بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mektubat
On Altıncı Məktub
اَلَّذٖينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ اِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ اٖيمَانًا وَ قَالُوا حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ
Bu məktub فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا sırrına mazhar olmuş, şiddetli yazılmamış.
Çoklar tarafından sarîhan və manen gelen bir suale cevaptır.
Bu cavabı vermək mənim üçün hoş deyil, arzu etmirəm. Hər şeyimi, Cənabı-Haqqın təvəkkülüne bağlamışdım. Lakin mən öz halimde və âlemimde rahat bırakılmadığım və yüzümü dünyaya çevirdikleri üçün Yeni Said deyil, bilmecburiye Eski Said dili ilə, şahsım üçün deyil bəlkə dostlarımı və Sözlerimi ehl-i dünyanın evham və eziyetinden kurtarmak üçün həqiqət-i hali hem dostlarıma hem ehl-i dünyaya və ehl-i hükme beyan etmək üçün beş noktayı beyan edirəm.
Birinci Nöqtə
Denilmiş: “Ne üçün siyasetten çekildin? Heç yanaşmırsan?”
Cavab: Doqquz on sene evveldeki Eski Said, bir miktar siyasete girdi. Bəlkə siyaset vasıtasıyla dine və ilme hizmet edəcəyəm deyə beyhude yoruldu. Və gördü ki o yol meşkuk və müşkülatlı və mənə nisbeten fuzuliyane hem en lüzumlu hizmete mani və hatarlı bir yoldur. Çoğu yalancılık və bilmeyerek ecnebi barmağına âlet olmaq ihtimali var.
Hem siyasete giren, ya muvafık olur və ya muhalif olur. Əgər muvafık olsa madam ki memur və mebus değilim, o halde siyasetçilik mənə fuzulî və malayani bir şeydir. Mənə ihtiyaç yox ki beyhude karışayım. Əgər muhalif siyasete girsem ya fikirle və ya kuvvetle karışacağam. Əgər fikirle olsa mənə ihtiyaç yox. Çünki mesail tavazzuh etmiş, hər kəs mənim kimi bilir. Beyhude çene çalmaq manasızdır. Əgər qüvvət ilə və hâdise çıkarmak ilə muhalefet etsem, husulü meşkuk bir maksat üçün minlərlə günaha girmek ihtimali var. Birinin yüzünden çoklar belaya düşer. Hem on ihtimalden bir iki ihtimale binaen günahlara girmek, masumları günaha atmak; vicdanım qəbul etmir deyə Eski Said, sigara ilə birlikdə gazeteleri və siyaseti və sohbet-i dünyeviye-i siyasiyeyi terk etti.
Buna kat’î şahit, o vaxtten beri səkkiz senedir bir tək gazete ne okudum və ne dinledim. Okuduğumu və dinlediğimi, biri çıksın söylesin. Halbuki səkkiz sene evvel, günde bəlkə səkkiz gazete Eski Said okurdu.
Hem beş senedir bütün dikkat ilə mənim halime nezaret edilir. Siyasetvari bir tereşşuh gören söylesin. Halbuki mənim kimi asabî və اِنَّمَا الْحٖيلَةُ فٖى تَرْكِ الْحِيَلِ düsturuyla, en böyük hileyi hilesizlikte bulan pervasız, alâkasız bir insanın deyil səkkiz sene, səkkiz gün bir fikri gizli kalmaz. Siyasete iştihası və arzusu olsaydı tetkikata, taharriyata lüzum bırakmayarak top güllesi kimi sadâ verecekti.
İkinci Nöqtə
Yeni Said ne üçün bu qədər şiddetle siyasetten tecennüb edir?
Cavab: Milyarlar seneden ziyade olan hayat-ı ebediyeye çalışmasını və kazanmasını; meşkuk bir iki sene hayat-ı dünyeviyeye lüzumsuz, fuzulî bir surette karışma ilə feda etməmək için… Hem en mühim en lüzumlu en saf və en hakikatli olan hizmet-i iman və Kur’an üçün şiddetle siyasetten kaçır. Çünki dir:
Mən ihtiyar oluram, bundan sonra kaç sene yaşayacağamı bilmirəm. Elə isə mənə en mühim iş, hayat-ı ebediyeye çalışmak lâzım gəlir. Hayat-ı ebediyeyi kazanmakta en birinci vasıta və saadet-i ebediyenin anahtarı imandır, ona çalışmak lâzım gəlir.
Lakin ilim itibarıyla insanlara də bir menfaat dokundurmak üçün şer’an hizmete mükellef olduğumdan hizmet etmək isterim. Lâkin o hizmet, ya hayat-ı içtimaiye və dünyeviyeye ait olacaq; o isə elimden gəlməz. Hem fırtınalı bir zamanda sağlam hizmet edilmez. Onun üçün o ciheti buraxıb en mühim en lüzumlu en selâmetli olan imana hizmet cihetini tercih ettim. Öz nəfsimə kazandığım həqiqətlər-i imaniyeyi və nəfsimdə tecrübe etdiyim manevî ilaçları, sair insanların eline geçmek üçün o kapıyı açık bırakıram. Bəlkə Cənabı-Haqq bu hizmeti qəbul edər və eski günahıma keffaret yapar.
Bu hizmete qarşı şeytan-ı racîmden başqa heç kimsenin –mü’min olsun kâfir olsun, sıddık olsun zındık olsun– qarşı gelmeye hakkı yoxdur. Çünki imansızlık başqa şeylere benzemir. Zulümde, fıskta, kebairde birer menhus lezzet-i şeytaniye bulunabilir. Lakin imansızlıkta heç bir cihet-i ləzzət yox. Elem içinde elemdir, zulmet içinde zulmettir, azap içinde azaptır.
İşte belə hədsiz bir hayat-ı ebediyeye çalışmayı və iman kimi kudsî bir nura hizmeti buraxmaq, ihtiyarlık zamanında lüzumsuz tehlikeli siyaset oyuncaklarına atılmak; mənim kimi alâkasız və yalnız və eski günahlarına keffaret aramaya mecbur bir adamda ne qədər hilaf-ı akıldır, ne qədər hilaf-ı hikmettir, ne derece bir divaneliktir, divaneler də anlayabilirler.
Amma Kur’an və imanın hizmeti ne üçün məni men’edir dersen mən də derim ki: Həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniye birer elmas hükmünde olduğu halde, siyaset ilə âlûde olsa idim elimdeki o elmaslar iğfal olunabilen sadə xalq tarafından “Acaba taraftar kazanmak üçün bir propaganda-i siyaset deyil mi?” deyə düşünürler. O elmaslara, âdi şişeler nazarıyla bakabilirler. O halde mən o siyasete temas etmekle, o elmaslara zulmederim və kıymetlerini tenzil etmək hükmüne geçer.
Bax, ey ehl-i dünya! Nədən mənim ilə uğraşıyorsunuz? Məni öz halimde bırakmıyorsunuz?
Əgər derseniz: Şeyhler bazen işimize karışırlar. Sənə da bazen şeyh deyərlər.
Mən də derim: Hey efendiler! Mən şeyh değilim, mən hocayım. Buna delil: Dörd senedir buradayım, bir tək adama tarîkat verseydim şüpheye hakkınız olurdu. Bəlkə yanıma gelen hər kəsə demişim: İman lâzım, İslâmiyet lâzım; tarîkat zamanı deyil.
Əgər derseniz: Sənə Said-i Kürdî deyərlər. Bəlkə səndə unsuriyet-perverlik fikri var, o işimize gelmir.
Mən də derim: Hey efendiler! Eski Said və Yeni Said’in yazdıkları meydanda. Şahit gösterirəm ki mən اَلْاِسْلَامِيَّةُ جَبَّتِ الْعَصَبِيَّةَ الْجَاهِلِيَّةَ ferman-ı kat’îsiyle, eski zamandan beri menfî milliyet və unsuriyet-perverliğe, Avrupa’nın bir nevi Frenk illeti olduğundan, bir zehr-i kātil nazarıyla bakmışım. Və Avrupa, o Frenk illetini İslâm içine atmış; tâ tefrika versin, parçalasın, yutmasına hazır olsun deyə düşünür. O Frenk illetine qarşı eskiden beri tedaviye çalışdığımı, talebelerim və mənə temas edenler bilirlər.
Madam ki böyledir, hey efendiler! Hər bir hâdiseyi bahane tutup mənə sıkıntı vermeye səbəb nedir əcəba? Şarkta bir nefer hata etse garpta bir nefere əsgərlik münasibətilə zəhmət və ceza vermək və ya İstanbul’da bir esnafın cinayetiyle, Bağdat’ta bir dükkâncıyı esnaflık münasibətilə mahkûm etmək nevinden, hər hâdise-i dünyeviyede mənə sıkıntı vermək, hangi usûl iledir? Hangi vicdan hükmeder? Hangi maslahat iktiza edər?
Üçüncü Nöqtə
Halimi, istirahatimi düşünen və hər musibete qarşı səbir ilə sükûtumu istiğrab eden dostlarımın belə bir sualleri var ki: “Sana gelen zahmetlere, sıkıntılara necə tahammül edirsən? Halbuki eskiden çox hiddetli və izzetli idin, edna bir tahkire tahammül edemezdin?”
Cavab: İki kiçik hâdiseyi və hikâyeyi dinləyin, cavabını alınız:
Birinci hikâye: İki sene evvel mənim hakkımda bir müdür sebepsiz, gıyabımda tezyifkârane, hakaretli sözler söylemişdi. Sonra mənə söylediler. Bir saat qədər Eski Said damarıyla müteessir oldum. Sonra Cənabı-Haqqın rahmetiyle belə bir həqiqət kalbe geldi, sıkıntıyı izale edib o adamı da mənə helâl ettirdi. O həqiqət şudur:
Nəfsimə dedim: Əgər onun tahkiri və beyan ettiği kusurlar, şahsıma və nəfsimə ait isə Allah ondan razı olsun ki mənim nəfsimin ayıplarını söyler. Əgər doğru söylemiş isə məni nəfsimin terbiyesine sevk edər və gururdan məni kurtarmaya yardımdır. Əgər yalan söylemiş isə məni riyadan və riyanın esası olan şöhret-i kâzibeden kurtarmaya yardımdır. Bəli, mən nəfsim ilə musalaha etmemişim. Çünki terbiye etmemişim. Mənim boynumda və ya koynumda bir akrep bulunduğunu biri söylese və ya gösterse ondan darılmak deyil bəlkə memnun olmaq lâzım gəlir.
Əgər o adamın tahkiratı, mənim imana və Kur’an’a hizmetkârlığım sıfatıma ait isə o mənə ait deyil. O adamı, məni istihdam eden Sahib-i Kur’an’a havale edirəm. O Aziz’dir, Hakîm’dir.
Əgər sırf məni sövmek, tahkir etmək, çürütmek nevinden isə o da mənə ait deyil. Mən menfî və esir və garib və elim bağlı olduğundan haysiyetimi öz elimle düzeltmeye çalışmak mənə düşmez. Bəlkə misafir olduğum və mənə nezaret eden bu köye, sonra kazaya, sonra vilayete hükmedenlere aittir. Bir insanın elindeki esirini tahkir etmək, sahibine aittir; o müdafaa edər.
Madam ki həqiqət budur, kalbim istirahat etti. وَاُفَوِّضُ اَمْرٖٓى اِلَى اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ بَصٖيرٌ بِالْعِبَادِ dedim. O vakıayı olmamış kimi saydım, unuttum. Lakin maatteessüf sonra anlaşıldı ki Kur’an onu helâl etmemiş…
İkinci hikâye: Bu senede işittim ki bir hâdise olmuş. O hâdisenin vukuundan sonra yalnız icmalen vukuunu işitdiyim halde, o vakıa ilə ciddi alâkadar imişim kimi bir muamele gördüm. Zaten muhabere etmiyordum, etsem də çox nadir olaraq bir mesele-i imaniyeyi bir dostuma yazardım. Hattâ dörd senede kardeşime bir tək məktub yazdım. Və ihtilattan hem mən özümü men’ediyordum hem də ehl-i dünya məni men’edirdi. Yalnız bir iki ahbap ilə haftada bir defa görüşebiliyordum. Köye gelen misafirler isə ayda bir ikisi, bazı bir iki dakika bir mesele-i âhirete dair mənimlə görüşürdü.
Bu gurbet halimde; garib, yalnız, kimsesiz, nafaka üçün çalışmaya mənim gibilere muvafık olmayan bir köyde, hər şeyden hamıdan men’edildim. Hattâ dörd sene evvel, harap olmuş bir camiyi tamir ettirdim. Memleketimde imamlık və vaizlik vesikam elimde olduğundan o camide dörd senedir (Allah qəbul etsin) imamlık etdiyim halde, bu mübarək geçen ramazanda mescide gidemedim. Bazen yalnız namazımı kıldım. Cemaatle kılınan namazın iyirmi beş sevabından və hayrından mahrum kaldım.
İşte başıma gelen bu iki hâdiseye qarşı, eynilə iki sene evvel, o memurun mənə qarşı muamelesine gösterdiyim səbir və tahammülü gösterdim. İnşâallah devam da ettirəcəyəm. Belə də düşünürəm və dirəm ki:
Əgər ehl-i dünya tarafından başıma gelen bu eziyet bu sıkıntı bu tazyik, ayıplı və kusurlu nəfsim üçün isə helâl edirəm. Mənim nəfsim bəlkə bununla ıslah-ı hal edər hem ona keffaretü’z-zünub olur. Dünya misafirhanesinin safasını çox gördüm, azıcık cefasını görsem yenə şükrederim.
Əgər imana və Kur’an’a hizmetkârlığım cihetiyle ehl-i dünya məni tazyik ediyorsa onun müdafaası mənə ait deyil, onu Aziz-i Cebbar’a havale edirəm.
Əgər asılsız və riyaya səbəb və ihlası kıracaq bir şöhret-i kâzibeyi kırmak üçün teveccüh-ü âmmeyi hakkımda bozmak murad isə onlara rahmet… Çünki teveccüh-ü âmmeye mazhar olmaq və halkların nazarında şöhret kazanmak, mənim kimi adamlara zarardır zannederim. Mənim ilə temas edenler məni bilirler ki şahsıma qarşı hörmət istemirəm, bəlkə nefret edirəm. Hattâ qiymətli mühim bir dostumu, fazla hörməti üçün bəlkə əlli defa tekdir etmişim.
Əgər məni çürütmek və efkâr-ı âmmeden düşürtmek, ıskat ettirmekten muradları, tercümanlık etdiyim həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyeye ait isə beyhudedir. Çünki Kur’an yıldızlarına perde çekilmez. Gözünü kapayan yalnız öz görməz, başkasına gece yapamaz.
Dördüncü Nöqtə
Evhamlı bir neçə sualin cavabıdır:
Birincisi: Ehl-i dünya mənə deyər: “Ne ilə yaşırsan? Çalışmadan necə geçinirsən? Memleketimizde tembelce oturanları və başkasının sa’yi ilə geçinenleri istemirik.”
Cavab: Mən iktisat və bereketle yaşıram. Rezzakımdan başqa kimsenin minnetini almıram və almamaya da qərar vermişim. Bəli, günde yüz para, bəlkə qırx para ilə yaşayan bir adam, başkasının minnetini almaz. Bu meselenin izahını heç arzu etmiyordum. Bəlkə bir gururu və bir enaniyeti ihsas edər fikriyle, beyan etmək mənə çox nâhoştur. Lakin madam ki ehl-i dünya evhamlı bir surette sorurlar, mən də derim ki:
Küçüklüğümden beri halkların malını qəbul etməmək –velev zekât də olsa– hem maaşı qəbul etməmək –yalnız bir iki sene Dârülhikmeti’l-İslâmiyede dostlarımın icbarıyla qəbul etmeye mecbur oldum və o parayı da manen millete iade ettik– hem maişet-i dünyeviye üçün minnet altına girmemek, bütün ömrümde bir düstur-u hayatımdır. Ehl-i memleketim və başqa yerlerde məni tanıyanlar bunu bilirlər. Bu beş seneki nefyimde, çox dostlar mənə hediyelerini qəbul ettirmek üçün çox çalıştılar, qəbul etmedim.
“Elə isə necə idare edersin?” denilse derim:
Bereket və ikram-ı İlahî ilə yaşıram. Nəfsim çendan hər hakarete, hər ihanete müstahak isə də lakin Kur’an hizmetinin kerameti olaraq, erzak hususunda ikram-ı İlahî olan berekete mazhar oluram. وَ اَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّكَ فَحَدِّثْ sırrıyla, Cənabı-Haqqın mənə ettiği ihsanatı yâd edib bir şükr-ü manevî nevinde bir neçə numunesini söyleyəcəyəm. Bir şükr-ü manevî olmakla birlikdə, korkuram ki bir riya və gururu ihsas edərək o mübarək bereket kesilsin. Çünki müftehirane gizli bereketi izhar etmək, kesilmesine səbəb olur. Lakin ne çarə, söylemeye mecbur oldum.
İşte biri: Bu altı aydır otuz altı ekmekten ibaret bir kile buğday mənə kâfi geldi. Daha var, bitmemiş. Ne miktar kifayet (Hâşiye[1]) edəcək, bilmirəm.
İkincisi: Bu mübarək ramazanda, yalnız iki haneden mənə yemek geldi, ikisi də məni hasta etti. Anladım ki başkasının yemeğini yemekten memnûum. Mütebâkisi, bütün ramazanda mənim idareme bakan mübarək bir hanenin və sadık bir arkadaşım olan o hane sahibi Abdullah Çavuş’un ihbarı və şehadetiyle; üç ekmek, bir kıyye (kilo demək) pirinç mənə kâfi gelmişdir. Hattâ o pirinç, on beş gün ramazandan sonra bitmişdir.
Üçüncüsü: Dağda, üç ay mənə və misafirlerime bir kıyye tereyağı, hər gün ekmekle birlikdə yemek şartıyla kâfi geldi. Hattâ Süleyman isminde mübarək bir misafirim vardı. Mənim ekmeğim də və onun ekmeği də bitirdi. Çarşamba günü idi; dedim ona: Git ekmek getir. İki saat, hər tarafımızda kimse yox ki oradan ekmek alınsın. “Cuma gecesi sənin yanında bu dağda birlikdə dua etmək arzu edirəm.” dedi. Mən də dedim: “Tevekkelnâ alallah, kal.”
Sonra heç münasebeti olmadığı halde və bir bahane yokken ikimiz yürüye yürüye bir dağın tepesine çıktık. İbrikte bir parça su vardı. Bir parça şeker ilə çayımız vardı. Dedim: “Kardeşim, bir parça çay yap.” O ona başladı, mən də derin bir dereye bakar bir katran ağacı altında oturdum. Müteessifane belə düşündüm ki: Küflenmiş bir parça ekmeğimiz var; bu akşam ancaq ikimize yeter. İki gün necə yapacağız və bu safi-qəlb adama ne diyəcəyəm, deyə düşünmede iken birden bire başım çevrilir kimi başımı çevirdim; gördüm ki: Koca bir ekmek, katran ağacının üstünde, dalları içinde bizə bakır. Dedim: “Süleyman müjde! Cənabı-Haqq bizə rızık verdi.” O ekmeği aldık, bakırıq ki kuşlar və hayvanat-ı vahşiye hiçbiri ilişmemiş. Iyirmi otuz gündür heç bir insan o tepeye çıkmamıştı. O ekmek, ikimize iki gün kâfi geldi. Biz yerken, bitmek üzere iken, dörd sene sadık bir sıddıkım olan müstakim Süleyman, ekmekle aşağıdan çıkageldi.
Dördüncüsü: Bu üstümdeki sakoyu, yeddi sene evvel, eski olaraq almışdım. Beş senedir elbise, çamaşır, pabuç, çorap üçün dörd buçuk lira ilə idare ettim. Bereket-i iktisat və rahmet-i İlahiye mənə kâfi geldi.
İşte bu numuneler kimi çox şeyler var və bereket-i İlahiyenin çox cihetleri var. Bu köy halkı çoğunu bilirler. Lakin əsla bunları fahir üçün zikredirəm zannetmeyiniz, bəlkə mecbur oldum. Hem mənim üçün iyiliğe bir medar olduğunu düşünmeyiniz. Bu bereketler, ya yanıma gelen hâlis dostlarıma ihsandır və ya hizmet-i Kur’aniyeye bir ikramdır və ya iktisadın bereketli bir menfaatidir veyahut “Yâ Rahîm, Yâ Rahîm” ilə zikreden və yanımda bulunan dörd kedinin rızıklarıdır ki bereket surətində gəlir, mən də ondan istifadə ederim. Bəli, hazîn mır mırlarını dikkatle dinlesen “Yâ Rahîm, Yâ Rahîm” çektiklerini anlarsın.
Kedi bahsi geldi, tavuğu hatıra getirdi. Bir tavuğum var. Bu kışta, yumurta makinesi kimi çox az fâsıla ilə hər gün rəhmət hazinesinden mənə bir yumurta getirirdi. Hem bir gün iki yumurta getirdi, mən də hayrette kaldım. Dostlarımdan sordum: “Belə olur mu?” dedim. Dediler: “Belki bir ihsan-ı İlahîdir.” Hem bu tavuğun yazın çıkardığı kiçik bir yavrusu vardı. Ramazan-ı şerifin başında yumurtaya başladı, tâ qırx gün devam etti. Hem kiçik hem kışta hem ramazanda, bu mübarək hali bir ikram-ı Rabbanî olduğuna, ne mənim və ne də mənə hizmet edenlerin şüphemiz kalmadı. Hem ne vaxt annesi kesti, hemen o başladı, məni yumurtasız bırakmadı.
İkinci vehimli sual: Ehl-i dünya dirlər ki: Sənə necə emniyet edeceğiz ki sən dünyamıza karışmayacaqsan? Səni serbest bıraksak bəlkə dünyamıza karışırsın. Hem necə bileceğiz ki sən kurnazlık yapmırsan? Özünü târik-i dünya gösterip halkın malını zahiren almaz, gizli alır bir kurnazlık olmadığını necə bileceğiz?
Cavab: Iyirmi sene evvelki Divan-ı Harb-i Örfîde və Hürriyet’ten daha evvel zamanda çoklara malûm hal və vaziyetim və “İki Mekteb-i Musibetin Şehadetnamesi” namında o zaman Divan-ı Harpteki müdafaatım kat’î gösterir ki deyil kurnazlık bəlkə edna bir hileye tenezzül etməz bir tarzda həyat geçirmişim.
Əgər hile olsaydı, bu beş sene zarfında sizlərə temellukkârane bir müracaat edilecekti. Hileli adam özünü sevdirir, özünü çekmez; iğfal və aldatmaya daima çalışır. Halbuki mənə qarşı en mühim hücumlara və tenkitlere mukabil tezellüle tenezzül etmedim. “Tevekkeltü alallah” deyip ehl-i dünyaya arkamı çevirdim.
Hem də âhireti bilen və dünyanın hakikatini keşfeden; aklı varsa pişman olmaz, yeniden dünyaya dönüp uğraşmaz. Əlli seneden sonra, alâkasız, təkbaşına bir adam; hayat-ı ebediyesini dünyanın bir iki sene gevezeliğine, şarlatanlığına feda etməz, feda etse kurnaz olmaz, bəlkə axmaq bir divane olur. Axmaq bir divanenin elinden ne gəlir ki onun ilə uğraşılsın.
Amma zahiren târik-i dünya, bâtınen talib-i dünya şüphesi isə وَمَٓا اُبَرِّئُ نَفْسٖٓى اِنَّ النَّفْسَ لَاَمَّارَةٌ بِالسُّٓوءِ sırrınca: Mən nəfsimi tebrie etmirəm, nəfsim hər fenalığı istəyər. Lakin bu fâni dünyada, bu muvakkat misafirhanede, ihtiyarlık zamanında, qısa bir ömürde, az bir ləzzət üçün ebedî, daimî hayatını və saadet-i ebediyesini berbat etmək, ehl-i ağlın kârı deyil. Ehl-i ağlın və şüurluun kârı olmadığından, nefs-i emmarem istəyər istəməz akla tabi olmuşdur.
Üçüncü vehimli sual: Ehl-i dünya dirlər ki: Sən bizi sever misin? Beğenir musun? Əgər seversen nədən bizə küsüp karışmırsan?
Əgər beğenmiyorsan bizə muarızsın, biz muarızlarımızı ezeriz?
Cavab: Mən deyil sizi, bəlkə dünyanızı sevseydim dünyadan çekilmezdim. Ne sizi və ne də dünyanızı beğenmirəm. Lakin karışmıram. Çünki mən başqa maksattayım; başqa nöqtələr mənim kalbimi doldurmuş, başqa şeyleri düşünmeye kalbimde yer bırakmamış. Sizin vazifeniz ele bakmaktır, kalbe bakmak deyil! Çünki idarenizi, asayişinizi istiyorsunuz. El karışmadığı vaxt, ne hakkınız var ki heç lâyık olmadığınız halde “Qəlb də bizi sevsin.” demeye? Kalbe karışsanız…
Bəli, mən necə bu kış içinde baharı temenni edirəm və arzu edirəm lakin irade edemirəm, getirmeye teşebbüs edemirəm. Elə də hal-i âlemin salahını temenni edirəm, dua edirəm və ehl-i dünyanın ıslahını arzu edirəm lakin irade edemirəm çünki elimden gelmir. Bilfiil teşebbüs edemirəm çünki ne vazifemdir ne də iktidarım var.
Dördüncü şüpheli sual: Ehl-i dünya dirlər ki: O qədər belalar gördük ki kimseye emniyetimiz kalmadı. Sənə necə emin olabiliriz ki fırsat sənin eline geçse arzu ettiğin kimi karışmazsın?
Cavab: Evvelki nöqtələr sizə emniyet vermekle birlikdə memleketimde, talebe və akrabam içinde, məni dinleyenlerin ortasında, heyecanlı hâdiseler içinde dünyanıza karışmadığım halde; diyar-ı gurbette və yalnız, təkbaşına, garib, zayıf, âciz, bütün qüvvəti ilə âhirete müteveccih, ihtilattan, muhabereden kesilmiş, iman və âhiret münasibətilə uzaqdan uzağa yalnız bazı ehl-i âhireti dost bulan və başqa hər kəsə yabani və hər kəs də ona yabani nazarıyla bakan bir insan; semeresiz, tehlikeli dünyanıza karışsa muzaaf bir divane olmaq gerektir.
Beşinci Nöqtə
Beş kiçik meseleye dairdir:
Birincisi: Ehl-i dünya mənə dirlər ki: Bizim usûl-ü medeniyetimizi, tarz-ı hayatımızı və suret-i telebbüsümüzü ne üçün sən özünə tatbik etmirsən? Demək bizə muarızsın.
Mən də derim: Hey efendiler! Ne hak ilə mənə usûl-ü medeniyetinizi teklif ediyorsunuz? Halbuki siz, məni hukuk-u medeniyetten ıskat etmiş kimi, haksız olaraq beş sene bir köyde muhabereden və ihtilattan memnû bir tarzda ikamet ettirdiniz. Hər menfîyi şehirlerde dost və akrabasıyla birlikdə bıraktınız və sonra vesika verdiğiniz halde, sebepsiz məni tecrit edib bir iki tane müstesna heç bir hemşəhəri ilə görüştürmediniz. Demək, məni efrad-ı milletten və raiyetten saymıyorsunuz. Necə kanun-u medeniyetinizin mənə tatbikini teklif ediyorsunuz? Dünyayı mənə zindan ettiniz. Zindanda olan bir adama belə şeyler teklif edilmez. Siz mənə dünya kapısını kapadınız; mən də âhiret kapısını çaldım, rahmet-i İlahiye açtı. Âhiret kapısında bulunan bir adama, dünyanın karmakarışık usûl və âdâtı ona necə teklif edilir? Ne vaxt məni serbest buraxıb memleketime iade edib hukukumu verdiniz, o vaxt usûlünüzün tatbikini isteyebilirsiniz.
İkinci Mesele: Ehl-i dünya dirlər ki: Bizə ahkâm-ı diniyeyi və həqiqətlər-i İslâmiyeyi talim edəcək resmî bir dairemiz var. Sən ne salahiyetle neşriyat-ı diniye yapırsan? Sən madam ki nefye mahkûmsun, bu işlere karışmaya hakkın yox.
Cavab: Hak və həqiqət inhisar altına alınmaz! İman və Kur’an necə inhisar altına alınabilir? Siz dünyanızın usûlünü, kanununu inhisar altına alabilirsiniz. Lakin həqiqətlər-i imaniye və esasat-ı Kur’aniye, resmî bir şəkildə və ücret mukabilinde dünya muamelatı suretine sokulmaz. Bəlkə bir mevhibe-i İlahiye olan o esrar, hâlis bir niyet ilə və dünyadan və huzuzat-ı nefsaniyeden tecerrüd etmək vesilesiyle o feyizler gelebilir. Hem də sizin o resmî daireniz də memlekette iken məni vaiz qəbul etti, tayin etti. Mən o vaizliği qəbul ettim lakin maaşını terk ettim. Elimde vesikam var. Vaizlik, imamlık vesikasıyla hər yerde amel edebilirim çünki mənim nefyim haksız olmuşdur. Hem menfîler madam ki iade edildi, eski vesikalarımın hükmü bâkidir.
Sâniyen, yazdığım həqiqətlər-i imaniyeyi doğrudan doğruya nəfsimə hitap etmişim. Herkesi davet etmirəm. Bəlkə ruhları möhtac və kalpleri yaralı olanlar, o edviye-i Kur’aniyeyi arayıp bulurlar. Yalnız medar-ı maişetim üçün yeni huruf çıkmadan evvel, haşre dair bir risalemi tabettirdim. Bunu da mənə qarşı insafsız eski vali, o risaleyi tetkik edib tenkit edəcək bir cihet bulamadığı üçün ilişemedi.
Üçüncü Mesele: Mənim bazı dostlarım, ehl-i dünya mənə şüpheli baktıkları üçün ehl-i dünyaya hoş görünmek üçün; məndən zahiren teberri edirlər, bəlkə tenkit edirlər. Halbuki kurnaz ehl-i dünya, bunların teberrisini və mənə qarşı içtinablarını, o ehl-i dünyaya sadakate deyil bəlkə bir nevi riyaya, vicdansızlığa hamledip o dostlarıma qarşı fena nazarla bakırlar.
Mən də derim: Ey âhiret dostlarım! Mənim Kur’an’a hizmetkârlığımdan teberri edib kaçmayınız. Çünki inşâallah məndən sizə zərər gəlməz. Əgər faraza musibet gelse və ya mənə zulmedilse siz məndən teberri ilə kurtulamazsınız. O hal ilə musibete və tokada daha ziyade istihkak kesbedersiniz. Hem ne var ki evhama düşüyorsunuz?
Dördüncü Mesele: Bu nefiy zamanımda görürəm ki hodfüruş və siyaset bataklığına düşmüş bazı insanlar, mənə tarafgirane, rakibane bir nazarla bakırlar. Güya mən də onlar kimi dünya cereyanlarıyla alâkadarım.
Hey efendiler! Mən imanın cereyanındayım. Qarşımda imansızlık cereyanı var. Başqa cereyanlarla alâkam yox. O adamlardan ücret mukabilinde iş görenler, bəlkə özünü bir derece mazur görür. Lakin ücretsiz, hamiyet adına mənə qarşı tarafgirane, rakibane vaziyet almaq və ilişmek və eziyet etmək; gayet fena bir hatadır. Çünki sâbıkan ispat edildiyi kimi siyaset-i dünya ilə heç alâkadar değilim; yalnız bütün vaktimi və hayatımı, həqiqətlər-i imaniye və Kur’aniyeye hasr və vakfetmişim. Madam ki böyledir, mənə eziyet verib rakibane ilişen adam düşünsün ki o muamelesi zındıka və imansızlık adına imana ilişmek hükmüne geçer.
Beşinci Mesele: Dünya madam ki fânidir. Hem madam ki ömür kısadır. Hem madam ki gayet lüzumlu vazifeler çoktur. Hem madam ki hayat-ı ebediye burada kazanılacaqdır. Hem madam ki dünya sahipsiz deyil. Hem madam ki bu misafirhane-i dünyanın gayet Hakîm və Kerîm bir Müdebbiri var. Hem madam ki ne iyilik və ne fenalık, cezasız kalmayacaqdır. Hem madam ki لَا يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا sırrınca teklif-i mâlâyutak yoxdur. Hem madam ki zərərsiz yol, zərərli yola müreccahtır. Hem madam ki dünyevî dostlar və rütbeler, kabir kapısına kadardır.
Əlbəttə en bahtiyar odur ki: Dünya üçün âhireti unutmasın, âhiretini dünyaya feda etmesin, hayat-ı ebediyesini hayat-ı dünyeviye üçün bozmasın, malayani şeylerle ömrünü telef etmesin, özünü misafir telakki edib misafirhane sahibinin emirlerine göre hərəkət etsin, salamatlıqla kabir kapısını açıp saadet-i ebediyeye girsin. (Hâşiye[2])
***
On Altıncı Məktub’un Zeyli
بِاسْمِهٖ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
Ehl-i dünya sebepsiz, mənim kimi âciz, garib bir adamdan tevehhüm edib minlərlə adam kuvvetinde tahayyül edərək məni çox kayıtlar altına almışlar. Barla’nın bir mahallesi olan Bedre’de və Barla’nın bir dağında, bir iki gece kalmaklığıma müsaade etmemişler. İşittim ki dirlər:
“Said əlli min nefer kuvvetindedir, onun üçün serbest bırakmırıq.”
Mən də derim ki: Ey bedbaht ehl-i dünya! Bütün kuvvetinizle dünyaya çalıştığınız halde, nədən dünyanın işini də bilmiyorsunuz? Divane kimi hükmediyorsunuz. Əgər korkunuz şahsımdan isə əlli min nefer deyil bəlkə bir nefer əlli defa məndən ziyade işler görebilir. Yani, odamın kapısında durup mənə “Çıkmayacaqsan!” diyebilir.
Əgər korkunuz mesleğimden və Kur’an’a ait dellâllığımdan və kuvve-i maneviye-i imaniyeden isə əlli min nefer deyil, yanlışsınız! Meslek itibarıyla əlli milyon kuvvetindeyim, haberiniz olsun! Çünki Kur’an-ı Hakîm’in qüvvəti ilə sizin dinsizleriniz dâhil olduğu halde, bütün Avrupa’ya meydan okuram. Bütün neşretdiyim envar-ı imaniye ilə onların fünun-u müsbete və tabiat dedikleri muhkem kalelerini zîr ü zeber etmişim. Onların en böyük dinsiz feylesoflarını, hayvandan aşağı düşürmüşüm. Dinsizleriniz də içinde bulunan bütün Avrupa toplansa Allah’ın tevfikiyle məni o mesleğimin bir meselesinden geri çeviremezler, inşâallah mağlup edemezler!
Madam ki böyledir, mən sizin dünyanıza karışmıram, siz də mənim âhiretime karışmayınız! Karışsanız da beyhudedir.
Takdir-i Hudâ, qüvvət-i bâzu ilə dönmez
Bir şem’a ki Mevla yaka, üflemekle sönmez.
Mənim hakkımda, müstesna bir surette, həddindən artıq ehl-i dünya tevehhüm edib âdeta korkurlar. Məndə bulunmayan və bulunsa də siyasî bir kusur teşkil etmeyen və ittihama medar olmayan şeyhlik, büyüklük, hanedan, aşiret sahibi, nüfuzlu, etbaı çox, hemşehrileriyle görüşmek, dünya ahvaliyle alâkadar olmaq, hattâ siyasete girmek, hattâ muhalif olmaq kimi məndə bulunmayan emirleri tahayyül edərək evhama düşmüşler. Hattâ hapiste və hariçteki, yani kendilerince kabil-i af olmayanların də aflarını müzakere ettikleri sırada, məni âdeta hər şeyden men’ettiler. Fena və fâni bir adamın, güzel və bâki belə bir sözü var:
Zulmün topu var, güllesi var, kalesi varsa
Hakkın da bükülmez kolu, dönmez yüzü vardır.
Mən də derim:
Ehl-i dünyanın hükmü var, şevketi var, qüvvəti varsa
Kur’an’ın feyziyle, hâdiminde də
Şaşırmaz ilmi, susmaz sözü vardır;
Yanılmaz qəlbi, sönmez nuru vardır.
Çox dostlarla birlikdə mənə nezaret eden bir kumandan, mükerreren sual ettiler:
“Neden vesika üçün müracaat etmirsən? İstida vermirsən?”
Cavab: Beş altı səbəb üçün müracaat etmirəm və edemirəm:
Birincisi: Mən ehl-i dünyanın dünyasına karışmadım ki onların mahkûmu olayım, onlara müracaat edeyim. Mən, qədər-i İlahînin mahkûmuyum və ona qarşı kusurum var, ona müracaat edirəm.
İkincisi: Bu dünya çabuk tebeddül edər bir misafirhane olduğunu yakînen iman edib bildim. Onun üçün həqiqi vatan deyil, hər yer birdir. Madam ki vatanımda bâki kalmayacağam; beyhude ona qarşı çabalamak, oraya getmək bir şeye yaramır. Madam ki hər yer misafirhanedir; əgər misafirhane sahibinin rəhməti yâr isə hər kəs yârdır, hər yer yarar. Əgər yâr değilse hər yer kalbe bârdır və hər kəs düşmandır.
Üçüncüsü: Müracaat, kanun dairesinde olur. Halbuki bu altı senedir mənə qarşı muamele, keyfî və fevka’l-kanundur. Menfîler kanunuyla mənə muamele edilmedi. Hukuk-u medeniyetten və bəlkə hukuk-u dünyeviyeden ıskat edilmiş bir tarzda mənə baktılar. Bu fevka’l-kanun muamele edenlere, kanun adına müracaat manasız olur.
Dördüncüsü: Bu sene buranın müdürü, mənim namıma, Barla’nın bir mahallesi hükmünde olan Bedre karyesinde, tebdil-i hava üçün bir neçə gün kalmaya dair müracaat etti; müsaade etmediler. Belə ehemmiyetsiz bir ehtiyacıma cevab-ı red verenlere necə müracaat edilir? Müracaat edilse zillet içinde faydasız bir tezellül olur.
Beşincisi: Haksızlığı hak iddia edenlere qarşı hak dava etmək və onlara müracaat etmək; bir haksızlıktır, hakka qarşı bir hürmetsizliktir. Mən bu haksızlığı və hakka qarşı hürmetsizliği irtikâb etmək istemem Vəssalam.
Altıncı Səbəb: Mənə qarşı ehl-i dünyanın verdikleri sıkıntı, siyaset üçün deyil çünki onlar da bilirler ki siyasete karışmıram, siyasetten kaçıram. Bəlkə bilerek və ya bilmeyerek zındıka hesabına, mənim dine merbutiyetimden məni tazip edirlər. Elə isə onlara müracaat etmək, dinden pişmanlık göstermek və meslek-i zındıkayı okşamak deməkdir.
Hem mən onlara müracaat və dehalet ettikçe; âdil olan qədər-i İlahî, məni onların zalim eliyle tazip edəcəkdir. Çünki onlar diyanete merbutiyetimden məni sıkırlar. Qədər isə mənim diyanette və ihlasta noksaniyetim var, ara sıra ehl-i dünyaya riyakârlıklarımdan üçün məni sıkır.
Elə isə şimdilik bu sıkıntıdan kurtuluşum yox. Əgər ehl-i dünyaya müracaat etsem qədər deyər: “Ey riyakâr! Bu müracaatın cezasını çek!” Əgər müracaat etmezsem ehl-i dünya deyər: “Bizi tanımırsan, sıkıntıda kal!”
Yeddinci Səbəb: Malûmdur ki bir memurun vazifesi, heyet-i içtimaiyeye muzır eşhasa meydan vermemek və nâfi’lere yardım etmektir. Halbuki məni nezaret altına alan memur, kabir kapısına gelen misafir bir ihtiyar adama “Lâ ilahe illallah”taki imanın latîf bir zevkini izah etdiyim vaxt –bir cürm-ü meşhud halinde məni yakalamak kimi– çox zaman yanıma gelmediyi halde, o vaxt güya bir kabahat işlirəm kimi yanıma geldi. İhlas ilə dinleyen o bîçareyi də mahrum bıraktı, məni də hiddete getirdi. Halbuki burada bazı adamlar vardı, o onlara ehemmiyet vermirdi. Sonra edepsizliklerde və köydeki hayat-ı içtimaiyeye zehir verəcək surette bulundukları vaxt, onlara iltifat etmeye və takdir etmeye başladı.
Hem malûmdur ki: Zindanda yüz cinayeti bulunan bir adam, nezarete memur zabit olsun, nefer olsun, hər zaman onlarla görüşebilir. Halbuki bir senedir hem âmir hem nezarete memur hükûmet-i milliyece iki mühim zat kaç defa odamın yanından geçtikleri halde, kat’â və aslâ ne mənim ilə görüştüler və ne də halimi sordular. Mən evvel zannettim ki adâvetlerinden yanaşmırlar. Sonra tahakkuk etti ki evhamlarından… Güya mən onları yutacağam kimi kaçırlar.
İşte bu adamlar kimi eczası və memurları bulunan bir hükûmeti, hükûmet deyərək merci tanıyıp müracaat etmək, kâr-ı ağıl deyil, beyhude bir zillettir. Eski Said olsaydı Antere kimi diyecekti:
مَاءُ الْحَيَاةِ بِذِلَّةٍ كَجَهَنَّمَ § وَ جَهَنَّمُ بِالْعِزِّ فَخْرُ مَنْزِلٖى
Eski Said yox, Yeni Said isə ehl-i dünya ilə konuşmayı manasız görür. Dünyaları başlarını yesin! Ne yaparlarsa yapsınlar! Mahkeme-i kübrada onlarla muhakeme olacağız deyər, sükût edər.
Adem-i müracaatımın sebeplerinden sekizincisi: “Gayr-ı meşru bir muhabbetin neticesi, merhametsiz bir adâvet olduğu” kaidesince, âdil olan qədər-i İlahî, lâyık olmadıkları halde meyletdiyim bu ehl-i dünyanın zalim eliyle məni tazip edir. Mən də bu azaba müstahakım deyip sükût edirəm.
Çünki Harb-i Umumî’de Gönüllü Alay Kumandanı olaraq iki sene çalıştım, çarpıştım. Ordu Kumandanı və Enver Paşa takdiratı altında qiymətli talebelerimi, dostlarımı feda ettim. Yaralanıp esir düştüm. Esaretten geldikten sonra Hutuvat-ı Sitte kimi eserlerimle özümü tehlikeye atıp İngilizlerin İstanbul’a tasallutu altında, İngilizlerin başlarına vurdum. Bu məni işkenceli və sebepsiz esaret altına alanlara yardım ettim. İşte onlar da mənə, o yardım cezasını belə verirlər. Üç sene Rusya’da esaretimde çekdiyim zəhmət və sıkıntıyı, burada bu dostlarım mənə üç ayda çektirdiler.
Halbuki Ruslar, məni Kürt Gönüllü Kumandanı surətində, Kazakları və esirleri kesen gaddar adam nazarıyla mənə baktıkları halde, məni dersten men’etmediler. Arkadaşım olan doksan esir zabitlerin kısm-ı ekserisine ders veriyordum. Bir defa Rus Kumandanı geldi, dinledi. Türkçe bilmediyi üçün siyasî ders zannetti; bir defa məni men’etti, sonra yenə izin verdi. Hem eyni kışlada bir odayı cami yaptık. Mən imamlık yapıyordum. Heç müdahale etmediler, ihtilattan men’etmediler, məni muhabereden kesmediler.
Halbuki bu dostlarım güya vatandaşlarım və dindaşlarım və onların menfaat-i imaniyelerine uğraşdığım adamlar, heç bir səbəb yokken, siyasetten və dünyadan alâkamı kestiğimi bilirlerken üç sene deyil bəlkə məni altı sene sıkıntılı bir esaret altına aldılar; ihtilattan men’ettiler. Vesikam olduğu halde dersten, hattâ odamda hususi dersimi də men’ettiler; muhabereye set çektiler. Hattâ vesikam olduğu halde, özüm tamir etdiyim və dörd sene imamlık etdiyim mescidimden məni men’ettiler. Indi də cemaat sevabından məni mahrum etmək üçün –daimî cemaatim və âhiret qardaşlarım– mahsus üç adama də imamet etmemi qəbul etmirlər.
Hem istemediyim halde, biri mənə iyi dese mənə nezaret eden memur kıskanarak kızır. nüfuzunu kırayım deyə vicdansızcasına tedbirler yapır, âmirlerinden iltifat görmək üçün məni taciz edir.
İşte belə vaziyette bir adam, Cənabı-Haqq’tan başqa kime müracaat edər? Hâkim, öz müddeî olsa əlbəttə ona şekva edilmez. Gel sən selə, bu hale ne deyəcəyik? Sən ne dersen də. Mən derim ki: Bu dostlarım içinde çox münafıklar var. Münafık kâfirden eşeddir. Onun üçün kâfir Rus’un mənə çektirmediğini çektirirlər.
Hey bedbahtlar! Mən sizə ne yaptım və ne yapıram? İmanınızın kurtulmasına və saadet-i ebediyenize hizmet edirəm! Demək hizmetim hâlis, lillah üçün olmamış ki aksü’l-amel olur. Siz ona mukabil, hər fırsatta məni incitiyorsunuz. Əlbəttə mahkeme-i kübrada sizinlə görüşeceğiz. حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكٖيلُ ۞ نِعْمَ الْمَوْلٰى وَنِعْمَ النَّصٖيرُ derim.
اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى
Said Nursî
***
[1] Hâşiye: Bir sene devam etti.
[2] Hâşiye: Bu mademler içindir ki şahsıma qarşı olan zulümlere, sıkıntılara aldırmıram və ehemmiyet vermirəm. “Meraka değmir.” dirəm və dünyaya karışmıram.

