Mektubat

İyirmi Dördüncü Məktub

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§2

يَفْعَلُ اللّٰهُ مَا يَشَٓاءُ ۞ وَ يَحْكُمُ مَا يُرٖيدُ

§3

Sual: Eâzım-ı esma-i İlahiyeden olan Rahîm və Hakîm və Vedud’un iktiza ettikleri şefkat-perverane terbiye və maslahatkârane tedbir və muhabbettarane taltif, necə və ne surətlə müthiş və muvahhiş olan mevt və adem ilə zeval və firak ilə musibet və meşakkat ilə tevfik edilebilir? Gəl insan saadet-i ebediyeye gittiği üçün mevt yolunda geçtiğini hoş görelim. Lakin bu nazik və nâzenin və canlı olan eşcar və nebatat envaları və çiçəkləri və vücuda lâyık və hayata âşık və bekaya müştak olan hayvanat taifelerini, mütemadiyen hiçbirini bırakmayarak ifnalarında və gayet süratle onlara göz açtırmayarak idamlarında və onlara nefes aldırmayarak meşakkatle çalıştırmalarında və hiçbirini rahatta bırakmayarak musibetlerle tağyirlerinde və hiçbirini müstesna etmeyerek öldürmelerinde və hiçbiri durmayarak zevallerinde və hiçbiri memnun olmayarak firaklarında hangi şəfqət və mərhəmət var, hangi hikmət və maslahat bulunur, hangi lütuf və mərhəmət yerleşebilir?

§4

Cavab: Dâî və muktezîyi gösteren beş remiz ilə və gayeleri və faydaları gösteren beş işarəle bu suali halleden çox geniş və çox derin və çox yüksək olan həqiqət-i uzmaya uzaqdan uzağa baktırmaya çalışacağız.

§5

BİRİNCİ MAKAM

§6

Beş remizdir.

§7

Birinci Remiz

§8

Iyirmi Altıncı Söz’ün hâtimelerinde denildiyi kimi necə ki bir mahir sanatkâr, qiymətli bir elbiseyi murassa və münakkaş surette etmək üçün bir miskin adamı, lâyık olduğu bir ücrete mukabil model yaparak öz sanat və maharetini göstermek üçün o elbiseyi o miskin adam üstünde biçer, keser, kısaltır, uzatır; o adamı da oturtur, qaldırır, muhtelif vaziyetler verir. Bu miskin adamın heç bir hakkı var mıdır ki o sanatkâra desin: “Məni güzelleştiren bu elbiseye nədən ilişip tebdil və tağyir edirsən və məni kaldırıp oturtup meşakkatle mənim istirahatimi bozursan?”

§9

Eynilə elə də Sâni’-i Zülcelal hər bir nevi mevcudatın mahiyetini birer model ittihaz edərək və nukuş-u esmasıyla kemalât-ı sanatını göstermek üçün hər bir şeye hususan canlıa, duygularla murassa bir vücud libasını giydirerek üstünde qələm-i kaza və kaderle nakışlar yapar, cilve-i esmasını gösterir. Hər bir mevcuda də ona lâyık bir tarzda bir ücret olaraq bir kemal, bir ləzzət, bir feyz verir. مَالِكُ الْمُلْكِ يَتَصَرَّفُ فٖى مُلْكِهٖ كَيْفَ يَشَٓاءُ sırrına mazhar olan o Sâni’-i Zülcelal’e qarşı heç bir şeyin hakkı var mıdır ki desin: “Mənə zəhmət verirsən, mənim istirahatimi bozursan.” Hâşâ!

§10

Bəli, mevcudatın heç bir cihette Vâcibü’l-vücud’a qarşı hakları yoxdur və hak dava edemezler; bəlkə hakları, daima şükür və həmd ilə, verdiyi vücud mertebelerinin hakkını eda etmektir. Çünki verilen bütün vücud mertebeleri vukuattır, birer illet istəyər. Lakin verilmeyen mertebeler imkânattır. İmkânat isə ademdir hem nihayətsizdir. Ademler isə illet istemezler. Nihayetsize illet ola bilməz.

§11

Mesela, madenler diyemezler: “Niçin nebatî olmadık?” Şekva edemezler, bəlkə vücud-u madenîye mazhar oldukları üçün hakları Fâtır’ına şükrandır. Nebatat “Niçin heyvan olmadım?” deyip şekva edə bilməz, bəlkə vücud ilə birlikdə hayata mazhar olduğu üçün hakkı şükrandır. Heyvan isə “Niçin insan olmadım?” deyə şikayet edə bilməz, bəlkə həyat və vücud ilə birlikdə qiymətli bir ruh cevheri ona verildiyi üçün onun üstündeki hakkı şükrandır. Və hâkeza kıyas et.

§12

Ey insan-ı müşteki! Sən ma’dum kalmadın, vücud nemətini giydin, həyatı tattın, camid kalmadın, heyvan olmadın, İslâmiyet nemətini buldun, dalalette kalmadın, sıhhat və salamatlıq nemətini gördün və hâkeza…

§13

Ey nankör! Daha sən harada hak kazanırsan ki Cənabı-Haqqın sənə verdiyi mahz-ı nemət olan vücud mertebelerine mukabil şükretmeyerek, imkânat və ademiyat nevinde və sənin eline geçmediyi və sən lâyık olmadığın yüksək nemətlərin sənə verilmediğinden bâtıl bir hırsla Cənabı-Haqq’tan şekva edirsən və küfran-ı nemət edirsən? Əcəba bir adam, minare başına çıxmaq kimi âlî derecatlı bir mertebeye çıksın, böyük makam bulsun, hər basamakta böyük bir nemət görsün; o nimetleri verene şükretmesin və desin: “Niçin o minareden daha yükseğine çıkamadım.” deyə şekva edərək ağlayıp sızlasın. Ne qədər haksızlık edər və ne qədər küfran-ı nimete düşer ne qədər böyük divanelik edər, divaneler də anlar.

§14

Ey kanaatsiz hırslı və iktisatsız israflı və haksız şekvalı gafil insan! Kat’iyen bil ki kanaat, ticaretli bir şükrandır; hırs, hasaretli bir küfrandır. Və iktisat, nimete güzel və menfaatli bir ihtiramdır. İsraf isə nimete çirkin və zərərli bir istihfaftır. Əgər ağlın varsa kanaate alış və rızaya çalış. Tahammül etmezsen “Yâ Sabûr!” də və səbir bax; hakkına razı ol, teşekki etme. Kimden kime şekva ettiğini bil, sus. Hər halde şekva etmək istersen nəfsini Cənabı-Haqq’a şekva et, çünki kusur ondadır.

§15

İkinci Remiz

§16

On Səkkizinci Məktub’un âhirki meselesinin âhirinde denildiyi kimi Hâlık-ı Zülcelal hayret-nüma, dehşet-engiz bir surette bir faaliyet-i rububiyetiyle, mevcudatı mütemadiyen tebdil və tecdid ettiğinin bir hikməti budur:

§17

Necə ki mahlukatta faaliyet və hərəkət; bir iştiha, bir iştiyak, bir lezzetten, bir muhabbetten ileri gəlir. Hattâ denilebilir ki hər bir faaliyette bir ləzzət nev’i vardır bəlkə hər bir faaliyet, bir çeşit lezzettir. Və ləzzət də bir kemale müteveccihtir bəlkə bir nevi kemaldir.

§18

Madam ki faaliyet bir kemal, bir ləzzət, bir cemale işarə edər. Və madam ki Kemal-i Mutlak və Kâmil-i Zülcelal olan Vâcibü’l-vücud, zat və sıfât və ef’alinde, bütün enva-ı kemalâta câmi’dir. Əlbəttə o Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un vücub-u vücuduna və kudsiyetine lâyık bir tarzda və istiğna-i zatîsine və gına-i mutlakına muvafık bir surette və kemal-i mutlakına və tenezzüh-ü zatîsine münasib bir şəkildə hədsiz bir şefkat-i mukaddese və nihayətsiz bir muhabbet-i münezzehesi vardır. Əlbəttə o şefkat-i mukaddeseden və o muhabbet-i münezzeheden gelen hədsiz bir şevk-i mukaddes vardır. Və o şevk-i mukaddesten gelen hədsiz bir sürur-u mukaddes vardır. Və o sürur-u mukaddesten gelen –tabiri caiz isə– hədsiz bir lezzet-i mukaddese vardır.

§19

Və əlbəttə o lezzet-i mukaddese ilə birlikdə, hədsiz onun merhameti cihetiyle, faaliyet-i qüdrəti içinde, mahlukatının istidatları kuvveden fiile çıkmasından və tekemmül etmesinden neş’et eden, o mahlukatın memnuniyetlerinden və kemallerinden gelen Zat-ı Rahman və Rahîm’e ait –tabiri caiz isə– hədsiz memnuniyet-i mukaddese və hədsiz iftihar-ı mukaddes vardır ki hədsiz bir surette, hədsiz bir faaliyeti iktiza edir. Və o hədsiz faaliyet də hədsiz bir tebdil və tağyir və tahvil və tahribi də iktiza edir. Və o hədsiz tağyir və tebdil də mevt və ademi, zeval və firakı iktiza edir.

