva və en qiymətli bir hizmette və âhirete nâfi’ bir vaziyette bulundular. İnşâallah iki senelik hastalık zahmeti, milyonlar sene hayat-ı ebediyenin saadetine medar oldu. Mən onların sıhhati üçün bazı etdiyim duayı, indi anlıram dünya itibarıyla beddua olmuş. İnşâallah o duam, sıhhat-i uhreviye üçün qəbul olunmuşdur.

§78

İşte bu iki zat, mənim itikadımca, on senelik bir takva ilə elde ediləcək bir kazanç qədər bir kâr buldular. Əgər ikisi, bir kısım gençler kimi sıhhat və gençliğine güvenip gaflet və sefahete atılsaydılar, ölüm də onları tarassud edib tam günahlarının pislikleri içinde yakalasaydı o nurlar definesi yerine, kabirlerini akrepler və yılanlar yuvası yapacaklardı.

§79

Madam ki hastalıkların belə menfaati var, ondan şekva deyil; təvəkkül, səbir ilə bəlkə şükredip rahmet-i İlahiyeye itimat etmektir.

§80

On Dördüncü Deva

§81

Ey gözüne perde gelen hasta! Əgər ehl-i imanın gözüne gelen perdenin altında necə bir nur və manevî bir göz olduğunu bilsen “Yüz min şükür Rabb-i Rahîm’ime!” dersin. Bu merhemi izah üçün bir hâdise söyleyəcəyəm. Belə ki:

§82

Mənə səkkiz sene kemal-i sadakatle heç gücendirmeden hizmet eden Barlalı Süleyman’ın halasının, bir vaxt gözü kapandı. O saliha kadın, mənə qarşı haddimden yüz derece fazla hüsn-ü zan edərək “Gözümün açılması üçün dua et.” deyərək, cami kapısında məni yakaladı. Mən də o mübarək və meczube kadının salahatini duama şefaatçi yapıp “Yâ Rabbi, onun salahati hürmetine onun gözünü aç.” deyə yalvardım. İkinci gün Burdurlu bir göz hekimi geldi, gözünü açtı. Qırx gün sonra yenə gözü kapandı. Mən çox müteessir oldum, çox dua ettim. İnşâallah o dua, âhireti üçün qəbul olmuşdur. Yoxsa mənim o duam, onun hakkında gayet yanlış bir beddua olurdu. Çünki eceli qırx gün kalmıştı. Qırx gün sonra –Allah rəhmət etsin– vefat eyledi.

§83

İşte o merhume, qırx gün Barla’nın hazînane bağlarına rikkatli ihtiyarlık gözüyle bakmasına bedel; kabrinde, cənnət bağlarını qırx min günlerde seyredeceğini kazandı. Çünki imanı qüvvətli, salahati şiddetli idi.

§84

Bəli bir mü’min, gözüne perde çekilse və gözü kapalı kabre girse, derecesine göre, ehl-i kuburdan çox ziyade o âlem-i nuru temaşa edə bilər. Bu dünyada necə çox şeyleri biz görürük, kör olan mü’minler görmürlər. Kabirde o körler, iman ilə gitmiş isə o derece ehl-i kuburdan ziyade görür. En uzaq gösteren dürbünlerle bakar nevinde, kabrinde derecesine göre cənnət bağlarını sinema kimi görüb temaşa edərlər.

§85

İşte belə gayet nurlu və torpaq altında iken göklerin üstündeki cenneti görəcək və seyredəcək bir gözü, bu gözündeki perde altında şükür ilə səbir ilə bulabilirsin. İşte o perdeyi sənin gözünden kaldıracaq, o gözle səni baktıracaq göz hekimi, Kur’an-ı Hakîm’dir.

