بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mektubat
İyirmi Üçüncü Məktub
اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا بِعَدَدِ عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ عُمْرِكَ وَذَرَّاتِ وُجُودِكَ
Aziz, gayretli, ciddi, hakikatli, hâlis, dirayetli qardaşım!
Bizim kimi həqiqət və âhiret kardeşlerin, ihtilaf-ı zaman və mekân sohbetlerine və ünsiyetlerine bir mani teşkil etməz. Biri şarkta, biri garpta, biri mazide, biri müstakbelde, biri dünyada, biri âhirette olsa da birlikdə sayılabilirler və sohbet edebilirler. Hususan bir tək maksat üçün bir tək vazifede bulunanlar, birbirinin eyni hükmündedirler. Sizi hər sabah yanımda tasavvur edib kazancımın bir kısmını, bir sülüsünü (Allah qəbul etsin) sizə verirəm. Duada, Abdülmecid və Abdurrahman ilə berabersiniz. İnşâallah hər vaxt hissenizi alırsınız.
Sizin dünyaca bazı müşkülatınız, sənin hesabına məni bir parça müteessir etti. Lakin madam ki dünya bâki deyil və musibetlerinde bir nevi xeyr vardır, sənin bedeline “Yahu bu da geçer!” kalbime geldi. لَا عَيْشَ اِلَّا عَيْشُ الْاٰخِرَةِ düşündüm اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصَّابِرٖينَ okudum اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَيْهِ رَاجِعُونَ dedim. Sənin yerine teselli buldum. Cənabı-Haqq bir abdini severse dünyayı ona küstürür, çirkin gösterir. İnşâallah sən də o sevgililerin sınıfındansın.
Sözler’in neşrine manilerin çoğalması sizi müteessir etmesin. İnşâallah neşretdiyin miktar bir rahmete mazhar olduğu zaman, çox bereketli bir surette o nurlu çərdəklər, kesretli çiçəklər açacaklar.
Bazı sualler soruyorsunuz. Aziz qardaşım, yazılan galip Sözler və Məktublar; ihtiyarsız, def’î və âni bir surette kalbe gelirdi, güzel olurdu. Əgər ihtiyar ilə Eski Said kimi kuvve-i ilmiye ilə düşünüb cavab versem sönük düşer, noksan olur. Bir miktardır ki tulûat-ı kalbiye tevakkuf etmiş, hâfıza kamçısı kırılmış lakin cevapsız kalmamak üçün gayet muhtasar birer cavab yazacağız:
Birinci Sualiniz: Mü’minin mü’mine en iyi duası necə olmalıdır?
Cavab: Esbab-ı qəbul dairesinde olmalı. Çünki bazı şerait dâhilinde dua makbul olur. Şerait-i qəbulün içtimaı nisbetinde makbuliyeti ziyadeleşir.
Ezcümle, dua edileceği vaxt, istiğfar ilə manevî temizlenməli, sonra makbul bir dua olan salavat-ı şerifeyi şefaatçi kimi zikretməli və âhirde yenə salavat getirməli. Çünki iki makbul duanın ortasında bir dua makbul olur. Hem بِظَهْرِ الْغَيْبِ yani “gıyaben ona dua etmək” hem hadîste və Kur’an’da gelen me’sur dualarla dua etmək. Mesela
اَللّٰهُمَّ اِنّٖى اَسْئَلُكَ الْعَفْوَ وَ الْعَافِيَةَ لٖى وَ لَهُ فِى الدّٖينِ وَ الدُّنْيَا وَ الْاٰخِرَةِ
رَبَّنَٓا اٰتِنَا فِى الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِى الْاٰخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنَا عَذَابَ النَّارِ
kimi câmi’ dualarla dua etmək hem hulus və huşû və huzur-u qəlb ilə dua etmək hem namazın sonunda, bilhassa sabah namazından sonra hem mevâki-i mübarekede, hususan mescidlerde hem cumada, hususan saat-i icabede hem şuhur-u selâsede, hususan leyali-i meşhurede hem ramazanda, hususan leyle-i kadirde dua etmək kabule karin olması rahmet-i İlahiyeden kaviyyen me’muldür.