§20

Bir zaman, hikmet-i beşeriyenin masnuatın gayelerine dair gösterdiyi faydalar nazarımda çox ehemmiyetsiz göründü. Və ondan bildim ki o hikmət abesiyete gedər. Onun üçün feylesofların ileri gidenleri, ya tabiat dalaletine düşer və ya sofestaî olur və ya ihtiyar və ilm-i Sâni’i inkâr edər və ya Hâlık’a “mûcib-i bizzat” deyər.

§21

İşte o zaman rahmet-i İlahiye, Hakîm adını imdadıma gönderdi, mənə da masnuatın böyük gayelerini gösterdi. Yani hər bir masnû elə bir mektub-u Rabbanîdir ki umum şüurlu onu mütalaa edər. Bu gaye bir sene mənə kâfi geldi.

§22

Sonra sanattaki hârikalar inkişaf etti, o gaye kâfi gelmemeye başladı. Daha çox böyük digər bir gaye gösterildi. Yani hər bir masnûun en mühim gayeleri Sâni’ine bakar; onun kemalât-ı sanatını və nukuş-u esmasını və murassaat-ı hikmetini və hedâyâ-yı rahmetini, onun nazarına arz etmək və cemal və kemaline bir âyenə olmaktır, bildim. Bu gaye hayli zaman mənə kâfi geldi.

§23

Sonra sanat və icad-ı eşyadaki hayret-engiz faaliyet içinde, gayet derecede süratli tağyir və tebdildeki mu’cizat-ı qüdrət və şuunat-ı rububiyet göründü. O vaxt bu gaye də kâfi gelmemeye başladı. Bəlkə bu gaye qədər böyük bir muktezî və dâî də lâzımdır, bildim.

§24

İşte o vaxt, bu İkinci Remiz’deki muktezîler və geləcək işarəlerdeki gayeler gösterildi. Və yakînen mənə bildirildi ki: “Kainattaki qüdrətin faaliyeti və seyr ü seyelan-ı eşya o qədər manidardır ki o faaliyet ilə Sâni’-i Hakîm, enva-ı kainatı konuşturur.” Güya göklerin və zeminin müteharrik mevcudları və hareketleri, onların o konuşmalarındaki kelimelerdir və taharrük isə bir tekellümdür.

§25

Demək faaliyetten gelen harekât və zeval, bir tekellümat-ı tesbihiyedir. Və kainattaki faaliyet də kainatın və envaının sessizce bir konuşması və konuşturmasıdır.

§26

Üçüncü Remiz

§27

Eşya, zeval və ademe gitmir bəlkə daire-i kudretten daire-i ilme geçir, âlem-i şehadetten âlem-i gayba gidir, âlem-i tagayyür və fenadan âlem-i nura, bekaya müteveccih olur. Həqiqət nöqtə-i nazarında eşyadaki cemal və kemal, esma-i İlahiyeye aittir və onların nukuş və cilveleridir. Madam ki o esma bâkidirler və cilveleri daimîdir; əlbəttə nakışları teceddüd edər, tazelenir, güzelleşir. Ademe və fenaya gitmir; bəlkə yalnız itibarî taayyünleri değişir və medar-ı hüsün və cemal və mazhar-ı feyiz və kemal olan həqiqətləri və mahiyetleri və hüviyet-i misaliyeleri bâkidirler.

§28

Ruh sahibi olmayanlar, doğrudan doğruya onlardaki hüsün və cemal esma-i İlahiyeye aittir, şeref onlaradır, medih onların hesabına geçer, güzellik onlarındır, muhabbet onlara gedər. O âyinelerin değişmesiyle onlara bir zərər îras etməz.

§29

Əgər ruh sahibi isə zevi’l-ukûlden değilse onların zeval və firakı, bir adem və fena deyil; bəlkə vücud-u cismanîden və vazife-i hayatın dağdağasından kurtulup, kazandıkları vazifenin semerelerini bâki olan ervahlarına devrederek onların o ervah-ı bâkiyeleri də birer esma-i İlahiyeye istinad edərək devam edər, bəlkə özünə lâyık bir saadete gedər.

§30

Əgər o ruh sahibilar zevi’l-ukûlden isə zaten saadet-i ebediyeye və maddî və manevî kemalâta medar olan âlem-i bekaya və o Sâni’-i Hakîm’in dünyadan daha güzel daha nurani olan âlem-i berzah, âlem-i misal, âlem-i ervah kimi digər menzillerine, başqa memleketlerine bir seyr ü seferdir; bir mevt və adem və zeval və firak deyil bəlkə kemalâta kavuşmaktır.

§31

Elhasıl: Madam ki Sâni’-i Zülcelal vardır və bâkidir və sıfât və esması daimî və sermedîdirler; əlbəttə o esmanın cilveleri və nakışları, bir manevî beka içinde teceddüd edər; tahrip və fena, idam və zeval değildirler. Malûmdur ki insan insaniyet cihetiyle ekser mevcudatla alâkadardır. Onların saadetleriyle mütelezziz və helâketleriyle müteellimdir. Hususan canlı ilə və bilhassa nev-i beşerle və bilhassa sevdiyi və istihsan ettiği ehl-i kemalin âlâmıyla daha ziyade müteellim və saadetleriyle daha ziyade mesud olur. Hattâ şəfqətli bir valide kimi öz saadetini və rahatını, onların saadeti üçün feda edər.

§32

İşte hər mü’min derecesine göre, nur-u Kur’an və sırr-ı iman ilə bütün mövcudatın saadetleriyle və bekalarıyla və hiçlikten kurtulmalarıyla və qiymətli mektubat-ı Rabbaniye olmalarıyla mesud ola bilər və dünya qədər bir nur kazanabilir. Hər kəs derecesine göre bu nurdan istifadə edər. Əgər ehl-i dalalet isə öz elemiyle birlikdə, bütün mövcudatın helâketiyle və fenasıyla və zahirî idamlarıyla, ruh sahibi isə âlâmlarıyla müteellim olur. Yani onun küfrü, onun dünyasına adem doldurur, onun başına boşaltır; daha cəhənnəmə gitmeden cəhənnəmə gedər.

§33

Dördüncü Remiz

§34

Çox yerlerde dediyimiz kimi bir padşahın sultan, halife, hâkim, kumandan kimi muhtelif unvanlar və sıfatlardan neş’et eden muhtelif ayrı ayrı devair-i teşkilatı olduğu kimi, Cənabı-Haqqın Əsmaül-Hüsnasının hadd ü hesaba gəlməz türlü türlü tecelliyatı vardır. Mahlukatın tenevvüleri və ihtilafları, o tecelliyatın tenevvülerinden ileri gəlir.

§35

İşte hər kemal və cemal sahibi, fitrətən cemal və kemalini görmək və göstermek istemesi sırrınca, o muhtelif esma də daimî və sermedî oldukları üçün daimî bir surette Zat-ı Akdes hesabına tezahür istəyərlər, yani nakışlarını görmək istəyərlər; yani öz nakışlarının âyinelerinde cilve-i cemallerini və in’ikas-ı kemallerini görmək və göstermek istəyərlər, yani kainat kitab-ı kebirini və mevcudatın muhtelif mektubatını ânen fe-ânen tazelendirmek, yani yeniden yeniye manidar yazmak, yani bir tək sahifede ayrı ayrı minlərlə mektubatı yazmak və hər bir məktubu, Zat-ı Mukaddes və Müsemma-yı Akdes’in nazar-ı şuhuduna izhar etmekle birlikdə bütün şüurluun nazar-ı mütalaasına göstermek və okutturmak iktiza edərlər. Bu həqiqətə işarə eden bu hakikatli şiire bak:

§36

Kitab-ı âlemin yarpaqları enva-ı nâma’dud

§37

Huruf ilə kelimatı də efrad-ı nâmahdud

§38

Yazılmış destgâh-ı Levh-i Mahfuz-u həqiqətdə

§39

Mücessem lafz-ı manidardır âlemde hər mevcud.

§40

تَاَمَّلْ سُطُورَ الْكَائِنَاتِ فَاِنَّهَا مِنَ الْمَلَاِ الْاَعْلٰى اِلَيْكَ رَسَائِلُ

§41

Beşinci Remiz

§42

İki nüktedir.

§43

Birinci Nükte: Madam ki Cənabı-Haqq var, hər şey var. Madam ki Cenab-ı Vâcibü’l-vücud’a intisap var, hər şey üçün bütün eşya var. Çünki Vâcibü’l-vücud’a nisbetle hər bir mevcud, bütün mövcudata vahdet sırrıyla bir irtibat peyda edər. Demək Vâcibü’l-vücud’a intisabını bilen və ya intisabı bilinen hər bir mevcud, sırr-ı vahdetle Vâcibü’l-vücud’a mensup bütün mövcudatla münasebettar olur. Demək hər bir şey, o intisap noktasında hədsiz envar-ı vücuda mazhar ola bilər. Firaklar, zevaller o noktada yoxdur. Bir ân-ı seyyale yaşamak, hədsiz envar-ı vücuda medardır.