§86

On Beşinci Deva

§87

Ey âh ü enîn eden hasta! Hastalığın suretine baxıb âh eyleme! Manasına bak oh də! Əgər hastalığın manası güzel bir şey olmasa idi, Hâlık-ı Rahîm en sevdiyi ibadına hastalıkları vermezdi. Halbuki hadîs-i sahihte vardır ki اَشَدُّ النَّاسِ بَلَاءً اَلْاَنْبِيَاءُ ثُمَّ الْاَوْلِيَاءُ اَلْاَمْثَلُ فَالْاَمْثَلُ –اَوْ كَمَا قَالَ– yani “En ziyade musibet və meşakkate giriftar olanlar, insanların en iyisi, en kâmilleridirler.” Başta Hazret-i Eyyüb aleyhisselâm, enbiyalar sonra evliyalar və sonra ehl-i salahat çektikleri hastalıklara birer ibadət-i hâlisa, birer hədiyyə-i Rahmaniye nazarıyla bakmışlar; səbir içinde şükretmişler. Hâlık-ı Rahîm’in rahmetinden gelen bir ameliyat-ı cerrahiye nevinden görmüşler.

§88

Sən ey âh u fîzar eden hasta! Bu nurani kafileye iltihak etmək istersen səbir içinde şükret. Yoxsa şekva etsen onlar səni kafilelerine almayacaklar. Ehl-i gafletin çukurlarına düşersin! Karanlıklı bir yolda gidəcəksən.

§89

Bəli, hastalıkların bir kısmı var ki əgər ölümle neticelense manevî şehit hükmünde şehadet kimi bir velayet derecesine sebebiyet verir. Ezcümle: Çocuk doğurmaktan gelen hastalıklar (Hâşiye[3]) və karın sancısıyla, gark və hark və taun ilə vefat eden, şehid-i manevî olduğu kimi çox mübarək hastalıklar var ki velayet derecesini ölümle kazandırır.

§90

Hem hastalık, dünya aşkını və alâkasını hafifleştirdiğinden vefat ilə dünyadan, ehl-i dünya üçün gayet elîm və acı olan müfarakatı tahfif edər; bazen də sevdirir.

§91

On Altıncı Deva

§92

Ey sıkıntıdan şekva eden hasta! Hastalık, hayat-ı içtimaiye-i insaniyede en mühim və gayet güzel olan hörmət və merhameti telkin edər. Çünki insanı vahşete və merhametsizliğe sevk eden istiğnadan kurtarır.

§93

Çünki اِنَّ الْاِنْسَانَ لَيَطْغٰى ۞ اَنْ رَاٰهُ اسْتَغْنٰى sırrıyla, sıhhat və âfiyetten gelen istiğnada bulunan bir nefs-i emmare, şâyan-ı hörmət çox uhuvvetlere qarşı hörməti hissetmez. Və şâyan-ı mərhəmət və şəfqət olan musibetzedelere və hastalıklılara merhameti duymaz.

§94

Ne vaxt hasta olsa o hastalıkta acizliyini və möhtaclıqını anlar, lâyık-ı hörmət olan ihvanlarına ihtiram edər. Ziyaretine gelen və ya ona yardım eden mü’min kardeşlerine qarşı hörməti hisseder. Və rikkat-i cinsiyeden gelen şefkat-i insaniye və en mühim bir haslet-i İslâmiye olan musibetzedelere qarşı merhameti hissedip, onları nəfsinə kıyas edərək, onlara tam manasıyla acır, şəfqət edər, elinden gelse muavenet edər, heç olmazsa dua edər, heç olmazsa şer’an sünnet olan keyfini sormak üçün ziyaretine gedər, sevap kazanır.

§95

On Yeddinci Deva

§96

Ey hastalık vasıtasıyla hayrat yapamamaktan şekva eden hasta! Şükret, hayratın en hâlisinin kapısını sənə açan, hastalıktır. Hastalık mütemadiyen hastaya və lillah üçün hastaya bakıcılara sevap kazandırmakla birlikdə, duanın makbuliyetine en mühim bir vesiledir.