O makbul duanın ya eynilə dünyada eseri görünür veyahut dua olunanın âhiretine və hayat-ı ebediyesi cihetinde makbul olur. Demək, eyni maksat yerine gelmezse dua qəbul olmadı denilmez; bəlkə daha iyi bir surette qəbul edilmiş, denilir.
İkinci Sualiniz: Sahabe-i kiram hazeratına radıyallahu anh denildiğine binaen, başkalara da bu manada söylemek muvafık mıdır?
Cavab: Bəli, denilir. Çünki Rəsuli-Əkrəm’in bir şiarı olan aleyhissalâtü Vəssalam kelâmı kimi radıyallahu anh terkibi, sahabeye mahsus bir şiar deyil bəlkə sahabe kimi veraset-i nübüvvet denilen velayet-i kübrada bulunan və makam-ı rızaya yetişen Eimme-i Erbaa, Şah-ı Geylanî, İmam-ı Gazalî, İmam-ı Rabbanî kimi zatlara denilməli. Lakin örf-ü ulemada sahabeye radıyallahu anh, tabiîn və tebe-i tabiîne rahimehullah, onlardan sonrakilere gaferehullah və evliyaya kuddise sırruhu denilir.
Üçüncü Sualiniz: Başta müçtehidîn-i izam imamları mı efdal, yoxsa hak tarîkatların şahları, aktabları mı efdaldir?
Cavab: Umum müçtehidîn deyil; bəlkə Ebu Hanife, Mâlik, Şafiî, Ahmed İbn-i Hanbel; şahların, aktabların fevkindedirler. Lakin hususi faziletlerde Şah-ı Geylanî kimi bazı hârika kutublar, bir cihette daha parlak makama sahiptirler. Lakin küllî fazilet imamlarındır. Hem tarîkat şahlarının bir kısmı, müçtehidlerdendir; onun üçün umum müçtehidîn, aktabdan daha efdaldir, denilmez. Lakin Eimme-i Erbaa, sahabeden və Mehdi’den sonra en efdallerdir, denilir.
Dördüncü Sualiniz: اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الصَّابِرٖينَ də hikmət və gaye nedir?
Cavab: Cənabı-Haqq, Hakîm ismi muktezası olaraq vücud-u eşyada, bir merdivenin basamakları kimi bir tertip vaz’etmiş. Sabırsız adam teenni ilə hərəkət etmediyi üçün basamakları ya atlar, düşer və ya noksan bırakır; maksud damına çıxa bilməz. Onun üçün hırs mahrumiyete sebeptir. Səbir isə müşkülatın anahtarıdır ki
اَلْحَرٖيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ § وَالصَّبْرُ مِفْتَاحُ الْفَرَجِ
durub-u emsal hükmüne geçmişdir. Demək, Cənabı-Haqqın inayət və tevfiki, sabırlı adamlarla beraberdir. Çünki səbir üçtür:
Biri: Masiyetten özünü çekip sabretmektir. Bu səbir takvadır اِنَّ اللّٰهَ مَعَ الْمُتَّقٖينَ sırrına mazhar edər.
İkincisi: Musibetlere qarşı sabırdır ki təvəkkül və teslimdir اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلٖينَ ۞ اِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ الصَّابِرٖينَ şerefine mazhar edir.
Və sabırsızlık isə Allah’tan şikayeti tazammun edər. Və ef’alini tenkit və rahmetini ittiham və hikmetini beğenmemek çıkar. Bəli, musibetin darbesine qarşı şekva suretiyle əlbəttə âciz və zayıf insan ağlar lakin şekva ona olmalı, ondan olmamalı. Hazret-i Yakub aleyhisselâmın اِنَّمَا اَشْكُوا بَثّٖى وَ حُزْنٖى اِلَى اللّٰهِ demesi kimi olmalı. Yani musibeti Allah’a şekva etməli, yoxsa Allah’ı insanlara şekva edər kimi “Eyvah! Of!” deyip “Mən ne ettim ki bu başıma geldi?” deyərək, âciz insanların rikkatini tahrik etmək zarardır, manasızdır.
Üçüncü Səbir: İbadet üzerine sabırdır ki bu səbir onu makam-ı mahbubiyete qədər çıkarır. En böyük makam olan bəndəlik-i kâmile canibine sevk edir.
Beşinci Sualiniz: Sinn-i mükellefiyet on beş sene qəbul edilir. Hazret-i Peygamber aleyhissalâtü Vəssalam, nübüvvetten evvel necə ibadət ederdi?
Cavab: Hazret-i İbrahim aleyhisselâmın, Arabistan’da çox perdeler altında cereyan eden bakiyye-i dini ilə lakin farziyet və mecburiyet suretiyle deyil bəlkə ihtiyarıyla və mendubiyet suretiyle ibadət ederdi. Bu həqiqət uzundur, şimdilik qısa kalsın.
Altıncı Sualiniz: Sinn-i kemal itibar olunan qırx yaşında nübüvvetin gelmesi və ömr-ü saadetlerinin altmış üç olmasındaki hikmət nedir?
Cavab: Hikmetleri çoktur. Biri şudur ki: Nübüvvet, gayet ağır və böyük bir mükellefiyettir. Melekât-ı akliye və istidadat-ı kalbiyenin inkişafı və tekemmülü ilə o ağır mükellefiyet tahammül edilir. O tekemmülün zamanı isə qırx yaşıdır.
Hem hevesat-ı nefsaniyenin heyecanlı zamanı və hararet-i gariziyenin galeyanlı hengâmı və ihtirasat-ı dünyeviyenin feveranlı vaxtı olan gençlik və şebabiyet isə sırf İlahî və uhrevî və kudsî olan vezaif-i nübüvvete muvafık düşmür. Kırktan evvel ne qədər ciddi və hâlis bir adam olsa da şöhret-perestlerin hatırlarına bəlkə dünyanın şan və şerefi üçün çalışır vehmi gəlir. Onların ittihamından çabuk kurtulamaz. Lakin kırktan sonra, madam ki kabir tarafına nüzul başlır və dünyadan ziyade âhiret ona görünür. Harekât və a’mal-i uhreviyesinde çabuk o ittihamdan kurtulur və muvaffak olur. İnsanlar da sû-i zandan kurtulur, halâs olur.
Amma ömr-ü saadetinin altmış üç olması isə çox hikmetlerinden biri şudur ki: Şer’an ehl-i iman, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalamı gayet derecede sevmek və hörmət etmək və heç bir şeyinden nefret etməmək və hər halini güzel görmekle mükellef olduğundan; altmıştan sonraki meşakkatli və musibetli olan ihtiyarlık zamanında, Habib-i Ekrem’ini bırakmır; bəlkə imam olduğu ümmetin ömr-ü galibi olan altmış üçte Mele-i A’lâ’ya gönderir, yanına alır; hər cihette imam olduğunu gösterir.
Yedinci Sualiniz: خَيْرُ شَبَابِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِكُهُولِكُمْ وَ شَرُّ كُهُولِكُمْ مَنْ تَشَبَّهَ بِشَبَابِكُمْ hadîs midir, bundan murad nedir?
Cavab: Hadîs olaraq işitmişim. Murad da şudur ki: “En hayırlı genç odur ki ihtiyar kimi ölümü düşünüb âhiretine çalışarak, gençlik hevesatına esir olmayıp gaflette boğulmayandır. Və ihtiyarlarınızın en pissü odur ki gaflette və hevesatta gençlere benzemek istəyər, çocukçasına hevesat-ı nefsaniyeye tabi olur.”
Sənin levhanda gördüyün ikinci parçanın sahih surəti şudur ki mən başımın üstünde onu bir levha-i hikmət olaraq ta’lik etmişim. Hər sabah və akşam ona bakarım, dersimi alırım:
Dost istersen Allah yeter. Bəli, o dost isə hər şey dosttur.
Yârân istersen Kur’an yeter. Bəli, ondaki enbiya və melaike ilə hayalen görüşür və vukuatlarını seyredip ünsiyet edər.
Mal istersen kanaat yeter. Bəli kanaat eden, iktisat edər; iktisat eden, bereket bulur.
Düşman istersen nəfs yeter. Bəli özünü beğenen, belayı bulur, zahmete düşer; özünü beğenmeyen, safayı bulur, rahmete gedər.
Nəsihət istersen ölüm yeter. Bəli ölümü düşünen, hubb-u dünyadan kurtulur və âhiretine ciddi çalışır.
Yeddinci meselenize bir sekizinciyi mən ilâvə edirəm. Belə ki:
Bir iki gün evvel bir hâfız, Sure-i Yusuf’tan bir aşr, tâ تَوَفَّنٖى مُسْلِمًا وَ اَلْحِقْنٖى بِالصَّالِحٖينَ e qədər okudu. Birden âni bir surette bir nükte kalbe geldi:
Kur’an’a və imana ait hər şey kıymetlidir, zahiren ne qədər kiçik olursa olsun qiymətçe büyüktür. Bəli, saadet-i ebediyeye yardım eden kiçik deyildir. Elə isə “Şu kiçik bir nüktedir, bu izaha və ehemmiyete değmez.” denilmez. Əlbəttə bu çeşit mesailde en birinci talebe və muhatap olan və nüket-i Kur’aniyeyi takdir eden İbrahim Hulusi, o nükteyi işitmek istəyər. Elə isə dinlə:
En güzel bir kıssanın güzel bir nüktesidir. Ahsenü’l-kasas olan Kıssa-i Yusuf aleyhisselâm hâtimesini haber veren تَوَفَّنٖى مُسْلِمًا وَ اَلْحِقْنٖى بِالصَّالِحٖينَ âyetinin, ulvi və latîf və müjdeli və i’cazkârane bir nüktesi şudur ki:
Sair ferahlı və saadetli kıssaların âhirindeki zeval və firak haberlerinin acıları və elemi, kıssadan alınan hayalî ləzzəti acılaştırır, kırır. Bâhusus kemal-i ferah və saadet içinde bulunduğunu ihbar ettiği hengâmda, mevtini və firakını haber vermək daha elîmdir; dinleyenlere “Eyvah!” dedirtir.
Halbuki bu ayə, Kıssa-i Yusuf’un (as) en parlak kısmı ki Aziz-i Mısır olması, peder və validesiyle görüşmesi, kardeşleriyle sevişip tanışması olan, dünyada en böyük saadetli və ferahlı bir hengâmda, Hazret-i Yusuf’un mevtini belə bir surette haber verir və deyir ki:
Bu ferahlı və saadetli vaziyetten daha saadetli, daha parlak bir vaziyete mazhar olmaq üçün Hazret-i Yusuf özü Cənabı-Haqq’tan vefatını istedi və vefat etti; o saadete mazhar oldu. Demək, o dünyevî ləzzətli saadetten daha cazibedar bir saadet və ferahlı bir vaziyet kabrin arkasında vardır ki Hazret-i Yusuf aleyhisselâm kimi hakikatbîn bir zat, o gayet ləzzətli dünyevî vaziyet içinde gayet acı olan mevti istedi, tâ o biri saadete mazhar olsun.
İşte Kur’an-ı Hakîm’in bu belâgatına bak ki Kıssa-i Yusuf’un hâtimesini ne surətlə haber verdi. O haberde dinleyenlere elem və teessüf deyil bəlkə bir müjde və bir sürur ilâvə edir.
Hem irşad edir ki: Kabrin arkası üçün çalışınız, həqiqi saadet və ləzzət ondadır.
Hem Hazret-i Yusuf’un âlî sıddıkıyetini gösterir və dir: Dünyanın en parlak və en sürurlu haleti də ona gaflet vermir, onu meftun etmir, yenə âhireti istəyir.
اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى
Said Nursî