§44

Əgər o intisap olmazsa və bilinmezse hədsiz firaklara və zevallere və ademlere mazhar olur. Çünki o halde alâkadar olabileceği hər bir mevcuda qarşı bir firakı və bir iftirakı və bir zevali vardır. Demək öz şahsî vücuduna, hədsiz ademler və firaklar yüklenir. Bir milyon sene vücudda kalsa da intisapsız, evvelki noktasındaki o intisaptaki bir an yaşamak qədər ola bilməz. Onun üçün ehl-i həqiqət demişler ki: “Bir ân-ı seyyale vücud-u münevver, milyon sene bir vücud-u ebtere müreccahtır.” Yani Vücud-u Vâcib’e nisbet ilə bir an vücud, nisbetsiz milyon sene bir vücuda müreccahtır. Hem bu sır içindir ki ehl-i tahkik demişler: “Envar-ı vücud isə Vâcibü’l-vücud’u tanımakladır.” Yani o halde kainat, envar-ı vücud içinde olaraq melaike və ruhaniyat və şüurlular ilə dolu görünür. Əgər onsuz olsa adem zulümatları, firak və zeval elemleri hər bir mevcudu ihata edər. Dünya, o adamın nazarında boş və hâlî bir vahşetgâh surətində görünür.

§45

Bəli, necə ki bir ağac meyvelerinin hər biri, ağacın başındaki bütün meyvələrə qarşı birer nisbeti var və o nisbetle birer kardeşi, arkadaşı mevcud olduğundan onların adedince ârızî vücudları vardır. Ne vaxt o meyvə ağacın başından kesilse hər bir meyveye qarşı bir firak və zeval hasıl olur. Hər bir meyvə onun üçün ma’dum hükmündedir. Haricî bir zulmet-i adem ona hasıl olur.

§46

Elə də qüdrət-i Əhəd və Səməd olan Allah’e intisap noktasında hər şey üçün bütün eşya var. Əgər intisap olmazsa hər şey üçün eşya adedince haricî ademler var.

§47

İşte bu remizden, imanın azamet-i envarına bak və dalaletin dehşetli zulümatını gör. Demək iman, bu remizde beyan edilen həqiqət-i âliye-i nefsü’l-emriyenin unvanıdır və iman ilə ondan istifadə edə bilər. Əgər iman olmazsa necə ki kör, sağır, dilsiz, akılsız adama hər şey ma’dumdur elə də imansıza hər şey ma’dumdur, zulümatlıdır.

§48

İkinci Nükte: Dünyanın və eşyanın üç tane yüzü var.

§49

Birinci Yüzü: Esma-i İlahiyeye bakar, onların âyineleridir. Bu yüze zeval və firak və adem giremez, bəlkə tazelenmek və teceddüd var.

§50

İkinci Yüzü: Âhirete bakar, âlem-i bekaya nazar edər, onun tarlası hükmündedir. Bu yüzde bâki semereler və meyvələr yetiştirmek var; bekaya hizmet edər, fâni şeyleri bâki hükmüne getirir. Bu yüzde də mevt və zeval deyil, bəlkə həyat və beka cilveleri var.

§51

Üçüncü Yüzü: Fânilere, yani bizlərə bakar ki fânilerin və ehl-i hevesatın maşukası və ehl-i şuurun ticaretgâhı və vazifedarların meydan-ı imtihanlarıdır. İşte bu üçüncü yüzündeki fena və zeval, mevt və ademin acılarına və yaralarına merhem üçün o üçüncü yüzün içyüzündeki beka və həyat cilveleri var.

§52

Elhasıl: Bu mevcudat-ı seyyale, bu mahlukat-ı seyyare, Vâcibü’l-vücud’un envar-ı icad və vücudunu tazelendirmek üçün müteharrik âyineler və değişen mazharlardır.

§53

***

§54

İKİNCİ MAKAM

§55

Bir mukaddime, beş işarətir.

§56

Mukaddime

§57

İki mebhastır.

§58

Birinci Mebhas: Bu geləcək beş işarəte, şuunat-ı rububiyeti rasad etmək üçün birer sönük, kiçik dürbün nevinden birer təmsil yazılacaq. Bu təmsillər, şuunat-ı rububiyetin hakikatini tutamaz, ihata edə bilməz, mikyas ola bilməz lakin baktırabilir. O geləcək temsilatta və geçen remizlerde, Zat-ı Akdes’in şuunatına münasib olmayan tabirat, temsilin kusuruna aittir.

§59

Mesela, ləzzət və sürur və memnuniyetin bizce malûm manaları, şuunat-ı mukaddeseyi ifade edemir lakin birer unvan-ı mülahazadır, birer mirsad-ı təfəkkürdür. Hem də bu təmsillər; muhit, azîm bir kanun-u rububiyetin kiçik bir misalde ucunu göstermekle rububiyetin şuunatında o kanunun hakikatini ispat edir. Mesela, bir çiçək vücuddan gedər, minlərlə vücud bırakarak elə gedər, denilmiş. Onunla azîm bir kanun-u rububiyeti gösterir ki bütün bahar, bəlkə bütün dünyadaki mevcudatta bu kanun-u rububiyet cereyan edir.

§60

Bəli Hâlık-ı Rahîm, bir kuşun tüylü libasını hangi kanunla değiştirir, tazelendirir; o Sâni’-i Hakîm eyni kanunla hər sene küre-i arzın libasını tecdid edər. Hem o eyni kanunla hər asırda dünyanın şeklini tebdil edər. Hem eyni kanunla kıyamet vaxtında kainatın suretini tağyir edib değiştirir.

§61

Hem hangi kanunla zerreyi, mevlevî kimi tahrik ederse eyni kanunla küre-i arzı meczup və semâa kalkan mevlevî kimi döndürür və o kanun ilə âlemleri belə çevirir və manzume-i şemsiyeyi gezdirir.

§62

Hem hangi kanunla sənin bedenindeki hüceyratın zerrelerini tazelendirir, tamir və tahlil ediyorsa eyni kanunla sənin bağını hər sene tecdid edər və hər mevsimde çox defa tazelendirir. Eyni kanunla zemin yüzünü hər bahar mevsiminde tecdid edər, taze bir peçe üstüne çeker.

§63

Hem o Sâni’-i Kadîr, hangi kanun-u hikmetle bir sineği ihya edər, eyni kanunla bu önümüzdeki çınar ağacını hər baharda ihya edər və o kanunla küre-i arzı yenə o baharda ihya edər və eyni kanunla haşirde mahlukatı da ihya edər. Bu sırra işarəen مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ Kur’an ferman edər. Və hâkeza kıyas et. Bunlar kimi çox kavanin-i rububiyet vardır ki zerreden tâ mecmu-u âleme qədər cereyan edir.

§64

İşte faaliyet-i rububiyetin içindeki bu kanunların azametine bak və genişliğine dikkat et və içindeki sırr-ı vahdeti gör, hər bir kanun bir bürhan-ı vahdet olduğunu bil. Bəli, bu çox kesretli və çox azametli kanunlar, hər biri ilim və iradenin cilvesi olmakla birlikdə, hem vâhid hem muhit olduğu üçün Sâni’in vahdaniyetini və ilim və iradesini gayet kat’î bir surette ispat edərlər.

§65

İşte ekser Sözlerde ekser təmsillər, belə kanunların uçlarını birer cüz’î misal ilə göstermekle müddeada eyni kanunun vücuduna işarə edər. Madam ki təmsil ilə kanunun tahakkuku gösterilir, bürhan-ı mantıkî kimi yakînî bir surette müddeayı ispat edər. Demək Sözlerdeki ekser təmsillər, birer bürhan-ı yakînî, birer hüccet-i kātıa hükmündedir.

§66

İkinci Mebhas: Onuncu Söz’ün Onuncu Həqiqəti’nde denildiyi kimi bir ağacın ne qədər meyvələri və çiçəkləri vardır; hər bir meyvenin hər bir çiçeğin o qədər gayeleri, hikmetleri vardır. Və o hikmətlər üç kısımdır. Bir kısmı Sâni’e bakar, esmasının nakışlarını gösterir. Bir kısmı şüurlulara bakar ki onların nazarlarında qiymətli mektubat və manidar kelimattır. Bir kısmı öz nəfsinə və hayatına və bekasına bakar və insana faydalı isə insanın menfaatine göre hikmetleri vardır.

§67

İşte hər bir mevcudun belə kesretli gayeleri bulunduğunu bir vaxt düşünürken, hatırıma Arabî tarzda və geləcək beş işarəin esasatına nota hükmünde olaraq küllî gayelere işarə eden bu fıkralar gelmişdir.

§68

وَهٰذِهِ الْمَوْجُودَاتُ الْجَلِيَّةُ مَظَاهِرُ سَيَّالَةٌ وَمَرَايَا جَوَّالَةٌ لِتَجَدُّدِ تَجَلِّيَاتِ اَنْوَارِ اٖيجَادِهٖ سُبْحَانَهُ

§69

بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ

§70

اَوَّلًا : مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمٖيلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ

§71

وَثَانِيًا : مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ

§72

وَثَالِثًا : مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ

§73

وَرَابِعًا : مَعَ اِعْلَانِ التَّسْبٖيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ الْاَسْمَائِيَّةِ

§74

وَخَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَالْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ

§75

İşte bu beş fıkrada, gelecekte bahsedeceğimiz işaratın esasatı var. Bəli, hər bir mevcud hususan canlı olanların beş tabaka ayrı ayrı hikmetleri və gayeleri var. Necə ki meyvedar bir ağac, birbirinin üstündeki dalları semere verir elə də hər bir canlıın beş tabaka muhtelif gayeleri bulunur və hikmetleri var.

§76

Ey insan-ı fâni! Sənin cüz’î bir çərdək hükmündeki öz hakikatini, meyvedar bir şecere-i bâkiyeye inkılab etmesini və beş işarəte gösterilen on tabaka meyvelerini və on nevi gayelerini elde etmesini istersen həqiqi imanı elde et. Yoxsa bütün onlardan mahrum kalmakla birlikdə, o çərdək içinde sıkışıp çürüyəcəksən.

§77

Birinci İşaret

§78

فَاَوَّلًا: بِتَبَدُّلِ التَّعَيُّنَاتِ الْاِعْتِبَارِيَّةِ مَعَ اِسْتِحْفَاظِ الْمَعَانِى الْجَمٖيلَةِ وَالْهُوِيَّاتِ الْمِثَالِيَّةِ

§79

fıkrası ifade edir ki: Bir mevcud vücuddan gittikten sonra zahiren özü ademe, fenaya gedər lakin ifade ettiği manalar bâki kalır, mahfuz olur. Hüviyet-i misaliyesi və surəti və mahiyeti də âlem-i misalde və âlem-i misalin numuneleri olan elvah-ı mahfuzada və elvah-ı mahfuzanın numuneleri olan kuvve-i hâfızalarda kalır. Demək bir vücud-u surî kaybeder, yüzer vücud-u manevî və ilmî kazanır. Mesela, necə ki bir sahifenin tabına medar olan matbaa hurufatına bir vaziyet və bir tertip verilir və bir sahifenin tabına medar olur və o sahife isə suretini və hüviyetini basılan müteaddid yapraklara verib və manalarını çox akıllara neşrettikten sonra o matbaa hurufatının vaziyeti və tertibi də değiştirilir. Çünki daha ona lüzum kalmadı hem başqa sahifelerin tabı lâzım gəlir.

§80

İşte eynilə bunun kimi bu mevcudat-ı arziye hususan nebatiye, qələm-i qədər-i İlahî onlara bir tertip, bir vaziyet verir; bahar sahifesinde qüdrət onları icad edər və güzel manalarını ifade edərək, suretleri və hüviyetleri âlem-i misal kimi âlem-i gaybın defterine geçtikleri üçün hikmət iktiza edir ki o vaziyet değişsin, tâ yeni geləcək digər bahar sahifesi yazılsın, onlar də manalarını ifade etsinler.

§81

İkinci İşaret

§82

وَثَانِيًا : مَعَ اِنْتَاجِ الْحَقَائِقِ الْغَيْبِيَّةِ وَالنُّسُوجِ اللَّوْحِيَّةِ

§83

Bu fıkra işarə edər ki: Hər bir şey cüz’î olsun küllî olsun, vücuddan gittikten sonra hususan canlı olsa çox həqiqətlər-i gaybiye netice vermekle birlikdə, âlem-i misalin defterlerinde olan levh-i misalî üstünde, etvar-ı həyatı adedince suretleri buraxıb o suretlerden, manidar olan və mukadderat-ı hayatiye denilen sergüzeşt-i hayatiyeleri yazılır və ruhaniyata bir mütalaagâh olur.

§84

Necə ki mesela, bir çiçək vücuddan gedər lakin yüzer tohumcuklarını və tohumcuklarda mahiyetini vücudda bırakmakla birlikdə; kiçik elvah-ı mahfuzada və elvah-ı mahfuzanın kiçik numuneleri olan hâfızalarda minlərlə suretini buraxıb, şüurlulara etvar-ı hayatıyla ifade ettiği tesbihat-ı Rabbaniye və nukuş-u esmaiyeyi okutturur, sonra gedər.

§85

Elə də yeryüzünün saksısında güzel masnuatla münakkaş olan bahar mevsimi, bir çiçektir; zahiren zeval bulur, ademe gedər lakin onun toxumları adedince ifade ettikleri həqiqətlər-i gaybiye və çiçəkləri adedince neşretdiyi hüviyet-i misaliye və mevcudatı adedince gösterdikleri hikmet-i Rabbaniyeyi özünə bedel olaraq vücudda buraxıb sonra bizdən saklanır. Hem o giden baharın arkadaşları olan sair baharlara yer boşaltır, tâ onlar gəlib vazife görsünler. Demək o bahar, zahirî bir vücudu çıkarır, manen min vücud giyer.

§86

Üçüncü İşaret

§87

وَثَالِثًا : مَعَ نَشْرِ الثَّمَرَاتِ الْاُخْرَوِيَّةِ وَالْمَنَاظِرِ السَّرْمَدِيَّةِ

§88

fıkrası ifade edir ki: Dünya bir destgâh və bir mezraadır, âhiret pazarına münasib olan mahsulatı yetiştirir. Çox Sözlerde ispat etmişiz necə ki cin və insin amelleri âhiret pazarına gönderilir. Elə də dünyanın sair mevcudatı də âhiret hesabına çox vazifeler görürlər və çox mahsulat yetiştirirlər. Bəlkə küre-i arz, onlar üçün gezir; bəlkə denilebilir ki onun içindir. Bu sefine-i Rabbaniye, iyirmi dörd min senelik bir mesafeyi bir senede geçip meydan-ı haşrin etrafında dönür. Mesela, ehl-i cənnət əlbəttə arzu edərlər ki dünya maceralarını tahattur etsinler və birbirine nakletsinler; bəlkə o maceraların levhalarını və misallerini görmeyi çox merak edərlər. Əlbəttə sinema perdelerinde görmək kimi o levhaları, o vak’aları müşahede etseler çox mütelezziz olurlar.

§89

Madam ki belədir, herhalde dâr-ı ləzzət və menzil-i saadet olan dâr-ı cennette عَلٰى سُرُرٍ مُتَقَابِلٖينَ işarəiyle sermedî manzaralarda, dünyevî maceraların muhaveresi və dünyevî hâdisatın manzaraları cennette bulunacaqdır.

§90

İşte bu güzel mevcudatın bir an görünmesiyle kaybolması və birbiri arkasından gəlib geçmesi, menazır-ı sermediyeyi teşkil etmək üçün bir fabrika destgâhları hükmünde görünür. Mesela, necə ki ehl-i medeniyet, fâni vaziyetlere bir nevi beka vermək və ehl-i istikbale yadigâr buraxmaq üçün; güzel və ya garib vaziyetlerin suretlerini alıb sinema perdeleriyle istikbale hədiyyə edir, zaman-ı maziyi zaman-ı halde və istikbalde gösterir və dercedirlər.

§91

Eynilə elə də bu mevcudat-ı bahariye və dünyeviyede qısa bir həyat geçirdikten sonra onların Sâni’-i Hakîm’i, âlem-i bekaya ait gayelerini o âleme kaydetmekle birlikdə âlem-i ebedîde, sermedî manzaralarda onların etvar-ı hayatlarında gördükleri vezaif-i hayatiyeyi və mu’cizat-ı Sübhaniyeyi, menazır-ı sermediyede kaydetmek, mukteza-yı ism-i Hakîm və Rahîm və Vedud’dur.

§92

Dördüncü İşaret

§93

وَرَابِعًا : مَعَ اِعْلَانِ التَّسْبٖيحَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ اِظْهَارِ الْمُقْتَضَيَاتِ الْاَسْمَائِيَّةِ

§94

fıkrası ifade edir ki: Mevcudat, etvar-ı hayatıyla müteaddid enva-ı tesbihat-ı Rabbaniyeyi yapır. Hem esma-i İlahiyenin iktiza və istilzam ettikleri hâlâtı gösterir ki mesela Rahîm ismi şəfqət etmək istəyər, Rezzak ismi rızık vermək iktiza edər, Latîf ismi lütfetmek istilzam edər və hâkeza bütün esmanın birer birer muktezası vardır.

§95

İşte hər bir canlı hayatıyla və vücuduyla o esmanın muktezasını göstermekle birlikdə, cihazatı adedince Sâni’-i Hakîm’e tesbihat yapırlar. Mesela, necə ki bir insan güzel meyvələr yer, o meyvələr midesinde dağılır, erir, zahiren mahvolur lakin ağzından, midesinden başqa bütün hüceyrat-ı bedeniyede faaliyetkârane bir ləzzət, bir zevk vermekle birlikdə, aktar-ı bedendeki vücudu və həyatı beslemek və idame-i həyat etmək kimi çoxlu hikmetlerin vücuduna medar olur. O təam, özü də vücud-u nebatîden hayat-ı insaniye tabakasına çıkır, terakki edir.