§97

Bəli, hastalara bakmak ehl-i iman üçün mühim sevabı vardır. Hastaların keyfini sormak lakin hastayı sıkmamak şartıyla ziyaret etmək, sünnet-i seniyedir; keffaretü’z-zünub olur. Hadîste vardır ki: “Hastaların duasını alınız, onların duası makbuldür.” Bâhusus hasta, akrabadan olsa hususan peder və valide olsa onlara hizmet mühim bir ibadəttir, mühim bir sevaptır. Hastaların kalbini hoşnut etmək, teselli vermək, mühim bir sadaka hükmüne geçer.

§98

Bahtiyardır o evlat ki peder və validesinin hastalık zamanında, onların seriü’t-teessür olan kalplerini memnun edib xeyr dualarını alır. Bəli, hayat-ı içtimaiyede en muhterem bir həqiqət olan peder və validesinin şefkatlerine mukabil, hastalıkları zamanında kemal-i hörmət və şefkat-i ferzendane ilə mukabele eden o iyi evladın vaziyetini və insaniyetin ulviyetini gösteren o vefadar levhaya qarşı, hattâ melaikeler də “Mâşâallah, bârekellah” deyip alkışlırlar.

§99

Bəli hastalık zamanında, hastalık elemini hiçe indirəcək gayet hoş və ferahlı, etrafında tezahür eden şefkatlerden və acımak və merhametlerden gelen lezzetler var.

§100

Hastanın duasının makbuliyeti, ehemmiyetli bir meseledir. Mən otuz qırx seneden beri, bendeki kulunç denilen bir hastalıktan şifa üçün dua ederdim. Mən anladım ki hastalık dua üçün verilmiş. Dua ilə duayı, yani dua öz özünü kaldırmadığından anladım ki duanın neticesi uhrevîdir (Hâşiye[4]) özü də bir nevi ibadəttir və hastalık ilə acizliyini anlayıp dərgah-ı İlahiyeye iltica edər. Onun üçün otuz senedir şifa duasını etdiyim halde, duam zahirî qəbul olmadığından duayı terk etmək kalbime gelmedi.

§101

Çünki hastalık, duanın vaktidir; şifa, duanın neticesi deyil. Bəlkə Cənabı-Haqqîm-i Rahîm şifa verse fazlından verir.

§102

Hem dua, istediyimiz tarzda qəbul olmazsa makbul olmadı denilmez. Hâlık-ı Hakîm daha iyi bilir, menfaatimize hayırlı ne isə onu verir. Bazen dünyaya ait dualarımızı, menfaatimiz üçün âhiretimize çevirir, elə qəbul edər. Hər ne ise…

§103

Hastalık sırrıyla hulusiyet kazanan, hususan zaaf və aczden və tezellül və ihtiyaçtan gelen bir dua, kabule çox yakındır. Hastalık belə hâlis bir duanın medarıdır. Hem dindar olan hasta hem hastaya bakan mü’minler də bu duadan istifadə etmelidirler.

§104

On Səkkizinci Deva

§105

Ey şükrü buraxıb şekvaya giren hasta! Şekva, bir haktan gəlir. Sənin bir hakkın zayi olmamış ki şekva edirsən. Bəlkə sənin üstünde hak olan çox şükürler var, yapmadın. Cənabı-Haqqın hakkını vermeden haksız bir surette hak istirsən kimi şekva edirsən. Sən, özündən yuxarı mertebelerdeki sıhhatli olanlara baxıb şekva edemezsin. Bəlkə sən, özündən sıhhat noktasında aşağı derecelerde bulunan biçarə hastalara baxıb şükretmekle mükellefsin. Sənin elin kırık isə kesilmiş əllərə bak! Bir gözün yoxsa iki gözü də olmayan âmâlara bak! Allah’a şükret.

§106

Bəli, nimette özündən yukarıya baxıb şekva etmeye heç kimsenin hakkı yoxdur. Və musibette hər kəsin hakkı, özündən musibet noktasında daha yuxarı olanlara bakmaktır ki şükretsin. Bu sır bazı risalelerde bir təmsil ilə izah edilmiş. İcmali şudur ki:

§107

Bir zat, bir bîçareyi, bir minarenin başına çıkarır. Minarenin hər basamağında ayrı ayrı birer ihsan, birer hədiyyə verir. Tam minarenin başında da en böyük bir hediyeyi verir. O mütenevvi hediyelere qarşı ondan teşekkür və minnettarlık istediyi halde; o hırçın adam, bütün o basamaklarda gördüğü hediyeleri unutup veyahut hiçe sayıp şükretmeyerek yukarıya bakar. Keşke bu minare daha uzun olsaydı, daha yukarıya çıksaydım; ne üçün o dağ kimi veyahut o biri minare kimi çox yüksək deyil deyip şekvaya başlarsa ne qədər bir küfran-ı nimettir, bir haksızlıktır.

§108

Elə də bir insan hiçlikten vücuda gəlib, taş olmayarak, ağac olmayıp, heyvan kalmayarak, insan olub, Müslüman olaraq, çox zaman sıhhat və âfiyet görüb, yüksək bir derece-i nemət kazandığı halde, bazı arızalarla, sıhhat və âfiyet kimi bazı nemətlərə lâyık olmadığı və ya sû-i ihtiyarıyla və ya sû-i istimaliyle elinden kaçırdığı veyahut eli yetişmediyi üçün şekva etmək, sabırsızlık göstermek “Aman ne yaptım, belə başıma geldi?” deyə rububiyet-i İlahiyeyi tenkit etmək kimi bir halet; maddî hastalıktan daha musibetli, manevî bir hastalıktır. Kırılmış el ilə dövüşmek kimi şikayetiyle hastalığını ziyadeleştirir.

§109

Âkıl odur ki لِكُلِّ مُصٖيبَةٍ اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ sırrıyla teslim olub sabretsin; tâ o hastalık, vazifesini bitirsin gitsin.

§110

On Doqquzuncu Deva

§111

Cemil-i Zülcelal’in bütün isimleri esmaü’l-hüsna tabir-i Samedanîsiyle gösterir ki güzeldirler. Mevcudat içinde en latîf, en güzel, en câmi’ âyenə-i samediyet də hayattır. Güzelin âyinesi güzeldir. Güzelin mehasinlerini gösteren âyenə güzelleşir. O âyinenin başına o güzelden ne gelse, güzel olduğu kimi; hayatın başına də ne gelse, həqiqət noktasında güzeldir. Çünki güzel olan o esmaü’l-hüsnanın güzel nakışlarını gösterir.

§112

Həyat, daima sıhhat və âfiyette yeknesak gitse, nâkıs bir âyenə olur. Bəlkə bir cihette adem və yokluğu və hiçliği ihsas edib sıkıntı verir. Hayatın kıymetini tenzil edər. Ömrün lezzetini sıkıntıya kalbeder. Çabuk vaktimi geçirəcəyəm deyə sıkıntıdan ya sefahete ya eğlenceye atılır. Hapis müddeti kimi qiymətli ömrüne adâvet edib, çabuk öldürüp geçirmek istəyir.

§113

Lakin tahavvülde və harekette və ayrı ayrı tavırlar içinde yuvarlanmakta olan bir həyat, kıymetini ihsas edir, ömrün ehemmiyetini və lezzetini bildirir. Meşakkatte və musibette də olsa ömrün geçmesini istemir. “Aman güneş batmadı, ya gece bitmedi.” deyə sıkıntısından of! of! etmir.

§114

Bəli gayet zengin və işsiz, istirahat döşeğinde hər şeyi mükemmel bir efendiden sor “Ne haldesin?” Əlbəttə “Aman vaxt geçmir, gel bir şeşbeş oynayalım.” veyahut “Vakti geçirmek üçün bir eğlence bulalım.” kimi müteellimane sözleri ondan işitəcəksən veyahut tûl-i emelden gelen “Bu şeyim eksik, keşke bu işi yapsaydım.” kimi şekvaları işitəcəksən.

§115

Sən bir musibetzede və ya işçi və meşakkatli bir halde olan bir fakirden sor “Ne haldesin?” Aklı başında isə diyəcək ki “Şükürler olsun Rabb’ime, iyiyim, çalışıram. Keşke çabuk güneş gitmeseydi, bu işi də bitirseydim. Vaxt çabuk geçir, ömür durmur gidir. Vakıâ zəhmət çekirəm lakin bu da geçer, hər şey belə çabuk geçir.” deyə manen ömür ne qədər qiymətli olduğunu, geçmesindeki teessüfle bildirir.

§116

Demək, meşakkat və çalışmakla, ömrün lezzetini və hayatın kıymetini anlır. İstirahat və sıhhat isə ömrü acılaştırır ki geçmesini arzu edir.

§117

Ey hasta qardaş! Bil ki başqa risalelerde tafsilatıyla kat’î bir surette ispat edildiyi kimi; musibetlerin, şerlerin, hattâ günahların aslı və mâyesi ademdir. Adem isə şerdir, karanlıktır. Yeknesak istirahat, sükût, sükûnet, tevakkuf kimi haletler ademe, hiçliğe yakınlığı içindir ki ademdeki karanlığı ihsas edib sıkıntı verir. Hərəkət və tahavvül isə vücuddur, vücudu ihsas edər. Vücud isə hâlis hayırdır, nurdur.

§118

Madam ki həqiqət budur; sendeki hastalık, qiymətli həyatı safileştirmek, kuvvetleştirmek, terakki ettirmek və vücudundaki sair cihazat-ı insaniyeyi o hastalıklı uzvun etrafına muavenettarane müteveccih etmək və Sâni’-i Hakîm’in ayrı ayrı isimlerinin nakışlarını göstermek kimi çox vazifeler üçün o hastalık sənin vücuduna misafir olaraq gönderilmişdir. İnşâallah çabuk vazifesini bitirir gedər. Və âfiyete deyər ki sən gel, mənim yerimde daimî kal, vazifeni gör, bu hane senindir, âfiyetle kal.

§119

Iyirminci Deva

§120

Ey derdine derman arayan hasta! Hastalık iki kısımdır. Bir kısmı həqiqi, bir kısmı vehmîdir. Həqiqi kısmı isə Şâfî-i Hakîm-i Zülcelal, küre-i arz olan eczahane-i kübrasında, hər derde bir deva istif etmiş. O devalar isə dertleri istəyərlər. Hər derde bir derman halk etmişdir. Tedavi üçün ilaçları almaq, istimal etmək meşrudur. Lakin təsiri və şifayı, Cənabı-Haqq’tan bilmək gerektir. Dermanı o verdiyi kimi şifayı da o verir.

§121

Hâzık mütedeyyin hekimlerin tavsiyelerini tutmak, ehemmiyetli bir ilaçtır. Çünki ekser hastalıklar sû-i istimalattan, perhizsizlikten və israftan və hatîattan və sefahetten və dikkatsizlikten gəlir. Mütedeyyin hekim, əlbəttə meşru bir dairede nəsihət edər və vesayada bulunur. Sû-i istimalattan, israfattan men’edər, teselli verir. Hasta o vesaya və o teselliye itimat edib hastalığı hafifleşir, sıkıntı yerinde bir ferahlık verir.

§122

Amma vehmî hastalık kısmı isə onun en müessir ilacı, ehemmiyet vermemektir. Ehemmiyet verdikçe o büyür, şişer. Ehemmiyet vermezse küçülür, dağılır. Necə ki arılara iliştikçe insanın başına üşüşürler, aldırmazsan dağılır. Hem karanlıkta gözüne sallanan bir ipten gelen bir hayale ehemmiyet verdikçe büyür. Hattâ bazen onu divane kimi kaçırır. Ehemmiyet vermezse âdi bir ipin yılan olmadığını görür, başındaki telaşına güler.

§123

Bu vehmî hastalık çox devam etse həqiqətə inkılab edər. Vehham və asabî insanlarda fena bir hastalıktır. Habbeyi kubbe yapar; kuvve-i maneviyesi kırılır. Hususan merhametsiz yarım hekimlere veyahut insafsız doktorlara rast gelse, evhamını daha ziyade tahrik edər. Zengin isə malı gedər, yoxsa ya aklı gedər və ya sıhhati gedər.

§124

Iyirmi Birinci Deva

§125

Ey hasta qardaş! Sənin hastalığında maddî elem var lakin o maddî elemin tesirini izale edəcək ehemmiyetli bir manevî ləzzət səni ihata edir. Çünki peder və validen və akraban varsa, çoktan beri unuttuğun gayet ləzzətli o eski şefkatleri sənin etrafında yeniden uyanıp çocukluk zamanında gördüyün o şirin nazarları yenə görmekle birlikdə; çox gizli perdeli kalan etrafındaki dostluklar, hastalığın cazibesiyle yenə sənə qarşı muhabbettarane baktıklarından əlbəttə onlara qarşı sənin bu maddî elemin çox ucuz düşer.

§126

Hem sən müftehirane hizmet ettiğin və iltifatlarını kazanmasına çalıştığın zatlar, hastalığın hükmüyle sənə merhametkârane hizmetkârlık ettiklerinden, efendilerine efendi oldun. Hem insanlardaki rikkat-i cinsiyeyi və şefkat-i neviyeyi özünə celbettiğinden, hiçten çox yardımcı ahbap və şəfqətli dost buldun. Hem çox meşakkatli hizmetlerden paydos emrini yenə hastalıktan aldın, istirahat edirsən.

§127

Əlbəttə sənin cüz’î elemin, bu manevî lezzetlere qarşı səni şekvaya deyil, teşekküre sevk etməlidir.

§128

Iyirmi İkinci Deva

§129

Ey nüzul kimi ağır hastalıklara müptela olan qardaş! Evvela sənə müjde edirəm ki mü’min üçün nüzul mübarək sayılır. Bunu çoktan ehl-i velayetten işitiyordum. Sırrını bilmezdim. Bir sırrı belə kalbime gəlir ki:

§130

Ehlullah, Cənabı-Haqq’a vâsıl olmaq və dünyanın azîm manevî tehlikelerinden kurtulmak və saadet-i ebediyeyi temin etmək üçün iki esası ihtiyaren takip etmişler:

§131

Biri: Rabıta-i mevttir. Yani dünya fâni olduğu kimi özü də içinde vazifedar fâni bir misafir olduğunu düşünmekle, hayat-ı ebediyesine o surətlə çalışmışlar.

§132

İkincisi: Nefs-i emmarenin və kör hissiyatın tehlikelerinden kurtulmak üçün çileler ilə riyazetlerle nefs-i emmarenin öldürülmesine çalışmışlar.

§133

Sizler ey yarı vücudunun sıhhatini kaybeden qardaş! Sən ihtiyarsız qısa və kolay və sebeb-i saadet olan iki esas sənə verilmiş ki daima sənin vücudunun vaziyeti, dünyanın zevalini və insanın fâni olduğunu ihtar edir. Daha dünya səni boğamır, gaflet sənin gözünü kapayamır. Və yarım insan vaziyetinde bir zata, nefs-i emmare əlbəttə hevesat-ı rezile ilə və nefsanî müştehiyat ilə onu aldatamaz, çabuk o nəfsin belasından kurtulur.

§134

İşte mü’min sırr-ı iman ilə və teslimiyet və təvəkkül ilə o ağır nüzul kimi hastalıktan az bir zamanda, ehl-i velayetin çileleri kimi istifadə edə bilər. O vaxt o ağır hastalık çox ucuz düşer.

§135

Iyirmi Üçüncü Deva

§136

Ey kimsesiz, garib, biçarə hasta! Hastalığınla birlikdə kimsesizlik və gurbet, sənə qarşı en katı kalpleri rikkate getirirse və nazar-ı şəfqəti celbederse; əcəba Kur’an’ın bütün surelerinin başlarında özünü Rahmanu’r-Rahîm sıfatıyla bizə takdim eden və bir lem’a-i şefkatiyle umum yavrulara qarşı umum valideleri, o hârika şefkatiyle terbiye ettiren və hər baharda bir cilve-i rahmetiyle zemin yüzünü nimetlerle dolduran və ebedî bir hayattaki cənnət, bütün mehasiniyle bir cilve-i rəhməti olan sənin Hâlık-ı Rahîm’ine iman ilə intisabın və onu tanıyıp hastalığın lisan-ı acziyle niyazın, əlbəttə sənin bu gurbetteki kimsesizlik hastalığın, hər şeye bedel onun nazar-ı rahmetini sənə celbeder. Madam ki o var, sənə bakar, sənə hər şey var.

§137

Asıl gurbette, kimsesizlikte kalan odur ki iman və teslimiyetle ona intisap etmesin və ya intisabına ehemmiyet vermesin.

§138

Iyirmi Dördüncü Deva

§139

Ey masum hasta çocuklara və masum çocuklar hükmünde olan ihtiyarlara hizmet eden hasta bakıcılar! Sizin önünüzde mühim bir ticaret-i uhreviye var. Şevk və gayret ilə o ticareti kazanınız.

§140

Masum çocukların hastalıklarını, o nazik vücudlara bir idman, bir riyazet və ileride dünyanın dağdağalarına mukavemet verdirmek üçün bir şırınga və bir terbiye-i Rabbaniye kimi çocuğun hayat-ı dünyeviyesine ait çox hikmetlerle birlikdə və hayat-ı ruhiyesine və tasaffi-i hayatına medar olacaq büyüklerdeki keffaretü’z-zünub yerine, manevî və ileride veyahut âhirette terakkiyat-ı maneviyesine medar şırıngalar nevindeki hastalıklardan gelen sevap, peder və validelerinin defter-i a’maline, bilhassa sırr-ı şefkatle çocuğun sıhhatini öz sıhhatine tercih eden validesinin sahife-i hasenatına girdiyi, ehl-i həqiqətçe sabittir.

§141

İhtiyarlara bakmak isə hem azîm sevap almakla birlikdə, o ihtiyarların və bilhassa peder və valide isə dualarını almaq və kalplerini hoşnut etmək və vefakârane hizmet etmək hem bu dünyadaki saadete hem âhiretin saadetine medar olduğu rivayat-ı sahiha ilə və çox vukuat-ı tarihiye ilə sabittir. İhtiyar peder və validesine tam itaat eden bahtiyar bir veled, evladından eyni vaziyeti gördüğü kimi; bedbaht bir veled əgər ebeveynini rencide etse azab-ı uhrevîden başqa, dünyada çox felaketlerle cezasını gördüğü, çox vukuatla sabittir.

§142

Bəli ihtiyarlara, masumlara, yalnız akrabasına bakmak deyil bəlkə ehl-i iman (madam ki sırr-ı imanla uhuvvet-i həqiqiye var) onlara rast gelse, muhterem hasta ihtiyar ona möhtac olsa ruh u canla ona hizmet etmək İslâmiyet’in muktezasıdır.

§143

Iyirmi Beşinci Deva

§144

Ey hasta qardaşlar! Siz gayet nâfi’ və hər derde deva və həqiqi ləzzətli kudsî bir tiryak isterseniz imanınızı inkişaf ettiriniz. Yani tövbe və istiğfar ilə və namaz və bəndəlikle, o tiryak-ı kudsî olan imanı və imandan gelen ilacı istimal ediniz.

§145

Bəli, dünyaya muhabbet və alâka yüzünden güya âdeta ehl-i gafletin dünya kimi böyük, hasta, manevî bir vücudu vardır. İman isə o dünya kimi zeval və firak darbelerine, yara və bere içinde olan o manevî vücuduna birden şifa verib, yaralardan kurtarıp, həqiqi şifa verdiğini çoxlu risalelerde kat’î ispat etmişiz. Başınızı ağrıtmamak üçün qısa kesirəm.

§146

İman ilacı isə feraizi mümkün oldukça yerine getirmekle tesirini gösterir. Gaflet və sefahet və hevesat-ı nefsaniye və lehviyat-ı gayr-ı meşrua, o tiryakın tesirini men’edər. Hastalık madam ki gafleti qaldırır, iştihayı kesir, gayr-ı meşru keyiflere gitmeye mani olur; ondan istifadə ediniz. Həqiqi imanın kudsî ilaçlarından və nurlarından tövbe və istiğfar ilə dua və niyaz ilə istimal ediniz.

§147

Cənabı-Haqq sizlərə şifa versin, hastalıklarınızı keffaretü’z-zünub yapsın, âmin âmin âmin!

§148

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَٓا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَٓاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ

§149

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§150

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ طِبِّ الْقُلُوبِ وَ دَوَائِهَا وَ عَافِيَةِ الْاَبْدَانِ وَ شِفَائِهَا وَ نُورِ الْاَبْصَارِ وَ ضِيَائِهَا وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ وَ سَلِّمْ

§151

***

§152

وَهُوَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ

§153

Meali: “Bu kitab hər derde dermandır.”

§154

Tevafukat-ı latîfedendir ki Re’fet Bey’in birinci tesvidden gayet süratle yazdığı nüsha ilə birlikdə, Hüsrev’in yazdığı digər bir nüshada, ihtiyarsız heç düşünmeden satır başlarında gelen elifleri saydık; eynilə bu وَهُوَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ cümlesine tevafuk edir. (Hâşiye[5]) Hem bu risalenin müellifinin Said ismine, bir tək fark ilə yenə tevafuk edir. (Hâşiye[6]) Yalnız risalenin unvanına ait yazıdaki bir elif hesaba dâhil edilmemişdir.

§155

Cây-ı hayrettir ki Süleyman Rüşdü’nün yazdığı nüsha, heç elif hatıra gelmeden və düşünmeden, yüz on dörd elif, yüz on dörd şifa-yı kudsiyeyi tazammun eden yüz on dörd suver-i Kur’aniyenin adedine tevafukla birlikdə وَهُوَ لِكُلِّ دَاءٍ دَوَاءٌ şeddeli lâm bir sayılmak cihetiyle yüz on dörd harfine tam tamına tevafuk edir.

§156

***

§157

Iyirmi Beşinci Lem’a’nın Zeyli

§158

On Yeddinci Məktub olub Mektubat mecmuasına idhal edildiğinden buraya dercedilmedi.

§159

***

§160

[1] Hâşiye: Bu risale, dörd buçuk saat zarfında telif edilmişdir.

§161

Bəli Rüşdü, Bəli Re’fet, Bəli Hüsrev, Bəli Said

§162

[2] Hâşiye: Fitri bir surette bu lem’a tahattur ettiğinden altıncı mertebede iki deva yazılmış. Fitriliğine ilişmemek üçün öylece bıraktık bəlkə bir sır vardır deyə değiştirmedik.

§163

[3] Hâşiye: Bu hastalığın manevî şehadeti kazandırması, lohusa zamanı olan qırx güne kadardır.

§164

[4] Hâşiye: Bəli, bir kısım hastalık duanın sebeb-i vücudu iken, dua hastalığın ademine səbəb olsa duanın vücudu öz ademine səbəb olur; bu da ola bilməz.

§165

[5] Hâşiye: Sonradan yazılan ihtarın iki elifi bu hesaba dâhil olamayacağı üçün dâhil edilmemişdir.

§166

[6] Hâşiye: Madam ki Keramet-i Aleviye’de və Gavsiye’de, Said’in âhirinde nida üçün vaz’edilmiş bir elif var (Saidâ) olmuş bəlkə fazla olan bu elif, o elife bakır.

§167

Re’fet, Hüsrev

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol