بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mektubat
On Beşinci Məktub
Aziz qardaşım!
Sənin birinci sualin ki:
Sahabeler nazar-ı velayetle müfsidleri nədən keşfedemediler? Tâ Hulefa-yı Raşidîn’in üçünün şehadetini netice verdi. Halbuki kiçik sahabelere, böyük velilerden daha böyük denilir.
Cavab: Bunda iki makam var.
Birinci Makam: Dakik bir sırr-ı velayetin beyanıyla sual halledilir. Belə ki:
Sahabelerin velayeti, velayet-i kübra denilen, veraset-i nübüvvetten gelen, berzah tarîkına uğramayarak doğrudan doğruya zahirden həqiqətə geçip akrebiyet-i İlahiyenin inkişafına bakan bir velayettir ki o velayet yolu, gayet qısa olduğu halde gayet yüksektir. Hârikaları az lakin meziyatı çoktur. Keşif və keramet orada az görünür.
Hem evliyanın kerametleri isə ekserisi ihtiyarî deyil. Ummadığı yerden, ikram-ı İlahî olaraq bir hârika ondan zuhur edər. Bu keşif və kerametlerin ekserisi də seyr ü sülûk zamanında, tarîkat berzahından geçtikleri vaxt, âdi beşeriyetten bir derece tecerrüd ettiklerinden hilaf-ı âdet hâlâta mazhar olurlar.
Sahabeler isə sohbet-i nübüvvetin in’ikasıyla və incizabıyla və iksiriyle, tarîkattaki seyr ü sülûk daire-i azîminin tayyına mecbur değildirler. Bir kademde və bir sohbette zahirden həqiqətə geçebilirler.
Mesela, necə ki dün geceki Leyle-i Kadre ulaşmak üçün iki yol var:
Biri: Bir sene gezip dolaşıp tâ o geceye gelmektir. Bu kurbiyeti kazanmak üçün bir sene mesafeyi tayyetmek lâzım gəlir. Bu isə ehl-i sülûkun mesleğidir ki ehl-i tarîkatın çoğu bununla gedər.
İkincisi: Zamanla mukayyed olan cism-i maddî gılafından sıyrılıp tecerrüdle ruhen yükselip dün geceki Leyle-i Kadri öbür gün Leyle-i İyd ilə birlikdə bugünkü kimi hazır görmektir. Çünki ruh zamanla mukayyed deyil. Hissiyat-ı insaniye ruh derecesine çıktığı vaxt, o hazır zaman genişlenir. Başkalarına nisbeten mazi və müstakbel olan vaxtlar, ona nisbeten hazır hükmündedir.
İşte bu temsile göre, dün geceki Leyle-i Kadre geçmek üçün mertebe-i ruha çıxıb maziyi hazır derecesinde görmektir. Bu sırr-ı gamızın esası akrebiyet-i İlahiyenin inkişafıdır.
Mesela, güneş bizə yakındır çünki ziyası, harareti və misali âyinemizde və elimizdedir. Lakin biz ondan uzağız. Əgər biz nuraniyet noktasında onun akrebiyetini hissetsek, âyinemizdeki misalî olan timsaline münasebetimizi anlasak, o vasıta ilə onu tanısak; ziyası, harareti, heyeti ne olduğunu bilsek onun akrebiyeti bizə inkişaf edər və yakınımızda onu tanıyıp münasebettar oluruz.
Əgər biz bu’diyetimiz nöqtə-i nazarından ona yakınlaşmak və tanımak istesek, çoxlu seyr-i fikrîye və sülûk-u aklîye mecbur oluruz ki kavanin-i fenniye ilə fikren semavata çıxıb semadaki güneşi tasavvur edərək, sonra mahiyetindeki ziya və harareti və ziyasındaki elvan-ı seb’ayı uzun uzadıya tetkikat-ı fenniye ilə anladıktan sonra, birinci adamın öz âyinesinde az bir təfəkkürle elde ettiği kurbiyet-i maneviyeyi ancaq elde edebiliriz.
İşte bu təmsil kimi nübüvvet və veraset-i nübüvvetteki velayet, sırr-ı akrebiyetin inkişafına bakar. Velayet-i saire isə ekseri kurbiyet esası üzerine gedər. Bir çox meratibde seyr ü sülûka mecbur olur.
İkinci Makam: O hâdisata sebebiyet veren və fesadı çeviren bir neçə Yahudi’den ibaret deyildir ki onları keşfetmekle fesadın önü alınsın. Çünki çoxlu muhtelif milletlerin İslâmiyet’e girmeleriyle birbirine zıt və muhalif çox cereyanlar və efkâr karıştı. Bâhusus bazıların gurur-u millîleri, Hazret-i Ömer’in (ra) darbeleriyle dehşetli yaralandığından seciyeten intikama fırsat beklerlerdi. Çünki onların hem eski dini iptal edilmiş hem medar-ı şerefi olan eski hükûmeti və saltanatı tahrip edilmiş. İntikamını, bilerek və ya bilmeyerek hâkimiyet-i İslâmiyeden almaya hissen taraftar bir surət almış. Onun üçün Yahudi kimi zeki və dessas bir kısım münafıklar, o halet-i içtimaiyeden istifadə ettiler denilmiş.
Demək o hâdisatın önünü almaq, o vaxtteki hayat-ı içtimaiyeyi və muhtelif efkârı ıslahla olurdu. Yoxsa bir iki müfsidin keşfedilmesiyle olmazdı.
Əgər denilse: Hazret-i Ömer’in (ra) minber üstünde, bir aylık mesafede bulunan Sâriye namındaki bir kumandanına يَا سَارِيَةُ اَلْجَبَلَ اَلْجَبَلَ deyip Sâriye’ye işittirip sevkü’l-ceyş noktasından zaferine sebebiyet veren kerametkârane kumandası ne derece keskin nazarlı olduğunu gösterdiyi halde, nədən yanındaki kātili Firuz’u o keskin nazar-ı velayetiyle görmedi?
Cavab: Hazret-i Yakub aleyhisselâmın verdiyi cavab ilə cavab veririz. (Hâşiye[1]) Yani Hazret-i Yakub’dan sorulmuş ki: “Ne üçün Mısır’dan gelen gömleğinin kokusunu işittin də yakınında bulunan Ken’an Kuyusu’ndaki Yusuf’u görmedin?” Cevaben demiş ki: “Bizim halimiz şimşekler gibidir; bazen görünür, bazen saklanır. Bazı vaxt olur ki en yüksək mevkide oturup hər tarafı görürük kimi oluruz. Bazı vakitte də ayağımızın üstünü göremirik.”
Elhasıl: İnsan hər ne qədər fâil-i muhtar isə də lakin وَمَا تَشَٓاؤُنَ اِلَّٓا اَنْ يَشَٓاءَ اللّٰهُ sırrınca, meşiet-i İlahiye asıldır və qədər hâkimdir. Meşiet-i İlahiye, meşiet-i insaniyeyi geri verir.اِذَا جَاءَ الْقَدَرُ عُمِىَ الْبَصَرُ hükmünü icra edər. Qədər söylese iktidar-ı beşer konuşmaz, ihtiyar-ı cüz’î susar.
İkinci sualinizin meali:
Hazret-i Ali (ra) zamanında başlayan muharebelerin mahiyeti nedir? Muhariplere və o harpte ölen və öldürenlere ne nam verebiliriz?
Cavab: Cemel Vak’ası denilen Hazret-i Ali ilə Hazret-i Talha və Hazret-i Zübeyr və Âişe-i Sıddıka radıyallahu teâlâ anhüm ecmaîn arasında olan muharebe, adalet-i mahza ilə adalet-i izafiyenin mücadelesidir. Belə ki:
Hazret-i Ali, adalet-i mahzayı esas edib Şeyheyn zamanındaki kimi o esas üzerine getmək üçün içtihad etmiş. Muarızları isə Şeyheyn zamanındaki safvet-i İslâmiye adalet-i mahzaya müsait idi lakin mürur-u zamanla İslâmiyetleri zayıf muhtelif akvam hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyeye girdikleri üçün adalet-i mahzanın tatbikatı çox müşkül olduğundan “ehvenü’ş-şerri ihtiyar” denilen adalet-i nisbiye esası üzerine içtihad ettiler. Münakaşa-i içtihadiye siyasete girdiyi üçün muharebeyi intac etmişdir.
Madam ki sırf lillah üçün və İslâmiyet’in menafii üçün içtihad edilmiş və içtihaddan muharebe tevellüd etmiş; əlbəttə hem kātil hem maktûl ikisi də ehl-i cennettir, ikisi də ehl-i sevaptır diyebiliriz. Hər ne qədər Hazret-i Ali’nin içtihadı musîb və mukabilindekilerin hata isə də yenə azaba müstahak deyillər. Çünki içtihad eden hakkı bulsa iki sevap var. Bulmazsa bir nevi ibadət olan içtihad sevabı olaraq bir sevap alır. Hatasından mazurdur.
Bizdə gayet meşhur və sözü hüccet bir zat-ı muhakkik Kürtçe demiş ki:
ژٖى شَرِّ صَحَابَانْ مَكَه قَالُ و قٖيلْ لَوْرَا جَنَّتٖينَه قَاتِلُ و هَمْ قَتٖيلْ
Yani sahabelerin muharebesinde kıyl ü kāl etme. Çünki hem kātil və hem maktûl ikisi də ehl-i cennettirler.
Adalet-i mahza ilə adalet-i izafiyenin izahı şudur ki:
مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ اَوْ فَسَادٍ فِى الْاَرْضِ فَكَاَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمٖيعًا
ayənin mana-yı işarîsiyle: Bir masumun hakkı, bütün halk üçün də iptal edilmez. Bir fert də umumun selâmeti üçün feda edilmez. Cənabı-Haqqın nazar-ı merhametinde hak haktır, küçüğüne büyüğüne bakılmaz. Kiçik, böyük üçün iptal edilmez. Bir cemaatin selâmeti üçün bir ferdin rızası bulunmadan həyatı və hakkı feda edilmez. Hamiyet adına rızasıyla olsa o başqa meseledir.
Adalet-i izafiye isə: Küllün selâmeti üçün cüzü feda edər. Cemaat üçün ferdin hakkını nazara almaz. Ehvenü’ş-şer deyə bir nevi adalet-i izafiyeyi yapmaya çalışır. Lakin adalet-i mahza kabil-i tatbik isə adalet-i izafiyeye gidilmez, gidilse zulümdür.
İşte İmam-ı Ali radıyallahu anh, adalet-i mahzayı Şeyheyn zamanındaki kimi kabil-i tatbiktir deyip hilafet-i İslâmiyeyi o esas üzerine bina edirdi. Mukabilleri və muarızları isə “Kabil-i tatbik deyil, çox müşkülatı var.” deyə adalet-i izafiye üzerine içtihad etmişler. Tarihin gösterdiyi sair esbab isə həqiqi səbəb deyillər, bahanelerdir.
Əgər desen: Hilafet-i İslâmiye noktasında İmam-ı Ali’nin fevkalâde iktidarı, hârikulâde zekâsı və yüksək liyakatiyle birlikdə seleflerine nisbeten muvaffakıyetsizliği nedendir?
Cavab: O mübarək zat, siyaset və saltanattan ziyade, daha çox mühim başqa vazifelere lâyık idi. Əgər tam muvaffakıyet-i siyasiye və tamam saltanat olsaydı “Şah-ı Velayet” unvan-ı manidarını bihakkın kazanamayacaktı. Halbuki zahirî və siyasî hilafetin çoxlu fevkinde manevî bir saltanat kazandı və üstad-ı küll hükmüne geçti, hattâ kıyamete qədər saltanat-ı manevîsi bâki kaldı.
Amma Hazret-i İmam-ı Ali’nin Vak’a-i Sıffîn’de, Hazret-i Muaviye’nin taraftarlarıyla muharebesi isə hilafet və saltanatın muharebesidir. Yani Hazret-i İmam-ı Ali, ahkâm-ı dini və həqiqətlər-i İslâmiyeyi və âhireti esas tutup saltanatın bir kısım kanunlarını və siyasetin merhametsiz mukteziyatlarını onlara feda edirdi. Hazret-i Muaviye və taraftarları isə hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyeyi, saltanat siyasetleriyle takviye etmək üçün azîmeti buraxıb ruhsatı iltizam ettiler, siyaset âleminde özlərini mecbur zannedip ruhsatı tercih ettiler, hataya düştüler.
Amma Hazret-i Hasan və Hüseyin’in Emevîlere qarşı mücadeleleri isə din ilə milliyet muharebesi idi. Yani Emevîler, devlet-i İslâmiyeyi, Arap milliyeti üzerine istinad ettirip rabıta-i İslâmiyet’i, rabıta-i milliyetten geri bıraktıklarından iki cihetle zərər verdiler:
Biri: Milel-i saireyi rencide edərək tevhiş ettiler.
Diğeri: Unsuriyet və milliyet esasları, adaleti və hakkı takip etmediğinden zulmeder. Adalet üzerine getməz. Çünki unsuriyet-perver bir hâkim, millettaşını tercih edər, adalet edə bilməz.
اَلْاِسْلَامِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ لَا فَرْقَ بَيْنَ عَبْدٍ حَبَشِىٍّ وَسَيِّدٍ قُرَيْشِىٍّ اِذَا اَسْلَمَا
ferman-ı kat’îsiyle: Rabıta-i diniye yerine rabıta-i milliye ikame edilmez; edilse adalet edilmez, hakkaniyet gedər.
İşte Hazret-i Hüseyin rabıta-i diniyeyi esas tutup muhik olaraq onlara qarşı mücadele etmiş, tâ makam-ı şehadeti ihraz etmiş.
Əgər denilse: Bu qədər haklı və hakikatli olduğu halde, nədən muvaffak olmadı? Hem nədən qədər-i İlahî və rahmet-i İlahiye onların feci bir âkıbete uğramasına müsaade etmiş?
Cavab: Hazret-i Hüseyin’in yaxın taraftarları deyil lakin cemaatine iltihak eden sair milletlerde, yaralanmış gurur-u milliyeleri cihetiyle, Arap milletine qarşı bir fikr-i intikam bulunması Hazret-i Hüseyin və taraftarlarının safi və parlak mesleklerine halel verib mağlubiyetlerine səbəb olmuş.
Amma qədər nöqtə-i nazarında feci âkıbetin hikməti isə: Hasan və Hüseyin və onların hanedanları və nesilleri, manevî bir saltanata namzet idiler. Dünya saltanatı ilə manevî saltanatın cem’i gayet müşküldür. Onun üçün onları dünyadan küstürdü, dünyanın çirkin yüzünü gösterdi. Tâ kalben dünyaya qarşı alâkaları kalmasın. Onların əlləri muvakkat və surî bir saltanattan çekildi lakin parlak və daimî bir saltanat-ı maneviyeye tayin edildiler; âdi valiler yerine, evliya aktablarına merci oldular.
Üçüncü sualiniz:
“O mübarək zatların başına gelen o feci, gaddarane muamelenin hikməti nedir?” diyorsunuz.
Cavab: Sâbıkan beyan ettiğimiz kimi Hazret-i Hüseyin’in muarızları olan Emevîler saltanatında, merhametsiz gadre sebebiyet verəcək üç esas vardı:
Biri: Merhametsiz siyasetin bir düsturu olan: “Hükûmetin selâmeti və asayişin devamı üçün eşhas feda edilir.”
İkincisi: Onların saltanatı, unsuriyet və milliyete istinad ettiği üçün milliyetin gaddarane bir düsturu olan: “Milletin selâmeti üçün hər şey feda edilir.”
Üçüncüsü: Emevîlerin Hâşimîlere qarşı an’anesindeki rekabet damarı, Yezid kimi bazılarda bulunduğu üçün şefkatsiz bir gadre kabiliyet göstermişdi.
Dördüncü bir səbəb də Hazret-i Hüseyin’in taraftarlarında bulunurdu ki Emevîlerin Arap milliyetini esas tutup sair milletlerin efradına “memalik” tabir edərək köle nazarıyla bakmaları və gurur-u milliyelerini kırmaları yüzünden, milel-i saire Hazret-i Hüseyin’in cemaatine intikamkârane və müşevveş bir niyetle iltihak ettiklerinden Emevîlerin asabiyet-i milliyelerine fazla dokunmuş, gayet gaddarane və merhametsizcesine meşhur faciaya sebebiyet vermişlerdir.
Mezkûr dörd esbab, zahirîdir. Qədər noktasından bakıldığı vaxt, Hazret-i Hüseyin və akrabasına o facia sebebiyle hasıl olan netaic-i uhreviye və saltanat-ı ruhaniye və terakkiyat-ı maneviye o qədər qiymətlidir ki o facia ilə çektikleri zəhmət, gayet kolay və ucuz düşer. Necə ki bir nefer, bir saat işkence altında şehit edilse elə bir mertebeyi bulur ki on sene başqası çalışsa ancaq o mertebeyi bulur. Əgər o nefer şehit olduktan sonra ona sorulabilse “Az bir şey ilə çoxlu şeyler kazandım.” diyəcəkdir.
Dördüncü sualinizin meali:
Âhir zamanda Hazret-i İsa aleyhisselâm Deccal’ı öldürdükten sonra, insanlar ekseriyetle din-i hakka girerler. Halbuki rivayetlerde gelmişdir ki: “Yeryüzünde Allah Allah diyenler bulundukça kıyamet kopmaz.” Belə umumiyetle imana geldikten sonra necə umumiyetle küfre gedərlər?
Cavab: Hadîs-i sahihte rivayet edilen “Hazret-i İsa aleyhisselâmın geleceğini və şeriat-ı İslâmiye ilə amel edeceğini, Deccal’ı öldüreceğini” imanı zayıf olanlar istib’ad edirlər. Onun həqiqəti izah edilse heç istib’ad yeri kalmaz. Belə ki:
O hadîsin və Süfyan və Mehdi hakkındaki hadîslerin ifade ettikleri mana budur ki: Âhir zamanda dinsizliğin iki cereyanı qüvvət bulacaq:
Biri: Nifak perdesi altında, risalet-i Ahmediyeyi (asm) inkâr edəcək Süfyan namında müthiş bir şahıs, ehl-i nifakın başına geçəcək, şeriat-ı İslâmiyenin tahribine çalışacaqdır. Ona qarşı Âl-i Beyt-i Nebevînin silsile-i nuranisine bağlanan, ehl-i velayet və ehl-i kemalin başına geçəcək Âl-i Beyt’ten Muhammed Mehdi isminde bir zat-ı nurani, o Süfyan’ın şahs-ı manevîsi olan cereyan-ı münafıkaneyi öldürüp dağıtacaqdır.
İkinci cereyan isə: Tabiiyyun, maddiyyun felsefesinden tevellüd eden bir cereyan-ı Nemrudane, gittikçe âhir zamanda felsefe-i maddiye vasıtasıyla intişar edərək qüvvət bulup uluhiyeti inkâr edəcək bir dereceye gəlir. Necə bir padşahı tanımayan və ordudaki zabitan və efrad onun askerleri olduğunu qəbul etmeyen vahşi bir adam, hər kəsə hər əsgərliyə bir nevi padişahlık və bir gûna hâkimiyet verir.
Elə də Allah’ı inkâr eden o cereyan efradları, birer kiçik Nemrut hükmünde nefislerine birer rububiyet verir. Və onların başına geçen en büyükleri, ispirtizma və manyetizmanın hâdisatı nevinden müthiş hârikalara mazhar olan Deccal isə daha ileri gedib cebbarane surî hükûmetini bir nevi rububiyet tasavvur edib uluhiyetini ilan edər. Bir sineğe mağlup olan və bir sineğin kanadını hətta icad edemeyen âciz bir insanın uluhiyet dava etmesi, ne derece ahmakçasına bir maskaralık olduğu malûmdur.
İşte belə bir sırada, o cereyan çox qüvvətli göründüğü bir zamanda, Hazret-i İsa aleyhisselâmın şahsiyet-i maneviyesinden ibaret olan həqiqi İsevîlik dini zuhur edəcək, yani rahmet-i İlahiyenin semasından nüzul edəcək; hal-i hazır Hristiyanlık dini o həqiqətə qarşı tasaffi edəcək, hurafattan və tahrifattan sıyrılacaq, həqiqətlər-i İslâmiye ilə birleşəcək; manen Hristiyanlık bir nevi İslâmiyet’e inkılab edəcəkdir. Və Kur’an’a iktida edərək o İsevîlik şahs-ı manevîsi tabi və İslâmiyet metbu makamında kalacaq; din-i hak bu iltihak neticesinde azîm bir qüvvət bulacaqdır.
Dinsizlik cereyanına qarşı ayrı ayrı iken mağlup olan İsevîlik və İslâmiyet ittihat neticesinde, dinsizlik cereyanına galebe edib dağıtacaq istidadında iken; âlem-i semavatta cism-i beşerîsiyle bulunan şahs-ı İsa aleyhisselâm, o din-i hak cereyanının başına geçeceğini, bir Muhbir-i Sadık, bir Kadîr-i külli şey’in vaadine istinad edərək haber vermişdir. Madam ki haber vermiş, haktır; madam ki Kādir-i külli şey’ vaad etmiş, əlbəttə yapacaqdır.
Bəli, hər vaxt semavattan melaikeleri yere gönderen və bazı vakitte insan suretine vaz’eden (Hazret-i Cibril’in “Dıhye” suretine girmesi kimi) və ruhanîleri âlem-i ervahtan gönderip beşer suretine temessül ettiren, hattâ ölmüş evliyaların çoklarının ervahlarını cesed-i misalîyle dünyaya gönderen bir Hakîm-i Zülcelal, Hazret-i İsa aleyhisselâmı, İsa dinine ait en mühim bir hüsn-ü hâtimesi üçün; deyil sema-i dünyada cesediyle bulunan və hayatta olan Hazret-i İsa bəlkə âlem-i âhiretin en uzaq köşesine gitseydi və hakikaten ölseydi, yenə belə bir netice-i azîme üçün ona yeniden cəsəd giydirip dünyaya göndermek, o Hakîm’in hikmetinden uzaq deyil bəlkə onun hikməti elə iktiza ettiği üçün vaad etmiş və vaad ettiği üçün əlbəttə gönderəcək.
Hazret-i İsa aleyhisselâm geldiyi vaxt, hər kəs onun həqiqi İsa olduğunu bilmək lâzım deyildir. Onun mukarreb və havassı, nur-u iman ilə onu tanır. Yoxsa bedahet derecesinde hər kəs onu tanımayacaqdır.
Sual: Rivayetlerde gelmiş ki: “Deccal’ın bir yalancı cenneti var, özünə tabi olanları ona atar. Hem yalancı bir cehennemi var, tabi olmayanları ona atar. Hattâ o, öz merkebinin də bir kulağını cənnət kimi bir kulağını da cəhənnəm kimi yapmış. Azamet-i bedeniyesi bu kadardır, bu kadardır…” deyə tarifat var?
Cavab: Deccal’ın şahs-ı surîsi insan gibidir. Mağrur, firavunlaşmış, Allah’ı unutmuş olduğundan surî, cebbarane olan hâkimiyetine, uluhiyet namını vermiş bir şeytan-ı ahmaktır və bir insan-ı dessastır. Lakin şahs-ı manevîsi olan dinsizlik cereyan-ı azîmi, çox cesîmdir. Rivayetlerde Deccal’a ait tavsifat-ı müthişe ona işarə edər. Bir vaxt Japonya’nın Başkumandanının resmi, bir ayağı Bahr-i Muhit’te, digər ayağı on günlük mesafedeki Port Artur Kalesinde tasvir edilmiş. O kiçik Japon Kumandanının bu surette tasviriyle, ordusunun şahs-ı manevîsi gösterilmiş.
Amma Deccal’ın yalancı cenneti isə medeniyetin cazibedar lehviyatı və fanteziyeleridir. Merkebi isə şimendifer kimi bir vasıtadır ki bir başında ateş ocağı bulunur, özünə tabi olmayanları bazen ateşe atar. O merkebin bir kulağı yani digər başı cənnət kimi tefriş edilmiş, tabi olanları oraya oturtur. Zaten sefih və gaddar medeniyetin mühim bir merkebi olan şimendifer, ehl-i sefahet və dünya üçün yalancı bir cənnət getirir. Biçarə ehl-i diyanet və ehl-i İslâm üçün medeniyet elinde cəhənnəm zebanisi kimi tehlike getirir, esaret və sefalet altına atar.
İşte İsevîliğin din-i həqiqisi zuhur ilə və İslâmiyet’e inkılab etmesiyle, çendan âlemde ekseriyet-i mutlakaya nurunu neşreder. Lakin yenə kıyamet kopmasına yaxın tekrar bir dinsizlik cereyanı baş gösterir, galebe edər və “El-hükmü li’l-ekser” kaidesince, yeryüzünde “Allah Allah” diyəcək kalmayacaq, yani ehemmiyetli bir cemaat, küre-i arzda mühim bir mevkiye sahib olacaq bir surette “Allah Allah” denilmeyəcək deməkdir.
Yoxsa ekalliyette kalan veyahut mağlup düşen ehl-i hak, kıyamete qədər bâki kalacaq; yalnız, kıyametin kopacağı anında, kıyametin dehşetlerini görmemek üçün bir eser-i rəhmət olaraq ehl-i imanın ruhları daha evvel kabzediləcək, kıyamet kâfirlerin başına kopacaqdır.
Beşinci sualinizin meali:
Kıyametin hâdisatından ervah-ı bâkiye müteessir olacaklar mı?
Cavab: Derecatlarına göre müteessir olacaklar. Melaikelerin tecelliyat-ı kahriyede özlərinə göre müteessir oldukları kimi müteessir olurlar. Necə ki bir insan, sıcak bir yerde iken, hariçte kar və tipi içinde titreyenleri görse ağıl və vicdan itibarıyla müteessir olur. Elə də şüurlu olan ervah-ı bâkiye, kainatla alâkadar oldukları üçün kainatın hâdisat-ı azîmesinden derecelerine göre müteessir olmalarını; ehl-i azap isə elemkârane, ehl-i saadet isə hayretkârane, istiğrabkârane, bəlkə bir cihette istibşarkârane teessüratları bulunmasını, işarat-ı Kur’aniye gösterir. Çünki Kur’an-ı Hakîm, hər zaman kıyametin acayibini tehdit surətində zikredir. “Göreceksiniz!” dir. Halbuki cism-i insanî ilə onu görenler, kıyamete yetişenlerdir. Demək, kabirde cesetleri çürüyen ervahların da o tehdid-i Kur’aniyeden hisseleri var.
Altıncı sualinizin meali:
كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ Bu ayənin âhirete, cənnətə, cəhənnəmə və ehillerine şümulü var mı, yox mu?
Cavab: Bu mesele, çoxlu ehl-i tahkik və ehl-i keşif və ehl-i velayetin medar-ı bahsi olmuş. Bu meselede söz onlarındır. Hem də bu ayənin çox genişliği və çox meratibi var. Ehl-i tahkikin bir kısm-ı ekseri demişler ki: Âlem-i bekaya şümulü yox. Digər kısmı isə: Âni olaraq onlar da az bir zamanda, bir nevi helâkete mazhar olurlar. O qədər az bir zamanda olur ki fenaya gedib gelmiş, hissetmeyecekler.
Amma bazı müfrit fikirli ehl-i keşfin hükmetdikləri fena-yı mutlak isə həqiqət deyildir. Çünki Zat-ı Akdes-i İlahî madam ki sermedî və daimîdir, əlbəttə sıfâtı və esması də sermedî və daimîdirler. Madam ki sıfâtı və esması daimî və sermedîdirler, əlbəttə onların âyineleri və cilveleri və nakışları və mazharları olan âlem-i bekadaki bâkiyat və ehl-i beka, fena-yı mütləq bizzarure gidemez.
Kur’an-ı Hakîm’in feyzinden şimdilik iki nöqtə hatıra gelmiş, icmalen yazacağız:
Birincisi: Cənabı-Haqq elə bir Kadîr-i Mutlak’tır ki adem və vücud, kudretine və iradesine nisbeten iki menzil kimi gayet kolay bir surette oraya gönderir və getirir. İsterse bir günde, istəyirsə bir anda oradan çevirir. Hem adem-i mutlak zaten yoxdur, çünki bir ilm-i muhit var. Hem daire-i ilm-i İlahînin harici yox ki bir şey ona atılsın. Daire-i ilim içinde bulunan adem isə adem-i haricîdir və vücud-u ilmîye perde olmuş bir unvandır. Hattâ bu mevcudat-ı ilmiyeye bazı ehl-i tahkik “a’yân-ı sabite” tabir etmişler.
Elə isə fenaya getmək, muvakkaten haricî libasını çıkarıp vücud-u manevîye və ilmîye girmektir. Yani hēlik və fâni olanlar vücud-u haricîyi buraxıb mahiyetleri bir vücud-u manevî giyer, daire-i kudretten çıxıb daire-i ilme girer.
İkincisi: Çox Sözlerde izah ettiğimiz kimi: Hər şey, mana-yı adı ilə və özünə bakan vecihte hiçtir. Öz zatında müstakil və bizatihî sabit bir vücudu yox. Və yalnız öz başıyla kaim bir həqiqəti yox. Lakin Cənabı-Haqq’a bakan vecihte isə yani mana-yı harfiyle olsa heç deyil. Çünki onda cilvesi görünen esma-i bâkiye var. Ma’dum deyil, çünki sermedî bir vücudun gölgesini daşıyır. Həqiqəti vardır, sabittir hem yüksektir. Çünki mazhar olduğu bâki bir ismin sabit bir nevi gölgesidir.
Hem كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ insanın elini mâsivadan kesmek üçün bir kılınçtır ki o da Cənabı-Haqqın hesabına olmayan fâni dünyada, fâni şeylere qarşı alâkaları kesmek üçün hükmü dünyadaki fâniyata bakar. Demək, Allah hesabına olsa, mana-yı harfiyle olsa, livechillah olsa mâsivaya girmez ki كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ kılıncıyla başı kesilsin.
Elhasıl: Əgər Allah üçün olsa, Allah’ı bulsa gayr kalmaz ki başı kesilsin. Əgər Allah’ı bulmazsa və hesabıyla bakmazsa hər şey gayrdır. كُلُّ شَىْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ kılıncını istimal etməli, perdeyi yırtmalı tâ onu bulmalı!..
اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى
Said Nursî
***
[1] Hâşiye:
زِ مِصْرَشْ بُوىِ پٖيرَاهَنْ شِنٖيدٖى
چِرَا دَرْ چَاهِ كَنْعَانَشْ نَدٖيدٖى
بَگُفْتْ اَحْوَالِ مَا بَرْقِ جِهَانَسْتْ
دَمٖى پَيْدَا وُ دٖيگَرْ دَمْ نِهَانَسْتْ
گَهٖى بَرْ طَارُمِ اَعْلٰى نِشٖينَمْ
گَهٖى بَرْ پُشْتِ پَاىِ خُودْ نَبٖينَمْ