§96

Eynilə elə də bu mevcudat zeval perdesinde saklandıkları vaxt, onların yerinde hər birisinin çoxlu tesbihatı bâki kalmakla birlikdə, çoxlu esma-i İlahiyenin də nukuşlarını və mukteziyatını o esmanın ellerine bırakır. Yani bir vücud-u bâkiyeye tevdi edərlər, elə gedərlər. Əcəba fâni və muvakkat bir vücudun gitmesiyle onun yerine bir nevi bekaya mazhar minlərlə vücud kalsa denilir mi ki ona yazık oldu veyahut abes oldu veyahut bu sevimli mahluk nədən gitti, şekva edilebilir mi? Bəlkə onun hakkındaki rəhmət, hikmət, muhabbet elə iktiza edirlər və elə olmaq gerektir. Yoxsa bir tək zərər gelmemek üçün minlərlə menfaati terk etmək lâzım gəlir ki o halde minlərlə zərər olur.

§97

Demək Rahîm, Hakîm və Vedud isimleri, zevale və firaka muarız deyillər, bəlkə istilzam edib iktiza edirlər.

§98

Beşinci İşaret

§99

وَخَامِسًا : لِظُهُورِ الشُّؤُنَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَالْمَشَاهِدِ الْعِلْمِيَّةِ

§100

fıkrası ifade edir ki: Mevcudat hususan canlı olanlar, vücud-u surîden gittikten sonra bâki çox şeyleri bırakırlar, elə gedərlər. İkinci Remiz’de beyan edildiyi kimi Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un kudsiyet və istiğna-i kemaline muvafık bir tarzda və ona lâyık bir surette; hədsiz bir muhabbet, nihayətsiz bir şəfqət, gayetsiz bir iftihar –tabiri caiz isə– mukaddes hədsiz bir memnuniyet, bir sevinç –tabirde hata olmasın– hədsiz bir lezzet-i mukaddese, bir ferah-ı münezzeh şuunat-ı rububiyetinde bulunur ki onların âsârı bilmüşahede görünür.

§101

İşte o şuunat, iktiza ettikleri hayret-nüma faaliyet içinde, mevcudat tebdil və tağyir ilə zeval və fena içinde süratle sevk edilir, mütemadiyen âlem-i şehadetten âlem-i gayba gönderilir. Və o şuunatın cilveleri altında mahlukat; daimî bir seyr ü seyelan, bir hərəkət və cevelan içinde çalkanmakta və ehl-i gafletin kulaklarına vaveylâ-i firak və zevali və ehl-i hidayetin sem’ine velvele-i zikir və tesbihi dağıtmaktadırlar. Bu sırra binaen hər bir mevcud Vâcibü’l-vücud’un bâki şuunatının tezahürüne bâki birer medar olacaq manaları, keyfiyetleri, haletleri vücudda buraxıb elə gidirlər.

§102

Hem o mevcud, bütün müddet-i hayatında geçirdiyi etvar və ahvali, ilm-i ezelînin unvanları olan İmam-ı Mübin, Kitab-ı Mübin, Levh-i Mahfuz kimi vücud-u ilmî dairelerinde vücud-u haricîsini təmsil eden mufassal bir vücud də buraxıb elə gedərlər. Demək hər fâni; bir vücudu terk edər, minlərlə bâki vücudları kazanır, kazandırır.

§103

Mesela, necə ki hârikulâde bir fabrika makinesine âdi bazı maddeler atılır; içinde yanarlar, zahiren mahvolur lakin o fabrikanın imbiklerinde çox qiymətli kimya maddeleri və edviyeler teressüb edər. Hem onun qüvvəti ilə və buharıyla o fabrikanın çarkları döner; bir taraftan kumaşları dokumasına, bir kısmı kitab tabına, bir kısmı da şeker kimi başqa qiymətli şeyleri imal etmesine medar olur və hâkeza… Demək o âdi maddelerin yanmasıyla və zahiren mahvolmasıyla minlərlə şeyler vücud bulur. Demək âdi bir vücud gedər, âlî çox vücudları irsiyet bırakır. İşte bu halde, o âdi maddeye yazık oldu denilir mi? Fabrika sahibi nədən ona acımadı, yandırdı; o sevimli maddeleri mahvetti, şikayet edilir mi?

§104

Eynilə elə də وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى Hâlık-ı Hakîm və Rahîm və Vedud, mukteza-yı rəhmət və hikmət və vedudiyet olaraq kainat fabrikasına hərəkət verir; hər bir vücud-u fâniyi çox bâki vücudlara çərdək yapar, makasıd-ı Rabbaniyesine medar edər, şuunat-ı Sübhaniyesine mazhar kılar, qələm-i kaderine mürekkep ittihaz edər və qüdrətin dokumasına bir mekik yapar və daha bilmediyimiz çoxlu inayat-ı gâliye və makasıd-ı âliye üçün öz faaliyet-i kudretiyle kainatı faaliyete getirir. Zerratı cevelana, mevcudatı seyerana, hayvanatı seyelana, seyyaratı deverana getirir, kainatı konuşturur; âyâtını ona sessiz söylettirir və ona yazdırır. Və mahlukat-ı arzıyeyi rububiyeti noktasında, havayı emir və iradesine bir nevi arş və nur unsurunu ilim və hikmetine digər bir arş və suyu ihsan və rahmetine başqa bir arş və torpağı hıfz və ihyasına bir çeşit arş yapmış. O arşlardan üçünü, mahlukat-ı arzıye üstünde gezdirir.

§105

Kat’iyen bil ki bu beş remizde və beş işarəte gösterilen parlak həqiqət-i âliye, nur-u Kur’an ilə görünür və imanın qüvvəti ilə sahib olunabilir. Yoxsa o həqiqət-i bâkiye yerine, gayet müthiş bir zulümat geçer. Ehl-i dalalet üçün dünya, firaklar və zevaller ilə dolu və ademler ilə mâlâmâldir. Kainat, onun üçün manevî bir cəhənnəm hükmüne geçer. Hər şey onun üçün âni bir vücud ilə hədsiz bir adem ihata edir. Bütün mazi və müstakbel, zulümat-ı ademle memlûdür; yalnız kısacık bir zaman-ı halde, bir hazîn nur-u vücud bulabilir. Lakin sırr-ı Kur’an və nur-u iman ilə ezelden ebede qədər bir nur-u vücud görünür, ona alâkadar olur və onunla saadet-i ebediyesini temin edər.

§106

Elhasıl: Bir Şair-i Mısrî’nin tarzında deriz:

§107

Derya olunca nefes

§108

Parelenince kafes

§109

Tâ kesilince bu ses

§110

Çağırırım: Yâ Hak! Yâ Mevcud! Yâ Hay! Yâ Mabud!

§111

Yâ Hakîm! Yâ Maksud! Yâ Rahîm! Yâ Vedud!..

§112

Və bağırarak derim:

§113

لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ الْمُبٖينُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ صَادِقُ الْوَعْدِ الْاَمٖينُ

§114

Və iman edərək ispat ederim:

§115

اِنَّ الْبَعْثَ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اِنَّ السَّعَادَةَ الْاَبَدِيَّةَ حَقٌّ وَ اِنَّ اللّٰهَ رَحٖيمٌ حَكٖيمٌ وَدُودٌ وَ اِنَّ الرَّحْمَةَ وَ الْحِكْمَةَ وَ الْمَحَبَّةَ مُحٖيطَةٌ بِجَمٖيعِ الْاَشْيَاءِ وَ شُؤُنَاتِهَا

§116

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِىَ لَوْلَٓا اَنْ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَدْ جَٓاءَتْ رُسُلُ رَبِّنَا بِالْحَقِّ

§117

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ ۞ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَٓا اِنْ نَسٖينَٓا اَوْ اَخْطَاْنَا

§118

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ صَلَاةً تَكُونُ لَكَ رِضَاءً وَ لِحَقِّهٖ اَدَاءً وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ وَ سَلِّمْ اٰمٖينَ. وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ. سُبْحَانَ مَنْ جَعَلَ حَدٖيقَةَ اَرْضِهٖ، مَشْهَرَ صَنْعَتِهٖ، مَحْشَرَ خِلْقَتِهٖ، مَظْهَرَ قُدْرَتِهٖ، مَدَارَ حِكْمَتِهٖ، مَزْهَرَ رَحْمَتِهٖ، مَزْرَعَ جَنَّتِهٖ، مَمَرَّ الْمَخْلُوقَاتِ، مَسٖيلَ الْمَوْجُودَاتِ، مَكٖيلَ الْمَصْنُوعَاتِ، فَمُزَيَّنُ الْحَيْوَانَاتِ، مُنَقَّشُ الطُّيُورَاتِ، مُثَمَّرُ الشَّجَرَاتِ، مُزَهَّرُ النَّبَاتَاتِ، مُعْجِزَاتُ عِلْمِهٖ خَوَارِقُ صُنْعِهٖ، هَدَايَاءُ جُودِهٖ، بَرَاهٖينُ لُطْفِهٖ، دَلَائِلُ الْوَحْدَةِ، لَطَائِفُ الْحِكْمَةِ، شَوَاهِدُ الرَّحْمَةِ، تَبَسُّمُ الْاَزْهَارِ مِنْ زٖينَةِ الْاَثْمَارِ، تَسَجُّعُ الْاَطْيَارِ فٖى نَسْمَةِ الْاَسْحَارِ، تَهَزُّجُ الْاَمْطَارِ عَلٰى خُدُودِ الْاَزْهَارِ، تَزَيُّنُ الْاَزْهَارِ، تَبَرُّجُ الْاَثْمَارِ فٖى هٰذِهِ الْجِنَانِ، تَرَحُّمُ الْوَالِدَاتِ عَلَى الْاَطْفَالِ الصِّغَارِ فٖى كُلِّ الْحَيْوَانَاتِ وَ الْاِنْسَانِ ، تَعَرُّفُ وَدُودٍ، تَوَدُّدُ رَحْمَانٍ، تَرَحُّمُ حَنَّانٍ، تَحَنُّنُ مَنَّانٍ لِلْجِنِّ وَ الْاِنْسَانِ وَ الرُّوحِ وَ الْحَيْوَانِ وَ الْمَلَكِ وَ الْجَانِّ.

§119

***

§120

Iyirmi Dördüncü Məktub’un Birinci Zeyli

§121

بِاسْمِهٖ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§122

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§123

قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّٖى لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ

§124

Yani “Ey insanlar! Duanız olmazsa ne ehemmiyetiniz var.” mealindeki ayənin beş nüktesini dinlə:

§125

BİRİNCİ NÜKTE: Dua, bir sırr-ı azîm-i bəndəliktir. Bəlkə bəndəlikin ruhu hükmündedir. Çox yerlerde zikretdiyimiz kimi dua üç nevidir:

§126

Birinci nevi dua: İstidat lisanıyladır ki bütün hububat, toxumlar lisan-ı istidat ilə Fâtır-ı Hakîm’e dua edərlər ki: “Senin nukuş-u esmanı mufassal göstermek üçün bizə neşv ü nema ver, kiçik hakikatimizi sümbülle və ağacın böyük hakikatine çevir.”

§127

Hem bu istidat dili ilə dua nevinden biri də şudur ki: Esbabın içtimaı, müsebbebin icadına bir duadır. Yani esbab bir vaziyet alır ki o vaziyet bir hal dili hükmüne geçer və müsebbebi Kadîr-i Zülcelal’den dua edər, istəyərlər. Mesela, su, hararet, torpaq, ziya bir çərdək etrafında bir vaziyet alarak o vaziyet bir lisan-ı duadır ki: “Bu çərdəyi ağac yap, yâ Hâlık’ımız!” deyərlər. Çünki o mu’cize-i hârika-i qüdrət olan ağac; o şuursuz, camid, basit maddelere havale edilmez, havalesi muhaldir. Demək içtima-ı esbab bir nevi duadır.

§128

İkinci nevi dua: İhtiyac-ı fitri lisanıyladır ki bütün canlıların iktidar və ihtiyarları dâhilinde olmayan hâcetlerini və matlablarını ummadıkları yerden, vakt-i münasipte onlara vermək üçün Hâlık-ı Rahîm’den bir nevi duadır. Çünki iktidar və ihtiyarları haricinde, bilmedikleri yerden, vakt-i münasipte onlara bir Hakîm-i Rahîm gönderir. Əlləri yetişmir; demək o ihsan, dua neticesidir.

§129

Elhasıl, bütün kainattan dərgah-ı İlahiyeye çıkan bir duadır. Esbab olanlar, müsebbebatı Allah’tan istəyərlər.

§130

Üçüncü nevi dua: İhtiyaç dairesinde şüurluların duasıdır ki bu da iki kısımdır:

§131

Əgər ıztırar derecesine gelse və ya ehtiyac-ı fitriye tam münasebettar isə və ya lisan-ı istidada yakınlaşmış isə və ya safi, hâlis qəlbin dili ilə isə ekseriyet-i mütləq ilə makbuldür. Terakkiyat-ı beşeriyenin kısm-ı a’zamı və keşqiymətlərı, bir nevi dua neticesidir. Havârık-ı medeniyet dedikleri şeyler və keşqiymətlərına medar-ı iftihar zannetdikləri emirler, manevî bir dua neticesidir. Hâlis bir lisan-ı istidat ilə istenilmiş, onlara verilmişdir. Lisan-ı istidat ilə və lisan-ı ehtiyac-ı fitri ilə olan dualar də bir mani olmazsa və şerait dâhilinde isə daima makbuldürler.

§132

İkinci kısım, meşhur duadır. O da iki nevidir. Biri fiilî, biri kavlî. Mesela, çift sürmek, fiilî bir duadır. Rızkı topraktan deyil; bəlkə torpaq, hazine-i rahmetin bir kapısıdır ki rahmetin kapısı olan torpağı saban ilə çalar.

§133

Sair kısımların tafsilatını tayyedip yalnız kavlî duanın bir iki sırlarını geləcək iki üç nüktede söyleyeceğiz.

§134

İKİNCİ NÜKTE: Duanın təsiri azîmdir. Hususan dua külliyet kesbederek devam etse netice vermesi galiptir, bəlkə daimîdir. Hattâ denilebilir ki sebeb-i yaradılış-i âlemin biri də duadır. Yani kainatın yaradılışinden sonra, başta nev-i beşer və onun başında âlem-i İslâm və onun başında Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamın muazzam olan duası, bir sebeb-i yaradılış-i âlemdir. Yani Hâlık-ı âlem istikbalde o zatı, nev-i beşer adına bəlkə mevcudat hesabına bir saadet-i ebediye, bir mazhariyet-i esma-i İlahiye isteyəcək, bilmiş; o geləcək duayı qəbul etmiş, kainatı halk etmiş.

§135

Madam ki duanın bu derece azîm ehemmiyeti və vüs’ati vardır; heç mümkün müdür ki min üç yüz əlli senede, hər vaxtte, nev-i beşerden üç yüz milyon, cin və ins və melek və ruhaniyattan hadd ü hesaba gəlməz mübarək zatlar, bi’l-ittifak Zat-ı Muhammedî aleyhissalâtü Vəssalam hakkında, rahmet-i uzma-yı İlahiye və saadet-i ebediye və husul-ü maksud üçün duaları necə qəbul olmasın? Heç bir cihetle mümkün müdür ki o duaları reddedilsin?

§136

Madam ki bu qədər külliyet və vüs’at və devam kesbedip lisan-ı istidat və ehtiyac-ı fitri derecesine gelmiş. Əlbəttə o Zat-ı Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalam, dua neticesi olaraq elə bir makam və mertebededir ki bütün ukûl toplansa bir ağıl olsalar, o makamın hakikatini tamamıyla ihata edemezler.

§137

Bax, ey Müslüman! Sənin rûz-i mahşerde belə bir şefîin var. Bu şefîin şefaatini özünə celbetmek üçün sünnetine ittiba et!

§138

Əgər desen: Madam ki o Habibullah’tır. Bu qədər salavat və duaya ne ehtiyacı var?

§139

Cavab: O zat (asm) umum ümmetinin saadetiyle alâkadar və bütün efrad-ı ümmetinin hər nevi saadetleriyle hissedardır və hər nevi musibetleriyle endişedardır. İşte öz hakkında meratib-i saadet və kemalât hədsiz olmakla birlikdə; hədsiz efrad-ı ümmetinin, hədsiz bir zamanda, hədsiz enva-ı saadetlerini hararetle arzu eden və hədsiz enva-ı şakavetlerinden müteessir olan bir zat, əlbəttə hədsiz salavat və dua və rahmete lâyıktır və möhtacdır.

§140

Əgər desen: Bazen kat’î olacaq işler üçün dua edilir. Mesela, husuf və küsuf namazındaki dua kimi. Hem bazen heç olmayacaq şeyler üçün dua edilir?

§141

Cavab: Başqa Sözlerde izah edildiyi kimi dua bir ibadəttir. Abd, öz acizliyini və möhtaclıqını dua ilə ilan edər. Zahirî maksatlar isə o duanın və o ibadət-i duaiyenin vakitleridir, həqiqi faydaları deyil. İbadetin faydası, âhirete bakar. Dünyevî maksatlar hasıl olmazsa “O dua qəbul olmadı.” denilmez. Bəlkə “Daha duanın vaxtı bitmedi.” denilir.

§142

Hem heç mümkün müdür ki bütün ehl-i imanın, bütün zamanlarda, mütemadiyen kemal-i hulus və iştiyak və dua ilə istedikleri saadet-i ebediye, onlara verilmesin və bütün kainatın şehadetiyle hədsiz rəhməti bulunan o Kerîm-i Mutlak, o Rahîm-i Mutlak; bütün onların o duasını qəbul etmesin və saadet-i ebediye vücud bulmasın?

§143

ÜÇÜNCÜ NÜKTE: Dua-yı kavlî-i ihtiyarînin makbuliyeti, iki cihetledir. Ya eyni matlubu ilə makbul olur veyahut daha evlâsı verilir.

§144

Mesela, biri özünə bir erkek evlat istəyər. Cənabı-Haqq, Hazret-i Meryem kimi bir kız evladını verir. “Duası qəbul olunmadı.” denilmez. “Daha evlâ bir surette qəbul edildi.” denilir. Hem bazen öz dünyasının saadeti üçün dua edər. Duası âhiret üçün qəbul olunur. “Duası reddedildi.” denilmez, bəlkə “Daha enfa’ bir surette qəbul edildi.” denilir. Və hâkeza…

§145

Madam ki Cənabı-Haqq Hakîm’dir; biz ondan isteriz, o da bizə cavab verir. Lakin hikmetine göre bizimlə muamele edər. Hasta, tabibin hikmetini ittiham etmeməli. Hasta, bal istəyər; tabib-i hâzık, sıtması üçün sulfato verir. “Tabip məni dinlemedi.” denilmez. Bəlkə âh ü fîzarını dinledi, işitti, cavab da verdi; maksudun iyisini yerine getirdi.

§146

Dördüncü NÜKTE: Duanın en güzel en latîf en leziz en hazır meyvəsi neticesi şudur ki: Dua eden adam, bilir ki biri var ki onun sesini dinler, derdine derman yetiştirir, ona mərhəmət edər. Onun qüdrət eli hər şeye yetişir. Bu böyük dünya hanında o yalnız deyil; bir Kerîm zat var, ona bakar, ünsiyet verir. Hem onun hədsiz ehtiyacatını yerine getirebilir və onun hədsiz düşmənlarını def’edə bilər bir zatın huzurunda özünü tasavvur edərək, bir ferah bir inşirah duyup dünya qədər ağır bir yükü üzerinden atıp اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ deyər.

§147

BEŞİNCİ NÜKTE: Dua, bəndəlikin ruhudur və hâlis bir imanın neticesidir. Çünki dua eden adam, duası ilə gösterir ki: Bütün kainata hükmeden biri var ki en kiçik işlerime ıttılaı var və bilir, en uzaq maksatlarımı yapabilir, mənim hər halimi görür, sesimi işitir. Elə isə bütün mövcudatın bütün seslerini işitir ki mənim sesimi də işitir. Bütün o şeyleri o yapır ki en kiçik işlerimi də ondan beklirəm, ondan istəyirəm.

§148

İşte duanın verdiyi hâlis tevhidin genişliğine və gösterdiyi nur-u imanın halâvet və safiliğine bak, قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبّٖى لَوْلَا دُعَٓاؤُكُمْ sırrını anla və وَ قَالَ رَبُّكُمُ ادْعُونٖٓى اَسْتَجِبْ لَكُمْ fermanını dinlə. اَگَرْ نَه خٰواهٖى دَادْ ، نَه دَادٖى خٰواهْ denildiyi kimi: Əgər vermək istemeseydi, istəmək vermezdi.

§149

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§150

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ مِنَ الْاَزَلِ اِلَى الْاَبَدِ عَدَدَ مَا فٖى عِلْمِ اللّٰهِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ وَ سَلِّمْ سَلِّمْنَا وَ سَلِّمْ دٖينَنَا اٰمٖينَ ۞ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ

§151

***

§152

Iyirmi Dördüncü Məktub’un İkinci Zeyli

§153

Mi’rac-ı Nebevî hakkındadır.

§154

بِاسْمِهٖ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§155

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§156

وَلَقَدْ رَاٰهُ نَزْلَةً اُخْرٰى ۞ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهٰى ۞ عِنْدَهَا جَنَّةُ الْمَاْوٰى ۞ اِذْ يَغْشَى السِّدْرَةَ مَا يَغْشٰى ۞ مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغٰى ۞ لَقَدْ رَاٰى مِنْ اٰيَاتِ رَبِّهِ الْكُبْرٰى

§157

Mevlid-i Nebevînin Mi’raciye kısmında beş nükteyi beyan edeceğiz.

§158

Birinci Nükte: Cennetten getirilen Burak’a dair, Mevlid yazan Süleyman Efendi, hazîn bir aşk macerasını beyan edir. O zat, ehl-i velayet olduğu və rivayete bina ettiği üçün əlbəttə bir həqiqəti o surətlə ifade edir. Həqiqət bu olmaq gerektir ki:

§159

Âlem-i bekanın mahlukları, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın nuruyla çox alâkadardırlar. Çünki onun getirdiyi nur iledir ki cənnət və dâr-ı âhiret, cin və ins ilə şenlenəcək. Əgər o olmasaydı o saadet-i ebediye olmazdı və cennetin hər nevi mahlukatından istifadeye müstaid olan cin və ins, cenneti şenlendirmeyeceklerdi; bir cihette sahipsiz virane kalacaktı.

§160

Iyirmi Dördüncü Söz’ün Dördüncü Dal’ında beyan edildiyi kimi: Necə ki bülbülün güle qarşı dasitane-i aşkı; taife-i hayvanatın, taife-i nebatata derece-i aşka bâliğ olan ehtiyacat-ı şedide-i aşk-nümayı, rəhmət hazinesinden gelen və hayvanatın erzaklarını taşıyan kafile-i nebatata qarşı ilan etmək üçün bir hatib-i Rabbanî olaraq, başta bülbül-ü gül və hər neviden bir nevi bülbül intihab edilmiş və onların nağamatı də nebatatın en güzellerinin başlarında hoşâmedî nevinden tesbihkârane bir hüsn-ü istikbaldir, bir alkışlamadır.

§161

Eynilə bunun kimi sebeb-i yaradılış-i eflâk və vesile-i saadet-i dâreyn və Habib-i Rabbü’l-âlemîn olan Zat-ı Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalama qarşı, necə ki melaike nevinden Hazret-i Cebrail aleyhisselâm kemal-i muhabbetle hizmetkârlık edir; melaikelerin Hazret-i Âdem aleyhisselâma inkıyad və itaatini və sırr-ı sücudunu gösterir; elə də ehl-i cennetin hattâ cennetin hayvanat kısmının də o zata qarşı alâkaları, bindiyi Burak’ın hissiyat-ı âşıkanesiyle ifade edilmişdir.

§162

İkinci Nükte: Mi’rac-ı Nebeviyedeki maceralardan biri: Cənabı-Haqqın Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalama qarşı muhabbet-i münezzehesi, “Sana âşık olmuşum.” tabiriyle ifade edilmiş. Bu tabirat, Vâcibü’l-vücud’un kudsiyetine və istiğna-i zatîsine, mana-yı örfî ilə münasib düşmür. Madam ki Süleyman Efendi’nin Mevlid’i, rağbet-i âmmeye mazhariyeti delâletiyle o zat, ehl-i velayettir və ehl-i hakikattir; əlbəttə irae ettiği mana sahihtir. Mana da budur ki:

§163

Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un hədsiz cemal və kemali vardır. Çünki bütün kainatın aksamına inkısam etmiş olan cemal və kemalin bütün envaı, onun cemal və kemalinin emareleri, işarəleri, âyetleridir.

§164

İşte hər halde cemal və kemal sahibi, bilbedahe cemal və kemalini sevmesi kimi Zat-ı Zülcelal də cemalini çoxlu sever. Hem özünə lâyık bir muhabbetle sever. Hem cemalinin şuâatı olan esmasını də sever. Madam ki esmasını sever, əlbəttə esmasının cemalini gösteren sanatını sever. Elə isə cemal və kemaline âyenə olan masnuatını də sever. Madam ki cemal və kemalini göstereni sever, əlbəttə cemal və kemal-i esmasına işarə eden mahlukatının mehasinini sever. Bu beş nevi muhabbete, Kur’an-ı Hakîm âyâtıyla işarə edir.

§165

İşte Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, madam ki masnuat içinde en mükemmel ferttir və mahlukat içinde en mümtaz şahsiyettir.

§166

Hem sanat-ı İlahiyeyi, bir velvele-i zikir və tesbih ilə teşhir edir və istihsan edir.

§167

Hem esma-i İlahiyedeki cemal və kemal hazinelerini lisan-ı Kur’an ilə açmışdır.

§168

Hem kainatın âyât-ı tekviniyesinin, Sâni’inin kemaline delâletlerini, parlak və kat’î bir surette lisan-ı Kur’an’la beyan edir.

§169

Hem küllî bəndəlikiyle rububiyet-i İlahiyeye âyinedarlık edir.

§170

Hem mahiyetinin câmiiyetiyle bütün esma-i İlahiyeye bir mazhar-ı etem olmuşdur.

§171

Əlbəttə bunun üçün denilebilir ki Cemil-i Zülcelal, öz cemalini sevmesiyle o cemalin en mükemmel âyenə-i şüurluu olan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamı sever.

§172

Hem öz esmasını sevmesiyle o esmanın en parlak âyinesi olan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamı sever və Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalama benzeyenleri də derecelerine göre sever.

§173

Hem sanatını sevdiyi üçün əlbəttə onun sanatını en yüksək bir sadâ ilə bütün kainatta neşreden və semavatın kulağını çınlatan, berr və bahri cezbeye gətirən bir velvele-i zikir və tesbih ilə ilan eden Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamı sever və ona ittiba edenleri də sever.

§174

Hem masnuatını sevdiyi üçün o masnuatın en mükemməli olan canlıı və canlıın en mükemməli olan şüurluu və şüurluun en efdali olan insanları və insanların bi’l-ittifak en mükemməli olan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamı əlbəttə daha ziyade sever.

§175

Hem öz mahlukatının mehasin-i ahlâkiyelerini sevdiyi üçün mehasin-i ahlâkiyede bi’l-ittifak en yüksək mertebede bulunan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamı sever və derecata göre ona benzeyenleri də sever. Demək Cənabı-Haqqın rəhməti kimi muhabbeti də kainatı ihata etmiş.

§176

İşte o hədsiz mahbublar içindeki mezkûr beş vechinin hər bir vechinde en yüksək makam, Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalama mahsustur ki “Habibullah” lakabı ona verilmiş.

§177

İşte bu en yüksək makam-ı mahbubiyeti, Süleyman Efendi “Mən sənə âşık olmuşum.” tabiriyle beyan etmişdir. Bu tabir, bir mirsad-ı təfəkkürdür, gayet uzaqdan uzağa bu həqiqətə bir işarətir. Bununla birlikdə madam ki bu tabir, şe’n-i rububiyete münasib olmayan manayı hayale getirir; en iyisi, bu tabir yerine: “Mən səndən razı olmuşum.” denilməli.

§178

Üçüncü Nükte: Mi’raciye’deki maceralar, malûmumuz olan manalarla o kudsî və nezih həqiqətləri ifade edemir. Bəlkə o muhavereler; birer unvan-ı mülahazadır, birer mirsad-ı təfəkkürdür və ulvi və derin həqiqətləre birer işarətir və imanın bir kısım həqiqətlərine birer ihtardır və kabil-i tabir olmayan bazı manalara birer kinayedir. Yoxsa malûmumuz olan manalar ilə bir macera deyil. Biz, hayalimiz ilə o muhaverelerden o həqiqətləri alamayız; bəlkə kalbimizle heyecanlı bir zevk-i imanî və nurani bir neşe-i ruhanî alabiliriz.

§179

Çünki necə Cenab Hakk’ın zat və sıfâtında nazir və şebih və misli yoxdur, elə də şuunat-ı rububiyetinde misli yoxdur. Sıfâtı necə mahlukat sıfâtına benzemir, muhabbeti də benzemez. Elə isə bu tabiratı, müteşabihat nevinden tutup deriz ki: Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un vücub-u vücuduna və kudsiyetine münasib bir tarzda və istiğna-i zatîsine və kemal-i mutlakına muvafık bir surette, muhabbeti kimi bazı şuunatı var ki mi’raciye macerasıyla onu ihtar edir. Mi’rac-ı Nebeviyeye dair Otuz Birinci Söz, həqiqətlər-i mi’raciyeyi usûl-ü imaniye dairesinde izah etmişdir. Ona iktifaen burada ihtisar edirik.

§180

Dördüncü Nükte: “Yetmiş min perde arkasında Cənabı-Haqq’ı görmüş.” tabiri, bu’diyet-i mekânı ifade edir. Halbuki Vâcibü’l-vücud mekândan münezzehtir, hər şeye hər şeyden daha yakındır. Bu ne deməkdir?

§181

Cavab: Otuz Birinci Söz’de mufassalan, bürhanlar ilə o həqiqət beyan edilmişdir. Burada yalnız bu qədər deriz ki:

§182

Cənabı-Haqq bizə gayet karibdir, biz ondan gayet derecede uzağız. Necə ki güneş, elimizdeki âyenə vasıtasıyla bizə gayet yakındır və yerde hər bir şeffaf şey, özünə bir nevi arş və bir çeşit menzil olur. Əgər güneşin şuuru olsaydı bizimlə âyinemiz vasıtasıyla muhabere ederdi. Lakin biz ondan dörd min sene uzağız. Bilâ-teşbih velâ-temsil; Şems-i Ezelî, hər şeye hər şeyden daha yakındır. Çünki Vâcibü’l-vücud’dur, mekândan münezzehtir. Heç bir şey ona perde ola bilməz. Lakin hər şey nihayet derecede ondan uzaktır.

§183

İşte mi’racın uzun mesafesiyle, وَ نَحْنُ اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖيدِ in ifade ettiği mesafesizliğin sırrıyla hem Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın gitmesinde, çox mesafeyi tayyederek gitmesi və ân-ı vâhidde yerine gelmesi sırrı, bundan ileri gəlir. Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamın mi’racı, onun seyr ü sülûkudur, onun unvan-ı velayetidir. Ehl-i velayet, necə ki seyr ü sülûk-u ruhanî ilə qırx günden tâ qırx seneye qədər bir terakki ilə derecat-ı imaniyenin hakkalyakîn derecesine çıkır.

§184

Elə də bütün evliyanın sultanı olan Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam; deyil yalnız qəlbi və ruhu ilə bəlkə hem cismiyle hem havassıyla hem letaifiyle qırx seneye mukabil qırx dakikada, velayetinin keramet-i kübrası olan mi’racı ilə bir cadde-i kübra açarak həqiqətlər-i imaniyenin en yüksək mertebelerine gitmiş, mi’rac merdiveniyle arşa çıkmış, “Kab-ı Kavseyn” makamında, həqiqətlər-i imaniyenin en büyüğü olan iman-ı billah və iman-ı bi’l-âhireti aynelyakîn gözüyle müşahede etmiş, cənnətə girmiş, saadet-i ebediyeyi görmüş, o mi’racın kapısıyla açtığı cadde-i kübrayı açık bırakmış; bütün evliya-yı ümmeti seyr ü sülûk ilə derecelerine göre, ruhanî və kalbî bir tarzda o mi’racın gölgesi içinde gidirlər.

§185

Beşinci Nükte: Mevlid-i Nebevî ilə Mi’raciye’nin okunması, gayet nâfi’ və güzel âdettir və müstahsen bir âdet-i İslâmiyedir. Bəlkə hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyenin gayet latîf və parlak və tatlı bir medar-ı sohbetidir. Bəlkə həqiqətlər-i imaniyenin ihtarı üçün en hoş və şirin bir derstir. Bəlkə imanın envarını və muhabbetullah və aşk-ı Nebevîyi göstermeye və tahrike en müheyyic və müessir bir vasıtadır.

§186

Cənabı-Haqq, bu âdeti ebede qədər devam ettirsin və Süleyman Efendi kimi mevlid yazanlara Cənabı-Haqq rəhmət etsin, yerlerini cennetü’l-firdevs yapsın, âmin!

§187

Hâtime

§188

Madam ki bu kainatın Hâlık’ı, hər nevide bir ferd-i mümtaz və mükemmel və câmi’ halk edib o nev’in medar-ı fahri və kemali yapar. Əlbəttə esmasındaki ism-i a’zam tecellisiyle, bütün kainata nisbeten mümtaz və mükemmel bir ferdi halk edəcək. Esmasında bir ism-i a’zam olduğu kimi masnuatında da bir ferd-i ekmel bulunacaq və kainata münteşir kemalâtı o fertte cem’edib özünə medar-ı nazar edəcək. O fert hər halde canlıtan olacaqdır. Çünki enva-ı kainatın en mükemməli canlıtır. Və hər halde canlı içinde o fert, şüurludan olacaqdır. Çünki canlıın envaı içinde en mükemməli şüurludur. Və hər halde o ferd-i ferîd, insandan olacaqdır. Çünki şüurlu içinde hədsiz terakkiyata müstaid, insandır. Və insanlar içinde hər halde o fert Muhammed aleyhissalâtü Vəssalam olacaqdır. Çünki zaman-ı Âdem’den indiyə qədər heç bir tarih, onun kimi bir ferdi gösteremir və gösteremez. Çünki o zat, küre-i arzın yarısını və nev-i beşerin beşten birisini, saltanat-ı maneviyesi altına alarak min üç yüz əlli sene kemal-i haşmetle saltanat-ı maneviyesini devam ettirip bütün ehl-i kemale, bütün enva-ı həqiqətlərte bir “Üstad-ı Küll” hükmüne geçmiş. Dost və düşmanın ittifakıyla ahlâk-ı hasenenin en yüksək derecesine sahib olmuş. Bidayet-i emrinde, təkbaşına bütün dünyaya meydan okumuş. Hər dakikada yüz milyondan ziyade insanların daimi zikrı olan Bəyanı Möcüzə Quran’ı göstermiş bir zat, əlbəttə o ferd-i mümtazdır, ondan başqası ola bilməz. Bu âlemin hem çərdəyi hem meyvəsi odur.

§189

عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَحْبِهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بِعَدَدِ اَنْوَاعِ الْكَائِنَاتِ وَ مَوْجُودَاتِهَا

§190

İşte belə bir zatın mevlid və mi’racını dinlemek, yani terakkiyatının mebde və müntehasını işitmek, yani tarihçe-i hayat-ı maneviyesini bilmək, o zatı özünə başçı və seyyid və imam və şefî telakki eden mü’minlere; ne qədər zevkli, fahirli, nurlu, neşeli, hayırlı bir müsamere-i ulviye-i diniye olduğunu anla.

§191

Yâ Rab! Habib-i Ekrem aleyhissalâtü Vəssalam hürmetine və ism-i a’zam hakkına, bu risaleyi neşredenlerin və rüfekasının kalplerini, envar-ı imaniyeye mazhar və kalemlerini esrar-ı Kur’aniyeye nâşir eyle və onlara sırat-ı müstakimde istikamet ver, âmin!

§192

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§193

اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى

§194

Said Nursî

§195

***

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol